Elucidatorium ecclesiasticum, ad officium ecclesiae pertinentia planius exponens & quatuor libros complectens. ..
Creator: Josse Clichtove | Date: 1548 | Notes: Clichtove’s liturgical manual decodes vestments, candles, gestures, chant, and feast-days as if the church service were a densely symbolic ceremonial machine.
- Title
- Elucidatorium ecclesiasticum, ad officium ecclesiae pertinentia planius exponens & quatuor libros complectens. ..
- Creator
- Josse Clichtove
- Date
- 1548
- Notes
- Clichtove’s liturgical manual decodes vestments, candles, gestures, chant, and feast-days as if the church service were a densely symbolic ceremonial machine.
Document notes
Clichtove’s liturgical manual decodes vestments, candles, gestures, chant, and feast-days as if the church service were a densely symbolic ceremonial machine.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0001.png
Transcription: ATR-1
SC. SUP. 21. Pl. 5.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0002.png
Transcription: ATR-1
32 4 B 14
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0005.png
Transcription: ATR-1
ELVCIDATO- RIVM ECCLESIASTI- CVM, AD OFFICIVM ecclesiæ pertinentia pla- nius exponens: & quatuor libros comple- etens. Primus, hymnos de tempore & sanctis per totu[m] anni spacium, adiecta explanatione, declarat. Secundus, nonulla cantica Ecclesiastica, antiphonas & responsoria: vna cum benedictionibus candelarum, cærei paschalis & fontium: familiariter explanat. QVARTA AEDITIO. PARISIIS. Apud Ponceum le Preux, in via S. Iacobi sub in- tersignio Lupi, è regione Maturinorum. 1548.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0006.png
Transcription: ATR-1
Digitized by Google
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0007.png
Transcription: ATR-1
REVERENDO IN CHRISTO Patri ac Domino D. Ioanni Gozthon, de Zelesthe superiore in Pannonia: Ecclesiæ Iauriensis Episcopo dignissimo, locique eiusdem comiti perpetuo: Iudocus Clichthoueus Neoportuensis: sacra Theologiæ pro fessor humillimus: AD monet nos diuinus Psaltes, sacra- < Psal. 48> tissime antistes: quod deo sapienter psallamus, non sola scilicet nuda ver ba ore proferentes, sed & piam eoru[m] intelligentiam ac sensum, mente in deum excitata meditates. Quod pla ne non tantum ad psalmodiam & sacram psalmoru[m] decantationem accommodandum putem: verum- etiam & ad omnem quæ deo ritè exhibetur lauda- tionem ac orationem: quandoquidem omnis illa si- cut rectè integrèque proferri à mynistris ecclesiasti cis debet: ita & sanè intelligi, quo animum orantis intentius in deum erigat & syncerius affectum red dat. Idè quoque docet deiloquus Paulus ad Corin- < I. Cor 14> thios scribens. Orabo (inquit) spiritu, orabo & men te: psallam spiritu, psallam & mente. Vbi & spiritu & mète orare vocat, diuinas quidem laudes ore de- promere, & eas intelligetia mèteque capere. Quod si desit eorum quæ deo concinuntur intellectus: mens orantis plerumque ociosa est, & sine opera- tione intentioneque in deum. Et tunc potissimum id locum habet: quod dominus per Esaiam prophet < Esai. 9> tam conqueritur, cùm ait. Populus hic labiis me ho norat: cor autem eorum longè est à me. Quod præ fertim in viris ecclesiasticis summopere dignum est A ii repre-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0008.png
Transcription: ATR-1
reprehensione, & vitio dandum: quoniam ipsorum partes sunt & munia, non modo pro seipsis, sed & pro tota fidelium ecclesia preces ad deum fundere, & iugiter illi sacrificium laudis & orationum libamina publico mynisterio offerre. Astipulatur eide[m] sententiæ præclarus etiam vir Cassiodorus, in prologo expositionis psalmorum dicens. Veruntamen nequaquam nobis vt psitatis merulisque vernandu[m] est qui dum verba nostra conantur imitari, quid tamen canant, noscuntur modis omnibus ignorare. Melos siquidem blandum, animos oblectat sed no[n] co[m]pellit ad lachrymas fructuosas, permulcet aures, sed non ad superna erigit audientes. Corde autem compungimur, si quod ore dicimus animaduertere valeamus. sicut in psalterio legitur. Beatus populus qui intelligit iubilationem. Et iterum. Quoniam rex omnis terræ deus, psallite sapienter. Philippus < Psal. 88> quoque apostolus cùm regine Candacis enuchum, < Psal. 46> Esaiam legere cognouisset, scripturas ei sanctas co[m]petêter exposuit. Qui postquam quod legebat aduertit statim gratiâ baptismatis exquisiuit, & mox perfectè munera salutis accepit. In Euangelio etiam < Actuum. 8> dominus ait. Omnis qui audit verbum regni & non intelligit, venit malus & r apit quod seminatum est in corde eius. Vndè congruè datur intelligi hæc illis prouenire non posse, qui scripturas sanctas puro corde merétur aduertere. Hæc Cassiodorus. Quocirca vel maximè curandum est & enitendu[m] vt quicunque ecclesiasticis addicti sunt officiis saltem mediocriter intelligant ea quæ singulo quoque die decantanda occurrunt, & lectitanda in persolutione diuinarum laudum, vt puta hymnos, canonem mis- sæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0009.png
Transcription: ATR-1
E P I S T O L A. sæ prosas, & cætera id genus ad officium ecclesiasticum attinentia: quo sycæriorem deo exhibeant famulatu, & tam corde quàm voce, tam animo quâ corpore debitum illi præstent obsequium, ipsumque adorent in spiritu & veritate: quemadmodum teste Euangelio deus qui spiritus est, adorari petit. Id sanè frequentius solicito reuoluens animo grauissima tua paternitas, zælo domus dei succesa, multo iam tempore indoluit tantam in ecclesia dei inua lescere insitiam atque tam crassam eorum qui sancto mynistrat altari, & diuinas ex officio personat laudes, ignorantiam vt rari admodum inueniantur qui exactè & integrè quæ legunt aut canunt, intelligant, qui eoru quæ ore expromunt sensum capiant, aut recta teneant percipiantve sententiâ. Vnde per multi ipsorum redduntur animo aridi, instar aquæ gelidi & in diuinis persoluédis officiis prorsus (extincto spiritus feruore) tepidi, qui labiis quidem per strepunt sacra cantica sed intimo corde nullam eorum tenent intelligentiam. Cæterum vt huic graui morbo iam latè grassanti & totum penè occupanti Christianum orbem, pro viribus occurrere mederive possit insignis tua dignitas, cum apud celeberrimam Parisiorum academiam diuersaretur ad tempus, non pertæsa tam difficilem & longinquam à solo natali peregrinationem: vt more Pythagoræ & Platonis illustrium philosophorum etiam apud exteros præclaras exquireret, & capesseret disciplinas: me pro incredibili sua hamanitate in mutuam familiaritatem & quotidianam congressionem ascitum: assiduis adhortata est impulsibus, & cotinua efflagitatione solicitauit: vt hymnos ecclesiasticos qui in A iii ho-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0010.png
Transcription: ATR-1
EPISTOLA. heris canonicis quotidie decantantur facili planâ- que expositione elucidarem, quod illi nonnunqua[m] multis scateant medis liberariorum incuria passim inductis: & plærique corum non statim peruiâ præ ferant sententiam, sed abstrusioré latentiorémq; & lucis indigâ, vt etia[m] sacrum missæ canone[m] augustissi ma co[m]plectente[m] mysteria verbaq[ue]; sacratissima anno tationibus breuiusculis patentioré reddere & dete ctioré. vt denique prosas quæ in celebrando altaris sacrificio ante Euangelium pro more ecclesiastico leguntur: necnon orationes benedictionum eccle- siasticaru[m] & cæteræ id genus familiari & aperta ex- planatione enodare: & in iis occurrant sæpius er rata, & intellectu difficiles contextus. At ero diu tius, fateor, hanc detractaui subire prouinciam: cau satus eam ad me nequaquam spectare, aliis occupa- tu[m] grauioribus studiis & arctioribus implicatu[m] ne- gotiis, sed potius ad peritu[m] græmaticæ professore[m]: cuius partes sunt de generibus carminu[m] hymnico- ru[m] differere, & cuiusq[ue] Latini sermonis aperire sen tentiam illud in super afferens, eos qui vel medio- criter grammaticis elementis sunt instituti sensum hymnorum, prosarum & consumilium orationum, aut proprii ingenii perspicacitate suâque minerua, aut librorum super his æditorum diligenti lectione penetrare facilè posse, neq[ue] me superuacuo illo labore consumi debere: quo actum agere viderer Aut clarissimo soli faculam admouere velle, quæ i lum reddat conspectiorem. Et certè visum est mi hi studium illud aliquanto humilius & submissius quàm quod à me suscipi deberet, aut meæ profes- sionis ratione[m] diceret. Veru[m] dignissima tua pater- nitas
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0011.png
Transcription: ATR-1
EPISTOLA. nitas ex euangelio compertu[m] habes improbam im- portunitatem instantiamque quotidiana[m] & in pul- sando perseverantiam efficacissimam esse ad quip- piam & à deo & ab hominibus impetrandu[m] exem- plo mulieris Chananeæ post crebram repulsam fi- liæ suæ salutem consecutæ, exemplo itidem amici ab amico nocte intempesta tres panes, & viduæ in- terpellatis iniquum iudicem pro sumenda vindicta de suo aduersario: non destitit obnixius me quoti- dianis quatere efflagitationibus, & sancta improbi- tate importunis petitionibus: donec euictu[m] me in suam perpulisset sententiam. Contestata est enim, idipsum ad sacerdotis munus, quo (licet indignus) fungor, congruenter attinere, quod sacerdotale of- ficium clarius reddat, illiusque inuolucra & nodos dissoluat, neque me publicam docedi prouinciam, qua[m] suscepi, fructuosius, vtiliusve ad quicquam ac- commodare posse aut exercere: quàm quòd sacer- dotes dei doceam vt quæ legunt intelligant. Cöten dit in super singularis tua prudentia, in mediùq[ue] adduxit, quòd sicut rectè docent fabrilia fabri, & ventorum naturam nautæ: sicut item agriculturam probè tradit durus arator: & artem militare, qui im pigre & assiduè grauibus sudauit in armis: ita con- gruum esse ac decens, quod sacris initiatus, ecclesi sticæ sorti addictos suæque militiæ viros ea quæ sunt ecclesiastica ritè edoceat, & præcipuam eos sa lutaribus documentis instituendi curam gerat. Ita- que victus sum, fateor, importunitate tua dignissi- me p[ro]sul, sed q[uæ] omni oportunitate tèpestiuior est, & cómédabilior Victus su[m] itide[m] illa animi tui eximia synceritate: qua non propriæ vtilitatis, sed publice A iii tantum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0012.png
Transcription: ATR-1
EPISTOLA. tantum rationem habens ea impensis expetis fieri quæ ad dei honorem, in omnibus quæredum & ad animarum nostrarum salutem attinent, quæque ad cultum ecclesiasticum & maiorem diuinarum reru[m] spectant celebritatem. Victus sum denique incredi bili tua in me beneficentia, qua ob suscepta cumu- latissimè à tua reuerenda paternitate munera vsque adeò illi sum obstrictus, vt ne minimam quidem il loru[m] parte condigna copensatione æquare possem. Ne tamen ob hâc tuoru[m] in me meritoru[m] inæstimabi lem magnitudinem nulla prorsus ipsis referatur gra tia, quibus certè debetur quâ maxima conixus sum pro viribus elucubrare succisuiuo studio hoc quod tætopere efflagitasti opus: non quidem quantu[m] ex- poscit ipsa rei dignitas sed quantu[m] valet tenuis mea facultas: persuasum habens singularem tuam bene- uolentiam mihi quidem perspectissimâ facili venia id excusaturâ: quod minus sufficienter aut plenè di- scussum est in eo negotio, aut non satis reclusum. Enimuerò hâc nostra qualemcûque elucubratione[m], Elucidatoriu[m] ecclesiasticum inscripsi quoad eccle- siasticu[m] pertinêtia officiu[m] atque in eo legenda, dicê- dave clarius elucidet. Eadem quadrifidam quadri- partitam digessi: atque in quatuor libros dissectam. Quoru[m] primus hymnos ecclesiasticos: secundus non ulla c[on]tica antiphonas, resposoria & peculiares quasda[m] benedictiones: tertius aliquas missæ partes præcipuè præfationes & canoné: denique quartus prosas missarum explanabit. Non tamen passim om nes hymnos aut prosas promiscuè dilucidare insti- tui: quandoquidem id maiore[m] exigeret operu[m] & oculu[m] quàm ipse possem in re præsenti impedere sed eos dun-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0013.png
Transcription: ATR-1
EPISTOLA. c at qui in frequ[enti]oire ecclesiæ vsu habetur, & quos hinc discedes apud me scriptos reliquisti præ cæteris exponendos. Nihilo secius præter illos interdum alios adiuciam: quoru[m] crebrior est vsus & sentetia dignior quæadmodum etiam fieri à me debere expetisti. Meu vtique erit studium genera carminum quibus hymni cõtexti sunt paucis describere, rhythmorum ecclesiasticorum in prosis obseruatorum leges & numeros recésere, si qua in illis errata aut mendosa depre hesafuerit ad lima reducere: authores ipsorum vbi mihi cõperti fuerint nominatim exprimere. Demum siqua deinde occurrerit annotationem p[ro]priam diffusius exposcetia, aut ex gr[ati]matica, aut ex scriptura sacra pendetem illa adducto probatorum authorum testimonio, approbationeve sanctorum eloquiorum ordine versuum obseruato subnecta, neque exhorrebo etiam ea quæ humilia videbuntur aut rudimentis puerilibus persimilia interdum vbi locus id expostulaverit afferre, mihi persuadens non dedecorosum esse illa familiarius explicari quæ ignominiosum est ignorare, & longè satius esse illa ipsa latius expromi: quâ ignorata intelligentia infirmis præcludere. Siquidem vt ita facere, mihi legem præscripsisti: & eorum etiam quæ ad gr[ati]matica attinent rationem, expetisti declarationem, si quando res ipsa poposcerit adiectum iri. Si itaque id à me factum esse damnauerint aut improbauerint aliqui tibi hoc exigenti eâ culpa quæ certè nulla est, ascribat cui malui vt par erat in re tam seria morem gerere, quàm aliorum suggillationem reprehensionem reformidare, Tui itaque grauissimi nominis (cui hosce meos labores nuncupatos iure volui) authoritate ac patrocinio suffultus malo pro legentium
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0014.png
Transcription: ATR-1
EPISTOLA. legentium iustructione videri vtilia, quàm præclara & ardu hic dicere. Cæterùm quoniam non solum hanc operam nostram insigni ecclesiæ tuæ Laurien- si aut Pænoniæ, sed & galliæ nostræ & quibusvis a- liis profuturâ speraui, ratus sum id cunctis conduci bile fore si in lucem ædatur arte chalcotypa, profe- raturque in publicum quo in plures extendatur at que propagetur ipsius (si qua est futura) vtilitas. Au diuisti nâque ex diuino patre Dyonisio (cuius præ ter cæteros es studiosissimus) spiritualia munera sui in plura distributione nequaquam imminui, sed ma gis ac magis exundare, quo diuinæ bonitatis inex- haustum propius imitentur fontem, qui iugi perpe tuaque bonorum in creaturas elargitione non dimi nuitur, sed immensus semper & exuberantissimus permanet. Itaque amplissimæ tuæ paternitati dedi- catum hoc opus, atque pollicitationis nostræ satis- factorium, sereniore vultu suscipe que so, atque illud in mei (quo te merito prosequor) monumentum & pignus amoris, & vel exiguu[m] gratitudinis in te meæ argumentum apud te repone, no[n] quidem vt ea quæ complectitur euoluendo discas, qui literis cum hu manis, tum diuinis liberaliter ac præclare institutus longè hæc omnia transcendisti neque eorum indi ges elucidatione aut enodatione: sed vt frequentio re codicis huius aspectu atque attrectatione, cre- brior mei te subeat memoria, qui tibi clietulus sum deditius, tuæque dignitatis obseruantissimus. Va- leat quàm diutissime, venerada & mihi semper co- lenda tua paternitas. Ex Parissis, anno verbi incar- nati. 1515. AD
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0015.png
Transcription: ATR-1
AD LECTOREM. Andide lector, id vnum te admoni- tum velim: quod cum secunda huius operis pararetur æditio, ipsiusque à vertice ad calcem vsque mea opera rursum susciperetur recognitio: ope rae precium duxi eam cum ampliore foenore & incremento fieri debere. Proinde nulla propemodum antè dictorum facta subtractione, & paucis ad modum sicubi res efflagitabat commuta- tis, cuique librorum præsentis operis facta est ali- quanta accessio, & adiectio eorum quæ in priore volumine nequaquam continebantur. Siquidem in primo libro interiecti sunt (suo quisque loco) com- plures hymni, prius nequaquam expositi. Secundus cantica serialia cuiusque diei totius hebdomadæ co- plectitur adiectitia, & nonnullas benedictiones cal- ci eius annexas. Tertius aliqua ad sanctissimum al- taris sacrificium pertinentia generatim in ipsa fron te comprehendit adiuncta, præsertim quæ consecra tionem, Ecclesiæ & altaris, indumentorum sacer- dotalium rationem, & ministros ipsos templi ac sa- cerdotes concernunt. Demùm in quarto libro su- peradditæ percipientur aliquot prosæ ecclesiasticæ cum suis explanationibus, suo quæque loco (vt cer tus exoscebat or do) dispositæ. Quæ omnia, ex col latione huius secundæ emissionis eum prima, facilè constabunt. Vale, anno dominicæ incarnatio- nis: 1520.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0016.png
Transcription: ATR-1
INDEX HYMNORVM ECCLESIASTICORUM, in primo libro huius operis declaratorum, secundum ordinem literarum alphabeti collectus, à quibus suum sumunt exordium. A 154 Adesto sancta trinitas. 183 Aeternae rerum conditor 17 Aeternae cæli gloria 43 Aeternae rex altissime, redemptor 164 Aeternae rex altissime reddes 302 Aeterna Christi munera 353 Agnoscat omne seculum 67 Ales diei nuncius 28 Alma chorus domini 175 Annue Christe seculorum 356 A patre vni genitus, ad nos venit 95 A solis ortus cardine 65, & 87 Assunt festa iubilea 275 Audi benigne conditor 109 Aue maris stella 244 Aue Catharina martyr 342 Aurealuce & decore ros. 267 Aureas ad nostras deitatis 110 Aurora ia spargit polum 47 Aurora lucis rutilat 148 B Beata nobis gaudia 170 Beatæ martyr prospera 362 C Catharinæ collaudemus 345 Choris nouæ Hierusalem 152 Christe redemptor gentiu[m] 63 Christe qui luxes & dies 105 Christe cunctorum dominator 205 Christe sanctorum decus 321 Christe redemptor omnium 315 Christe lucis splendor veræ 374 Clarum decus ieiunij 106 Claris coniubila Gallia 242 Cleri patrem & patronu[m] 213 Cæli deus sanctissime 35 Conditor alme syderum 55 Cöscendat, vsque sydera 295 Consors paterni luminis 27 Cordenatu ex parentis 69 Cultor dei memento 121 D Deus creator omnium 49 De patre verbum prodies 79 Deus tuorum militum 300 Deus tuorum militum 359 Deus psalmator cunctorum 575 Dies absoluti prætereunt 100 E Ecce iam noctis tenuatur 3 En miranda prodigia 278 En martyris Laureum 294 Ex more docti mystico 103 Exultet aula cælica 210 Exultet cælum laudibus 350 F Festu[m] nunc celebre, magná- que 2
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0017.png
Transcription: ATR-1
INDEX. que 161 Fu porta Christi peruia 247 Foelix per omnes festum 271 Fratres vnanimes foedere 336 G Gaude mater pietatis 287 Gaude visceribus mater 304 Gaudent cæli noua luce 346 Gaude mater ecclesia 381 Gaude foelix Hungaria 338 Gloria laus & honor 131 Gratulare Cæsarea 231 Gratuletur ecclesia 14 H Hallelu ia dulce carmen 97 Hostis Herodes impie 84 Hymnû dicamus domino 139 I Iam Christe sol iustitiæ 115 Iam Christus astra ascéderat 172 Iam lucis orto sydere 5 Ia ter quaternis trahitur 113 Iesu quadragesimæ 116 Iesu salvator seculi, verbum 157 Iesu nostra redemptio 164 Iesu corona celsior 234 Iesu salvator seculi, redeptis 327 Iesu redemptor omnium 271 Iesu corona virginum 379 Immense cæli conditor 25 In maiestatis solio 186 Inter æternas superum coronas 237 Inuentor rutili dux bone 141 Iste confessor domini sacras 369 L Landa mater ecclesia 283 Lignum crucis miraculis 254 Lucis creator optime 11 Lucis huius festa: colat 285 Lux ecce surgit aurea 36 Lux mundi beatissima 221 M Magnæ deus potentia 39 Magne pater Augustine 354 Magno salutis gaudio 135 Martine confessor dei 332 Martine par apostolis 433 Martyr dei qui vnicum 360 Martyris ecce dies Agathæ 227 N Nocte surgentes vigilemus 1 Nox tenebræ & nubila 33 Nox atra rerum cōtegit 36 Nouum sydus exoritur 290 Nouum sydus emicuit 341 Nunc sancte nobis spiritus 7 Nunciu vobis fero de supernis 91 O O Christi mater fulgida 277 O gloriosa domina excelsa 66 O lux beata trinitas, & principalis 49 O lux beata trinitas tres vniu 188 O nazarane dux Bethleæ 119 O pater sancte, mitis atque pie 52 O quam glorifica luce coruscas 348 P Pange chorus hymnum dea filio
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0018.png
Transcription: ATR-1
INDEX. filio 180 Pange lingua gloriosi, prælium 127 Pange lingua gloriosi corporis 190 Pange lingua Nicolai præsulis 213 Plasmator hominis deus 44 Plaude parens Pannonia 329 Præco præclarus lacer 263 Primo dierum omnium 140 Q Quem non præualent p[ro]pria 38 Quem terra, pontus, æthera 223 Quod chorus vatum venera[n]dus R 218 Rector potens, verax deus 8 Regis regum civis aue 265 Rerum creator optime 32 Rerum deus tenax vigor 9 Rex angeloru[m] præpotens 355 Rex Christe factor omniu[m] 138 Rex gloriosu[m] martyru[m] 368 S Sacra Christi celebremus coronæ 297 Sacris solenniis iu[n]cta sint 194 Salue crux sancta, salue 251 Salue festa dies toto 146 Salutet flores martyrum 82 Sancte dei pretiose protomar IN SECUNDO sentis operis, Canticu[m] sanctoru[m] Augustini & Ambrosii cu sua expositio[n]e 385 LIBRO PRÆ- contenta. Canticu[m] triu[m] pueroru[m] hebræorum, pro die dominico 398 Canticum Esaia[m] propheta, c ri S Sanctoru[m] meritis in clyta 164 Somno relectis artubus 211 Splendor paternæ gloriæ 22 Stephano primo martyri 47 Summæ deus clementiæ 46 Summi largitor præmij 117 T Te Christe rex piissime 216 Te lucis ante terminum 12 Te lucis author personet 151 Telluris ingens conditor 30 Tibi Christe splendor patris 323 Tu trinitatis vnitas, orbæ 41 V Veni creator spiritus 168 Veni redemptor gentium 61 Verbum supernum prodiens, a patre 57 Verbum supernum prodiens, nec patri 198 Vexilla regis prodeunt 124 Virgo dei genitrix, quem totus 247 Virginis proles, opifexq; matris 376 Vita sanctorum decus angelorum 159 Vox clara ecce intonat 59 Vrbs beata Hierusalem 200 Vt queant laxis resonare fibris 256
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0019.png
Transcription: ATR-1
INDEX. riæ secundæ assignatu 397 Canticum Ezechiæ regis luda, pro feria tertia 401 Canticum Annæ matris Samuelis, pro feria quarta 406 Canticum Moysi & filiorum Israel. feriæ quintæ accommodatum 413 Canticum Abachuc prophetæ, feriæ sextæ adaptatu 421 Canticu moysi, laudibus matutinis in die sabbati designatum 434 Canticu Zachariæ patris sancti Ioannis baptista 447 Symbolum Athanasii, episcopi Alexandrini 455 Canticu sacrosa[n]cte virginis Mariæ, paucis explicatum 464 Cantic. Sæti Simeonis: officio copletorij assignatum 469 Antiphonæ in adu[n]ctu domini ad canticum beatæ virginis cantari solitæ 471 Antiphonæ post nativitatem domini, beatæ Mariæ virgini peculiares 480 Antiphonæ in octavis epiphaniæ decantandæ: de mysteriis baptismi 487 Nonnulla, de nativitate domini & beatæ virgine responso soria 495 Nonnulla, quadragesimalis palchalis temporis, responso soria 504 V DICIS CVM PRIMI TVM SEcundi elucidatorij ecclesiastici libri: finis. De sancto eucharistiæ sacramento, dedicatioe ecclesiæ, & sanctis martyrib. nonulla responsoria, cum suis expositionibus 512 De horarum eccle. numero & denominationib. & primùm de officio matutino 615 Quid signet dictio halelu ia, Quid homilia, & amen 521 De prima, tertia, sexta & nona horis ecclesiasticis 524 De officio vespertino, & completorij 527 De variis eoru[m] denominationib. qui ad ecclesiâ spectant, aut ab eius gremio sunt separati ibidem De septe ordinu[m] eccles. nominib. earu[m]q; ratiombus 533 In festo purificationis beatæ virginis, benedictio cereorum 536 In die sacto parasceues: 546 In sabbato sancto paschæ: benedictio novi ignis, quo s[un]t Incendendi cerei 553 Benedict. cerei paschalis 557 Benedictio fontis baptimalis in sabbato paschæ 569 Benedictio carnium, in die sancto paschæ 580 Benedictio aquæ 555 Benedictio panis dominicalis 587 Benedictio palmarum 592
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0020.png
Transcription: ATR-1
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 50 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 93 94 94 95 95 96 96 97 97 98 98 99 99 100 100 101 101 102 102 103 103 104 104 105 105 106 106 107 107 108 108 109 109 110 110 111 111 112 112 113 113 114 114 115 115 116 116 117 117 118 118 119 119 120 120 121 121 122 122 123 123 124 124 125 125 126 126 127 127 128 128 129 129 130 130 131 131 132 132 133 133 134 134 135 135 136 136 137 137 138 138 139 139 140 140 141 141 142 142 143 143 144 144 145 145 146 146 147 147 148 148 149 149 150 150 151 151 152 152 153 153 154 154 155 155 156 156 157 157 158 158 159 159 160 160 161 161 162 162 163 163 164 164 165 165 166 166 167 167 168 168 169 169 170 170 171 171 172 172 173 173 174 174 175 175 176 176 177 177 178 178 179 179 180 180 181 181 182 182 183 183 184 184 185 185 186 186 187 187 188 188 189 189 190 190 191 191 192 192 193 193 194 194 195 195 196 196 197 197 198 198 199 199 200 200 201 201 202 202 203 203 204 204 205 205 206 206 207 207 208 208 209 209 210 210 211 211 212 212 213 213 214 214 215 215 216 216 217 217 218 218 219 219 220 220 221 221 222 222 223 223 224 224 225 225 226 226 227 227 228 228 229 229 230 230 231 231 232 232 233 233 234 234 235 235 236 236 237 237 238 238 239 239 240 240 241 241 242 242 243 243 244 244 245 245 246 246 247 247 248 248 249 249 250 250 251 251 252 252 253 253 254 254 255 255 256 256 257 257 258 258 259 259 260 260 261 261 262 262 263 263 264 264 265 265 266 266 267 267 268 268 269 269 270 270 271 271 272 272 273 273 274 274 275 275 276 276 277 277 278 278 279 279 280 280 281 281 282 282 283 283 284 284 285 285 286 286 287 287 288 288 289 289 290 290 291 291 292 292 293 293 294 294 295 295 296 296 297 297 298 298 299 299 300 300 301 301 302 302 303 303 304 304 305 305 306 306 307 307 308 308 309 309 310 310 311 311 312 312 313 313 314 314 315 315 316 316 317 317 318 318 319 319 320 320 321 321 322 322 323 323 324 324 325 325 326 326 327 327 328 328 329 329 330 330 331 331 332 332 333 333 334 334 335 335 336 336 337 337 338 338 339 339 340 340 341 341 342 342 343 343 344 344 345 345 346 346 347 347 348 348 349 349 350 350 351 351 352 352 353 353 354 354 355 355 356 356 357 357 358 358 359 359 360 360 361 361 362 362 363 363 364 364 365 365 366 366 367 367 368 368 369 369 370 370 371 371 372 372 373 373 374 374 375 375 376 376 377 377 378 378 379 379 380 380 381 381 382 382 383 383 384 384 385 385 386 386 387 387 388 388 389 389 390 390 391 391 392 392 393 393 394 394 395 395 396 396 397 397 398 398 399 399 400 400 401 401 402 402 403 403 404 404 405 405 406 406 407 407 408 408 409 409 410 410 411 411 412 412 413 413 414 414 415 415 416 416 417 417 418 418 419 419 420 420 421 421 422 422
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0021.png
Transcription: ATR-1
IVDOCI CLICHTO. VEI, NEOPORTVENSIS, DOCTORIS Theologi, Flucidatoriu[m] ecclesiasticu[m]: cuius primus liber, hymnos ecclesiasticos, tum de tempore tum Sanctis facili declaratione de promit. DIEBVS DOMINI- cis ad nocturnum matutinu[m]: HYMNVS. Octe surgentes vigilemus omnes: Semper in psalmis meditemur, atque Nisibus totis domino canamus Dulciter hymnos. 2 Vt pio regi pariter canentes: Cum suis sanctis mereamur aulam Ingredi cæli, simul et beatam Ducere uitam. 3 Prestet hoc nobis deitas beatæ Spiritus: cuius reboat in omni Patris ac nati, pariterque sancti Gloria mundo. Amen. Præsens hymnus sapphico carmine & adonio decurrit. Nempe in vnoquoque versu tria complectitur carmina sapphica continuo se sequentia: quibus subnectitur quartum adonium: semper versum claudens. Constat autem carmen sapphicum, quod semper est endecasyllabu[m], vndecimque syllabaru[m], quinque sedibus & locis. Quoru[m] primo solus constituitur trocheus, secundo spondeus, tertio loco dactylus, quarto solus trocheus, quinto verò & postremò trocheus vel spondeus. Carme verò adonium: pentasyllabum semper est & quinque syllabaru[m], duos solùm habens locos: in quorum primo solus ponitur dactylus: in secundo verò spondeus vel trocheus. Seruat autem hic hymnus exacte supraditi carminis legem: præterquam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0022.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum in tertio carmine postremi versus: in cuius quarto loco ponitur pyrrichius pro trochoe: contra huiusce carminis regulam: quod scriptorum vitio potius quàm authoris factum crediderim: cum eadem sententia facile ita potuerit exprimi, cuius reboat per omnem, gloria mundum. Cæterum author istius hymni est beatus Gregorius: in quo ad sacras vigilias nocturnas nos hortatur & decantandas deo laudes: quo tandem cælestis regni consortium assequamur, & foelicem perpetuò viuamus vitam. I IANNOTATIONIS. In primo versus. Nocte surgetes vigilemus. Cū admonet author nocte surgendu nobis esse & vigilandum: tempus exprimit proprium & congruum huic hymno decantando, in officio scilicet matutino: quinimmò in eius ferè principio & ante Psalmorum modulatione. Quod sanè matutinu officium, secundu primitiuæ ecclesiæ institutione circa medium noctis curriculum celebrari solitum est: ad imitationem sancti prophetæ <Psal.118.> dicentis. Media nocte surgebam ad confitendu tibi: super iudicia iustitiæ tuæ. Et adhuc in permultis insignibus ecclesiis, vt sacrosæctæ virginis Mariæ apud Parisios: & co- pluribus aliis, in omnibus etia ferè monasteriis & religiosis domibus obseruatur hic mos celebrandi officium matutinum circa medium noctis spacium. In eiusdem versus carmine tertio. Nisib[us] totis domino. Dictio nisib[us]: ablatiùs pluralis est à nomine nisus quartæ inflexionis: quod vim, laborem ac conatum significat: formaturque à verbo depotente nitor, vt habet nisus in præterito, quod quidé præteritum, sicut & nomen verbale, de quo hic sermo: etia in vsu est probatoru authoru. Sedulius in primo libro diuinorum mirabilium loquens de Arrhio hæresiar cha. Qui curua per aua rectum electere nisus iter: foue dilapsus in atrâ corruit. Nixus vero nomen itidem quartę declinationis: partu signat. Virgilius in Georgicis. nec foetus nixibus ædunt: deduciturque ab eode verbo nitor: sed vt præteritu facit nixus. Cæterum nixus etiam interdum labore & conatum signat. Mantuanus in vita sancti Georgij. Magnanimos nixus iuuet deus. Et rursu ibide. Semper ab extremo pendet victoria nixu: horáque præteritos foelicitat vna labores. In eiusdem versus carmine quarto. Dulciter hymnos: nomen hymnus vt probati sentiunt
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0023.png
Transcription: ATR-1
EX PO. (sentiunt authores) græcum est vocabulum: laudem dei si- gnificans, alicuius metri lege co[m]posita[m]: sicut & omnes psal mi in hebræa lingua dicu[n]tur certa carminis lege esse for- mati: vt asserit Cassiodorus in expositione psalmi sexage simi sexti. Proinde & Psalmodia sæpenumero hymnus di- citur: vt eo loco psalmi 64. Te decet hymnus deus in Si[n]a: & tibi reddetur votum in Hierusalem. Aptè itidem & hæc diuinarum laudum cantica (quoru[m] nunc expositione deo adiutore aggredimur) dicuntur hymni: quoniu[m] in dei lau dem concinuntur, & certa aliqua lege carminis constru- cta sunt atque comprehensa. Neque quispiam hymnorum vsum tanquam leue quiddam & futile repudiet: quando- quidem is à tota ecclesia approbatus est vt ostendunt san ctiones canonicæ, sanctorumque patrum decreta, de co[n]se eratione distinctione prima, cap. de hymnis, hisce verbis. De hymnis canendis: & saluatoris & apostolorum habemus exemplu[m]. N[on]a & ipse dominus hymnum dixisse perhi betur: Matthæo euangelista testa[n]te. Et hymno dicto exierunt in montem Oliuarum, Et Paulus apostolus ad Ephe sios scribit dicens. Impleamini spiritus sancto: loquetes vo bisipsis in psalmis & hymnis & canticis spiritualibus. Et quia nonulli humano studio hymni in laudem dei atque apostolorum & martyrum triu[m]phos co[m]positi esse noscuntur: sicut ij quos beatissimi doctores Hilarius atque Ambrosius condiderunt. In eode[m] quoque loco deinde refelli tur & confutatur acriter coru[m] sententia: qui putant hymnos non esse recipi[n]dos eò quòd non descripturis sanctorum canonu[m] vel apostolica traditione existunt. In tertio versu, carmine tertio Reboat in omni. Reboare verbu[m] significat resonare. Virgili in Georgicis. Reboa[n]t sylux- que & magnus Olympus. Compositu[m] est ex præpositione re, & verbo boo, as, quod à bou mugitib[us] tractu[m] significat mugire siue sonare. Inde boate nome[m]: ide[m] est quod mugitus siue sonitus. DIBVS DOMINICIS AD LAVDES matutinas. Eccia[m] noctis tenua- tur umbra: Lucis aurora rutila lans corruscat. Nisibus totis rogitemus o[mn]es Cunctipotentem. a ij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0024.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM 2 Vt deus noster miseratus: omnem Pellat langorem, tribuat salutem, Donet nobis pietate patris, Regna polorum. 3 Prestet hoc nobis deitas beata. ut supra. Hymnus iste eiusdem est generis cum præcedente, carminisque sapphici & Adonij rectam seruat legé, præterquam in primi versus secundo carmine: in cuius tertio loco ponitur tribrachus pro dactylo. At si quis dixerit lucis exortus rutilas coruscat: & eandé servauerit sententiâ & exactam carminis legem. In secundi etiam versus secundo carmine: spondeus primo loco collocatur pro trocheo: quod quidem vitiu[m] carminis emendaretur: si ita co[n]texeretur. Pellat angore tribuat salutem. Eius author ignotus, quem tamen facile crediderim fuisse sanctu[m] Gregorium: ob continuatam præcedentis hymni materiam & idem carme. In eo, noctis ambitione describit & propinquum diei exortum: hortatur deum, oremus: vt noxia omnia à nobis auferat, salutaria tribuat, & deniq; cælestre regnum conferat. 1 TANNOTATIONES. In primo versu. Ecce iam noctis. Hic describitur tempus istius hymni decantandi: vtpote in fine ipsius officij matutini & post psalmos laudum: q[ui] ferme contingit circa ipsum diluculum, quo noctis opacitas paulatim discedit, & diei aduenientis percipitur sublustris & subrutila affulgentia. 2 In secudo versu: vt de noster miseratus omnem. Miseratus participium: à verbo deponente primæ coniugationis miseror, aris, deducitur. quod significat opem ferre, alicuius miseriam leuare, & accusatiuo iungitur. Virgilius in Aeneide. O sola infandos Troiae miserata labores. At vero misereor verbu[m] etia[m] depones sed secu[n]duæ co[n]iugationis: significat super alicui miseria moueri misericordiæ affectu, præteritu[m] habet misertus: & potissimum exposcit genitivum. Virgilius in Bucolicis. Nil nostri miserere: mori me deniq; cogis. In eius de versus secu[n]do carmine. Pellat la[n]goré, tribuat salute[m]. Vt modo dictu[m] est si id carme[m] eo modo legeretur ex vsu & more ecclesiastico. Pellat angore, tribuat salute[m], & tunc lenior ac suauior esset platio, si seruaretur carminis itegritas & tiæ abti-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0025.png
Transcription: ATR-1
EXO. 5 sentetixæ aptitudo. Est enim angor, oris, nomé à verbo an- go, is (q[ui] cruciare & vexare significat) deductu[m]: idé q[ui] cru- ciatus, anxietas, anxietudo siue angustia cum corporis, tu[m] animi, quem merito à nobis repelli oraremus: nam vbi in vale: cit, bonorum operum grave infert impedimentum. Quod & recte nos admonet Ecclesiasticus dicens. Tristi- <Eccl. 30> titudiam longe expelle à te: multos enim occidit tristitia, & non est vtilitas in ea. Quid autem langor significet: om- nibus est perspicuum. I AD PRIMAM. I am lucis orto sidere Potus cibique parcitas. Deu[m] precemur supplices: 4 Vt cum dies abscesserit Vt in diurnis actibus Nocte[m]que sors reduxerit: Nos seruet à nocentibus. Mundi per abstinentiam 2 Lingua[m] refrenas te[m]peret: Ipsi canamus gloriam. Ne litis horror insonet. 5 Deo patrisit gloria Visum fouendo contegat: Eiusque soli filio. Ne uanitates hauriat. Cum spiritu paraclito 3 Sint pura cordis intima: Et nunc et in perpetuu[m]. Absistat et uecordia. Amen. Carnis terat superbiam Hymnus iste vniformis est, & vno duxat genere car- minis costans, scilicet iābico dimetro: duos pedes pro vno metro mensurâque peculiariter obtinente, & idcirco d[elicept] duabus cuiusque carminis mensuris siue metris: dime- trum ab authoribus passim nuncupatur. Ipsum autem quatuor sedibus atque locis compingitur ac coalescit. In primo quidem loco constituitur spondeus vel iambus: in secundo solus iambus. In tertio itidem spôdeus vel iā- bus, in quarto vero & postremo loco iambus vel pyrrhi- chius, secundum postremæ syllabæ ipsius carminis quan- titatem & conditione[m]. Itaque quisque versus istius hym- ni & consimilium (nam quamplurimi hymnorum ecclesi- asticorum hac metri lege sunt contexti: quinimo ferè om- nes) quatuor continet huiusmodi carmina, & quod que carme[m] octo complectitur syllabas, & duæ syllabæ semper a ij vnum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0026.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum vnum constituunt ipsius carminis pedem. Vnumquodq[ue] autem carmen huius generis, hypercatalecticum est: quod in eo neque abudet syllaba neque deficiat. Et archilochiu[m] etia[m] dicitur ab archiloco, primo ei[us] iu[n]ctore. De quo Hor[us] i arte poetica Archilocu[m] p[ro]prio rabies armauit iabo. Porro i toto hoc hymno, p[er]dicti carminis regula ad vngue ser uatur: præterq[ue] i quiti vers[us] postremo carmine, vbi tertio loco ponitur troche pro spodeo, contra lege hui[us] metri. Eius author est sanctus Ambrosius: in quo nos exhortatur quod exorto iam die rogemus deum vt per totu[m] dici curriculum nos custodiat à vitiis, detqne die ipsum in lau de sua perficere. 1 Annotations. In primo versu. Iam lucis orto sidere. Hoc loco temp[us] exprimitur: quo soleat hymnus iste ex ritu ecclesiastico cantari, qui officio primæ peculiater est addictus. Illud aut officium circa ipsius solis exortum eleuationem super nos, solet quotidie celebrari. Dicitur autem hic sol per insignem quandam excellentiam syde lucis: quod cæteris syderibus sit lucidior, & totum hunc mundum sua lampade illustret. 2 In secundo versu. Linguam refrenans temperet. Alludit hic ad hanc prophetæ orationem in psalmo. Pone domine custodiam ori meo: & ostium circumstantiæ labiis meis. Ita cum dicit visum fouendo contegat: exprimit hâc psalmi ad deum orationem. Auerte oculos meos ne videant vanitatem. Et ita fermè omnes hymnorum sententiæ deprecatoriæ locum habent aliquem scripturæ ex quo s[un]t desumptæ: & cui conformitate sensus aptè respondent, vt facile reprehendere possunt qui sacris literis vel mediocriter sunt inuersati. 3 In tertio versu Absistat & vecordia. Vecordia pro stultitia & stoliditate animi, recte hic sumitur: ad bona opera inertis ac inepti. Dicitur enim vecors: quasi sine corde, qui insipiens est & stolidus, quod à ve particula negatiua, & nomine cor compositum est. Cor autem pro prudentia benéque operandi scientia interdum sumitur. vt apud Hieremiam. Audi popule stulte, qui non habes cor. Inde cordatum homine dicimus prudente & maturu[m]. 4 In quarto versu. Noctemque sors reduxerit. Sors hic non pro fortuito rei euentu, aut parte quæ sortiendo cutquam euenit sumitur: sed pro successione vicissitudineque teporis, cuius certa serie ac alternatione, dici succedit hora nocturna. E: tûc deo gloriam cana-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0027.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 7 nous, rationabile est: quod ei munere diem totum transegerimus sine incommodo ac malo. II AD TERTIAM. N Vnc sancte nobis spiritus Vnú patri cu[m] filio: Dignare promptus ingeri Nostro refusus pectori, 2 Os, lúgua, mēs, se[ss]o, uigor: Confessionem personem II Eodem genere carminis hymnus iste constringitur: si- cut præcedens, & vbi que rectam seruat illius metri legem præterqua[m] in postremo carmine tertii versus: In cuius ter tio loco ponitur trocheus prospondeo: quod quidem vi- tium tolleretur: si quis ita versum illum clauderet, nûc & per omne seculum. II Author eius est beatus pater Ambrosius: in quo sanctum inuocat spiritum: vt dignetur nobis illabi. hortatur deinde: vt & corpore & animo diuinas personemus laudes: ac feruentem charitatis affectum in proximos habeamus. IIANNOTATIONES. In primo versus, Nunc sancte nobis spiritus. Quoniam hic primè versus intricatâ & difficilem prima fronte habet structuram atque contextum: ita est ordinanda eius sententia. O sancte spiritus qui es vnú in substàtia ipsi pat ri cu[m] filio: dignare promptus ac facilis ingeri illabiq[ue]; nobis, refusus atq[ue]; infusus nostro pectori siue animæ nostræ. vt datiùs nobis: ad verbu[m] ingeri nectatur, & nostro pectori: ad participiu[m] refusus, quod ibi tâtudé valet atq[ue]; illapsus vel infusus. Cæteru[m] ibidè dicitur spus sanctus esse vnú patri cu[m] filio: qui a vnius ac eiusde[m] est substantiæ & naturæ cu[m] deo patre & filio: à quibus ineffabiliter procedit. Cu[m] enim vni ca sit & indiuidua diuina substantiæ, tribus super diuinis personis communis ac eadem: haud dubiè spiritus sanctus & patri & filio co[n]substantialis est, & vtrique vnitate substàtia co[n]iugitur. Quod aptè & accomodatè per neutru[m] gem[.] vnu[m], hic insinuatur: p[er] ipsu[m] substantiæ est significatiuum. quæ admodu[m] filius dei vt seipsu[m] vni[us] & eiusde[m] substàtiæ cu[m] deo patre esse inueret: dixit. Ego & pater vnu[m] sumus. Nô Iohan. 10. est aut admittedu[m]. quod spirit[us] sanct[us] sit vne[m] patri cu[m] filio. a iiiij Nam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0028.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Nam sermo ille indicaret vnam eandemque esse personâ spirit[us] sancti cum patre & filio: quod masculinum genus, personæ sit insinuatiuum. Illud autem nequaqua recipie[n]dum est: cum inter ipsas tres diuinas personas sit discretio personalis. In secundo versu. Os, lingua, mens, sensus, vigor. Hæc quinque, os, lingua, mens, sensus, vigor: ponu[n]tur ad indicandum omnia quæ ipsius hominis sunt, siue ad corpus siue ad animam pertinent. Os enim & lingua, & se sus: ad corpus attinent: mens autem & vigor siue virtus animi: ad spiritum. Debet enim & caro in nobis & spiritus diuinas laudes personare: vt dicamus cum propheta. Be- <Psal. 102> nedic anima mea domino: & omnia quæ intra me sunt, no mini sancto ei[us]. Et co[n]fessio eo in loco non pro confessione peccatoru[m] aut fidei accipitur: sed pro confessione laudis, vt frequetissime in scriptura. Deniq[ue] ignis ibidè p[er] spiritu sancto recte sumitur: qui ignis est ille cælestis, quem <Luce 12> dominus venit mittere in terrâ, & corda nostra terrena: & nihil aliud vult: nisi vt sacer ille ignis i nobis succedatur. AD SEXTAM. Rector potes uerax Et ignibus meridiem. deus: 2 Extigue flammas litiu[m]. Qui temperas rerum Aufer calorem noxium. uices. Cofer salutem corporu[m]: Splendore mane instruis: Verâq[ue] pacè concordiu[m]. Hymnus iste, carminis iambici dimetri legem vbique obseruat. In tertio tamen carmine primi versus vocalem habet alteri vocali continuo sine collisione præpositam, quod non passim cuique licet. Neque in quarto eiusdem versus carmine trocheus tertio loco ponitur pro spodeo: vt putarent illi qui primam syllabâ dictionis meridie cre derent esse longam & secundam breuem. Nam ediuerso prima eius syllaba breuis est & secunda longa: quare eo loco apre ponitur iambus. At verò primâ datæ dictionis syllabam breuem esse & secudam longam: testis est Mart. in hoc carmine iambico senario. Inter repentes post meridiem buxos. Idem obseruat Catullus in hoc verbo meridio, as, in hoc carmine phaleutio. Iube ad te veniam meridiatum. Author eius: sanctus Ambrosius. In eo diuinâ laudat omnipotentiam à prouida ordinatione ac dispositio[n]e temporum, oratque vt ardores concupiscentiarum à no-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0029.png
Transcription: ATR-1
EXPO. bis tollat: & salutaria tam corpori quam animæ tribuat: corpori quidem sanitatem, animæ vero tranquillitatem. 1 IANNOTATIONS. In primo versu. Splé- dore mane instruis. Hoc in loco mane, non aduerbij sed nominis locum tenet & significationem. tempus enim ma tuumum signat: & accusatiuus est. Sic & apud sacram scri pturam frequenter sumitur in primo cap. Geneseos. Sic & apud Persium ponitur cum ait. Nempe hoc assidue? na[m] claru[m] mane fenestras intrat. Vbi mane nominatiuus est & adiectivo neutri generis annectitur. 2 In secudo ver- su. Extingue flammas ludum. Hoc loco flama, calor, ignis, sumuntur (vt ita dixerim) in malam partem: pro commo- tione & vehementia noxiaru[m] concupiscentiaru[m] militantiu[m] contra spiritum: quomodo & in sacris eloquis sæpenume ro accipiuntur. vt apud prophetam. Omnes adulteri quasi clybanus ardens. Et Paulus. In quo politis omnia tela ne- quissimi ignea extinguere. Denique Iacobus. Lingua ig nis, vniuersitas iniquitatis. inflammat rotâ nativitatis no- stræ inflammata à gehenna. In eodem versu. Veramque pacem cordium. Pax quam dat hic mundus: non vera est pax sed adumbrata & simulata. Non est enim pax impiis: dicit dominus. Pax verò quam deus confert, na[m]quilitas s. co[n]scientiæ, atq; co[n]cordia cu[m] deo, seipso & proximo, vera est & syncera pax, summoperéque expetéda. de qua dicit psal. Pax multa diligéub[us] legé tuâ & no[n] est illis scandalu[m]. AD NONAM. 1 Erum deus tenax ui- 2 Largire clarum ue- gor, spere: R Immotus in te per- Quo uit a nusqua[m] decidat manens Sed præmium mortis sa- Lucis diurnæ tempora: cræ Successibus determinans. perennis instet gloria. Hymn[us] iste, carminis iambici dimetri regula apte coer cetur. Author eius: S. Ambrosius, in quo diuinam laudat prouidentia[m] sua virtute omnia co[n]seruatem: & diei partes suis vicibus distinguétem. Orat vt item foelicem & beatu[m] vitæ exitu[m] deus largiatur nobis: & post mortem sanctam ac piam, vitam æternâ. 1 IANNOTATIONS. In primo versu. Rerum deus tenax vigor. Hic dicitur deus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0030.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum deus esse vigor tenax rerum, quoniâ omnitenenti sua virtute cuncta conseruat in suo tenore: in seipso tamen permanet immotus: quia apud ipsum nô est transmutatio nec vicissitudinis obūbratio, stabilisque manes dat cuncta mo veri. Demum dei tempora successibus determinat: quoniâ horis diurnis suas vicissitudines & ordiné assignat, Ordinatione enim ipsius (vt ait Psalmus) perseuerat dies. & alio loco. Fecit lunam in tempore: sol cognouit occasum suum In secundo versu. Largire clarum vespere. Istius sê sibilis & téporalis diei vespere, etlâ téporariu[m] ac fluxu[m], vt pote tempus vespertinum atque serotinum obscuru[m] est & atrum nam ob vicinum noctis crespusculu[m] & solis occasum: paulatim decumbit in tenebras. Vespere autem spirituale & mysticum: scilicet sacer beatus vitę exitus, qui nobis est vespera præsentis incolatus, est clarum & lucidum quoniam succedentem non habet tenebrarum horrorem: sed lucidam regni cælestis habitatione[m], nullo fine claudè dam. Et in isto claro vespere vita nusquam decidit siue deficit: quia mors ibi amplius locu[m] non habet, sed immortalitas & perennitas est indeficientis vitæ. Potest itaque posterioris versus secundum carmen de vita futura & alterius seculi intelligi: sicut nunc expositum est: necnon & de vita præsenti: quam petimus hic ita a nobis transigi: vt ipsa nunquam decidat à rectitudine neque prolabatur in mortem animæ per peccatum sed æterna nobis gloria deinde adueniat, quæ est præmiu[m] atque remuneratio mortis sanctæ. Qui eni in domino moriuntur, beati sunt, atque sempiternam vitam in mercede accipiunt. Insuper & hic annotatione non est indignum: quod vespere nomen indeclinabile neutri generis, p extrema diei parte: apud sacræ scripturam in frequenti est vsu: vt, factum est vespere & mane dies vns. Apud authores verò singularis literaturæ non id nomen in vsu versatur: sed vesper, eris, vespera, & vesperum, i. quorum trium vnumquodque significat vltimam diei partem: cum iam noctis instat opacitas quoniam eo tempore stella post occasum solis exoriens (quæ vesper à Latinis dicitur, & vesperus, & vespera: . Græcis verò hesperus) apparere solet. Exempla horum passim occurrunt. D I I
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0031.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 11 DIEBVS DOMINICIS: ad vesperas. 1 Vcis creator optime: mine: Luce dieru proferes: Vitæ sit exul munere Primordiis lucis nouæ Dum nil perenne cogitat. Mundi parans originem. Geseq; culpis illigat. 2 Qui mane iunctum ue- 4 Cælorum pulcet inti- speri mum: Diem uocari præcipis: Vitale tollat præmium Tetrum chaos illabitur. Vitemus omne noxium: Auui preces cum fletibus. Purgemus omne pessimum. 3 Ne mens grauata cri- II Præsens hymnus carminis iambici dimetri regulam vbique exactè seruat: præter id quod in quarti versus primo carmine spondeum habet pro iambo in secundo lo co: quod non est frequenter admittendum. Author eius, sanctus Gregorius. In quo deum laudat: vt lucis diurnæ & temporum creatorem atque dispositorem: oratque ne mens nostra peccatis oppressa exultet à vita coelesti: sed ita declinet peccata in præsenti seculo, vt in futuro æter- ni regni obtineat præmium, transeatque à morte ad vitâ perpetuam. IANNOTATIONES. In primo ver su. Primordiis lucis nouæ. Describitur hoc loco ab autho re opus primæ diei, inter sex illos dies: quibus in Genesi mundus sensibilis creatus dicitur, Nempe primo die di- xit deus. Fiat lux: & facta est lux. & diuisit deus lucem à tenebris, vocauit lucem diem, & tenebras noctem. Et fa- ctum est vespere & mane: dies vns, id est prim. Idcirco hic rectè dicit prim versus: quod p lucis nouæ primor- dia deus mundi parauit originem, quoniam ab ipsa luce inchoauit opus sex dieru. Aptè itidè & verè dicit secûdus vers: quod deus præceperit ipsum mane coniunctu vespe ri vocari die, quoniam ab illis partibus extremis, principio & fine: prim ipse sex dieru & reliqui oes, in Genesi deno minati sunt. 2 In secundo. Qui mane iunctu vesperi. Ve speri hic datiuus est hul nominis vesper, eris: tertia decl nationis: quod (vtpaulo ante dictu est) extremâ dici parre signat <Gen. 1.>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0032.png
Transcription: ATR-1
12 Hymnorum signat, vt apud Statiu[m]. Sed vesper opacus Lunares ia[m] ducit equos. Chaos autem apud antiquos confusam significabat rerum ante mundi formationem molem & congeriem: quæ ab eis omniu[m] rerum ponebatur principium. Hic autem (vt sæpe alias) pro tempore nocturno capitur: quòd ob tenebras & obscuritatem, rebus confusionem ingerit. 4 In quarto versu. Cælorum pulset intimum. Hæc verba pulset & tollat: referri debent ad nominatiuu[m] mens in præcedente versu expressum. vt sensus sit. mens ergo nostra feruenti oratione & meditatione assidua cælos ipsos pulsitet ac penetret: æternæque vitæ brauiu[m] tandem sibi vendicet & assequatur. Et verbu[m] tollere, non auferre hic significat, aut remouere: sed accipere & comparare: vt & in eo loco. Tollis quod non posuisti. Et tolle quod tuum est: & vade. 1. Ad Complectorium. <Lucæ 19 Matth. 10> T E lucis ante terminum: Rerum creator poscimus. Vt solita clementia: Sis præsul ac custodia. 2 Procul reædant somnia: Et noctium phantasma. II Hymnus iste, carminis iambici dimetri lege & modo constringitur: & in duobus primis eius versibus illum exacte seruat, præterquam in tertio carmine primi versus, vbi primo loco ponitur trocheus pro spondeo: contra huius metri normam. Tertius verò versus, ameter est & sine recta mensura. nam nullum quatuor eius carminum recta[m] obseruat huiusce metri regulam: vt cognoscenti quantitates syllabarum & carminis rationem liquido constat. III In illo ad deum dirigitur oratio, vt adueniente noctis crepusculo sit custos noster: & in nocturna quiete propellat à nobis insomnioram illusiones atq[ue] nocturni somnij pollutionem: quæ hoste nostro suggerente interdum contingit. I IANNOTATIONES. In primo versu. Te lucis ante terminu[m]. Hic tempus insinuatur, huic hym- no
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0033.png
Transcription: ATR-1
EXO. 13 no cantando designatum: vtpote ipsius completorij, quod ante finem diei & in ipso fere noctis crepusculo ex ecclesiastica constitutione exolui deo debet. In eodem versu. Sis præsul ac custodia. Præsul dicitur qui aliis ad turamé & præsidium præest: quorum custodiæ & directioni inuigilat, vt cuique homini suus angelus bono, præsul ac præses est. Custodia vero in actiua significatione (sicut & hic sumitur) is dicitur, qui alium custodit, illiusque custodien di sedulam curam gerit. Sunt & nonnulli, qui hunc primam versum ita finiunt. sis præsul ad custodiâ. Et hi etia[m] recte legunt: nam neque carmen neque sententia ob hâc mutationem vitiatur. 2 In secundo versu. Et noctiu[m] phātasmata. Phātasma, grecu[m] nomé est: significu[m]s speciem sive imaginé animo apparéte atq[ue] obiecta[m] sine rei existé- tia. Vnde phātasmata noctiu[m] dicu[n]tur visa nocturna: quæ nobis dormi[n]tib[us] atq[ue] somniantib[us] occurru[n]t. Et illa inter- dum illusione hostis nostri impura se obiiciunt & ad im- munditiam pertrahentia. idcirco merito petere debemus illa dei præsidio à nobis auerti. Quemadmodum etiam vt à corporu[m] pollutione nocturna præseruemur: sedulò orandum nobis est. quoniam vbi illa hostis nostri suggestione acciderit inter dormendum: reddit hominem minus aptu[m] sæplus & indispositum ad sancti altaris celebrandum my- sterium, vt satius sit & tutius, ob augustissimi sacramenti eucharistiæ reverentiam: die proximè illam sequente ab eo contrectando & consecrando abstinere, modo id com- modè & sine offendiculo fieri possit. Quod & vetus lex nobis subinsinuat: cum ait. Si fuerit inter vos homo qui < Deut. 23> nocturno pollutus sit somnio: egredietur extra castra, & non reuertetur priusquam ad uesperam lauetur aqua & post solis occasum regredietur in castra. Si enim in veteri & figurali lege ob pollutione nocturnam censebatur homo toto die proximè sequente immundus, & iubebatur sequestrari ac separari à cæterorum consortio atque contubernio, vnius diei spatio: quanto magis in noua lege & evangelica vbi sanctiora & sacratiora tractanda sunt my- steria, postridie quam acciderit illius inquinamenti con- tagium: debet se homo immundum reputare, & ob diui- norum sacramentorum puritatem ac sublimitatem ab illis tunc attractandis humiliter se subtrahereac segregare. die-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0034.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM DIEVS DOMINICIS AD NOCTVRVM: I matutinum: alius hymnus. P Rimo dieru[m] omniu[m] Quo mundus extat conditus: Vel quo resurgens cõditor Nos morte uieta liberat. 2 Pulsis procul torporib[us] Surgamus omnes ocyus. Et nocte quæramus pium: Sicut propheta nouimus. 3 Nostras preces vt au- diat: Suamq[ue] dextrâ porrigat' Et expiatos sordibus Reddat polorum sedibus. 4 Vt quiq[ue] sacratissimo Huius diei tempore. Horis quietis psallimus. Donis beatis muneret. 5 la[n]nu[n]c paterna claritas Te postulamus affatim Absit libido sordidans Omnis actus noctius. 6 Nec fæda sit uel lubri- ca Compago nostri corporis: Per quod auerni ignibus Ipsi crememur acrius. 7 Ob hoc redeptor quæ- sumus Vt probra nostra diluas. Vitæ perennis commoda. Nobis benigne conferas. 8 Quo carnis actu exules Effecti ipsi coelibes: Vt præstolamur cernui Melos canamus gloriæ. Præsens hymnus metro iambico dimetro co[m]positus est: & rectam eius ferè in omnibus locis obseruat legem, præterqua[m] in iis vbi vocalis proxime vocalem in diuersis dictionibus sine collisione consequitur: quod vbi frequens est, concinitati carminis officit: & in is vbi trocheus pro spondeo primo loco, & spondeus pro iambo secundo loco reponitur, quod inuestiganti facile occurret. Author eius est sanctus Gregorius: in quo nos exhortatur quod in sacro die dominico surgamus nocte ad cantadas deo laudes, vt demum nos mudatos ab inquinamento carnis & spiritus perducat ad coelestia regna, vbi perpetuo eius nomen laudemus. IANNOTATIONES. In primo versu. Primo die- rum omnium. Hic co[m]mendatur dies dominicus (quo hymnus iste ad nocturnum catari solet) à duobus potissimum mysteriis. Primum, quod si omniu[m] dierum fuerit primus: vt
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0035.png
Transcription: ATR-1
EXO. 15 <Gen.1.> vt ante ipsum nullus fuerit huius seculi dies & inter sex dies in Genesi distinctos quibus deus scribitur formasse hunc nudum sensibilem: dies dominicus primu[m] obtinuerit locum, fueritque illoru[m] sex etiam primus. Quod quidem facile ex scriptura conuincitur. Nam requieuit deus die septimo ab omni opere quod patrauerat: cum iam expleti essent sex dies operum dei. Et dies ille septimus idcirco nominatus est sabbatum: id est requies. At qui si ante sabbatum sumantur continuo ordine sex dies: primus illorum est dies dominicus: secundus, sorta secunda: & tertius, sorta tertia, & ita deinceps. Igitur primus dies quo mundus fuit conditus, & quo formata describitur lux, vt in anteprecedete hymno dictum est, fuit dies dominicus. Secudum huius diei dominicæ mysterium hic expressum est: quod eo die Christus resurrexit à mortuis, & deuicta morte nos ab eius liberauit imperio. <Marc.16.> Quod etia[m] ex sacra scriptura euadit perspicuum. Nam vt dicit Marcus evangelista: Christo surrexit à mortuis mane prima sabbati id est prima dies post sabbatu[m]: est dies dominicus. Est igitur ille dies, etia[m] gloriosa Christi resurrectioe insignitus & honoratus. Alia eiusdem sacra diei sacramenta hic prætermittuntur: quia non conveniunt proposito. 2 In secundo versu. Surgamus omnes ocyius. Hoc loco ocyus aduerbium est comparatiuu[m] pro positiuo positum: vt apud Virgilium in Bucolicis. Ille vbi me videt: contra ocyus inquit. Ocyus inquam, id est cito siue velociter. Caret auté positiuo: sed superlatiuum habet ocyssimè: quæadmodum & eius nomen à quo formatur: scilicet ocyor, non habet positiuum sed solum superlatiuum ocyssimus. Significat auté ocyor idem quod velocior. Virgilius, Fugit licet ocyor Euro. & y græco in secunda syllaba scribitur: cum is omnibus quæ formâtur ab eo. <Psal.118.> Porrò in eodem versu, accusatiuus piu[m]: verbo queramus annecti debet, & ad deum (qui clemens est & benignus) referri. Accusatiuus verò prophetam cum verbo infinitiuo quæsiuisse subaudito iungendus est: vt hic sit sensus. sicut nouimus prophetam David quæsiuisse deum nocte, cum ait in psalmo, media nocte surgebam ad confitendum tibi. 4 In quarto versu. Donis beatis muneret. Legedum est hoc loco muneret, per m in prima syllaba & n in secu[m] da:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0036.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum da: quod à munero, as, are, formatur: significatque donare, & aliquo munere quempiam honestare. Expositque accusatiuum cum ablativo: sicut & eius compositu remunerare. Nam si quis hic muneret per [e]n[im] in prima syllaba & in in secunda proferret à verbo nunero, as: is neque rectâ seruaret sententiam, neque legitimam carminis compositionem. 5 In quinto versu. Iam nunc paterna claritas. Nomine paternæ claritatis, rectè intelligitur ipse deus pater: qui est claritas & lux æterna, vt idètica sit illa oratio. Rectè etia ea nuncupatione designatur dei filius, qui paterna siue patris dicitur claritas: nam splendor & imago est dei patris. vnde & sacratissimus. Dionysius lesum appellat paternam lucem. 7 In septimo versu. Nobis benignè conferat. Aliqui hoc loco legut: nobis benignus cöferat, quod licet nec sententiæ nec carminis incommodet: duriorem tamé habet & difficiliorem prolationem, propter plurium consonantium coucursum. Idcirco satius est ob suauiorem prolationem: legere aduerbium benignè. 8 In octavo versu. Effecti ipsi coelibes. Coelebs est qui se continet à carnis voluptatibus: & castam degit vitam. Inde coelibatus: vitæ continentia, & à carnali consortio abstinétia. Cernuus vero dicitur inclinatus & p[ro]nus: quasi qui terram cernat, oculosque ad eam deflectat. Virgilius in Aeneide. Erectoque incumbit cernuus armo. Cum igitur nosipsos in terram prosternimus ante deum, vt humilitatem animi corporis habitu demonstremus, rectè cernui esse dicimur. Demu[m] melos neutri generis nomen græcum: dicitur cantus suauitas & dulcis modulatio. Persius. Cantare credas pegaseium melos. Recipit declinationem ferè ad modu[m] secu[n]duæ declinationis nominum latinoru[m]: & ablatiuum singularem facit in o, sicut chaos habet chao. Ouidius in Metamorphosi. Et nocte, noctisque deos herboque chaoque. Inde melodia dicitur dulcis cætus & suauis auditu, cuius penultima breuis est. Diebus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0037.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 17 IDIEBVS DOMICIS AD laudes matutinas. A Eternæ rerum conditor 1 Noctem diemq[ue] qui regis: Et temporu[m] das tempora Vt alleues astidium. 2 Preco diei iam sonat Noctis profundæ peruigil: Nocturna lux viantibus A nocte noctem segregans, 3 Hoc excitatus lucifer Soluit polum caligine: Hoc omnis errorum chorus Viam nocendi deserit. 4 Hoc nauta uires colligit: Ponti que mitescunt freta. Hoc ipsa petra ecclesiæ Canente: culpam diluit. 5 Surgamus ergo strenuæ: Gallus iacentes excitat. Et sonolentos increpat: Gallus negantes arguit 6 Gallo canete spes redit: Aegris salus refunditur. Muero latronis conditur, Lapsis fides reuertitur. 7 Iesu labentes respice: Et nos uidendo corrige. Si respicis: lapsus cadunt Fletuq[ue] culpa soluitur. 8 Tu lux refulge seseb[us]: Mētisque somnu[m] disaute. Te nostra uox primum sonet: Et ore psallam[us] tibi Am[m]e Hymnus iste, carminis iambicl dimetri regulam integrè seruat. Cuius licet soli duo postremi versus in nonullis ecclesiis cantari ad laudes matutinas soleant: quoniâ tamen totus apprimè suauis est & admodum elegas, neque prolixitate fastidiens, totus etia[m] hic explicatus est. Et quoniam idem circa gallicantium concini consueuit: describitur in eo murtiplex vtilitas & commoditas, quæ hominibus ab ipso gallicinio prouenire solet. Quæcunque itaque hic de Gallo & eius nocturno cantu dicuntur: sensibiliter ad literam atque corporaliter primùm intelligenda sunt, vt prima fronte differuntur. Deinde verò ad spiritualem trasferenda sunt intelligentiam: & in mystico accipienda sensu. quo nox & tenebræ: peccatum somnus verò: torpo rem & inertiam in peccato signat, lux autem diurna diuinæ gratiæ fulgoré indicat. Et gallus Christum. eius verò cantus, vocem Christi insinuat, nos per euangelium & do- betrinam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0038.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum etrinâ apostolicam excitantis, vt excusso torpore noxio ad opus bonum euigilemus & exurgamus. Quemadmodum perpulchrè & aptè Aurelius Prudentius ipsum galli cantum ad spiritualem traduxit sententiam & expositio ne, in eo hymno qui inferius subiungetur. Ales diei nuncius, lucem propinquam præcinit, nos excitator metium: iam Christus ad vitam vocat, qui huic hymno materiæ co[m]firmitate propemodum respondeat ac cognatus est. Porrò huius hymni materiam beatus Ambrosius tisde[m] propemodum verbis exprimit in lib. quinto Hexameron cap. vicesimoquarto, cum ait: Gallus quasi bonus cohabitant & dormiente[m] excitat, & solicitu[m] admonet, & viantem solatur: processum noctiscanora significatione protestans. Hoc canente: latro suas relinquit insidias. Hoc ipse lucifer excitatus oritur, cælumque illuminat. Hoc canete[m] moestitiâ trepidus nauta deponit, omnisque crebrò vespertinis flatibus excitata tempestas & procella mitescit. hoc canente: deuotus affectus exilit ad precandum, legedi quoque munus instaurat. Hoc postremò canente: ipse ecclesiæ petra culpam suam diluit, quam priusquam gallus cataret negando contraxerat. Istius cantu spes omnibus redit, ægris levatur incommodu[m]: minuitur dolor vulnerum, febriu[m] flagrantia mitigatur, reuertitur fides lapsis Iesus titubantes respicit: errantes corrigit. Denique respe xit Petru[m] & statim error abscessit: pulsa est negatio, secuta confessio. Hæc Ambrosius. Ex quo sumitur co[m]iectura: aut beatu[m] Ambrosiu[m] huc hymnu[m] (vt & nônulos alios) co[m]texuisse, aut eius authorem, hunc Ambrosij locum vidisse, & ex eo totam sumpsisse sententiam præsentis hymni. <Abrosius> IANNOTATIONIS. In primo versu. Et te[m]porum das tempora. Dicitur deus, te[m]porum dare tempora: quoniam alternationes facit & vicissitudines temporum: diei scilicet & noctis. vt huiusmodi variatione, mutatione, alternáque illorum successione tollatur fastidium: quod nobis inferretur si vnius duntaxat sortis & conditionis te[m] pus iugiter haberemus. Si enim continuus foret sine nocte dies: id sanè tædium nobis ingereret: & tanto magis, si perpetua nobis esset nox sine die. Nunc verò cum diei succedit nox, itidem & nocti dies: huiusmodi vicissitudine sustolitur nobis omnis fastidij occasio.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0039.png
Transcription: ATR-1
EXO. 19 2 In secundo versu. Præco dici iam sonat. Præco hic dicitur gallus, auis domestica & nota: quoniam sui cantus præconio diem propinquam nunciat. Idem etiam noctis profundæ est peruigil: quoniam nocte intempesta cu[m] cæteras animantes sopor altus habet, vigil excubat: vt statis ac certis horis cantum ædat. Idem quoque nocturna lux est viantibus, quantum ad munus & officium: quòd noctu iter agentibus nocturnas significat horas: perinde atque interdiu viam carpentibus lux solis eas insinuat conspica[m] tibus solem, temporisque decursum annunciat. Denique idem dici præco à nocte noctem segregare memoratur: quoniam priorem noctis partem à posteriore, suo cantu dirimit ac disseparat, per inditam illi à diuina prouidentia notam quandam & signaculum discretionis ac intelligentiæ: qua ordinatissimè iisdem noctis temporibus in ca[m] tu erumpit, quasi noctis discretor. Quare no[n] immeritò sci scitatur de eo beatus Iob. Quis dedit gallo intelligetiam? < Iob. 38.> 3 In tertio versu. Hoc excitatus lucifer. Stella illa matutina quæ solis exortum suo splédore vt nuncius præuenit, humano vulgarique more hic dicitur excitari per ipsum diei præconem, quasi prius sopore fuisset depressus, & galli cantu excitus se præpararet ad ortum, quoniam paulò post tempus gallicatus, lucifer exoritur, & cælum ipsum nocturna caligine purgat. Tunc itidem omnis malefactorum caterua nocendi finem facit, quoniâ qui malè agit, odi lucem, & malè agedi tenebris audacia crescit. In ipso autem gallicantu diem vicinum nunciante, fures, sicarij, latrones, noctis opacitate nocendi occasionem antè nacti, à suis desistunt maleficiis lucis propinquitate deterriti. Quod & Prudentius in hymno supradicto (qui etiam est ad gallicantium) hoc modo expressit. Ferunt vagantes dæmonas, lætos tenebris noctium, gallo canente exterritos, sparsim timere accedere. 4 In quarto versu. Hoc nauta vires colligit. Nocturno tempore, ingruentes mari tépestates ob negatu lucis diurnæ beneficiu[m], magis formidantur à nautis. Iactati igitur grauibus procellis intempesta nocte, cum gallicantium audiunt nautæ, vires animu[m]que reuocat, ob speratæ diei p[er]pinquitate. Adde sedatior fieri plerunq[ue]; solet tépestas, & mitescere vé < Matth. 16,> toru[m] fragor ac p[er]cellaru[m] fremitus, circa diluculu[m]. Porrò p[er] b ij petram
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0040.png
Transcription: ATR-1
20 HYMNORVM petra ecclesiæ hoc loco sanctus Petrus intelligitur, ob soliditatem fidei & confessionis Christi, cum ab eo interrogeretur quem eum esse diceret: id nomen iure sortitus. Is autem canente gallo culpam trinæ negationis Christi fletu diluit: quoniam audito galli cantu recordatus est verbi domini quod ante dixerat, antequam gallus cantet, ter me negabis: & egressus foras fleuit amare. Idem quoq; & Prudentius in loco iam dicto sic expressit. Fleuit negator denique, ex ore prolapsum nefas. Cantúque galli cognito: peccare iustus destitit. 5 In quinto versu. Surgam ergo strenue. Monemur hoc loco à somnolentia peccati desidiaque exurgere, ex ipso galli cantu ad hoc excitati, quemadmodum etiam nos admonet beatus Paulus. Hora (inquit) est iam nos de somno surgere. Et rursum alio in loco. Surge qui dormis, & exurge à mortuis: & illuminabit te Christus. Vnaquæque enim harum & consimilium scripturæ sanctæ exhortationum: spiritualis est galli cantus, insonans auribus nostris. 6 In sexto versu. Gallo canete: spes reddit. Spes inquam euadendi cuiuspiam periculi, horrida noctis opacitas reddidit grauius & formidabilius. Tunc etiam ægris salus instauratur: quoniam morbus nocte ingrauescés, sæpenumero circa diluculum fit leuator, cum abeunte nocte (quæ ipsis somno destitutis fuit tædiosa) optata diei lux eminare coeperit. Rursum tunc mucro latronis recòditur, vagináque reponitur: quòd ob diei aduentu à latrocinio vel inuit latro cesset. Denique tunc lapis fides reuertitur, vt beato Petro qui ante nega[n]do prolapsus: per gallicantium ad fidem revocatus est. 7 In septimo versu. Iesu labantes respice. Crediderim potius hoc loco, labantes, siue cadentes esse legendum, & ob vicinitatem vocabuli & significationis: facta esse vni vocabuli in alterum commutatione. Nam labor, eris, deponens verbum primam syllabam habet longam: quare secundo loco constituitur spondeus pro iambo: labo verò labas, habet primam breuem: & ergo aptum componit secundo loco iambum. 8 In octauo versu. Si respicis lapsus cadunt. Aliqui hoc loco proferut si respicis, lapsi stabunt: alij verò dicunt: si respicis lapsi caduit. Primus quidem horum duorum modorum aptam cōtin et sentetiam, sed vitiat carmen: quia spondeum quarto loco collocat pro
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0041.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 21 pro iambo. Secundus verò neque rectam tenet sententiam, neque satis cohærentem cum præcedentibus. Quis enim aptu iudicet esset sensum, quòd si respiciat nos Christus: lapsi cadunt? cum potius benigno eius intuitu lapsi erigantur? Rursum qui lapsi sunt, quomodo iam cadunt: cu[m] idem sit labi & cadere? Satius igitur fuerit dicere: si respicis, lapsus (id est peccata & culpæ quibus prolapsi sumus) cadunt atque destruuntur: & tunc rectum seruabitur carmen atque sententiæ aptitudo. FERIA SECUNDA AD NOCTVRNVM 1 matutinum. S Omno refectis artub[us] 3 Cedat tenebræ lumini: Spretocubili surgim[us]. Et nox diurno syderi. Nobis pater canentibus Vt culpa qua[m] nox intulit: Adesse te deposcimus. Lucis labascat munere. 2 Te lìgua primu[m] co[n]cinat: 4 Precamur iudè supplices: Te mentis ardor ambiat Noxas ut omnes amputes. Vt actuum sequentium Et ore te canentium Tu sancte sis exordium. Lauderis in perpetuum. Præsens hymnus, carminis iambici dimetri legé vbiq[ue] seruat: præterqua[m] in quarti versus postremo carmine, vbi tertio loco trochæum habet pro iambo, In eo fit ad deum depræcatio: vt surgentibus ad diuinas laudes adesse velit & suum lumen infundere, quo depellantur tenebræ vitiorum. 2 ANNOTATIONES: In secundo versu. Te lingua primum concinat. Ex hoc loco id accipiatur documé tum, quod valde salutare est & com[m]edabile cum primum demisso strato surrexerimus, anteq[ue] quippiam operis moliamur: deo laudes persoluere & preces fudere, atque ab oratione auspicari diurnum nostrum opus: vt omnia quæ deinde facturi sumus, à deo dirigantur in bonum finem & exitum. Petiuit siquidem & propheta in psalmo, suorum operum à deo directionem: cum ait: Et sit splendor domini dei nostri super nos: & opera manuum nostrarum dirige super nos, & opus manuum nostrarum dirige. In eiusdem quoque versus secu[n]do carmine, ambiat verbum non circundare aut circumplecti signat: sed desiderare & b iiij arden-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0042.png
Transcription: ATR-1
ardenter concupiscere. Petit enim ea oratio vt nostræ mentis amor feruidus deum ardenti affectu prosequatur & desideret: vt quemadmodum ceruus desiderat ad fontes aquarum, ita anima nostra ad deu. 3 In tertio versu. Cedant tenebræ lumini. In hoc loco & hymnis sequentibus, lumen & tenebras non solum corporaliter pro luce diei & tenebris noctis, sed & spiritualiter accipere debemus: lumen quidem pro fulgore diuinæ gratiæ, operéque virtutum, & tenebras pro nocte peccati & mētis cecitate. Quomodo & apostolus accipit: cum ad Romanos scribit. Abiiciamus opera tenebrarum, & induamur arma lucis. Et ad Ephesios, Fuistis aliquâdo tenebræ: nunc aute[m] lux in domino. In eiusdem quoque versus quarto carmine, non labescat dicédum est (vt faciunt plærique) sed labascat, quod à labo. as, adiecta co syllaba ad secundâ personam deducitur & primam habet syllabam breuem, sicut etiam suum primitiuum, labescuentim, latinum non est: cu[m] non habeatur verbum labeo, es, in vsu: à quo formetur, neq; à verbo labor, eris, formari possit. Est autem labescere: cu[m] impetu deorsum ruere, deficere atque prosterni. 4 In quarto versu. Precamur iidem supplices. Hoc loco pronomé iidem pluralis debet esse numeri, & referri ad adiectiuu[m] supplices in eode[m] casu: & proinde duplo i, scribi, vt primam habeat longam secundum carminis exigentiam. Nam si intelligatur esse neutru[m] singulare, accusatiui casus, & simplo i, scribatur haberet primâ syllabam breuem, & pyrrhichius in secundo constitueretur loco, quod huic carmini nequaquam conuenit: Aptior etia[m] est sensus hoc quàm illo modo. BADEM FELIA SECUNDA. ad vesperas. Pledor paternæ glo Micans nitore perpeti. S Iubârque sancti spiritus: De luce lucè proferens. Infunde nostris sensibus. Lux lucis et fôs luminis: 3 Votis uocem te patre[m], Dies diem illuminans Patrem perennis gratiæ: 2 Verusque sol illabere: Patrem potentis gloriæ, Culpam releget lubricam. Confir-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0043.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 23! 4 Cōfirmet act[us] strenuos: Læti bibamus sobriam Dentem retundat inuidi Ebrietatem spiritus. Casus secundet asperos 7 Lætus dies hic transeat: Donet gerendi gratiam. Pudor sit ut diluculum. 5 Mētē gubernet & regat Fides uelut meridies: Casto fideli corpore. Crepusculum mēs nesciat. Fidelis calore ferueat: 8 Aurora cursus puehit Fraudis uenena nesciat, Aurora totus prodeat. 6 Christusq[ue] nobis sit cib[us]: In patre totus filius: Potusq[ue] noster sit fides. Et totus in uerbo pater. Præsens hymnus, carminis iambici dimetri modum & formam accuratè obseruat: præter id quod in quarto carmine sexti versus trocheum habet primo loco pro spōdeo (est enim nominis ebrietas, secunda syllaba sine controversia, breuis) quod sit præter huius metri legem. In eo fit ad dei filiu[m] oratio vt suo lumine nos illustret, peccata nostra repellat, & virtutes in nobis adaugeat. 1 [C]ANNOTATIONES. In primo versu. Splendor paternæ glorię. Omnes istæ sunt filij dei dominatioes: qui est splédor gloriæ patris, vt ait Paulus. < Heb. 1.> Idé quoque de luce est lucé pro ferens: quonia[m] de seipso qui vera est lux spiritu[m] sanctu[m] veram etiam lucem produxit. < Ioan. 1.> Christus itidem est lux lucis: quoniam lux est de luce, filius de patre. Insuper ipse est fons luminis: nam origo est & principium omnis illuminationis in creaturas propagatæ: illuminat enim omnem hominem venientem in hunc mundum. Demum idem est dies diem illuminans: nam spiritualis est lux, sua claritate mētes humanas & angelicas etiam lucidas & idcirco diei nomine hic significatas, illuminans. 2 [C] In secundo versu. Micans nitore perpeti. < Heb. 1.> Hoc loco dictio perpeti, ablattuus est singularis nominis adiectiui perpes, etis: idé signans quod perenne ac perpetuum, referturque ad nomen substantiu[m] nitore. Quare non est opus eo loco proferre perpetim aduerbium: quoniam per nomen illud, & carme[m] & sententiu[m] aptius quadrat. 3 [C] In tertio versu. Culpâ releget lubricam. Verbu[m] releget à relego relegas, formatur & oritur: quod significat in exiliu[m] mittere, expellere & abiicere: penultimamque syllabam habet produ- b iiiij etam.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0044.png
Transcription: ATR-1
24 Hymnorum 1. Neq; eo loco legat quispiâ, religet lubricâ: quoniam id verbum ex re & ligo, as, deductum: neque sententiæ co[n] gruit neque carmini, cum penultimâ habeat breuem. Supra dictum autem verbum & sequentia tertia personæ, ad iubar sancti spiritus sunt referenda: non autem ad pro nomen tu, quod filium dei mo[n]strat nostrum patrem & authorem, nam diuersæ sunt ab illo personæ. 4 In quarto versu, Confirmet actus strenuos. Non hic conformet dicendum est, vt nōnulli habent libri neque informet, vt habent alij: quoniam neutrum eorum verborum adaptatur sententiæ conuenienter: & omniu[m] (credo) iudicio verbum confirmet, accomodatiorem reddit sensum. Consimi li quoque modo in eiusdem versus tertio carmine, casus secundet asperos: verbum secundet à secundare quod est prosperum facere proficiscitur: & accusatiuum exposcit: vt deus hæc mea coepta secundet: inde secu[n]dus, a, um: p[er]sper. Neque ibidem foecundet legendum est à verbo foecundo, as: quod est foecundum facio: quandoquidem hoc verbum neque ipse conuenit sententiæ neque legi carminis. 6 In sexto versu. Bibamus sobriam ebrietate[m] spiritus. Ebrietas carnis & temulentia: sobria non est, sed sobrietati vel maximè aduersa. Ebrietas verò spiritus, scilicet exuberantissima & profusissima suauitas interna (quâ sentiunt piæ mètes cùm syncero amoris & meditationis affectu deo coiungantur) semper habet annexam sibi sobrietate[m] vt indiuiduam comitem. Porrò ad hanc ebrietatem spiritualem somnopere expetendam: inuitat omnes dulcissimus ille spôsus i canticis amatoris, dicens. Comedite amici & bibite, & inebriamini charissimi. Eandem quoq; cômendabilem ebrietate[m] sensit propheta: cum eructauit in psalmo illud canticum, quàm magna multitudo dulcedinis tuæ domine: quàm abscondisti timentibus te. Et rursum alio in loco Gustate & videte, quoniam suauis est dominus. Salomon quoque in libro Sapientiæ eandem expressit, cum ait. O quàm bonus & suauis est domine, spiritus tuus in omnib[us]. 7 In septimo versu. Lętus dies hic trâseat. Nomine diei hic tota præsens vita rectè accipitur, in qua partes assignat spirituales, diei sensibilis partibus similitudine quadam respondentes, vt scilicet pudor id est castitas animi & corporis, sit exordiu[m] bonorum operu[m]
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0045.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 25 operum & quasi diluculum, fides aute nullis fuscata tenebris: sit vt meridies: qui clarissimus est. Nullum verò sit mentis nostræ crepusculum finisque diei: sed iugiter in lumine fidei & bonorum operum permaneat, expers noctis & tenebrarum peccati. 8 In octauo versu. Aurora cursus prouehit. A sensibili aurora hic ad intellectualem & spiritualem aurora scilicet Christum: sit manuductio. Sicut (inquit) aurora visibilis nuc cursum suum accelerat festinat que ad ortum: ita Christus qui visitauit nos ories ex alto per incarnationis mysterium, depulsa nocte mundo vt mystica aurora illucens: totus ad nos per benignita tem prodeat. Ipse quidem dei filius totus est in patre (vt ipse in euangelio testatur) totus etiam parer in filio: per ineffabilem diuinarum personarum immeationem atque immanentiam. IBADEM FERIA SECUNDA ad vesperas. 1 I Mmense cæli conditor Qui mixta ne confunde rent: Aquæ fluenta diuidens, Cælum dedisti limitem. 2 Firmas locu cælestib: Simulq; terræ riuulis. Vt unda flamas temperet: Terræ solu ne dissipent. II Hymn iste, carminis iabici dimetri lege oib locis re &c obseruata coponitur. In eo com[m]edat author dei virtute imesa: ab ope secud[us] diei: petitq; gratia bono pleuerandi nobis dari simul & fidem rectam atque syncæram. IANNOTATIONES. In primo versu. Immese cæli coditor. Hic laudatur oipotes dei virt[us] ab opere secud[us] diei creationis reru: quo 1 Genesi scribitur de fecisse firmamentu in medio aquaru, & illi iterstitio diuisisse aquas quæ sunt sub firmameto ab ijs quæ sunt super firmametu. Et aptè admodu præsens hymn, illi operis secundæ diei meminit, Na officio ecclesiastico canitur 1 secuda feria: quæ secud[us] est dies hebdomad[us], & responde ordine acnoie secun-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0046.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum secundæ diei creatio[n]is mudi. Quemadmodum duo hymni superius expositi, vt puta Lucis creator optime, lucé dieru[m] proferens, & primo dierum omniu[m] quo mundus extat co[n] ditus, dicti sunt cantari die dominico, quoniâ opus primæ diei scilicet formationem lucis exponu[n]t, quæ quidem prima dies, ipsi dominicè etiam certo responsu, aptaque proportione accommodatur. In eodem versu, nónulli legunt secundu[m] eius carme[m] per verbum singulare co[n] funderet, alij verò per verbu[m] plurale co[n]funderent, & vtrique rectè: nam manente eadem sententia, singulare verbum ad aquam referri potest, plurale verò ad fluenta. Sic & in secundo versu quartum carmen aliqui claudunt verbo singulari dissipet, quod referu[n]t ad nominatiu[m] vnda, alij verò verbo plurali dissipent, quod ordinant cu[m] nominatiuo plurali flammæ, subaudito ac repetito. Et quanuis vterq[ue] sensus satis sit congruus, posterior tame[n] videtur huic loco co[n]venientior. 2 In secundo versu. Vt vnda flāmas teperet. Hic author ipse si eam particulam intelligat (vt videtur) de aqua super cælos posita: secutus vulgatâ multorum sententiâ, dicit à deo constitutas esse aquas super firmamentu[m], vt temperet æstum atq[ue] calorem syderu[m] ne cælos ipsos exurant. Quæ quidé ratio philosophiæ naturali non vsquequaque est co[n]sona: cum orbes cælorum no[n] sint nati incalescere, neque possint incendio conflagrare, vt etia[m] in secundo libro Damasceni de fide orthodoxa cap. 7. annotauimus. Idcirco ea clausula vt vnda flāmas teperet, ad aquam quæ sub firmamento est, potius est referenda: teperantem flammas astrorum ne illæ terrâ comburant. Sane super cælos collocatæ sint aquæ: scriptura multis in locis testatur. Quam aute[m] ob causam illic positæ sint, non oportet nos curiosius esse solicitos, sed id solum fateri, ipsas ibidem constitutas eam ob rationem, quam deus nouit, qui nihil in hoc ornatissimo mundi opificio sine ratione & frustra disposuit, cum omnia in sapientia fecisse perhibeatur. 3 In tertio versu Fraudis nouæ ne casibus. Petit hæc oratio perpetuum diuinæ gratiæ munus: ne antiquus error præteritoru[m] maloru[m] nos oprimat per nouas dæmonis fraudes: neue ex trusactis malis praua co[n]suetudine inducamur ad noua peccata perpetrâda. Peccatu[m] (inquit Greg.) quod p[er] poenitentiâ no[n] deletur: suo pódere mox ad aliud
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0047.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 27 aliud trahit In quarto versu, Hæc vana cuncta terreat. Hæc fides luce diuina refulgens: cuncta vana & superstitiosa explodat, hanc etiam fidem nulla falsa dogmata aut hæreticoru[m] figmenta opprimant. CFFERIA TERTIA, AD NO- cturnum matutinum. Consors paterni lumminis: Lux ipse lucis et dies Nocte canedo rumpimus: Assiste postulantibus 2 Aufer tenebras mentiu[m]: Fuga cæteras dæmonum. Expelle somnolentiam: Ne pigritantes obruat. 3 Sic Christe nobis o[mn]ibus Indulgeas credentibus: Vt prosit exorantibus Quod præcinentes psallimus. Præsens hymn[us] carminis iubici dimetri regulâ vbique & quidè rectissimè seruat. In eo fit inuocatio filij dei: vt à nobis expellat cæcitate[m] mentis & pigritiam bene agendi. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. Cōsors paterni luminis. Hoc in loco dei filius dicitur consors paterni luminis: quoniâ ipse de patre proditper generatione[m] æternam atque emanat, vt lumen de lumine, vt lux de luce, & à Sapiente dicitur esse candor lucis æternæ. Et quoniam filius patri consubstantialis est, connaturalis & coesentialis: cōmunicat cum patre in lumine diuinitatis, & eandè cu[m] eo habet lucem deitatis cōmunem. Est enim deus pater lux, & fili[us] etia[m] lux: no[n] tamé alia lux pater, alia fili[us]: sed o[mn]ino eade[m]: quoniâ lucis nomé hic naturâ [n]o[n] dicat, non personâ. Dicitur insuper ipse fili[us] dei lux lucis: q[ui]a lux est de luce & deus de deo, vt ante est dictum: denique & dies hic nominatur: quia huius mundi claritas est spiritualis, propulsata nocte errorum & superstitionu[m]: lumen veritatis & agnitionem veri dei huic mundo manife tans. Vnde In euangelio se diem nominat: cum alt. Si quis ambulaverit in die: non offendit. 2 In secundo versu Expelle somnolentiâ. Nomine sónolentiæ, ignauia animi & socordia (quæ spiritualis est & noxia soporulentia) no[n] ineptè accipitur: licet & idè de corporali somnolentia rectè intelligatur: hæc enim cum in omnibus operibus nostris, tum maximè in diuinis celebrandis officijs est fugi[n]eda: in quibus cum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0048.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM cù vigili excitatôque corpore etiam vigil animus deo est exhibendus. 3 In tertio versu. Indulgeas credetibus. Hic indulgere, significat peccatorum veniam dare: quæ si gnificatio in ecclesiastico vsu est frequens: extra illum verò non vsurpanda, quoniam apud probatos authores nequaquam inuenitur. Eodem etiam loco accommodatè hic hymnus præcini dicitur & prius quam alia cantari: quoniam ante officij matutini psalmodiam cantatur ad nocturnum. EADEM FERIA TERTIA, AD laudes matutinas. Les dici nuncius Vigilate, ia sum proximus Lucem propinquâ 3 Iesum ciamus uocib[us]: præcinit. Flentes, precantes, sobrij. Nos excitator mentium Intenta supplicatio Iam Christus ad uitam uo Dormire cor mundum ue- cat tat. 2 Auferte clamat le- Tu Christe somnu[m] discute: tulos: Tu rumpe noctis uincula. Aegros, sopore desides. Tu solue peccatum uetus: Castiq[ue] recti ac sobrij Nouumq[ue] lumen ingere. Hic hymnus, metri iambici dimetri lege constituitur: câmque adamussim exactè seruat: Cæterùm in secu[n]di versus quarto carmine primum locum occupat anapestus, ibi pro spondeo positus quod vterque earum æqua numero habeat prolationis ac syllabarum tempora. Neque id vitiosum censeri debet: sed interdum in hoc genere carminis in primo aut tertio loco vbi spondens habere potest sedem, ipsum spondeum anapestus constituitur. Author eius, Prudentius: apud quem hymnus iste inscriptus ad gallicantium: longe copiosior est & diffusior, & multo plures complectens versus: vt liquido constat inspectanti opera eius: emissa in lucem studio & industria Aldi Manutij, viri vtique de re literaria optimè meriti. Et certè talia sunt
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0049.png
Transcription: ATR-1
EXO. 29 sunt ipsius. Prudentij opera, & talis ipse author: vt imprimis dignus sit à Christianis legi: quod in ipso & sermo ipse sit cultissimus, & carme cuiusuis generis elegantissimu[m], & quod plurimi fieri debet, sententia Christianæ pietati ac religioni maximè conformis: nihil in eo quod castas & pias offendat aures inuenias: nihil quod deorum (ne dicâ dæmonum) nomina, flagitia & scelera commemoret. Itaque si commendantur apud gentiles: qui hymnos & odas in suorum deorum laudem conscripserunt, vt apud Græcos Orpheus & apud Latinos Horatius: nonne maiore co[m]mædatione apud Christianos sunt digni qui in veri dei venerationem pios & religionis plenos modulati sunt hymnos? inter quos Prudentius noster primum ferè locum obtinet. Rursum si diligenti studio decantarunt ethnici suos hymnos, vt quos putarunt deo celebrarent: nonne vigilâtiore opera & diligentiore cura, nos quibus diuino indultu lux veritatis infusit, debemus deo vero hos hymnos concinere? Facessant igitur odæ horattianæ, valeant Dianæ laudes & Veneris, Cupidinisque: atque in earum locum succedant pijs hymnis conscripta dei & sanctorum præconia. Hunc denique Christianum authorem & quidé probatissimum, potius lectitent Christiani, quàm impura poëtarum carmina venerem olentia, & deorum gentiliu[m] (qui in ore Christiani, si Hieronymo credimus, sonare non debent) facinora & fraudes buccinantia: de quibus recte dixerim illud psalmi verbum. < Psal. 118. Psalm. 11.> Narrauerunt mihi iniqui fabulationes: sed non vt lex tua. Nam eloquia domini: eloquia casta. Quorum castitatem & puritatem, quàm proximè imitatur atque refert in suis operibus noster Prudentius. Supradicti tamen hymni, solum quatuor versus hic positi sunt: quòd ij soli in vsu ecclesiastico (cui nostra desudat opera) cantari soleant. Qui verò integrum desiderat hymnum legere, eum in suis operibus (quæ passim omnibus ad manum sunt) perquirat & euoluat. IANNOTATIONES. In primo versu. Ales, diei nuncius. Per alitem, diei nuncium: hoc loco accipiendus est gallus gallinaceus: cui id natura inditum est, vt taquâ diei prænuncius: eius aduentum suo cantu denunciet, vnde de illo Virgilius. Excubitórque diem cantu prædixerat ales. Et de eodem Ouidius. Non vigil ales ibi cristati can
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0050.png
Transcription: ATR-1
30 HYMNORVM cantibus oris: euocat auroram. Hanc autem galli códitio[n]em a somno excicatricem, apta metaphora accom[m]odat hic author ad Christum, assidua admonitione scripturæ nos vt à somno peccati surgamus & vigilemus excitante. 2 In secúdo versu. Auferte clamat. Si quis perconte[n]tur, vbi talia nobis excitatoria verba Christus ingerit ac inculcat: respondendum illi est, in euangelio: cum dicit. < Matth. 25. Lucæ. 12. 1. Petri. 5. Roma. 13. Eph. 5.> Vigilate itaque: quia nescitis diem neque horam. Et ite- rum. Vigilate ergo, quia qua hora non putatis: filius ho- minis veniet. Et per Petrum apostolum nos hortatur. So brij estote ac vigilate. Rursum per beatu[m] Paulu[m] nos admo net quod hora est iâ nos de somno surgere, nox enim præ cessit: dies aut appropinquauit. Denique per eundem sur- ge qui dormis & exurge à mortuis & illuminabit te Chri stus. 3 In tertio versu. Iesu[m] clam vocib[us]. Verbu[m], ciam, hic positu[m], & per solu[m] c scribèdu[m]: quartæ cōiugationis est & indicatiu[m] habet cio, is, ire: quod præteritu[m] facit ciui & supinu[m] citu[m] prima syllaba producta: significatque vocare, & accusatiu[m] postulat. Inde accire & excire cōposita de- ducuntur. At verò cico, es, ere, secundæ cōiugationis ver- bum etiam actiuum: significat commouere. Virgilius. Et tonitru cælum omne ciebo: habet & ciui in præterito & in supino citum, sed prima syllaba correp[er]ta. Inde ex- cico & concico composita formantur. DE ADEM FERIA TERTIA, ad vesperas. 1 ELLURIS IGES CODITOR Mundi solum qui eruens, Pulsis aquæ molestijs Terrâ dedisti immobilem. 2 Vt germe[m] aptu[m] proferes Puluis decora floribus Foecunda fructu sisteret, Pastumq[ue] gratu[m] redderet. 3 Mentis perustæ uul- nera Munda uirore gratiæ. Vt facta fletu diluat, Motusq[ue] prauos atterat. 4 Iussis tuis obtemperet. Nullis malis approximet. Bonis repleri gaudeat, Et mortis actum nesciat. Hic hymnus, carminis iambici dimetri lege constat: eamque omnino integram obseruat. Laudatur in eo di- uina virtus ab opere tertiæ dici creationis rerum, & ad illam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0051.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 31 illam demum fit deprecatio, vt infusione suæ gratiæ cor- da nostra expurget à peccatis. I IANNOTATIONS. In primo versu. Telluris ingens conditor. Hic hymnus in principio, opus tertiæ di- ei creationis ipsius mundi aptè congruenterque describit, quod feria tertia ad officium canatur vespertinum, quæ tertiæ diei primorum sex dierum ordine & nomine respo[n] det. Nempe vt Genesis testatur: < Gene. 1.> tertio productionis reru[m] die iussu dei congregatæ sunt aquæ in vnum locum, & ap paruit arida. Protulit ite[m] eode[m] die terra diuino imperio herbam virêtem, & faciete[m] seme[m] iuxta genus suu[m] lignu[m]q[ue]; faciens fructu[m], & habens vnumquodq[ue]; semetè secudu[m] spe- cie[m] suâ. Porrò nonnulli in hoc primo versu legunt: mundi solum qui exuens: & non minus rectè, quam qui legunt: eruens. Cum enim exuere sit amictum prius circum posi- tum à se deponere & terra prius aquis quasi veste quadâ circundata, fuerit detecta & facta arida, aptè aquis exuta fuisse dicitur. Eruere verò est quod obrutu[m] erat terra aut aqua, in apertum ducere: vt fossitia terræ visceribus eru- ntur: quare terra depulsis partim aquis eam aperientib[us]: eruta etiam aquis verè perhibetur. In eodem quoque pri mo versu terra dicitur immobilis: quia suo fixa loco per- petuo quiescit, neque vt alia elementa agitabilitatem ha- bet in propria sua sede ac regione. Vnde Psalmus de deo < Psal. 42.> canit. Etenim firmauit orbem terræ, qui non comouebi- tur. Et rursum. Qui fundasti terram super stabilitatem suam: non inclinabitur in seculum seculi. 2 In secundo versu. Fæcunda fructu sisteret. Hic ver- < Psal. 103> bu sisteret no[n] actiuâ habet significationem vt assolet, sed neutralé, & pro suo composito existeret poni videtur. Sese- sus enim est, vt ipsa terra multiplici fructu foecuda foret, & congruu[m] terrestribus animatib[us] pabulu[m] subministraret. 3 In tertio versu. Munda virore gratiæ, Aliqui hoc in loco legunt id carmen hoc pacto, munda vigoris gratia, qui etsi carminis seruent integritate[m] & sentetiatæ cogruen- tiâ, petetes quod deus per gratiâ suæ virtutis mundet vul- nera cordis nostri, tamen non adeò accomodatè alludu[n]t operi tertia[m] diei per metaphorâ quæ ibi intèditur, à cor- poralibus ad spiritualia tèdens, sicut qui legu[n]t, munda viro- re gratiæ, Na viror gratiæ ad herbâ virentem tertio die pro-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0052.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum productam congruum habet resposum: & ex opposito ad mente vitioru[m] æstu perustam, quæ tali virore vegetetur, reuirescat & innouetur. Est autem viror, oris ipsa viriditas siue virescentia herbarum, foliorum, aliarumve reru[m]. Et deducitur à verbo vireo, es, ere. Feria Qvarta: Ad No- Eturnum matutinum. Rerum creator op- 3 Mentes, manusque time tollimus. Rectorq[ue] noster Propheta sicut nouimus aspice: Nobis gerendu[m] præcipit: Nos à quiete noxia Paulusque gestis censuit. Mersos sopore libera. 4 Videns malum quod poscimus: gessimus: Ignosce tu criminibus. Occulta nostra pandimus, Ad confitendu[m] surgimus: Preces gemetes fundimus, Morasq[ue] noctis rupimus. Dimitte quod peccauimus. 1 Carminis iambici dimetri lex & forma, in toto isto hymno exactè seruatur. In eo fit ad deum deprecatio, vt si cut à somno corporis excitamur hoc nocturno tempore ad deum laudandum: ita eius gratia expergiscamur à somno peccati, & bonis operibus inuigilemus. 2 Annotationes. In secundo versu. Morasque noctis rumpimus. Nos id rumpere dicimur: quod cu[m] violentia discontinuamus & discindimus. Vergilius. Quid me alta silentia cogis rumpere. Sic moras noctis rumpere dicimur: quando non quantum durat nocturnu[m] tempus somno indulgemus: sed ante finem eius stratum dimittimus. 3 In tertio versu. Propheta sicut nouimus sanctus propheta in psalmo edocuit nos mentes & manus noctu ad deum tollere debere: cum ait. In noctibus extollite manus vestras in sancta: & benedicite dominum. Cum etam alio loco dicas. Media nocte surgebam ad confitendum tibi super Iudicia iustitiæ tuæ. Sanctus verò Paulus & verbo id docuit cum ait. Hora est iam nos de somno surgere. Idem quoq[ue] suo exemplo & opere, factitandum ostendit: Psal. 133. Psal. 118. Roma. 13. Actuu[m]. 20. Actuu[m]. 16.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0053.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 33 stendit: cum nocte vigilans manibus operabatur, vt victu[m] sibi compararet: cum etiam tenebroso carcere clausus [i]tempesta nocte adiuncto Sylla suo collega laudes deo ca[us]a cinuit: & facto terræ motu concussa sunt fundamenta carceris, & omnium vinctorum dirupta vincula. 4 In quarto versu. Occulta nostra pandimus. Occulta nostra hic dicuntur peccata: quæ clam hominibus, aut cogitando aut semotis arbitris mali quippiam agendo committimus. Deo autem abditum est nihil: nam omnia nuda < Heb. 4.> & aperta sunt oculis eius. Illa aute[m] pandimus, quando per reconciliationis sacramentum sacerdoti illa detegimus, humiliter nos accusantes: aut quando aduersum nos confitemur iniustitiam nostram domino, nosq[ue] reos esse suppliciter in cordis nostri secreto gemimus. Neque illa pædere dicimur: quasi ignoranti illa deo reseremus qui nonit abscondita cordis, scrutaturque corda & renes: & cui etiam antequam siant cognita sunt omnia. BADEM FERIA QVARTA: AD LAV- des matutinas. N Ox [sulphur] tenebræ Intende nostris sensibus. [mercury] nubila 3 Caligo terræ scinditur: Confusa mundi Percussa solis spiculo. [mercury] turbida. Rebusque iam color redit (Lux intrat, albescit polus: Vultu nitentis syderis. Christus uenit) discedite 4 Sut multa fucis illita: Te Christe solu[m] nouim[us]: Quæ lucæ purgentur tuæ. Temete pura [sulphur] simplici Tu lux eoi syderis: Fledo [mercury] canedo quæsum[us] Vultu sereno illuminæ. Hymnus iste etia[m] est iambicus dimeter, & omni ex parte carminis illius modulos seruans. Author eius, Prudentius: apud quem hymnus præsens multo est prolixior & copiosior: veruntamen quatuor duxat versus hic positi sunt: quod ij soli in officio ecclesiastico cætari soleat. Describit autem in eo ipsius solis ortum, propinquum ei temporis parti: qua in fine officij matutini canitur: & illa sensibilem diei expulsa nocte effulgetiam applicat apta manuductione ad animaru[m] illuminatione[m] post peccatorum tenebras: quæ Christo vero sole nobis adueniente sit. e ANNO.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0054.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum 1. IANNOTATIONES. In primo versu. Lux Intrat, albescit polus. Quoniam hic subnectitur supradictis sententiis particula, Christus venit: planum est hunc versum de tenebris & luce corporali primu[m] intelligi debere: deinde verò proportionaliter de luce spirituali. Sunt enim tenebræ spirituales: peccata, lux: diuina gratia, cælu[m]: anima nostra, sol spiritualis: Christo domin[us], quod & in sequeti- b[us] versib[us], quinetiâ & hymnis obseruetur. Porrò vocatiui illi omnes in principio versus positi: ordinâdi sut cu[m] verbo discedite: in fine collocato interiectis per parenthesim trib[us] illis orationibus: per verba tertia personæ nuciatis. Illa verò nomina, confusa & turbida: substantiuoru[m] neutri generis locum tenent & vim: vt confusionem reru[m] signent, tenebris noctis inductam: pariter & turbationem tempestatum. 2. In secundo versu. Percussa solis spiculo. Spiculum: telum est & iaculum. Virgi. Liber partho torquere cydonia cornu spicula. Transsumitur autem hic ad solis radium: quòd in terram tacitur, & recta quadam iaculatione porrigitur, perinde atque sagitta arcu excussa vibratur. 4. In quarto versu. Sunt multa fucis illita. Fucus est color adumbratus: qui rei superponitur vt pulchrior appareat. Inde fucatum dicitur, quod alieno superducto colore decorum videtur & ornatu[m]. Atqui honores, opes, voluptates huius mundi præ se ferunt boni speciem, & tamen verè bona non sunt, sed boni imagine incautos falluit: idcirco fucis illita non immeritò dicuntur. Illita autem participium verbi passiui illinor, eris: significat infecta siue tineta, & ablatiuu[m] postulat. Oui- dius. Illita lernæo misi tibi texta veneno. Neque hoc loco legendum est. Sunt multa fuscis illita: vt faciunt plerique: nam fuscus per se, adiectiuum est significas atrum vel subnigrum: non autem haberet hoc loco substantiuu[m] nomen: cum quo ordinetur. In eodem versu. Tu lux eoi syderis. Eous trisyllabum nomen & adiectiuum: idé sigat quod orientalis: habetque primam syllabam modo longam, vt Virgilius. Eoasque acies & nigri Menonis arma: modo breuem: vt idem. Et iam prima dies claro surgebat eoo. In hoc autem loco, prima eius syllaba breuis est: secundum carminis exigentiam. Est igitur eoum sydus, ipse sol: qui quotidie in parte orientali exoritur. Cæterum in hymno
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0055.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 35 hymno ipso integro vt habetur in operibus Prudetij: carmen illud sic legitur: tu rex eoi syderis: sed vtruq[ue]: rectè dicitur: neque quicqua[m] refert, an rex aut lux ibi dixeris. Nam deus ipse & solis orbem regit: & eum suo nativo lumine implet atque illuminat. Et planè sicut lux sensibus, veritas est: & lumen inde diffusum, illius imago, ita deus: ipsius solis nostri verum est exemplar & author: sol verò, remota est eius figura atque repræsentatio. Rectè igitur dicitur deus esse lux & splédor primitiuus ipsius solis. EADEM FERIA QVARTA: ad vesperas. CAEli de sanctissime, 3 Vt noctibus uel lumini qui lucidu[m] cetru[m] poli Diremptionis terminum. Cadore pigis igneo: Primordiis et mensium Augens decoro lumine. Signum daret notissimu[m]. 2 Quarto die qui flamca[m] 4 Illumina cor hominu[m]: Solis rotam constituens: Absterge sordes mentium Lunæ ministras ordini Resolue culpæ vinculum: Vagos recursus syderum. Euerte moles criminum. Hic hymnus etia[m] carminis dimetri modulatione[m] habet: & omniquaq[ue]; rectè obseruat, præter id quod in secu[m] di versus secundo carmine trocheum habet in tertio loco pro spondeo. Laudatur in eo dei viri & prouidentia ab opere quartæ diei productionis rerum, scilicet formatione luminarium ipsius cæli, oratioque ad ipsum dirigitur, vt spirituali lumine corda nostra visiret, quo peccatoru[m] tenebræ dispellatur. INANNOTATIONES. In primo versu. Qui lucidu[m] centru[m] poli. Describit hic versus cu[m] tribus sequetibus, opus quartæ diei productionis ipsius mundi, in qua scribitur deus pduxisse solé vt præesset diei, & lunam vt præesset nocti, & stellas, quoniam præsens hymnus feria quarta cætatur ad officiu[m] vespertinu[m], quæ ipsius hebdomadæ quartus est dies, & ipsi quarto diei inter sex primos dies nomine & ordine responde[s]. Porrò hic cetru[m] non accipitur p[er] puncto insectili in medio spheræ costituto, & vndiquaque à circundante superficie æquidistante, neque polus pro puncto extremo terminante axem ipsius cæli: quomodo sumu[n]tur h[oc]c vocabula i philosophia naturali & cij astrono-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0056.png
Transcription: ATR-1
36 HYMNORVM astronomia: quoniam non curauit author in carmine tam exactam illorum nominum rationem seruare: vt neque opus fuit: sed centrum pro ipsius cæli spacio sumit & orbe: polum verò pro cælo. In secundo versu. Lunæ ministras ordini. Aliqui id carmen ita legunt. Lunæ ministrans ordinem: sed minus aptè & congruenter: vt meum est iudicium Nam in toto illo versu nullum assignare pos sunt verbum: quod sentetiam compleat, Insuper duos accusauuos ordinem & recursus, diuersa significantes: sine aliqua coniunctionis copula ad idem annectunt participium ministrans, quod latini sermonis concinnitas no[n] admittit: quare potius legendum censeo: vt habet ante litera: & totum tertium & quartum huius secundi versus carmen de luna intelligendum: sicut & totus sequens versus ad lunam refertur, & de ea intelligitur. Dicitur auté deus ministrasse ordini ipsius lunæ vagos recursus syderum: quoniam ipsi lunæ assignauit varios & multiplices motus per signa cælestia quæ propter stellas ipsis infixas interdum nomine syderum & astrorum nuncupantur. Virgilius. Per duodena regit mundu sol aureus astra. 3 In tertio versu. Diremptionis terminum. No[n] hoc loco direptionis legendum est: vt ferè omnes libri habent: sed direptionis: id est distinctionis, discretionis atque divisionis: quod à verbo dirimo proficiscitur, significante separare atque sciungere. Nam direptionis vocabulum, quod violentam signat ablationem, huic loco minus congruit quantum ad sententiam, licet carmen non vitiet. Formata quidem hic dicitur luna vt præberet limitem siue metam distinctionis diei & noctis: quia noctu luna lucet non interdiu. Etiam producta est luna, vt daret signum & indicium iniuis mensium. Nam in cuiusque mésis lunaris exordio, luna renouatur, lumenque suum redintegrat. Inde apud Græcos primordium mensis: neomenia dicitur: id est noua luna, siue nouilunium. Vnde dicitur in Psalmo. Buccinate in neomenia, tuba. FERIA QVINTA: AD NOCTVR- num matutinum. NOx atra rerum Terræ colores omnium. contegit Nos confitètes poscimus To
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0057.png
Transcription: ATR-1
EXO. 37 Te iuste iudex cordium. Obscura gestit tollere: 2 Vt auferas piacula: Et te redemptor quærere. Sordésque mentis abluas. 4 Repelle tu caliginem Donésq; Christe gratiâ: Instrinsecus quàm maxi- Vt arceantur crimina. me. 3 Mēs ecce torpet impia: Vt in beato gaudeat Quâ culpa mordet noxia. Se collocari lumine. Hymnus iste, carminis iambici dimetri regulam integre seruat. Describit autem nocturni temporis (quo solet cantari) qualitatem ac conditionem: eam aptè transferés ad habitum mentis nostræ, deúmque rogans vt expulsis peccatorum tenebris nos illuminet. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. Nox atra rerum cõtegit. Hoc loco nox pro nocte sensibili ponitur: cuius id proprium est quòd rerum abdit colores, quoniâ non reddit eos conspicuos atque spectabiles. Virgilius. Et rebus nox abstulit atra colorem. Verum congrua metaphora per atram noctem hic etiam rectè intelligas peccatorum tenebras, mentem nostram obducentes & occupantes & cætera consimili modo. Porrò in secundo huius versus carmine, colores legendu[m] est: nô calores, < Iudicu[m]. 20.> vt faciût nonnulli: nam hoc posterius nomen: sententiæ nullo pacto congruit aut quadrat. 2 In secundo versu. Vt auferas piacula. Hoc loco piaculum pro peccato, crimine & flagitio accipitur, sicut & in libro Iudicum: cum dicitur. Nunquam tantum nefas & tam grande piaculum est in Israel. Virgilius in Aeneide. Distulit in seram commissa piacula mortem. Et venit à verbo pio, as, are, & significat contaminare siue polluere. 3 In tertio versu. Obscura hic dicuntur opera tenebrarum siue peccata: quoniam in luce non sunt facta, & mētem humanam obscurant atque obtenebrant. Nescierunt (inquit psalmus) neque intellexerunt: in tenebris ambulant. Et qui ambulat in tenebris istis spiritualibus: nescit quò vadat. Huiusmodi igitur obscura mens humana male sibi conscia culpa, & quâ mortifera remordet: cupit à se abiicero, deúmque in sequenti versu præcatur: vt hanc à se caliginem repellat, & in sancto lumina suæ gratiæ ipsam constituat. c iiij E A.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0058.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Eadem Feria Qvinta: Ad Lav- des matutinas. 1 Vx ecce surgit aurea: Pallens facessat cæci tas. Quæ nosmet i præceps diu Errore traxit deuo. 2 Hæc lux serenum conferat: Purosque nos præstet sibi. Nihil loquamur subdolum: Voluamus obscurum nihil. 3 Sic tota decurrat dies: Ne ligua medax: ne man, Oculiue peccent lubrici: Ne noxa corpus inquinet. 4 Speculator astat de sup. Qui nos diebus omnibus Actusq; nostros prospicit. A luce prima in vesperu[m]. Præsens hymnus carminis iambici dimetri legibus coerceatur: quas itidem rectè obseruat. In tertij tamen versus tertio carmine & quarti versus primo, ponitur primo loco anapestus pro spondeo: quod in hoc genere metri interdum vsu venit. Neque in secundo tertij carminis tertij versus loco ponitur spodeus pro iambo, quoniam non legendum est illic, oculi nec peccent lubrici, quemadmodum multi habet libri, sed, oculi vide peccet lubrici quia ita leguntur exemplaria castigata. Author eius Prudentius: hos quatuor versus complectens in illo hymno. Nox & tenebræ & nubila, paulo ante explicato, vt in suis operib[us] hic hymnus legatur illius esse pars. Describitur in eo ipsius auroræ exortus: & per metaphoram applicatur ad aduétum gratiæ in animas nostras post tenebras peccati. 1 Annotations. In primo versu. Pallens facessat cæcitas. Non hoc loco fatiscat legendum est: vt ferè omnes habet libri, sed facessat: id est abeat & abscedat à verbo facessere, quod cum neutrum est: abire, discedereque significat. Nam fatissere est defatigari siue deficere. Virgi. in Georgicis. Neu puluere victa fatiscat, quæ sanè significatio huic loco minus est accommoda. In tertio versu. Sic tota decurrat dies. Hic nomine dici totius: tota præsens vita nostra insinuatur, sicut & in euangelio cum ait dominus noster. Me oportet operari opera eius qui misit me: donec dies est, venit nox: quando nemo potest operari. In eode quoque versu: noxa culpam signat, vt & apud Virgi. Vnius ob noxam & furias Aiacis Oilei. <Ioan.11.> Alias
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0059.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 39 Alias eius significatio[n]es c[on]sulto omittimus, quoni[n]a huic lo co no[n] sunt acco[m]modæ neque conducibiles. 4 In quar- to versu. A luce prima in vesperum. Lucem primam vo- cat author ipsi dici exortu[m]: sicut & vesperu[m], dici extremitate[m], omnia enim opera nostra diurna prospicit deus, & no[n] id modo: sed etiam nocturna & quæ in tenebris gerimus. Et hoc quidem no[n] vno die aut duobus, sed omnibus vitæ nostræ diebus. Rectè etiam quispiam per lucem primam intel lexerit ipsum vitæ nostræ introitu[m], & per vesperum, finem vitæ ac exitum: sicut & psalmus dicit. Dominus custodiat < Psal. 120> introitu[m] tuu[m] & exitum tuu[m], & alio loco. A custodia matutina < Psal. 129> vsq[ue]; ad notem, speret Israel in domino. Quoni[n]a ab ipso vitæ nostræ exortu ad calcem vsq[ue]; deus opera nostra p[er]spicit: < Psal. 129> vt ne minimè quidem rogitatus noster, oculos ei fugiat. Quod nos ad benè viuendu[m] meritò debet inducere, vt ait Boetius. Magna vobis est si dissimulare no[n] vultis, necessitas indicta probitatis, cum ante oculos agitis iudicis cuncta < > cementis. Eandem quoque sententiam exprimit Prudetius in postremo versu, illius hymni, ex quo præsens hymnus desumptus est, qui sanè versus continuo sequitur vt timu[m] huius hymni versum, vbi ita sententiam coeptam prosequitur de deo loquens. Hic testis, hic est arbiter, hic intuetur quicquid est, humana quod mens concipit, hunc nemo fallit iudicem. 1 EADEM FERIA QVINTA: AD VESP. Magnæ deus potentia Qui ex aquis ortum genus Partim remittis gurgiti: Partim leuas in aera. 2 Dimersa lymphis imprimens: Subuecta cælis irrigans. Vt stirpe vna prodita: Diuersa rapiant loca. 3 Largire cu[n]tis seruulis Quos nudat unda s[un]t guinis Nescire lapsus criminum: Nec ferre mortis tædium. 4 Vt culpa nullum deprimat: Nullum leuet iactantia. Elisa mens ne concidat: Elata mens ne corruat. Carminis iambici dimetri legibus constringitur hic hymnus, easque exactè seruat. In primi tamen versus secundo carmine & in tertio secudi, vocalis proximè vocali sequitur sine collisiôe, quod ipsi authori licuisse puta[n]du[m] c iiij est
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0060.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM est, sicut & poëtis in carmine hexametro. In quarto insuper carmine secundi versus: pyrrichius ponitur loco iâbi in secudo loco: quod non est frequenter tentandu[m]. Comendat autem diuinam virtutem & omnipotêtiam: ab operæ quintæ diei productionis rerum sensibilium, petens vt ei virtute freti: neque extollamur i[m] prosperis neq[ue] de iiciamur aduersiis: 1 [I]ANNOTATIONES. In primo versu. Qui ex aquis ortum genus. Describit hic hymn[us] opus quintæ diei creationis reru[m], qua ex aquis diuino nutu producta referûtur in Genesi volatilia & aquatilia. Et rectè quidem: nam feria quinta cantatur ad officium vespertinum: quæ quintæ diei inter primos sex dies; nomine & ordine rectè respondet. 2 [I] In secundo versu. Subiecta cælis irrigans. Hic cæli non pro orbibus sumuntur cælestibus, quoniam illos nec aues habitat ne volado tranant: sed pro partibns aeris siue ipso aere: quomodo in sacra scriptura frequenter cæli nomé sumitur, vt in eo psalmi loco. Volucre cæli & pisces maris. Et in evangelio. Et volucre cæli commederunt illud. Dicuntur autem stirpe vna prodita, diuersa rapere loca. Nam ex eode[m] principio materiali. s. aqua, producta aquatilia, & volatilia diuersa sortiuntur habitationis suæ loca: pisces aquam, & aues aeré. 3 [I] In tertio versu Quos mundat vnda sanguinis. His verbis: sanctum baptismi sacramentum hic insinuat author: quoniam illud & in aqua tanquam materia eius propria ministratur, & in præcioso Christi sanguine consecratum est, efficaciâque habet. In cuius rei argumentum: ex latere ipsius Christi dormietis in cruce, profluxit ictu militaris lanceæ sanguis & aqua in remissione[m] peccatorum nostrorum. Et hoc ministerium aperies beatus Ioannes: ait, in prima suarum epistolarum. Hic est qui venit per aquam & sanguinem Iesus Christus: no[n] in aqua solum sed in aqua & sanguine. Et rursum eodem loco. Et tres scilicet qui testimonium dant in terra: spiritus, aqua & sanguis: & hi tres vnum sunt. Porrò cum eodem in ver su canimus quod largiatur nobis deus non ferre mortis tædium, de morte secunda & æterna id intelligendum: cuius molestia[m] & grauamen à nobis auferri petimus. Neque enim morte[m] corporis deprecamur qua[m] natura effugere possum. 4 [I] In quarto versu. Vt culpa nullu[m] deprimat. Allu-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0061.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 41 Alludendo ad piscium & auium conditionem: hic petim[us] nobis à deo cōcedi, vt culpa grauis nullum ad ima degra- uet: sicut pisces demerguntur aquis, nullum etiam iactan- tia & animi elatio sustollat ad alta: more auium per ina- ne volantium, vt itidem mens elisa mole criminum aut adversitate non deiijciatur: sicut pisces, ne etiam mens e- lata prospero successu aut rebus lætioribus: instar auium corruat per superbiam. FERIA SEX TA: AD NO- turnum matutinum. 1 T V trinitatis unitas: Abstergat illud cælitus Orbem potenter Tuæ potestas gloriæ. qui regis. 4 Ne corpus assit sor- Didum: Attende laudum cantica: Nec torpor instet cordiu[m]. Quæ cōcinentes psallimus. Nec criminis contagio 2 Ia lectulo cōsurgim[us]: Tepescat ardor spiritus. Noctis quieto tempore. 5 Ob hoc redemptor Vt flagitemus uulnerum quæsumus A te medellam omnium. Reple tuo nos lumine. 3 Quo fraude quicquid Per quod dierum circulis dæmonum Nullis ruamus actibus. In noctibus deliquimus. II Hymnus iste, integrè & omnino carminis iambici di- metri obseruat rationem & modum. Fit in eo ad deum in- uocatio, vt nos dimisso lecto laudib[us] eius intentos exau- diat: & quicquid culpæ noctu contractum est, clemens ab- luat: denique vt immundiciam corporis, animiq[ue]; pigri- tiam & tepiditatem à nobis auferat. IANNOTATIONES. In primo versu. Tu trini- tatis vnitas. Trinitatis vnitas hic dicitur: quoni[n]a[n]trinita- tis personarum vnitas est substantiæ: & ipsa summa trini- tas: in vnitate deitatis est subsistens. Est enim deus vnitri- nus: vt neque vnitas naturæ, trinitati personarum præiudicet: neque trinitas hypostaseon: vnitati essentiæ. In eo- dem autem versu & secundo eius carmine, scilicet orbem potenter qui regis: si (vt nonnulli facere solent) quæ pro- nomen legatur: refertur ad antecedens expressum vnitas. Si
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0062.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Sin verò ibi dicatur qui, vt ferè legunt omnes: intelligatur ipsum referri non ad nomen præcedens expressu[m] sed alterum tantundem significans: vt pote ad nomen deus, vnitas nanque trinitatis: vnus est & verus deus. In eodem itidem versu & quarto eius carmine, quæ excubantes psallamus, excubantes dicuntur qui vigilant, vigiliâsque agunt à verbo excubare: quod vigilare siue custodiam facere significat. Inde excubia plurali solum numero: sunt vigilię siue diurnæ siue nocturnæ, & excubitor qui excubat vigiliâsque sedulus agit, quem admodum gallus. 3 In tertio versu. Et criminis contagio. Hoc loco, dictio contagio ablatiuius casus est nominis secundæ declinationis contagium, & non nominatuius tertiæ declinationis: qui contagionis habet genitiuum, vt ipsa orationis structura facile monstrat. Significat autem virumque nomen, labem quæ ex vnius rei ad alteram contactu atque cohærentia contrahitur. Et meritò orandum nobis est: ne per labem peccati feruor animi in nobis frigescat. Quoniam vt ipsius ignis ardor & æstus per aquam superfulam imminuitur, ita cordis humani alacritas & promptitudo ad bonum elanguescit per peccati frequentationem & co[m] suetudinem. 5 In quinto versu. Per quod dierum circulis. Nomine dierum, hic non tam spacium temporis diurnum: quam totum vitæ nostræ tempus accipiendu[m] est, non enim solum nobis orandum est, ne in diurno tempore corruamus in peccatum: sed etiam ne nocturno cum nô minus nocte quam die possimus prauis actibus deum offendere & ab eo excidere, & idcirco rectè orat ecclesia catholica in crepusculo. Dignare domine nocte ista: sine peccato nos custodire, sicut & in diluculo orat, suos filios eo die à peccato diuina protectione conseruari. Cum verò oramus deum, quod toto vitæ nostræ curriculo eius adiutorio non prolabamur in malum: & diem omnem vitæ nostræ & noctem in illa oratione complectimur, neque vllum vitæ nostræ tempus tum secluditur. Iadem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0063.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 43 Q IADEM FERIA SEXTA: AD laudes matutinas. Æternacæli gloria Cadit caligo noctium: A Beata spes morta Lux sancta nos illuminet. lium. 4 Manensq[ue] nostris sensibus: Celsi tonantis unice: Noctem repellat seculi. Castæq[ue] proles utriginis. Omniq[ue] fine diei: 2 Da dexter a[m] surgentib[us]: Purgata seruet pectora. Exurgat [etc] mens sobria. 5 Quæsita i[m]a[m] primu[m] fides: Flagransq[ue] in laudem dei Radicet altis sensibus. Grates rependat debitas. Secunda spes congaudeat: 3 Ortus refulget lucifer: Qua maior extat charitas. Sparsamq[ue] lucem nunciat. Carminis i[m]bici dimetri pedibus & numeris hymn[um] iste co[n]stituitur: illosq[ue] exactè obseruat, præter id quòd in secu[n]di vers[us] tertio carmine sit imediata vocaliu[m] sine collisio ne coheretia, & i[m] tertij vers[us] tertio carmine sp[eci]ode[m] p[er] i[m]abo secu[n]do loco ponitur. Deniq[ue] i[m] quarti vers[us] tertio carmine pyrrhichius tertia sede collocatur: co[n]tra hui[us] metri legé[m] ac regulâ. Describit aut p[ro]pinqvum diei visibilis exortu[m]: oras dei filiu[m] vt ita lux diuina oriatur in cordib[us] nostris, depulsisq[ue] maloru[m] tenebris: fide, spe & charitate nos illustret ac muniat. 1 CANNOTATIONES. In primo versu. Aeterna cæli gloria. Quatuor hic per ordine filio dei (ad quæ sermo dirigitur) attribu[n]tur, quod scilicet ciuiu[m] cæle stium gloria est perpetua ac indeficiens, p[er] hominu[m] hic vi uentiu[m] spes est vnica: & in quo solo sit sperandu[m], p[er] dei patris sit vni genitus, denique p[er] sacrosanctæ virginis Mariæ filius. Deu[m] aut vocat hic author tonanté, no[n] ad poërarum imitatione[m]: p[er] suu[m] Loue appellat tonaté, & altitona[n]te, p[er] p[er]phanu[m] est & ridedu[m], sed quoni[a]m i[m] sacra scriptura tonare iu[n]uenitur etia[m] deo attribui, vt 1. lib. Reg. cap. 2 Dominu[m] formidabu[n]t aduersarij ei[us]: & super ipsos i[m] cælis tonabit. Et 2. Reg. cap. 22. Tonabit de cælo domin[us]: & excels[us] dabit vocé suâ. 2 In secu[n]do versu. Flagrasq[ue] i[m] laude dei. Aliqui legut id carmen per ablatiuum laude, sed non adeo rectè nam trochecum teruo loco pro spondeo collocant: quod carmi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0064.png
Transcription: ATR-1
44 Hymnorum carminis lex prohibet, quare potius legendum foret. flagrans & in laudem dei. Ita in tertio versu dicunt aliquinatus refulget lucifer, sed malim dicere ortus: quod id epithetum ipsi lucifero aptius accommodatur. Denique in postremo versu aliqui vltimum carmen legunt per relatum quo: sed minus aptè, cum nullum ei respondeat nomen ad quod referatur. legendum itaque potius: qua maior extat charitas vt relatiuum illud ad fidem & spem ante nominatas referatur. 5 In quinto versu. Quæsita iam primum fides. Hoc loco numerus & ordo trium præcipuarum virtutu fidei, spei, & charitatis insinuatur. Primum enim locum sibi fides vendicat: ea credens quæ supra sensum & rationem sunt. Secunda verò & secundo reponenda loco, est spes: certò expectans futuræ vitæ bona quæ non videntur. Tertio denique loco charitas constituitur: reliquis duabus maior, earumq; complementum atq; perfectio, quemadmodum scribit beatus Paulus ad Cor. Nunc autem manent fides, spes, & charitas, tria hæc: maior autem horum charitas. < 1. Cor. 13.> Quippè quæ nunquam excidat: etiam in regno cælesti, cæteræ verò duæ tollétur: succedente clara dei visione: & præsenti æternorum bonoru[m] possessione ac perfruitione. I EADEM FERIA SEXTA, ad vesperas. 1 Lasmator hominis deus Qui cuncta solus ordinans: Humum iubes producere Reptantis et feræ genus. 2 Qui magna rerum corpora Dictu iubentis uiuidæ: Vt seruiant per ordinem Subdens dedisti homini. 3 Repelle à seruis tuis: Quicquid per immunditiâ Aut moribus se suggerit. Aut actibus se interserit. 4 Da gaudiorum præmia: Da gratiarum munera. Dissolue litis uincula: Astringe pacis foedera. Carmen iambicum dimetrum i hoc hymno exactè seruatur: præter id quod in primi versus primo carmine pyrthichius locum secundum occupat pro iambo, & in terti j versus primo carmine vocalis proximè vocalem sine collisione præcedit. Commendat autem diuinam virtutem a
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0065.png
Transcription: ATR-1
EXO. 45 productione operum sextæ diei: rogatque vt immundum omne à nobis repellat, placidam concedat pacem, & æternæ vitæ dona. 1 CANNOTATIONES. In primo ver su. Plasmator hominis deus. Describitur hoc loco opus sextæ diei productionis rerum corporalium, qui crea- <Gen. 1.> uit deus è terra (vt habet Genesis) bestias terræ iuxta spe- cies suas, iumenta & omne reptile in genere suo & de- mum creauit hominem ad imaginem & similitudinem suam: cui subiecit pisces maris & omnes animantes terræ. Et id quidem aptè: nam præsens hymnus, sextæ feriæ ac- commodatus est vt in ea cantetur: qui sexto diei creationis rerum, nomine pariter & ordine respondet. 2 C In secundo versu. Dictu iubentis viuida. <Geno. 1.> Hoc loco dictu ablatiùs est singularis à nomine dictus, us, ui, quar tæ inflexionis, quod rarò quidem in vsu authorum inue- nitur: nam vtuntur passim omnes potius nomine dictum, i, secundæ declinationis: pro verbo, siue eo quod dicitur, Ars tamen prius illud nomen non abhorret: cum deduca- <Geno. 1.> tur à posteriore supino verbi dico, cis, Fuerunt autem pe- cora & alia terrestrium animalium genera, viuida, siue vi uenda dictu iubentis, quonia vt habet Genesis, dixit deus. Producat terra animam viuentem in genere suo, iumen- <Psal. 141.> ta & reptilia & bestias terræ secundum species suas, & fa- tum est ita. Dicere enim dei: est iubere, simul & facere: quemadmodum ait psalmus, Quia ipse dixit & facta sunt se mandauit & creata sunt. 3 C In tertio versu. At mo- bus se suggerit: iter mores & actus manifestum est disci < en: sicut & hic etiam insinuatur. Nam mores, modum ra> nonemque viuendi & vitæ institutum signant, vt probos < bonos mores dicimus, cum quis rectè vitam instituit,> honestè vivit, prauos itidem & peruersos dicimus mo- < cum quis improbam ducit vitam. Actus autem sunt> rationes ipsæ quas facimus, & secundum quas aut bo- < moribus aut malis imbuti censemur. Itaque hoc loco> mus diu ina bonitate à nobis repelli, quicquid immu- < & impurum aut vitæ nostræ instituto ac ordini sug-> tur, aut operib[us] nostris iteruenit: vt & honesti sint mo < actus puri. 4 C In quarto versu. Da gaudiorum> quia. Quatuor hic meritò optanda à deo postulan- < Primùm: quòd cælestium gaudiorum post hanc vi-> tam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0066.png
Transcription: ATR-1
46 Hymnorum tam nobis det præmia. Secundum: quòd nûc & in præsenti seculo nobis elargiatur suarum gratiarum dona, quæ sunt vt pignus futuræ gloriæ. Verumque autem à deo iure postulandum: vt qui solus ambo illa conferre possit, si- < Psal. 83.> cut ait Psalmus. Gratiam & gloriam dabit dominus. Tertium, quòd dirumpat in nobis rixarum & contentionum occasiones, ac incendia extinguat: quoniam non in commotione dominus: & deus noster non dissensionis est de sed pacis. Quartum, quòd placido foedere pacis nos omnes ad inuicem obstringat, vt deus ipse qui vera est pax, < 2. Reg. 19.> & deus pacis in scripturis celebratur, quietam in nobis habeat mansionem. Et est totus hic versus valde dignus, & sæpius à nobis deo per orationem offerendus. Sabbato: Ad No- cturnum matutinum. Vminæ deus clementiæ 3 Lumbos, iccurq[ue] mor Mundiq[ue] factor machinæ: bidum Vnus potentialiter Accincti ut sint perpetim: Trinusq[ue] personaliter. Lux remoto pessimo. 2 Nostros pius cum cæticis 4 Vt quiq[ue] horas noctiu[m] Fietus benigne suscipe. Nunc concinendo rumpimus: Quo corde puro sordibus Donis beatæ patriæ Te perfruamur largius. Ditemur omnes affatim. Metrum iambicu[m] dimet. in hoc hymno integrè seruatur. In tribus tamen eius locis vocalis sequitur continuò vocalem in diuersis dictionibus sine collisione, scilicet in terti[us] versus secundo & tertio carmine, in primo carmine quarti versus, quod passim quibusuis non licet. Continet autem invocationem ad deum, vt castitatem mentis & corporis nobis elargiatur, quo tandem æternæ vitæ bonis perfruamur. 1 Annotationes. In primo versus. Vnus potentialiter. Si id permisisset carmen, posuisset fortasse author in eo loco, vnus substantia- liter, vt super sanctæ trinitatis mysterium clarius explicasset, in qua vnitas est substantiæ & trinitas personarum. Verùm
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0067.png
Transcription: ATR-1
EXO. 47 Verum & hoc (quo carmen contexuit) modo: eandem sententiam subinsinuauit. Nam cum vnam dicat trinum divinarum personarum esse virtutem & potentiam, consequens est & illarum vnam esse substantiam. Quorum enim virtus est vna & eadem, illorum & eadem est substantia, vt inquit Damascenus. 3 In tertio versu. Accincti vt sint perpetim. In lumbis esse dicitur voluptatum carna lum sedes ac seminarium, quemadmodum de Leuiathan dicit dominus ad Iob, quòd fortitudo eius est in lumbis eius. Itaque lumbos accingimus, cum (vt ait Gregorius) carnis luxuriam per continentiam coarctamus, sicut in e. uangelio nos monet dominus dicens. Sint lumbi vestri præcincti, & lucernæ ardentes in manibus vestris. Et apostolus ad Ephesios scribens ait. State ergo succincti lumbos vestros in veritate. Demum mulier fortis (vt ait sapiens) accinxit fortitudine lumbos suos, quia carnis in se concupiscentiam restinxit. 4 In quarto versu. Vt quicque horas noctium. Quicque pronomen ibi pro quicunque (vt & sæpe alias) sumitur, vt hæc habeatur intelligentia. Quicunque tempora noctis abrumpimus, non illis totis somno indulgentes, sed sopore ante finem noctis excuso, tibi domine plallentes, æternæ gloriæ muneribus abu- de locupletemur. 1 SABBATO, AD LAYDES MATVTINAS. Vrora iam spargit polum, Terris dies illabitur Lucis resultat spiculum Discedat omne lubricum 2 Phatasma noctis decidat: Mentis reatus subruat. Quicquid tenebris horridu[m] Nox attulit culpæ: cadat. 3 Vt mane illud ultimum: Quod præstolamur cer- nui, In lucem nobis affluat Dum hoc canore concrepat. Præsens hymnus, carminis iambici dimetri legibus co tinetur, easque rectè obseruat. In tertij tamen versus postremo carmine, habet vocalem continuò subiunctam literæ m, sintenti dictionem, quod exacta ratio carminis no[n] passim permittit. Continet autem secudum temporis (quo canitur) adaptationem, exortus diei descriptionem, petens vt depulsa nocte pectati, diuina nos lux illuminet, & ad
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0068.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM & ad lucis perpetuæ consortium perducat. I IANNOTATIONES. In primo versu. Discedat omne lubricum. Id lubricum dicitur: in quo quis sine lapsu non facile potest consistere, vt locus lubricus: aut q facile labitur: vt adolescentia lubrica, pes lubricus, piscis lubricus. Et quoniam id omne immundiciam aliquam habet aut viscositatem ad lapsum inducentem: hic lubricum dicitur: quicquid animæ nostræ prolapsionem infert: vt i puritas & foeditas peccati. 3 II Intertio versu. Vt mane illud vltimum. Per mane vltimum, intelligitur hic dies aduentus domini ad iudicium in consummatione seculi: qui & nouissimus dicitur dies, quoniam illi alia non est successura dies temporalis. Quare illud mane no habebit vesperam: quoniam qui habebuntur digni resurrectione ad vitam: transferentur in regionem lucis sempiternæ, vbi continuus sine nocte dies, & sempiterna sine interpelatione claritas. Nam vt habet Apocalypsis: nox ibi vltra non erit. < Apoca. 21.> Cuius quidem rei id symbolum est, quòd septimus dies mundanæ durationis (qui sabbati & requietionis nomen sibi vendicat: quòd in eo requieuerit dominus ab omni opere quod patrauerat) habet quidem mane: sed non vesperam more sex præcedentium dierum, huius vitæ labores & agonem signantium: quoniam requies illa beatorum per septimum diem signata: non est terminum nec finem vnquam habitura. < Gen. 2.> II In eodem versu. Dum hoc canore concrepat. Aliqui hoc loco legunt hæc, in nominatiuo casu singulari, foeminini generis: quod quidem pronomen referunt ad nomen nox, in præcedente versu positum. Verum non videtur huiusmodi referentia satis conueniens: ob nimiam antecedentis dictionis distantiam: & potius legendum est, hoc: in nominatiuo singulari neutri generis, quod referatur ad vocabulum mane: in eodem versu positum: vt huiusmodi, totius versus habeatur sensus: vt vltimum illud consummationis seculi tempus quod cum humilitate expectamus: nobis in perpetuæ lucis participationem cedat, dum hoc mane quo hic viuimus: diuinæ laudis modulatione personat, & in laudem dei expenditur. Porrò canor, oris, substantiuum nomen tertiæ declinationis: dicitur cantus siue consonantiæ quædam. Ouidius in Metamorphosi. Nec tamen ille canor
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0069.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 49 nor: mulcendas natus ad aures. Inde canorus, a, um: quod suaue est auditu & dulce. Venitque vtrumque à verbo ca no, is, ere: vt signat voce modulari. 1 SABBATO: AD VESPERAS. Lux beata trinitas 2 Temane laudum car- Et principalis uni mine tas. Te deprecemur vesperi. Iam sol recedit igneus: Te nostra supplex gloria Infunde lumen cordibus. Per cuncta laudet secula. Hymnus iste, carmine iambico dimetro rectè compo- nitur. Inuocatur in eo sancta trinitas, vt quoniam sol sen- sibilis tendit ad occasum: spirituale tamen lumen nunqua[m] nobis auferat, quo ipsam perpetuò laudare possimus. IANNOTATIONES. In primo versu. Et prin- cipalis vnitas. Ipsius deitatis indiuidua vnitas, dicitur principalis: quoniam omnis vnitatis in rebus est exordiu[m] & fons: à qua quicquid in mundo est vnum suam habet vnitatem. Ita deus ipse: principalis dicitur veritas, boni- tas, virtus, lux: & cætera co[n]similia. 2 In secundo ver- su. Te deprecemur vesperi. Dictio vesperi hic aduerbium est temporis: in vsu authorum frequens, & vespertinu[m] se- rotinumque tempus significat. Nam vesper, eris, nomen: ablatiuum facit vespere, non vesperi. Ouidius. Seróque trahit de vespere nomen. In eodem quoque versu & ter- tio eius carmine: non simplex gloria legendum est, vt fa- ciunt nonnulli, sed supplex. Nam simplex: aptum non est epithetum nominis gloria, neque facilè quisquam assi- gnarit: quænam sit nostra simplex gloria, supplex verò adiectiuum accommodatum est & congruum huius nomi- nis gloria. Quod quidem pro laude ac præconio diuinæ maiestatis (quo eam glorificamus & extollimus) hic sumi- tur, sicut & in illo versu ecclesiastico celebratissimo. Glo- ria patri & filio, & spiritui sancto. SABBATO AD VESPERAS: alius hymnus. Eus creator [n]o[n]niu[m], Diem decorolumine, Polique rector: ve Noctem soporis gratia. stiens Artus solutos ut quies d Re.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0070.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Reddat laboris usui: Mentésque fessas alleuet, Luctusque soluat anxios. 3 Grates peracto iâ die: Et noctis exortu preces Votis (reos vt adiuiues) Hymnû canetæ soluimus. 4 Te cordis ima concinnat: Te vox canora co[n]crepet. Te diligat castus amor: Te mens adoret sobria. 5 Vt cu[m] psunda clauserit Diem caligo noctium: Fides tenebras nesciat, Et nox fidei luceat 6 Dormire mēte[m] ne sinas: Dormire culpa nouerit. Castos fides refrigerans: Somni vaporem temperet. 7 Exuta sen[su]u lubrico: Te cordis alta somnient. Ne hostis inuidi dolo Pauor quietos suscitet, 8 Christum rogemus et patrem Christi, patris q[uæ] spiritum. Vnum potens per omnia Foue precantes trinitas. Amen. Hymnus iste (vt præcedentes) carminis iambici dimetri modulatione constringitur: eamque ad vnguem seruat, præterqua[m] in quinto versu, vbi in secundi carminis secundo loco ponitur spondeus pro iambo, & in quarti carminis secundo itidem loco pyrrichius pro iambo, quod huius carminis vsus aut nunquam, aut rarò admittit. In septimi quoque versus tertio carmine: vocalis proxime vocalem sine collisione præcedit, quod quis facile deuitauerit: si loco particulæ ne, legerit nec, cum per id, sensus non vitietur. Dirigitur in eo invocatio ad deum: vt abeunte iam die & nocte ingruente, nos conseruet nocturno tempore mundos & castos: neque illusionibus dæmonicis patiatur nos terreri aut eludi. 1 CANNOTATIONES. In primo versu. Vestiens diem decoro lumine. Quòd diuina prouidentia, dies ad operâdum hominibus sit alsignatus, nox autem ad quietem: ostendit etiam propheta in Psalmo cum ait. Posuisti tenebras & facta est nox. Et deinde. Ortus est sol, exibit Psal. 103. homo ad opus suum, & ad operatione[m] suam vsque ad vesperam. Porrò causas ob quas somnus hominibus à deo indultus est, in secundo versu expressas, complectitur etiam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0071.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 51 tiam eleganti carmine Ouidius, cum ait. Somne quies rerum, placidissime somne deorum: Pax animi quem cura fugit, qui corpora duris Fessa ministeriis mulces, reparasque labori. 3 In tertio versu. Grates peracto iam die. Nonnulli libri hic habent gratis, sed mendose nimium. Nam id aduerbiu (quod significat sine causa & sponte sua, seu nullo impellente) huic sententiæ nequaquam congruit. Itaque dicendum est, grates, id est gratias, vt sit accusatiuus qui referatur ad verbum soluimus. Caret autem id nomé singulari numero, & solos tres casus nominatiuum, accusatiuum & vocatiuu[m] habet in numero plurali, significas tantundem atque gratiarum actiones. Con similiter in quinto versu, vt cu[m] pfunda clauserit, aliqui libri habet pfundo & minus rectè, debet enim legi profunda, vt nominatiuus sit singularis, qui referatur ad nomen caligo. Nem. pe ablatiuus ille profundo, neque sententiæ conuenit, neque aliquid habet cui rite possit annecti. In quinto versu. Fides tenebras nesciat. Tenebrarum nomine, errores hic & falsa dogmata, fidei omnino aduersa intelligu[n]tur, quæ petimus ab ipsa fide nostra procul amo ueri. At quoniam hic quandiu per fidem ambulamus, videmus solum per speculum in ænigmate, & ergo fides aliquam habet obscuritate[m], in co[m]paratione ad claritatem visionis in patria, quæ quidè obscuritas hic nomine noctis signatur. Hac igitur noctem fidei petimus esse lucida[m], per synceritatem & serenitatem animi fidelis, nulla vana aut falsa permiscentis in iis quæ credit, vt nox eius sicut dies illuminetur & sicut tenebræ eius, ita & lumen eius. Sicut enim in exodo legimus, q[uæ] inter Hebræos & Aegyptios il loru[m] persecutores erat nubes tenebrosa, & illuminans noctem. Ita & fides nostra ob non apparentiam crededoru[m], obscura est, miro tamen lumine mentem fidelé illustra[n]s. < Psal. 13. 8. Exo. 14.> 6 In sexto versu. Dormire mentem ne sinas. Dormire mens dicitur, quando ociosa & ignaua torpescit in peccatis. Quod à nobis auerti petendum est impensius cu[m] propheta in psalmo. Illumina oculos meos ne vnqua[m] obdormia[m] in morte. Et hora est (inquit Paulus) ia[m] nos de somno surgere. Cæterum qui dormit, nullas exteriorum sensu[m] functio[n]es exercet: quod ligati sint in somno. Itaq[ue] si- < Psal. 12. Rom. 13.>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0072.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM mili ratione, & culpa in nobis dormire dicitur, quâdo nul la ipsius culpæ in nobis sit actio ac operatio. Id autem ne- quaqua[m] fiat: nisi sit à nobis extirpata & abrasa culpa. Nâ si ipsa adhuc occupat animum, mouet ad suum opus & ad prauum inducit, neque omnino emortua & extincta est. Cum igitur culpam in nobis dormire petimus, eam prorsus à nobis auferri detergique postulamus. SABBATO AD VESPERAS, alius hymnus. Pater sancte, mi- 3 Seruiunt tibi cu[n]cta quæ tis atque pie. creasti. O Iesu Christe fili Te tuæ cunctæ laudat crea venerande. turæ. Paraclitèque spiritus & Nos quoque tibi psallimus alme: deuoti Deus æterne. Tu nos exaudi. 2 Trinitas sancta, vnitás- 4 Gloria tibi omnipotês que firma: deus: Deitas uera, bonitas im- Trinus & unus magnus mensa: & excelsus Lux angelorum, salus or- Te decet hymnus honor, phanorum laus, & decus. Spésque cunctorum. Omne & in æuum. Amè. Hymnus iste, carminis sapphici præ se fert specie[m] & modulatione[m], videturque in vnoquoque versu tribus carminibus sapphicis subnectere quartum adonium, sicut duo primi hymni, in fronte ac principio huius operis positi. Verùm non seruat quoquo pacto illius carminis legem ac regulam neque pedes illius habet suis in locis constitutos: vt recta huiusce metri ratio exposcit. Quocirca meritò vocari potest hic hymnus, ameter, quòd sine metro & debita sit carminis mensura. Fit in eo primùm inuocatio sanctissimæ trinitatis, deinde declaratio diffusionis diuinæ bonitatis in omnes creaturas, illi iure subiectas, & demùm devota oratio, vt nostras preces exaudire dignetur. Et quoniâ pia[m] cōtinet & religiosam ad deum orationem, loco illius alterum (servata eadem sententia) hymnum hoc modo lusimus. O
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0073.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 53 1 O pater summæ deitatis ortus 3 Te creaturæ uenerantur omnes: O patris summi uenera[n]da Et tibi totus famulatur or proles. bis. O sacrum germen patris Quæ tui serui ferimus: benigne atque nati Suscipe uota. Spiritus alme. 4 Da tuas semper resonare laudes. 2 Trinitas unum deitate Datuum nomen celebre-tur altum. numen: Vna maiestas, bonitas & Te decet puro modulan-dus ore una. O salus mundi pater or- Hymnus in æum. phanorum: Spesque piorum. Porrò in huius hymni à nobis decantati principio: dicitur deus pater esse ortus siue origo summæ deitatis, quonia[m] ipse à nullo emanat: sed à seipso est, filius aute[m] & spiritus ab ipso (licet in effabilem) habent originé, non quidé temporalem sed æternâ. Id beatus asserit Dionysius in libro de diuinis nominibus, dicens p[er] pater est primordialis & fo[n]tana deitas: filius verò & spiritus sanctus sunt foecundæ deitatis germina plantata diuinitus. Sed hæc altiora sunt, q[uæ] hic exposcit locus, ideo illa missa facientes: ad annotatioes transeamus. 1 ANNOTATIONES. In primo versu. Paraclitéque spiritus. Paraclitus, græcû est vocabulum: quod eruditiores & græci sermonis rationem callentes per e in penultima syllaba potius proferendum putant, quoniam apud Græcos in tertia syllaba scribitur per diphthongo, ei quæ apud latinos in e longu[m] vertitur, vt quod Græci dicu[n]t cythereia: nos cytherea dicim[us]. Virgilius. Parce metu Cytherea manet immota tuoru[m]. Ita cu[m] Græci dicu[n]t paracleitos, nos (inquunt) paracletus dicere debemus. Nonnuqua[m] tamen ob maioré sonoritate[m] vertitur ei diphthongus græca in i longum, vt Græci Thaleia dicunt. Latini aute[m], Thalia. Virgilius. Nostra nec erubuit syluas habitare Thalia, vt eo in loco Bucolicoru[m] annotat Seruius. Quare etiam consimili analogia & ratione pos- d iij sunt
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0074.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum sunt Latini dicere, paraclitus, modo penultima sit loga: & per i latinum scribatur, non græcum, quoniam si per y græcum scriberetur: significationem haberet ipsi spiritui sancto nequaquam attribuendam, vt ex Fracisco Philelpho adducit Despauterius noster in tertio libro suo de arte versificatoria, vbi disserit de quantitate vocalis e ante t in mediis syllabis. Qui non modo in diligentia conscribere di artem carminum, & annotandi quantitates syllabarum, verum etiam in omni parte grammaticæ tradenda purè tersè & absolutè, recentiores omnes aut æquasse, aut (vt potius censeo) exuperasse videtur: & cui plurimum debet latinæ linguæ studiosa iuventus. Quocirca citra contetione[m] omne, vtru[m] maluerit quispiam, proferat aut paracletus, aut potius paraclitus, ne videatur nouitati studere, aut iam inolitu[m] vsu[m] prsus damnare, cu[m] vtru[m]que rectè dici possit. Scribatur tamè semper ea dictio per i latinum, vt dictu[m] est: & penultima proferatur loga, quod tamen posterius: in nullis ferme hymnis ecclesiasticis observatur, nisi in illo hymno de spiritu sancto. Veni creator spiritus: metes tuorum visita, vbi in secudi versus primo carmine, qui paraclitus diceris, ea syllaba est longa, quadoquidem in secundo eius loco (vt debet) iambum constituit. In vltimo tamen eiusdem hymni versus & in omnibus ferè cæteris hymnis ecclesiasticis: tertia illius dictionis syllaba præter eius naturam, & rectam carminis legem perperam corripitur. Porro Baptista Mantuanus in agone sanctæ Margaritæ duas primas eius syllabas corripit & tertiam producit: cum ait. Cui nomen paracletus erat: descendere mandat, & id imitandum censeo. Significat autem paracletus, aut si manis paraclitus: idem atque co[n]solator siue advocatus. Quæ sanè interpretatio & significatio: ipsi spiritui sancto congue[n]ter attribuitur. Nam ipse est deus totius consolationis: qui co[n]solatur nos in omni tribulatione nostra. Ipse etiam spiritus (vt ait Paulus) postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus & advocatus est pro peccatis nostris. 2 In secundo versus. Salus orphanoru[m] Orphanus (vt ex Hyeronimo affert Calepinus) est qui nec patrem habet, nec matrem. Pupillus verò, qui non habet patre. sæpenuero tamen ista co[n]funduntur in scriptura: & vnum pro altero promiscuè sumitur. Dicitur aute[m] hic deus salus orpha.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0075.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 55 orphanorum: quoniam singulari cura illos protegit, fo- uet, & saluat: qui parentibus sunt orbati, & quos pater & mater deserliquerut morte sublati: illos dominus benigni ter, vt ait psalmus, assumit, vt quanto minus sit humani auxilij & subleuaminis, tanto præsentius assit & ppius di uinum præsidium. Vnde ad deum dicit Propheta in psal- < Psal. 26.> mo. Tibi derelictus est pauper: orphano tu eris adiutor. < Psal. 9.> Et alio in loco, dominus pupillum & viduam suscipiet: < Psal. 145.> & vias peccatorum disperdet. I IN ADVENTV DOMINI AD VESPERAS. C Onditor alme sy- Cælestia terrestria derum Fatentur nutu subdita. Æeterna lux cre- 5 Occasum sol custodiens, dentium: Luna pallorem retinens, Christe redeptor omniu[m], Candor in astris relucens Exaudi preces supplicum. Certos obseruat limites. 2 Qui cu[m] dolens interitu 6 Te deprecamur hagic Mortis perire seculum: Venture iudex seculi: Saluasti mundu[m] languidu[m], Conserua nos in tempore Donans reis remedium. Hostis à telo perfidi. 3 Vergete mu[n]di vespere: 7 Laus honor virtus glo- Vti sponsus de thalamo, ria Egrdssus honestissima Deo patri cum filio: Virginis matris clausula: Sancto simul paraclito 4 Cuius fortis potentiæ In semp iterna secula. Genu curuantur omnia: Amen. Hymnus iste, carminis iubici dimetri formâ gerit & ima ginê: no tamé eius pedes omnino obseruat. Nam trocheu[m] nunc primo nuc secundo, nunc verò tertio admittit loco. Interdu[m] verò spôdeu[m] secudo loco recipit, & nonnunqua[m] pyrrhichiu[m]: quæ omnia: legibus huiusce carminis aduersâ tur. Author eius: Beatus pater Ambrosius. Com[m]edatur in ipso Christi filij dei benignitas: quòd ad nos redimédos, in primo aduentu de sacrosancta virgine nasci dignatus est, rogaturque vt in secundo suo aduentu nos ab hoste antiquo saluet & protegat: ne ipsius percutiamur telo. d iiij ANNO-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0076.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum 3 CANNOTATIONES. In tertio versu. Vergente mundi vespere. ipsius mundi vespere, siue postremum du rationis spacium: est finis ipsius mundi, consummatioque eiusdem. Dicitur autem venisse Christe per succeptæ carnis dispensationem, cum propinquaret illud mundi ves- pere. Nam expletis iam quinque mundi ætatibus, in sexta venit eius ætate, quæ ad finem vsque seculi porrigetur. Quocirca in nouissimis diebus venisse à prophetis dici- tur: vt apud Esaiam. Et erit in nouissimis diebus præpara- tus mons domus domini in vertice montium. Rursum Io- annes in prima sua epistola. Filioli: nouissima hora est. Et Paulus circa ea tempora dixit Corinthiis. Scripta sunt autem ad corruptionem nostram: in quos fines seculorum deuenerunt. In eodem versu & eius quarto carmine, no men clausula ablatiuius est singularis: ordinatus cum par- ticipio egressus. Significat autem clausula id quod clau- sum & occlusum est. Quia igitur Christus de clauso sacra- tismæ virginiis & matris vtero processit in orbem, tanqua[m] sponsus de thalamo suo vt ait Psalmus, neque maternæ virginitati detrimentum intulit: honestissima virginis ma tris clausula egressus dicitur. 4 In quarto versu. Cæle- stia, terrestria. Sub illis & inferna comprehendantur: à Paulo etiam expressa, cum ait ad Philippenses. Vt in no- mine Iesu omne genu flectatur: cælestium, terrestrium, & infernoru[m]. Verùm cælestia & terrestria genua ei flectunt: in signum cultus & reverentiæ, ex amore obsequioso pro- cedentis. Inferna verò non ita: sed in signum subiectio[n]is, quam vel inuita & trementia illi exibent. Porrò in secun- do eiusdem versus carmine, nomen genu, accusatiuus est ordinatus cum verbo passiuo curuatur per synedochen. vt curuatus genu dicatur, qui genu habet incuruum: at- que ad impendendum honorem inflexum. 6 In sexto versu Te deprecamur hagie. Id græcum est vocabulum: idem significans quod sancte. Et Greci quidem hagios di- cunt in nominatiuo singulari. Latini verò syllabam os mu tant in vs: & proferunt hagius in eodem casu. Vnde in vo cauuo singulari masculini generis: formatur hagie. De- bet autem semper cum aspiratione scribi. IN
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0077.png
Transcription: ATR-1
EXO. 57 IN ADVENTV DOMINI: AD NO- cturnum matutinum. 1 Verbum supernu[m] 3 Iudexq; cu[m] post aderis: prodiens Rimari facta pectoris. A patre olim e- Reddes vice pro abditis: xiens. Iustisq; regnu[m] pro bonis. 4 Non demum arctemur malis: Quinatus orbi subuenis: Pro qualitate criminis. Cursu decluii temporis. Sed cum beatis compotes 2 Illumina nunc pectora: Simus perennes coelibes. Tuóque amore concrema. Audito ut præconio: Sint pulsa tandé lubrica. Carmen iambicum dimetrum in hoc hymno ferè semper rectè obseruatur, nisi quòd interdu[m] vocalis sequitur proximè vocalem, aut in literam sine collisione: & secundo loco nonnunquam deprehenditur spondeus pro iambo costitutus, & in tertio loco trocheus pro iambo, quod non facilè admittit huius metri regula. In eo rogatur dei filius, vt sicut in primo aduétu nos visitauit per incarnationem suâ: ita in secúdo suo aduentu ad iudicium nos benigniter saluos faciat. 1 ANNOTATIONES. In primo versu. Verbum supernum prodiens. Hic dei filius, verbu[m] dicitur supernu[m]: quia cæleste immò supercæleste & supermundanu[m] est verbum, non seculare aut tempora-le: quemadmodu[m] nostrum, hinc de illo dicit propheta in psalmo. In æternum domine: verbu[m] tuum permanet in cælo. Idé quoque dicitur hic prodiens extráque progrediës per altissimum incarnationis sacramétu[m]: quo se nobis insinuauit atque manifestauit. Denique ipsum dicitur exiés à patre per diuinam illam natiuitatem: qua ab æterno ex substantia patris est progenitum. Nó quidem p[er] vnquam patré dareliquerit: aut ab eo fuerit separatu[m]: sed p[er] illi intimum manens: ab eo ineffabiliter emanauerit, quemadmodum ipsa summa veritas de se in euangelio testatur. Exiui à patre: & veni in mundum. Potest & exitus ille verbi à patre: de téporali filij dei nativitate intelligi, secundu[m] qua[m] (vt ait) venit in mundu[m]. In eodem versu. Cursu decluii téporis. Id decliue dicitur: quod deorsum tédit, declinátque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0078.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM declinâtque ad ima, quasi pronum & deuergens ad finem. Quoniam igitur Christus transacta iam maiore mundanę durationis parte vt pote quinque ætatibus, in postrema eius venit ætate, & in nouissimis eius diebus: rectè dicitur hic subuentisse orbi per natiuitatem secundum carnem in cursu declivi temporis. 2 In secundo versu. Audito vt præconio. Filij dei præconium, est annunciatio de ei aduentu tum primo tum secundo: per prophetarum oracula & euangelicam lectionem facta. Nempe & prophetæ affatim de vtroque domini aduentu nobis veritatem nunciant: & longè apertius euangelium sanctum, vtriusque nobis est nuncium. Petimus itaque vt cum auditum fuerit à nobis prophetarum & euangelij de aduentu filij dei præconium ac testimonium: propellantur à nobis per fidem & boni operis instantiam ac fructum peccata, in quę facile prolabimur ex infirmitate nostra. 4 In quarto versu. non demum arctemur malis. Arctemur verbu[m], per & scribi debet: & suum etiam actiuum arcto, as: quoniam frequentatiuum est verbi arceo, es, & formatum ab eius supino arctum. Significat autem arctare: constringere atque comprimere, nam & arcere: stringere interdum signat Virgilius. Nam teneras arcebant vincula palmas. Inde arctus: strictus, & arctitudo: angustia atque strictudo. Cæterum putant nonnulli etiam eruditissimi, artare verbum no[n] ab arceo deduci: sed primitiuum esse, & sine c ante t scribi debere. Quod ostendunt ab eo profecta & formata vocabula, secundum ipsoru[m] placitum, vtpote artus nome[m] substantiuum pro membris, & illius diminutiuum articulus: artus adiectiuum pro angusto. coartare verbu[m] significans astringere siue coniungere, & consimilia tum nomina tu[m] verba: quæ p[ro]batus grâmaticoru[m] vsus sine c ante t scribere solet. Et hæc sententia quonia[m] etia[m] magnos habet autores: no[n] omnino reiicienda est neq[ue]; dūnanda: sed p[ro]positoru[m] scribèdi illius verbi artare modoru[m], eligat quisq[ue]; vtrauis voluerit, & senserit co[n]gruentioré. In eode[m] versu. Simus perennes coelibes. Per coelibatum perennem qui hoc loco optatur: futuræ vitæ petitur status regnique cælestis perpetua mansio: quoniam in eo lugis est continentia, atque vacatio à carnali consortio. Non enim ibi nubent neque nubentur: vt sacrum habet euangeliu[m]. Et ita per p[ro]prietate[m] con-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0079.png
Transcription: ATR-1
EXO. 19 conuenientem supernę ciuitatis incolis: hic insinuatur eorum habitudo atque societas. Sunt etiam qui hoc loco le gunt: simus perennes coelites, & hi apertiorem exprimût huius loci sententiam. Verum qui legeret simus perenne coelites, vel simus perenne coelites: multo aptius diceret. Nam & lenior est prolatio & melior orationis structura: cum duæ illæ dictiones perennes & coelites siue coelites, non aptè ponantur adinuicem sine coniunctione media: quòd ambæ significationem habeant adiectiui. At si perenne dicamus pro perenniter, vt aduerbij habeat locum & iungatur cum verbo simus: iam nihil est quod aures of fendat. Neque illud ignorandum: quòd nomen perennis & quæcunque ab eo formantur: sine aspiratione intermedia ad secundam syllabam scribi debent. Co[m]ponitur enim ex dictione per, & nomine anno: commutata a in e. Atqui planum est vocem annus aspirari non debere, quare neq[ue] eius compositum perennis. Significat aute[m] perenne: quod iugis est & perpetuæ durationis. IN ADVENTV: AD laudes matutinas. 1 Ox clara ecce in- tonat: V Obscura quoq[ue] increpat. Pellantur eminus somnia: Ab æthere Christo p[er]micat 2 Mēsiā resurgat torpida. Quæ sorde extat saucia. Sydus resulget iam nouu[m]: Vt tollat omne noxium. 2 Esursum agnus mittitur, Laxare gratis debitum, Omnes pro indulgentia Vocè demus cu[m] lachrymis. 4 Vt cu[m] secundo fulserit. Mundumq[ue] horror cin- xerit: Non pro reatu puniat: Sed nos pius tunc pro- tegat. Hymnus iste etiam carminis iambici dimetri lege costi tuitur, eâmque propemodum obseruat. Frequentes tamé habet vocalis post vocalem aut m litteram sine collisione hiatus: & secundo loco spondeum pro iambo, quod co[n]cin nitati carminis non parum derogat. Sententia ipsius ferè eadè cum præcedenti, hortatur enim nos omnes, cu[m] euan gelica tuba nos ad virtutes excitet: quòd surgamus à vi- ujs ac torpore, peccatorumque veniam postulemus in hoc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0080.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum hoc domini aduentu per misericordiam, vt cum venerit iudicare mundum in iustitia & æquitate: nos saluet & tueatur à morte æterna. I Annotationes. In primo versu. Vox clara ecce intonat. Hic vox clara potest accipi manifesta euangelicæ legis prædicatio: quæ vt tuba altisona intonat auribus nostris, & opera tenebraru[m] damnat. Idcirco pellenda est à nobis somni in peccato inertia. Nam Christus à cælo refulgens per aduentum in carnem: nunc in terris emicat tanquam nouum & salutare sydus exortum in tenebris. Non ineptè etiam per vocem claram intonantem: intelligere possumus sacratissimum Christi præconem Ioannem Baptistam. De quo vaticinatus est Esaias. <Esaiæ. 40.> Vox clamantis in deserto: parate viam domini: rectas facite in solitudine semitas dei nostri. Quod quidem propheticum oraculum, ipse domini præcursor de se dictum esse, & in seipso completum perhibet: dicens sacerdotibus & leuitis ad se missis. Ego vox clamantis in deserto, dirigite viam domini: sicut dixit Esaias propheta. In eodem versu. Pellantur eminus somnia. In hoc tertio primi versus carmine (quod hypercatalecticum est nam vna syllaba vltra debitam mensuram abundat) in secundo loco pro iambo ponitur amphibibrachus, habens extremas syllabas primam & tertiam breues, & mediam longam, vt docere, quod in hoc metri genere rarissimum est. Eminus enim: primam habet longam. Ouidius. Pars animæ dilectæ meæ, licet eminus esse fortibus: Antheo nocuit temeraria virtus. Vnde aptius esset carmen, si quis ita diceret, procul fungentur somnia. Significat autem eminus, idem quod procul, sicut cominus et oppositum, signat è vicino & propè. Virg. Pugnatur cominus armis. 4 In quarto eiusdem primi versus carmine. Ab æthere Christus promicat. Dictio æthre, disyllaba proferri per syncopam debet: vt secundo loco constituatur iambus. Nam si trissyllaba proferretur, anapestus in secunda collocaretur sede, quod rarò admodum vsu venit. Sic & Virgilius æthra protulit in carmine pro æthera: cum ait in Aeneide. Nam neque erant astro-rum ignes: nec lucidus æthra syderea polus. IN
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0081.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 61 IN NATIVITATE DOMINI. 1 Eni redeptor gentium: Ostende partum uirginis Miretur omne seculum: Talis decet partus deum 2 Non ex uirili semine, Sed mystico spiramine: Verbum dei factu est caro. Fructusq; uentris floruit. 3 Aluus tumescit uirginis: Claustra pudoris permanent. Vexilla uirtutum micant: Versatur in templo deus. 4 Procedes de thalamo suo. Pudoris aula regia. Geminæ gigas substantiæ: Alacris ut currat uiam. II Carmen iambicum dimetrum in hoc hymno integrè seruatur: occurrit tamen interdum spondeus in secundo loco pro iambo, contra carminis huius legem, & anapestus in primo & tertio loco pro spondeo: quod ipsius metri integritatem non vitiat. 2 ANNOTATIONES. In secundo versu. Fructusque ventris floruit. Fructus ventris hic intelligitur Christus: ex vtero virginali (vt de sua arbore fructus) verè & secundum humanam substantiam progenit[ur], de quo clamauit sancta Elizabeth. Et benedictus fructus ventris
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0082.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum ventris tui. Is autem fructus nunc floruit, quoniam per nativitatem carnis tanquam flos de virga lesse in apertum prodiit. 3 In tertio versu. Vexilla virtutum micant. Vexilla hic accipi possunt miraculorum insignia & diuinæ potestatis signa, quæ in hac sacra nativitate clarius emicuerunt. Nonne nouum id signum est & supernæ virtutis manifestatiuum (quod dominus longe antedare est dignatus) quòd virgo spiritus sancti obumbratione concepit filium: & virgo permanens eundé mundo sine dolore protulit? Nonne & id: quòd filius dei factus est homo, manens quod erat, & assumens quod non erat: atque in ventre virginali, vt suo templo est diuersatus secundum carnis angustias: qui neque cælo, neque terra, secudum deitatem comprehendi potest? 4 In quarto versu. Geminæ gigas substantiæ. Hoc in loco Christus gigas dicitur: quoniam fortissimus est pugil & certator contra principé huius mundi, venitq[ue]; vt cum alacritate, huius vitæ mortalis cursum peragat, quemadmodum ait psalmus. Exultauit vt gigas ad currendam viam. 5 In quinto versu. Egressus eius a patre. Alludit hic ad illud psalmi verbum. A summo cælo egressio eius: & occursus eius vsque ad su[m]mum eius. Et ad sententiam illam euangelicam. Exiui à patre & veni in mundu[m]: iterum relinquo mundum, & vado ad patrem. 6 In sexto versu. Carnis trophæo accingere. Trophæum dicitur insigne spolium, quod ex hostibus reportatur in signum victoriæ. Christus autem per carne assumpta[m] debellato diabolo victor evasit, ipsamq[ue]; glorificatam carnem demum cælo intulit. Rectè igitur nostræ substantiæ forma quam induit: hic trophæi nomine exprimitur. Neque isto in loco strophium legendu[m] est (vt faciunt plerique) quod cingulum significat. Nam quamuis nomen hoc sententiæ satis congrueret: carmini tamen disconueniret, quoniam pyrrhichium secundo constitueret loco, quòd duas primas syllabas habeat breues, trophæum verò primam habet breuem & secundam longâ. Ouidius. Ponite de nostra bina trophæa domo. In eodem versu. Virtute firmans perpeti. Multi legunt hic & in illo hymno de sancto spiritu. Veni creator spiritus (vbi duo postrema huius versus carmina, etiam integra inseruntur) virtute firmans perpeti, sed & hic & ibi aptior est sermo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0083.png
Transcription: ATR-1
EXO. 63 sermo per ablatiuum adiectiuum, quod ordinatur cu[m] sub- stantiuo virtute: quam per aduerbium, & ita potius cen- seo legendum. 7 In septimo versu, Lumenque nox spi rat nouum. Hoc loco spirare, venustè accusatiuum habet sibi adiunctum, quoniam actiuam habet significationem, tantundem valens atque effundere siue emittere. Interpo- lare autem, quod simplo l, scribi debet: vt ostendit carme, est intermittere siue interrumpere. Vnde quod discontinuatum est & interlaxatum, interpole dicitur, & interpolatim id fit: quod discontinuè & per intermissiones effici- tur, vt fiat quædam temporis in eo opere intercisio. IN NATIVITATE DOMINI: alius hymnus. Christe redemptor 4 Sic præses testatur dies. gentium Currens per anni circulu[m]: De patre patris Quod solus à sede patris unice. Mundi salus adueneris. Solus ante principium 5 Hunc cælum, terra, huc Natus ineffabiliter. mare. 2 Tu lumen & splendor Huc omne quod in eis est: patris: Authorem aduentus tui Tu spes perennis omnium, Laudans, exultat cantico. Intende quas fundunt pre- 6 Nos quoque qui san- ces Eto tuo Tui per orbem famuli Redempti sumus san- 3 Memeto salutis author: guine: Quod nostri quondam cor Ob diem natalis tui poris Hymnum nouum conci- Ex illibata uirgine nimus. Nascendo formâ sumpseris Præsens hymnus carminis iambici dimetri ( cuius for- nam præsert) non omnino seruat mensuram. Nam tro- chęum nunc primo, nunc secundo, nunc tertio admittit lo co: spondeum quoque nonnunquam in secunda sede reci pit. Insuper vocalè interdum vocali aut literæ m, subiun- cta habet sine collisiôe. In eo sit ad dei filiù gratiaru[m] actio de
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0084.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum de ineffabili sua misericordia: qua cum dei patris sit vni- genitus ante secula, de virgine nasci dignatus est pro no- bis in tempore. 1 CANNOTATIONES. In primo versu. Solus ante principium. Filius dei dicitur hic solus genitus ante principium temporum & mundi exordium: quoniam antequam mundus subsisteret, aliud nihil geni- tum erat. Non enim deus pater, natus dici potuit: quia in genitus est, nec spiritus sanctus: vt qui non per generatio nem, sed diuinam processionem à patre & filio prodierit: nec aliud quicquam tum fuit natum, cum aliud nihil tunc adhuc subsisteret. Vnde in psalmo pater ait ad filium. Ex vtero ante luciferum genui te. Et ipsa diuina sapientia, quæ dei filius est apud Ecclesiasticum dicit de seipsa. Ego ex ore altissimi prodiui: primogenita ante omnem creatu- ram. Natus autem dicitur secundum diuinitatem Chri- stus ineffabiliter, quia de eo dicit Esaias. Generationem eius quis enarrabit. 3 C In tertio versu. Ex illibata vir- gine. Libare per translationem significat interdum leniter tangere. Virgilius. Ocula libauit natæ, dehinc talia fatur. Inde libatus participium: quod attactum siue contactum est. Cui mea virginitas, auibus libata sinistris. Ex 'quo co- positum deducitur illibatus, id est non libatus, siue non ta ctus. Illibata igitur virgo, est virgo intacta, inuiolata, inte merata, siue incorrupta. 4 C In quarto versu. Quòd so lus à sede patris. Solus aduenisse dicitur Christus de sede patris: quoniam solus ipse per incarnationem humanam induit naturam. Neque enim pater incarnatus est, neque spiritus sanctus, licet vterque ad sacratissimum incarna- tionis mysterium suspiciendum à filio, cooperatus sit. 5 C In quinto versu. Hunc cælum, hunc terra, hunc ma re. Pronomen illud tertio repetitum: refertur ad id nomé dies in præcedenti versu positum, vt sensus sit quòd crea- tura cælestis & angelica, & terrestris. s. humana, immò om nis dei creatura: hunc diem natalitium, tanquam aduen- tus tui ad nos. O Christe æditorem atque manifestatore[m], concelebrat: spirituali cantico exultans in domino. Et hic versus id completum esse videtur annuiciare: ad quod propheta in spiritu præuidens hunc diem aduentus domi nici hortabatur psalmo. 95. dicens. Lætentur cæli & exul- tet terra, commoueatur mare & plenitudo eius gaudebūt campi
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0085.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 65 campi & omnia quæ in eis sunt. Et causam paulò post subiungit: quia dominus venit. IN NATIVITATE DOMINI: alius hymnus. 1 Solis ortus cardinat. Ane Ad usque terræ li Quem matris duo gesties: mitem, Christum canamus principem Clausus Ioannes senserat. 2 Beatus author seculi 6 Fæno iacere pertulit, Seruile corpus induit Præsepe non abhorruit. Vt carne carnem liberans, Paruoq[ue] lacte pastus est, Ne perderet quos cōdidit. Per quem nec ales esurit. 3 Castè parentis uiscera 7 Gaudet chorus cælestium, Cælestis intrat gratia. Et angeli canunt deo, Venter puellæ baiulat Palámque fit pastoribus Secreta quæ non nouerat. Pastor, creator omnium. 8 Domus pudici pectoris 8 Gloria tibi domine: Templum repente fit dei. Qui natus es de uirgine Intacta nesciens uirum, Cum patre sancto spiritu, Verbo concepit filium. In sempiterna secula. 5 Enixa est puerpera, Amen. Quem Gabriel prædixe- II Hymnus iste iambicus est dimeter, huiusce carminis le gem exactè seruans, eleganterq[ue] compositus, eo quidem contextu, quòd singuli versus à singulis alphabeti literis seruata earum serie incipiunt, vt primus versus primam habet literam A, secundus B, tertius C, & ita deinceps, præter octauum postremumque versum: qui ad hunc (sicut et ad omnes hymnos natiuitatis domini: eodem metri gene- re compositos) est adiectitius. Author eius Sedulius. Des- scribit in eo mysteria natiuitatis dominicæ: & ex illis lau- danda
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0086.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum dandæ ipsius misericordiæ materiam proponit. 1 CANNOTATIONS. In primo versu. A solis ortæ cardine. Cardo ipsius ortus solaris: est plaga cæli orientæ lis, vnde sol oritur. Limes autem siue extremitas terræ: re- gio est occidua. Itaque hortatur nos primus hic versus, quod Christum canamus non vno tantum in loco, sed ab oriente, vbi principium est ortus solis, vsque ad finem & terminum terræ oppositum, scilicet occidentem, siue à so- < Psal. 112.> lis ortu vsque ad occasum: vt ait psalmus. In eodem ver- su. Natum Maria virgine. Apud graues & probatos autho- res: media syllaba huius dictionis Maria corripitur, vt a- pud Sidonium in hoc carmine asclepiadeo. Formosus Ma- riam ducit Honorius. Et apud Mantuanum, vt, Mariæ pos- sit laudes æquare loquendo. Hoc tamen loco, ob carmi- nis congruentiam (sicut & in omnibus ferè hymnis, vbi no- men illud intexitur) eadem producitur. Nam iambum in secundo loco hic constituit, vbi pyrrhichius rectè poninô potest. Nempe securus est author vulgatum & commune grammaticorum vsum, producentium mediam supradi- etæ dictionis syllabam: qui tamen à probatissimorum au- thorum sententia est alienus. At ipse potius authoribus il- lis receptissimis accedendum censeo in carmine: seruato tamen in prolatione accentu super penultima syllaba. < Philip. 2.> 2 C In secundo versu. Seruile corpus induit. Alludit hæc sententia ad verbum beati Pauli in epistola ad Philippen ses secundo cap. dicentis de Christo. Qui cum in forma dei esset: non rapinam arbitratus est se esse æqualem deo, sed humiliauit semetipsum formam serui accipiens: & ha- bitu inuentus vt homo. Itaque seruile corpus hic dicitur corpus humanum, quòd humana natura secundum se est serua & subiecta deo. Induit autem christus hanc serui for- mam: vt carne sua, carnem naturamq; humanam libera- ret ab interitu & exitio mortis æternæ. Eodem quoque lo- co seculum pro hominibus in hoc mundo degentibus ac- cipitur: quoniam in hoc seculo durationeq; temporali vi- tam agunt. 6 C In sexto versu. Paruóque lacte pastæ est. Id de Christo dicitur, quia exiguo virginalium vberum li- quore lacteo est enutritus. Non enim indigent copiosa a- limonia infantes recens nati. Per eum tamen nec ales, id est auis, esurit: quoniam sua prouidetia etiam volatilibus cæli
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0087.png
Transcription: ATR-1
EXPO. cæli cibum congruum subministrat, vt dicit psalmus. Qui < Psal. 146.> dat iumentis escam ipsorum: & pullis coruorum inuocantibus eum. Omnia enim ab illo expectant, vt det illis esca[m] < Psal. 103.> in tempore. Verùm ipse lacte materno nutritus est: secundum humanitatem, & per eum nec ales esurit, secundu[m] diuinitatis virtutem, omnibus sapientissimè prouidentem. Reliqua hic adducta natiuitatis dominicæ sacramenta, nunc latius non explicantur: quoniam ex euangelica lectione facile omnibus constant. IN NATIVITATE DOMINI: alius hymnus. Agnoscat omne seculum: Venisse uitæ præmium. Post hostis asperi iugum: Apparuit redemptio. 2 Esaias quæ cecinit: Completa sunt in uirgine. Annunciauit angelus: Sanctus repleuit spiritus. 3 Maria uentre co[n]cepit. Verbi fidelis semine. Quæ totus orbis non capit: Portant puellæ uiscera. 4 Radix lesse iam floruit Et uirga fructum adidit. Fæcunda partum protulit Et uirgo mater permanet. II Præsens hymnus, iambicus est dimeter, vbique carminis illius leges exactè servans: præter id quod in septimo versu bis secundo loco pyrrhichium habet pro iambo. Author eius: Fortunatus episcopus. Commendatur in eo filij dei misericordia: quæ post grauem seruitutem humano generi contulit redemptionem, & ea compleuit quæ ante promiserat. eij ANNO-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0088.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum I Annotations. In primo versu. Venisse vitæ præmium. Christus hic præmium vitæ dicitur: quoniâ < Ioan. 17.> merces est æternæ vitæ ijs qui diligunt eum. Hæc est (inquit euangelista) vita æterna: vt cognoscant te solum verum deum, & quem misisti lesum Christum. Et quod ipsi < Gen. 15.> Abraham dictum est à deo. Ego protector tuus, & merces tua magna nimis: hoc omnibus Abrahæ filiis per imitationem: dei filius etia[m] repromittit. Neque id obstat proposito: quòd alio loco largitor præmij dicitur: nam seipsum iis qui piè viuunt dat in præmium: idemque & remunerans est & remuneratio. 2 In secundo versu. Esaias quæ cecinit. Non putetur hic vitium inesse carmini: & secundo loco spondeus constitui: quoniam nomen Esaias & co[m] similia nomina hebræa in ias desinentia : apud probatos authorespenultimâ, habent breuem, vt Helias, Hieremia. Mantuanus. Helias ardenti cælum petiisse volatu. Idem. Non ita Hieremias docuit: nec Trachius Orpheus. Huius modi tamen nomina in prolatione accentum seruant in penultima syllaba. Id sanè potius carminis regulæ deroga re videtur: quòd in dato carmine trocheus ponitur tertio loco, & in quarti versus primo carmine spondeus in secu[n]do constituitur loco. 3 In tertio versu. Maria ventre concipit. Hic non præteritum legendum est concepit, sed præsens verbum concipit: consimiliter in tertio carmine septimi versus, non deiecit, sed deijcit est dicendum, ob lege carminis seruandam, quod in quarto loco nunqua[m] admittit spondeum aut trocheum. Neque temporis præteriti ratio quempiam moueat: quoniam verba illa præsentia pro præteritis facile capi intelligu[n]tur: sicut & alia verba ibidem posita, scilicet portant & erigit: accipienda etia[m] sunt, vt præteritam faciant significationem. Porrò quod eodem versus dicitur verbi fidelis semine: in analogia intelligatur dictum, ad conceptum naturæ lege factum, in quo virius requiritur seminaria patris. Illius autem vices egit in hoc virginali & singulari conceptu verbum ab angelo annunciatum: cui sacrata virgo credidit & consentum præbuit. Itaque huiusmodi verbum angelicum itide[m] & beatæ virginis responsum consentientis angelo: fuit vt mysticum quoddâ seme, co[n]ceptionis operatoriu[m]. 4 In quarto versu. Radix Iesse ia[m] floruit. Alludit hoc loco ad illud Esaiæ oraculum. Egredietur virga de radice Iesse: &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0089.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 69 flos de radice eius ascendet. Vbi per virgâ de radice Iesse egressurâ, accipitur ad literâ sacrosæta virgo Maria de stir pe lesse (qui fuit pater ipsi David regis) exorta, atq[ue] de p[ro]genie David deducta. Per floré verò qui ascensurus nû ciatur de radice huius virgæ: intelligitur dominus noster Iesus Christus, qui de seipso dicit in Canticis. Ego flos cā pi & lilium conuallium. Quod autem in secundo eiusdem < Canti. 2. Nume. 17.> versus carmine sequitur, & virga fructum ædidiit: de eadem virga lesse potest intelligi: aut si mauis, de virga Aaron, quæ sine terræ humore & fomento fronduit, floruit, & fructum protulit. Erat enim illa: typus & figura sacrosanctæ virginis, quæ sine humano com[m]ercio fructum toti mundo salutarem ædidiit, susceptamq[ue]; de cælo prolem fæ liciter peperit. 7 In septimo versu. Adam vetus quod polluit. Vetus Adam: primus est parens noster, & primo à deo de limo terræ formatus, omnium hominum principium secundum carnem. Nouus autem Adam est dominus noster Iesus Christus, conceptus de spiritu sancto, & nat[ur]e ex Maria virgine: qui omnium hominum principium est secundum spiritum: & regenerationis secundum deum. Nam per ipsum salus mundi facta est: & saluatum genus humanum. Est autem vetus Adam, vt imago & figura, atque vt ait Paulus: forma futuri. Adam verò nouus: vt eius exemplar & veritas. Idcirco & in multis conveniunt adinuicem, & in multis discrepant: vt præclare deducit beatus Paulus quinto cap. suæ epistolæ ad Romanos. < Roma. 5.> IN NATIVITATE DOMINI, alius hymnus. Orde natus ex parentis. Ante mundi exordium. Alpha & cognomina-tus. Ipse fons & clausula Omnium quæ sunt, fueru[n]t: Quæque post futura sunt Seculorum seculis. 2 O beatus partus ille: Virgo cum puerpera Æedidit nostram salu- tem: Foeta sancto spiritu. Et puer redemptor orbis Os sacratum protulit: Seculorum seculis. 3 Psallat altitudo cæli: Psallant omnes angeli. e iii Quicquid
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0090.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM Quicquid est uirtutis usqua[m] Paruulorum te chorus. Psallat in laudem dei. Turba matrum uirginu[m]q[ue]; Nulla linguarum silescat, Simplices puellulæ. Vox et omnis consonet. Voce concordes pudicis Seculorum seculis. Perstrepent concentibus: 4 Ecce quæ uates uetustis Seculorum seculis, Concinebant seculis 6 Tibi Christe sit cu[m] patre Quem prophetaru[m] fideles Hagioq[ue] pneumati: Paginæ spoponderant: Hymn[um], melos, laus penis, Emicat promissus olim. Gratiarum actio. Cuncta collaudent eum: Honor, uirtus, victoria, Seculorum seculis. Regnum æternaliter 5 Te senes et te iuuent[ur]: Seculorum seculis. Amen. In carmine trochaico præsens hymnus contextur: alemanio & euripidio, alternatim currens. Est autem trochai cum carmen: in quo trocheus frequentius locum & sedé occupat quàm alij pedes: locis imparibus vt primo & tertio trocheum ferè semper habens: locis verò paribus vt secundo & quarto etiam spondeum admittens. Alemani um autem trochaicum, carmen est trochaicum tetrame trum acatalecticum: obtinens integros quatuor pedes, ita constitutos vt dictum est: cui neque deest neque superfluit syllaba aliqua ad suam mensuram: sed integra est & co pleta. Euripidium verò: ita ab Euripide inventore suo cognominatum (vt ferè omnia carmina: à primis suis authoribus nomina sortiuntur) carmen est trochaicum tetrame trum catalecticum: complectens tres pedes, eode[m] ritu vt in superiore carmine dispositos, & vnam syllabam: quare deest illi ad quarti pedis complementum vna syllaba. Itaque vnsquisque versus præsentis hymni: septem complectitur carmina: quorum primum, tertium & quintum: est trochaicum alcinanium: secundum verò quartum & sextum: trochaicum euripidium. Quibus præter morem cæterorum hymnorum simili metro compositorum: apponitur in fine cuiusque versus septimum carmen, quod est trochaicum euripidium & in omnibus versibus semper idem, scilicet seculorum seculis. Nempe alij hymni huic consimi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0091.png
Transcription: ATR-1
EXO. 71 consimiles in vno quoque versu solum sex habent carmina trochaica: scilicet tria alcmania & tria curipidia, alternatim commixta: vt alcmania in locis imparibus disponantur: curipidia verò in sedibus & locis paribus. Seruatur autem in toto hoc hymno supradicti carminis regula ad vnguem, præterquam in postremo versu: qui in plerisque locis à recta lege exorbitat. Author eius Prudentius apud quem hymnus iste, profusior est & longe copiosior: vt perhibet Henricus Bebelius Instingensis, vir vti- que in humanioribus literis & cultioribus disciplinis eruditissimus: quem in citandis hymnorum authoribus potissimum insequor, nominatimque illos assigno peculiari expressione authores: quos ab eo nominatos inuenio in annotamentis illis quæ hymnos ecclesiasticos collegit: quod nullum mihi commodius occurrat præsidiu[m] in re tam incerta diffinienda: vt pote quinam fuerint authores hymnorum. Attamen hic duntaxat adducuntur ij versus. (Ac sæpe alias) qui in vsu ecclesiastico solent adhiberi atque cantari. Exponit in eo Aurelius Prudentius duplicem Christi natiuitatem: vnam secundu[m] diuinitatem à deo patre, alteram secundum humanitatem à virgine matre: omnesque inuitat ad eius laudes depromendas. IANNOTATIONES. In primo versu. Cordenat[ur] ex parentis. Quæ spiritualia sunt & intellectu alia, nobis corporalibus vix bene possunt nisi corporaliter & sensibiter exprimi. Idcirco natiuitas illa æterna filij dei dicitur esse ex corde patris: vt insinuetur eo loquendi modo esse ex propria & intima patris substantia, & non ab extrinsec: que admodu[m] impius oblatrabat Arrhius. Et hoc plane ex psal. 44. depromptum est: dicente. Eructauit cor meu[m] verbum bonum. Secundum eandem sententiâ dicitur dei filius ex vtero patris genitus: cum ait psalmus. Ex vtero ante luciferum genuite. Dicitur & filius ex ore patris pro duisse: cum inquit apud ecclesiasticum. Ego ex ore aluissimi prodiui: primogenita ante omnem creaturam. In eodem versu. Alpha & omega cognominatus. Id sumptum est ex Apocalypsi: vbi Christus dei filius & verus deus, legitur semel & iterum de seipso dicere Ego sum alpha & omega, principium & finis, primus & nouissimus. Quoniam enim alpha: prima est litera alphabeti græci, & omega magnum, e iiij postre-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0092.png
Transcription: ATR-1
72 HYMNORVM <Apoc.1.> postrema: per huiusmodi extremas literas primam & no- <Apoc.22.> uissimam: designatur ipse omnium rerum esse principium & finis. Idcirco & hic dicitur esse sons id est origo omniu[m] & clausula, id est finis & conclusio omnium, quod omnia claudat & finiat. 5 In quinto versu. Te senes & te iuué tus. Omnem sexum & ætatem hic inuitat ad concinendu[m] <Psal.148.> deo laudes: propemodum illud dictum psalmi propones. Iuuenes & virgines, senes cum iunioribus: laudent nomé domini. Dicuntur autem hic puellulæ: tenere virgines & minusculæ, deduciturque id nomen à dictione puer: inde diminutiuum puellus, pro paruo puero: & puella atque puellula, pro virgine teneriuscula. Porrò simplices puellæ dicuntur: quia sine astu & dolo sunt, columbinam simplicitatem præ se ferentes, quæ pergrata est deo & accep- <Prouer.10.> tissima. Qui enim ambulat simpliciter: ambulat confidè- <Mat.10.> ter. Et monet nos dominus simplices esse debere sicut co- lumbas: id est sine astutia & fraude. IDE SANCTO STEPHANO. Anete dei pretiose Ad decorem sunt coronæ Protomartyr Ste- Rubricati lapides. phane: 4 Tu cæloru[m] primæ strata[m] Qui uirtute charitatis Consternis lapideam. Circunfultus undique: Tu per Christu[m] hebetata[m] Dominum pro inimico Primus transis romphæa[m]. Exorasti populo. Primu[m] granu[m] trituratum, 2 Tu cælestis primitiuus Christi ditans aream. Signifer militiæ: 5 Tibi primum reseratæ Veritatis assertiuus Cæli patent Ianuæ. Testis primus gratiæ. Iesum uides potestate: Fundamenti lapis uiuus: Cui pugnans strenuè. Basis patientiæ. 6 Præsta[n]s gēti persequēti 3 Saxo cæsus non mu- Tecum est assiduè. crone: 6 Præsta[n]s gēti persequēti Per saxorum cuspides Preces pro lapidibus: Corpus, membri passione Ne rependas te petenti Circuncidi præuides. Lapides pro precibus. Sed
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0093.png
Transcription: ATR-1
E X P O. 73 Sed indulge piæ menti: Iungant cæli ciuibus. Plusqua[m] audet vocibus 8 Gloria & honor deo: 7 Fude preces pro deuoto Qui te flore roseo Tibi nunc collegio, Coronauit, & locauit Vt tuo propiciatus In throno sydereo. Interuentu dominus: Saluet reos, soluens eos Nos purgatos à peccatis Mortis ab aculeo. Amen. Trochaicus est hic hymnus, carmine alcmanio & euri- pidio alternatim decurrens, que[n] nadmodu[m] præcedens: in hoc solo ab eo differens: quòd in vno quoq[ue]; versu sex ta[n]- tum carmina complectitur: & ex illis, quæ verò parib[us]: euripidia. Attamen non seruatur vsquequaque in hoc hymno illius carminis lex & norma. nam interdum iambus, interdum verò pyrrhichius, pro trocheo collocatur: inuenitur non- nunquam & spondeus primo constitutus loco, contra hu- iusce carminis rationem, & vocalis post vocalem sine col lisione positio. In eo fit ad sanctum Stephanum inuo- catio, vt quemadmodum ex abundantia charitatis pro la- pidantibus se orauit: ita & pro fidelium congregatioe illi deuota dominum sedulus depræcetur. Quamuis aute[m] hui[us] hymni primus versus & septimus duntaxat in officio ec- clesiastico plerumque cantari soleant: quoniam tamen to- tus ampla depromit in victi martyris Stephani præconia, & præclaras ipsi dignitates, illa[m] præsertim prærogatiua[m] quod martyru[m] omnium primiceri primariusque fuerit: ip sum etiam totum non mancum neq[ue]; mutilatum hic infe- rere, nobis consilium fuit. Et certè dign[us] est insigniter co- mendari hic fortissimus Christi pugil qui in actis aposto- licis tantoperè celebratur: diciturque nunc plenus spiritu sancto & fide: nunc plenus gratia & fortitudine, nunc in- tentis in cælum oculis Christi visione dignatus. ANNOTATIONS. In primo versu. Protomartyr Stephane. p[er]tomartyr, græcu[m] est vocabulu[m]: tantundem vales atq[ue]; prim[us] testis. Protos enim, primu[m] significat. Mar- tyr verò teste[m]: sicut martyriu[m] signat testimonium. Sanè id nom[m]e meritò ascribitur sanctissimo Stephano, quod post passionem domini & gloriosam eius in cælum assensio- nem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0094.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum nem, primus omnium mortem pro Christo pertulerit, & Christianæ fidei veritatem sui sanguinis efusione testi- tus sit. In eodem versu circunsultus vndique. Circun- sultus idem significat quod circundatus adque circuqua- que munit[ur]. Formatur enim à fulcior verbo passiuo, quod sustentari muniri que signat, & ablatiuum postulat. Neq[ue] circunsultus hic legendum est, vt faciunt nonnulli, quo- niam fulcio fultum habet in supino non fultum. Et cir- cunsulgeo facit quidem supinum circunsulsum: si modo habeat supinum: quoniam tamen verbum est neutrum: nô format de se præteriti temporis participium. 2 In se- cundo versu. Tu cælestis primitiuis. Dicitur hic beatus Stephanus primitiuis signifer militiæ cælestis, quoniam in candidato illo & purpurato martyrum exercitu qui cæ- lestem in terris gesserunt militiam, ipse primus fuit dux & velut antesignanus, sacraque illi & inuictæ cohortis ve- xillifer. Eadem quoque ratione dicitur testis primus gra- tiæ: quia inter omnes qui post reuelatam legem gratiæ & veritatem euangelicam sua morte Christum sunt testifi- <Exod. 4 Iosue 5> cati, ipse prim[us] enituit. 3 In tertio versu. Corpus me- bri palsione. Sicut in veteri lege fiebat circuncisio carnis cultro lapideo: vt Sephoram coniugem Moysi fecisse le- gimus, & deum ipsi Iosue præcepisse, ita O sancte (in- quit) Stephane prævides & cognoscis corpus mysticum Christi circuncidi spiritualiter per saxorum cuspides: qua- si mucrones gladiorum, & id quidem: per unius membris illius corporis passione & tormentum. Cum enim tu ipse (qui membrum eras tunc interris illius sacri corporis, est ecclesia fidelium) patiebare lapidum ictus: sciebas ip- sum totum corpus, huius modi iactu lapidum spiritualiter circuncidi, quoniam per hanc membrorum passionem & circuncisione: ipsum totu[m] corpus in suis membris expur- gatur ab omni sorde, & redditur circuncisum domino. Ceterum vt gemmæ inseruntur coronis aureis ad ornatu[m] & splendorem: ita lapides, ait, O Stephane tuo sanguine rubricati, quibus ab impia Ludæorum turba es impetitus: sunt ad decorem & ornamentum tuæ coronæ, qua nunc coronatus es in cælus. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0095.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 75 4 In quarto versu. Tu cælorum primus stratam. Strata, [uncia] via est publica siue platea lapidibus constrata: quæ & stratum, i, dicitur. Virgilius. Miratur portus, strepitumque & strata viarum. At sicut materialis platea ex corporalibus co[n]sternitur lapidibus: ita & supernæ civitatis Hierusalem pavimentum ex viuis construitur lapidibus, sanctis scilicet qui in hoc mundo contusi & persecutionibus sunt attriti. Et quoniam post gloriosam Christi ascensionem beatus Stephanus per martyrium primus cælos subiit: rectè dicitur hic, ipse primus constrauisse viam cælorum lapideam. In eodem versu. Tu per Christum hebetam. Gladium illum flammeum atque versatile, quo cherubin à domino collocatus ad custodendam viam paradisi, armatus in Genesi describitur: hic vocat rhôphea. per quam nihil aliud intelligere debemus: quàm præclusum ante mortem Christi omnibus hominibus regni cælorum aditum atque introitum. Ista autem romphæa fuit per Christu hebetata: quia passione sua nobis paradisum reserauit, & in ascensione sua cum splendido comitatu ipsum primus introiuit. Et quoniâ beatus Stephanus post Christum primus per martyrium ingressus est cælos: meritò hic dicitur primus illam romphæam intercipientem viâ paradisi transisse, hebetatâ per Christum. Porrò romphæa hic penultima syllaba breui ponitur & profertur: quam tamen probati & graues authores producunt, vt Mantuanus. Quam geris, aduersas feriat romphæa cohortes, & significat gladium. In eodem versu. < Gen. 3.> Primum granum trituratum. Granum tritici flagello contusum in area, & excussa palea purgatum: rectè dispositum est vt mittatur in horreum. Ita quisque sanctorum, spirituale est granum: flagello tribulationum & persecutionum in hac mudi area trituratum, & amota omni palea inquinamenti & sordis mundanæ, ritè præparatum: vt in horreum cælestis patriæ mittatur. Proinde sanctus Iohannes baptista testificatur de Christo, quòd permundabit area[m] suam, & congregabit triticum in horreum suum. Quia igitur beatus Stephanus primus post Christu flagello persecutionis concussus, suum in hoc mundi studio consumavit cursum: iure hic dicitur esse primum granum trituratum. < Matth. 3.> 1 In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0096.png
Transcription: ATR-1
76 HYMNORVM 5 In quinto versu. Tibi primum reseratæ. Id ex actis Apostolorum. vbi beati Stephani gloriosum describitur martyrium, desumptum est. Cum esset (ait Lucas) Stepha nus plenus spiritu sancto: intendens in cælum vidit glo- riam dei, & Iesum stantem à dextris virtutis dei, & ait: Ec- ce video cælos apertos, & filium hominis statem à dextris virtutis dei. Stantem inquam, tanquam accinctum & pa- ratum ad ferendum suo militi athletæque auxilium, qui tamen sedere à dextris dei dicitur: tanquam consumma- to labore viæ quiescens in præmio, & iudiciaria potesta- te insignitus à patre. 6 In sexto versu. Præstans gen- ti persequenti. Oratio hæc deprecatoria innititur argu- mento à minori: habenti magnam persuadendi efficaciâ atque vim. Cū O Stephane (inquit) præstiteris turbæ Iu- dęroru[m] te atrociter persequenti preces pro lapidibus: quos in te coniecerunt: positis enim genibus orasti pro eis di- cens: Domine, ne statuas illis hoc peccatum, oramus sup- pliciter ne populo Christiano te veneranti & votis assi- duis colenti: reddas lapides (vltionem scilicet & vindicta[m]: peccatis nostris debitam) pro precibus quas tibi deuotè fundimus. Sed elargire & concede piæ menti tuorum fa- muloru[m]: etiam amplius quàm vocibus audeat postulare. Illud enim eximia est munificentia argumentum: si is qui rogatur plura elargiatur quàm ipse petens audeat ab eo exposcere. Ita enim Christus bonorum omnium largitor Math. 8. beneficentissimus: Centurioni pro puero suo paralytico Luc. 19. roganti, ex affluentia suæ bonitatis respondit. Ego venia[m] & curabo eum, quo ille deinde ex humilitate deprecatus est. Idem Zachæo conscensa arbore dominum transeun- tem videre cupio, dixit: Zachæe festinans descéde: quia L. Luc. 23. oportet me hodie in domo tua manere, quòd sanè ipse Za chæus non fuisset ausus à domino postulare. Denique la- troni in cruce oranti: Domine, memento mei dum vene- ris in regnum tuum, respondit ex abundantia misericordiæ suæ. Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso, longe plus illi pollicitus quàm ipse petiuerat: aut expetere fuis- set ausus. Decet aute[m] sanctos, dei famulos: largitatis & be- nignitatis diuinæ (sicut & profectò sunt) esse imitatores: Et ergo par est illos exemplo domini etiam plus elargiri opis & auxilij hominibus: q[uæ] ausint illi ex eis postulare. 8 In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0097.png
Transcription: ATR-1
EXO. 77 8 In octauo versu. Tibi nunc collegio. Collegiu[m], con- gregatio est & conventus hominum eide[m] muneri obeun- do designatoru[m], siue ecclesiastico, siue ciuili. Et deducitur à verbo collego, as, quòd à con & lego copositum, signi- ficat aliquos ad idem officium exequendum simul lega- re siue mittere. Inde collega: qui alteri ad idem peragen- du[m] mun[us] socius assignatus est & coadiutor. Hic verò col- legium, pro congregatione & coetu fideliu[m] accipitur. DE SANCTO STEPHANO, alius hymnus. .1 Stephano primo mar- Vidit patrem cum filio. tyri: Monstrans in cælis uiuere: Cantemus canticum nouu[m] Que plebs gaudebat per- Quàm dulcis est psallentibus: dere. Opem ferat credentibus. 6 Iudæi magis sæuiunt: 2 Hic primus almo san- Saxáque présant manib[us]: guine Coniurant ut occiderent: Christi secutus gloriam: Veredum Christi militem. Viam salutis cæteris 7 At ille cælum intuens: Amore mortis præbuit. Tradit beatum spiritum, 3 Hic enim per apostolos: Pro persequentum crimino Probatus in laude dei: Præcem secundam dirigit. Vexilla mortis rapuit 8 Deus creator omnium: Vt præferretur omnibus Dimitte cæcis hoc malum. 4 O præferenda gloria: Et hoc nefas quod aspicis: O beata victoria. Indulge meis præcibus. Hoc meruisse Stephanum 9 Præsta pater per filiu[m]: Vt sequeretur dominum. Præsta per almu[m] spiritu[m]. 5 Ille leuatis oculis: Cum his per æuum triplici Vnus deus cognomine. Carminis iambici dimetri speciem & formâ gerit præ- sens hymnus, non tamen eam exactè seruat. Na nunc tro- cheum, nunc pyrrichium in tribus primis habet locis, nuc verò spondeum in secunda secunde: quod huiusmodi car- minis lex prohibet. Commendatur in eo inictus Christi athleta
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0098.png
Transcription: ATR-1
78 HYMNORVM athleta Stephanus: quòd ab Apostolis delectus fuit diaconus in viduaru[m] ministerium, quòd primus martyrium pro Christo pertulit, quòd etiam cælos apertos & gloriam dei in agone positus viderit, quòd denique pro persecutorib[us] dominum exorauit. Quæ omnia, ex actis Apostol. capite sexto & septimo dilucida sunt. IANNOTATIONS. In tertio versu. Vexilla mortis rapuit. Qui in conflictu bellico vexillum gerit: omnes anteit, omniumque primus aciem subit interritus. Ita sacratus deo martyr Stephanus, velut antesignanus, vexillifer & signifer: in candidato martyrum exercitu (qui sanguine claras emiscere animas & deuicere tyrannos, vt canit Mantuanus) primum occupauit locum, omnesque antecessit. Idcirco mortis pro fide perferedæ vexilla rapuit se, præripuisse que dicitur. Siquidem (vt de eo canit ecclesia) ipse ante alios imitator dominicæ passionis enituit. Mortem enim quam saluator dignatus est pro omnibus pati: hanc ille primus reddidit saluatori. 5 In quinto versu. Vidit patrem cum filio. Dicet fortè quispiâ: beatum Stephanum cum vidit cælos apertos duntaxat filium dei vidisse, quòd in actis Apostolicis de deo patre ab eo viso non fiat expressus sermo, verùm is intelligat cu[m] protestatur sacer Stephanus se vidisse filium hominis statem à dextris virtutis dei: nomen dei ibi personaliter sumi pro deo patre, & ergo illic etiam de patre mentionem haberi. Ad hæc cum dixerit dominus Philippo, qui videt me, videt & patrem meum, & Stephanus sine controversia filium dei viderit: consequens est ipsum & deum patrem vidisse. 6 In sexto versu. Saxâque prensant manibus. Prensant frequentatiuum est verbi prendo, dis, quod supinum habet prenum, vnde formatur preno, as: quod arripere siue corripere significat. Virgilius in Aeneide: Nituntur gradibus, prensant fastigia dextris. At verò alij legunt hoc loco. saxâque pressant manibus: & etiam satis aptè, nam pressare frequentatiuum verbi preno, is: comprimere manibus & stringere significat. 7 In septimo versu. Pro persequentu[m] crimine. In hoc carmine persequentum legendum est per quatuor syllabas, non persequutium, per quinque, ne nimius excrescat syllabarum numerus in eo carmine, qui octonarium non debet
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0099.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 79 debet excedere, nisi anapestus pro spondeo illic ponatur qui nonam adiiciat syllabam. Seruatur enim in toto hoc hymno cuique carmini suus sylabarum numerus adamus sim, et si quantitas syllabarum non vsque adeo exacta ha- beatur ratio. In eode[m] versu, & quarto eius carmine. Pre- cem secunda dirigi aliqui hic secundam legut: id est: pro- speram salutaremque præce illis qui per ea[m] couersi sunt, & hi cu[m] carminis integritate satis etiam quadrant senten- tiæ. Alij verò foecundam dicu[n]t: id est, fructuosam & effi- cacem multis, qui per eam dono fidei illuminati sunt. Et hi sententiæ quidem congruentiam seruant, non autem car minis, nam spondeum secundo constituunt loco. 8 Porrò octauus versus intelligendus est vt oratio à beato Stephano facta ad dominum: & exprimit carmine hanc eius postulationem. Domine ne statuas illis hoc pec- catum: quia nesciunt quid faciunt. 9 In nono versu. Triplici vnus deus cognomine. Triplex cognomen, nun- cupatur hic trium diuinarum personarum nomen: patris, & filij, & spiritus sancti. Est itaque vnus deus triplici co- gnomine: quoniam vnus est in essentia, & trinus in perso- nis, quarum vnaqueque rectè denominatur deus. Nô ta- men idcirco solo nomine credat quispiam personas diui- nas distingui, sed singulari etiam discretione cum impio < Actum. 7.> Sabellio, summæ trinitatis confundat personas: earum- que veram in singularibus proprietatibus tollat distin- ctionem. DE SANCTO IOANNE euangelista. D E patre verbum prodiens, De matre corpus induens Ioannis testimonio 3 Eructuans almo pectore Hoc erat in principio. Fluenta euangelica 2 Ioannes uirgo cæteris Quæ hausit in conuiuio Dilectior apostolis: Passuro mundi domino. Rogatus apud Ephesum 4 Ascendes crucis arbore Conscripsit euangelium Iesus, huic discipulo: Vt suimet vicario. 5 Vt virgo uiri nescia Et castitatis conscia: Solamen
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0100.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Solamen uiri prouidi Haberet dies seculi. 6 Accepit uirgo uirginem Corruptionis in s ciam. Et par post Christu filius Deseruit integerrimus, 7 Sancte Ioannes optime Absolue nostra crimina: Vt mereamur liberi Seruire summo principi. 8 Præsta beata deitas: Indulge clemens trinitas. Vt tibi casto corpore Eamulemur omni tepore. Amen: Iambicus dimeter videtur hic hymnus, non tamen illius leges integrè obseruat, quod tribus primis locis aliquando trochæum habeat, aliquando verò pirrichium: spondeum etiam secundo loco frequenter recipiat, contra huiusce metri regulam. Explicâtur in eo præclara beati Ioannis euangelistæ præconia, vtpotè quòd de verbi dei coæternitate cu[m] patre ac diuinitate sublimiter intonuit, præter cæteros apostolos à domino dilectus est, euangelium rogatus ab Asiæ episcopis scripsit: quod in coena supra pectus domini recumbens hauserat, quòd denique sacratissimam dei matrem à Christo in cruce sibi commendatam accepit in suam curam. IANNOTATIONES. In primo versu. Ioannis testimonio in hoc hymno & cæteris omnibus quibus hoc nomen Ioannes inseritur: ipsum ponitur vt trissyllabum, & prima eius syllaba corripitur secundum vulgatu[m] & co[m]munem grammaticorum vsum, qui tamé ab eruditorum & probatorum authorum dissidet sententia. Népe hi eandem dictionem faciut in carmine quadrisyllabâ, per diæresim disseparantes i, & o, & ex singulis vocalibus singulas constituentes syllabas. Insuper eius primam syllabam scilicet i, corripiunt: secundam verò, vtputa o, producu[n]t, vt Mantuanus. Quartus Ioannes aquila signatus, amictu fulget in albenti, mentóque & vertice canus. Sic in quarti versus præsentis hymni tertio carmine, nomé Iesus disyllabum ponitur, prima eius syllaba producta, sicut & in cæteris hymnis quoties adducitur id nomen, ita collocatur secundum protritum & vulgatu[m] grammaticoru[m] vsum: à probatorum tamen authorum iudicio ac sententia alienum, qui id nomen in carmine trissyllabum faciunt, per dieresim
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0101.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 81 diæresim diuidentes i, ab e, & ex singulis vocalibus singulas conficientes syllabas, quarum primam corripiunt, secundam verò producunt. Mantuanus. Strenuus indigenas populos abigebat Iesus. 2 In secundo versu. Rogatus apud Ephesum. Quemadmodum refert venerabilis Beda in homilia illius euangelij. Dixit Iesus Petro, sequere me, quod legitur in solennitate sancti Ioannis euangelistæ: intra octauas nativitatis domini. Cum beatus Ioannes ob insuperabilem euangelizandi constantiam esset à Domitiano Cæsare relegatus in Pathmos insulam, irrumpentes in ecclesiam hæretici quasi lupi in ouilia pastore destituta Marchion Cherinthus, Hebion & cæteri, diuinitatem Christi blasphemabant: oblatrantes ipsum, solum esse hominem, & ante Mariam non fuisse. Verùm occiso Domitiano, beatus Ioannes à pio principe Nerua revocat ab exilio, Ephesumque regressus, ab omnibus penè tunc Asiæ episcopis & multarum ecclesiarum legationibus rogatus est, vt de diuinitate Christi & coæternitate eius cum patre altius sermonem faceret, euangeliumque còscriberet: quo confutarentur impietates & vesana hæreticoru[m] dogmata. Quod ille non se aliter facturum respondit, nisi indicto iciunio omnes simul dominum præcarentur, vt deo digna scribere posset. Et hoc pacto instructus revelatione diuina, atque spiritus sancti gratia illustratus: euangelium scribere exorsus est. In cuius initio, eructauit altissimum illud eloquium. In principio erat verbum, & verbu[m] < Ioannis> erat apud deum: & deus erat verbum, hoc erat in principio apud deum. In quo & Christi filij dei asseruit deitate[m] simul & æternitatem: ipsiusq; à patre discretionem atque distinctionem. 4 In quarto versu. Vt suimet vicario. Potius hic dicendum fuisset, si permisisset carmen: vt suo ipsius vicario, aut quous alio modo per pronomen suus. Nam sui primitium, passiuam habet significationem, neque apté iungitur huic nomini vicarius. Aut seruata carminis ratione legi posset: vt proprio vicario. Ita & in fine quinti versus cum dicitur, haberet dies seculi, accusatius temporis obscurè admodum & durè adiūgitur verbo haberet, qui potius in ablatiuu[m] esset cōmutand[us]: hoc modo, haberet omni tépore, videlicet vitæ suæ in hoc mudo degedæ. 8 In hoc octauo versu. Famulemur o[mn]i tempore. f Nonnul-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0102.png
Transcription: ATR-1
82 Hymnorum Nonnulli libri habent eo loco: seruiamus omni tempore, sed id carmini non congruit. Alij legunt. lætemur omni te pore, sed id præcedenti sententiæ non respondet. Idcirco posuimus reiecto vtroque dictorum verborum: illud ver bum famulemur, quod rectè & carmini & sententiæ coe nit. Ita in primi versus huius hymni secundo carmine, lo- co eius quod ferè omnes habent libri: corpus de matre in duens, transmutato solum verborum ordine, ita legedum disposuimus: de matre corpus indués, quòd hoc modo & lenior est prolatio: & recta carminis obseruatio. IN FESTO SANCTORVM innocentium. 1 S Aluete flores mar- tyrum: Quos lucis ipso in li- mine Christi insecuror sustulit: Ceu turbo nascentes rosas. 2 Vos prima Christi ui- tima Grex immolatorum tener. Arã ante ipsam simplices Palma et coronis luditis. 3 Audit tyrannus anxius Adesse regum principem. Exclamat amens nuncio. Ferrum satelles arripe 4 Mas omnis infans oc- cidat: Scrutare nutricum sinus. Frænequa furti subtrahat Prolem uirilis indolis. 5 Transfigi tergo carni- fex Mucrone districto furens Effusa nuper corpora: Animasq; rimatur nouas. 6 O barbarum specta- culum. Vix interemptor inuenit Locum minutis artubus: Quo plaga descendat pa- tens. 7 Quid profuit tatu nefass Inter coæui sanguinis Fluenta: solus integer Impune Christus tollitur. 8 Sit trinitati gloria: Virtus honor victoria. Quæ dat coronam testibus Per seculorum secula. Amen. Legem carminis iambici dimetri ad vnguem obseruat hic hymnus, suumq; no obscurè refert ac prodit artificem ob elegantiâ contextus & metri co[n]cinnitate: vtpotè Aure liu Prudentiu, qui inter cæteras suas odas hymnu suauissi mum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0103.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 83 mum co[m]posuit de epiphania domini: cuiusinitiu[m] est. Qui- cunque Christum quæritis: oculos in altum tollite, illic li cebit visere: signum perennis gloriæ, ex quo præsens hym nus excerptus est, habetq[ue]; suos versus omnes sparsim illi insertos: non tamen eodem prorsus ordine quo hic sunt digesti. Depromuntur autem in eo præconia sanctoru[m] innocentium, quod beatorum Christi martyrum sunt primitiæ & velut prima efflorentia: à truculento Herode in cu nis ipsis & primo vitæ exordio pro Christo cæsi. Vnde arguitur maior ipsius persecutoris crudelitas: quod in illos ferrum distrinxerit, quibus tenerior ætas parcédum suadet. IANNOTATIONES. In primo versu. Quos lucis ipso in lumine. Non hic lumine legendum est, vt habent libri mendosi: sed limine quod primu[m] domus ingressum & quod Ianuæ subijcitur signat, vt sensus sit, q[uæ] Christi persecutor Herodes istos flores & primitias martyrum in ipso vitæ introitu sustulit: sicut turbo, vétusq[ue]; violent[ur] decutere solet & sustollere rosas primu[m] nascentes. Et melius in quarto versus huius carmine legitur nascêtes, quâ florentes: vt nonnulli habet libri. Na significantior est & congruentior innocentiu[m] co[m]paratio ad nascêtes rosas quâ floretes, ad significandu[m] in vtrisque primu[m] subsistetia exordium. Prudentianus item codex hoc loco nascentes habet: no[n] florentes. 1 In secundo versu. Vos prima Christi victima. Plærique primu[m] huius versus carme habent. Quid crimen Herode iuuat, quod quidem etiam est Prudentianu[m]: sed non eo positum loco, vt sententiæ sequentis discrepantia ostédit. Et illud ab ipso Prudentio proxime præponitur primo carmini septimi versus præsentis hymni: cui sententiæ affinitate aptè respondet. Idcirco carmine illo dimisso, secundum posuimus integrum versum ex quatuor carminibus cognatæ sententiæ constantem: vt apud Prudentium sunt disposita. In eodem versu. Palma & coronis luditis. Palma arbor in manibus & corona capiti imposita: insignia sunt olim victoribus dari solita. Vnde & beatus Iohannes in sacra Apocalypsi vidit sanctos cælestis ciuitatis incolas: & coronis adornatos: & palmas gestates manibus. Quoniâ igitur sancti innocêtes, tyrani victores fuere, & mudo triu[m]phato cursum hui[us] vitæ co[m] summarunt: palma & coronis insigniti hic describuntur. f ij Appo-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0104.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Appositè autem & accommodè, luditis hic dicit author, ad designandam infantilem eorum ætatem, quæ levibus ludis gaudet & occupatur. 3 In tertio versu. Exclamat amens nuncio. Ablatiuus ille à nuncium, ij, formatur, vel à nominatiuo nuncius, ij, vt significat rem quę nunciatur. Vterque enim nominatiuus pro ea significatione in vsu est probatorum authorum. Nuncio igitur. i. denunciatio- ne Magorum, quod natus esset illis diebus rex Iudæoru[m]. 4 In quarto versu. Mas omnis infans occidat. Id ver- bum, media correptra proferri debet, nam & neutrum est & à cado deducitur, significatq[ue]; interire, perire, interfici: & vt sententia & carmen satis ostendunt. 5 In quinto versu. Transigit ergo carnifex. Hoc loco transigit lege- dum est à trans & figo: id est traijcit & penetrat, non aute[m] transigit (vt nonnulli codices inemendati habent) à trans & ago. Nam hoc verbum neque carmini neque sententię quadrat. Mucrone districto: gladio nudo, & vagina exem pto. Nam mucro propriè cuspidem significat: & extremitatem teli, sæpius autem pro toto sumitur telo & ense. Effusa nuper corpora: recens in lucem ædita ac partu emissa. Animas nouas: dudum vitam sortitas. 6 In sexto versu. Minutis artubus: membris teneris & paruis innocentium. Plaga patens, vulnus latum & apertum. Tam parua (inquit) adhuc fuerunt puerorum corpora: vt vix intere- dis vulneribus inueniri potuerit in eis locus. 7 In septimo versu. Coæui sanguinis: cruoris sanctorum innocentium Christo coætanei. Nam ætate pares erant Christus & sancti innocentes, & inter inundationes ac p[er]fluua sacri illorum sanguinis: solus Christus liber eualit. Nam angelico monitu submotus est in Aegyptum. Mat. 2: 1 IN EPIPHANIA DOMINI. Hostis Herodes im- pie: Christum uenire quid times? Nencripit mortalia. Qui regna dat cælestia. 2 it magi quâ uiderant: Stellam sequentes præuiâ. Lumen requirunt lumine: Deum fatentur munere. 3 Lannacra puri gurgitis Cælestis agnus attigit. Peccata quæ non detulit: Nos abluendo, sustulit. No
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0105.png
Transcription: ATR-1
E X P O. 85 4 Nouum genus potentiæ: Aquæ rubescunt hydriæ. Vinumq; iussa fundere Mutauit unda originem. 5 Gloria tibi domine: Qui apparuisti hodie. Cum patre et sancto spu[m]. In sempiterna secula. Amen. Hic hymnus carminis iambici dimetri legibus aptè co[m] stringitur: præter id quod in primi versus primo carmine trochæus primo ponitur loco, & spondeussecundo, quod vix in hoc metri genere admittitur. Est enim prima syllaba nominis Herodes: longa, vt apud Mantu. Iam ferus Herodes fato sublatus: ad vndam raptus erat stygiam, æterna cruciandus erynne. Author eius, Sedulius: qui præsentem hymnum continuo contextu annectit hymno natiuitatis dominicæ, A solis ortus cardine. prius exposito, & postremo eius versui inchoato ab elemento G. immediatè subnectit primum huius hymni versum, incipientem ab, H, se quiturque in cæteris versibus semper ordinem literarum alphabeti: cuique eorum primam præfigens pro sua serie literam capitalem. Vnde & versum habet propriu[m] respondentem literæ k. continuò sequentem huius hymni secundum versum, & alterum item proprium respondentem literæ. M, & ab ea, inchoatum: qui proximè sequitur tertiu[m] huius hymni versum. Sed quoniam neuer dictorum versuum mysteria epiphaniæ domini complectitur (prior enim de sanctis innocentibus mentionem facit: quem tamé interdum huic hymno adiectum vidisse me, memini, posterior verò de Christi miraculis disserit) vsus ecclesiasticus illos duos versus in huius diei hymno consultò prætermisit. Illos autem ambos versus, quinimmo & totu[m] ipsum hymnum: ab vngue (vt aiunt) ad calcem vsque per literas alphabeti in capite versuum, ab A, vsque ad Z, deductum, in calce expositionis huius hymni ponemus: quoniam dignissimus est, & mysteriorum Christi refertis sinus. Declarantur autem in hoc hymno tria hodiernæ diei sacramenta, stellæ apparitio, Christi baptizatio, & aquæ in vinum conuersio. IANNOTATIONS. In primo versu. Christum venire quid times. Non hic legendum est venisse: vt facerent, qui temporis rationem accuratius obseruarent. f iii Nam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0106.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Nam spondeus tunc secundo in loco co[n]stitueretur: quod prohibet huius carminis regula. Eripit, aufert, amouet. Non est tibi (inquit) ô Herodes iusta ob Christi adu[n]ctum timendi causa. Nam non venit ipse vt auferat tibi regnu[m] tuum temporale, quemadmodum suspicaris & formidas: cum ipse æterna & cælestia regna suis elargiatur. 2 In secundo versu. Ibant Magi quam viderant. Magi hic non dicuntur: qui malefici sunt & magicis vanitatibus sortilegijsq[ue]; deduti, sed qui sapientia pollent & bonarum scientiarum studio sunt addicti. Est enim magus (vt ait Calepinus) dictio persica: qua apud eos significatur sapiens. Sic nanque Persæ Magos vocant: vt Græci: philosphos. Latini: sapientes. Gaili: Dryudas. Aegyptij: prophetas siue sacerdotes. Indi: gymnosophistas. Et Assyrij: Chaldæos. Lumen: Christum, qui est lumen ad reuelationem gentium. Lumine claritate stellæ, Magis apparentis. 3 In tertio versu. Lauacra puri gurgitis. Lauacrum à lauando dictum est, & significat balneum aut baptistertum: quo quis commodè lauari possit. Sine aspiratione autem in tertia syllaba scribendum est, & media longa proferendum: sicut aratrum, simulacrum, ambulacrum. Detulit: co[m]misit, perpetravit: nulla enim peccata admisit Christus, quæ baptismo ablueret: sed nostra ipsorum peccata eo lauacro abstersit. 4 In quarto versu. Aquæ rubescunt hydriæ: Hydria: vrna aquaria & capiendis aquis accommoda, vnde & nomen sortitur: hydor enim græcè: aquam significat, cum aspiratione scribi debet, & y græco in prima syllaba: sicut & omnia ab ipso deducta nomina. Porrò vnda erat iussa vinum fundere: quando occulto diuinæ virtutis imperio iussa est in vinum converti. Et tunc suâ mutauit originé vnda: quoniâ prius & natura, erat aqua, postea verò potestate diuina & supra naturam: in vinum est mutata. 5 In quinto versu. Qui apparuisti hodie. Hic quint[us] versus, adiectitius est ad claudendu[m] hymnu[m]: & gratias deo agédas p[er] beneficio huic celebratati p[ro]prio, quod est ipsius filij dei in carne apparitio, stella duce Magis exhibita, vnde & græcè dies iste dicitur epiphania domini: id est supperapparitio siue manifestatio: quemadmodu[m] ait Hierony. Dies epiphanioru[m]: græco sermone sic vocatur. Quod eni apud nos apparitione vel ostensione dicimus: Græ-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0107.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 87 Greci epiphaniâ vocant, hoc aute ideo: quia dominus no- ster hodie saluator apparuit in tenebris. Neque id solum < Matth. 3> quando per stellâ Magis est declarat, verumetia quando < Ioannis 3> in Iordane baptizatus est à Ioanne: facta est eius manife- statio per vocem paternam, & spiritum sanctu in colubæ specie. Et quando in nuptus mutauit aqua in vinum: facta est diuinitatus eius ostentio, & manifestauit (inquit evan- gelista) gloriam suâ. Quæ quidem duo postrema myste- ria: eode die (quo à tribus regibus adorat est) diuersis ta- men annis & interiecto multi temporis curriculo, perhi- betur fuisse peracta. Porrò hic postremus versus non est Sedulij: sed ab ecclesia pro more adiec:us, & in secundo carmine à legitima huius metri regula nonnihil aberras vt facilè constat inspicienti. Sed nunc totum Sedulij hym num, vt promisimus, exibeamus. SED V L I I P R A E S B I Y T E R I hymnus de Christo, succintè ab incarnatioe vs. q; ad ascentione, eius opera co[m]plectens. 1 A solis ortus cardine paruóque lacte past est ad vsque terræ limitem per quem nec ales esurit. Christu canam pricipé: 7 Gaudet chor cælestium: natum Maria virgine. & angeli canunt deo, 2 Beatus autor seculi palamque fit pastoribus seruile corpus induit: pastor creator omnium. vt carne carnem liberas 8 Hostis Herodes impie: ne perderet quos co[n]didit christu venire q times? 3 Castæ parentis viscera non eripit mortalia: cælestis intrat gratia. qui regna dat cælestia. venter puellæ baiulat 9 Ibat magi: quâ viderant secreta quæ no nouerat. stellâ sequentes præuiâ. 4 Domus pudici pectoris lumen requirût lumine: templu repentè fit dei. deum fatentur munere. intacta nesciens virum 10 Katerua matru personat verbo concepit filium. collisa defiens pignora. 5 Enixa est puerpera quorum tyrannus milia que Gabriel prædixerat. christo sacrauit victima. que matris aluo gestiens 11 Lauacra puri gurgitis clausus Ioanes senserat. cælestis agnus attigit. 6 Foeno iacere pertulit: peccata quæ non detulit. præsepe non abhorruit. nos abluendo: sustulit. f iiij Mi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0108.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum 12 Miraculis dedit fidem: habere se deum patrem infirma sanas corpora: resuscitans cadauera. 13 Nouum genus potetiæ: aquæ rubescut hydriæ. vinumque iussa fundere mutavit vnda originé. 14 Orat salutem seruulo flexus genu Centurio. credetis ardor plurimæ extinxit ignes febrium. 15 Petræ p[er] vndas ambulat: Christi leuat dextera. natura quâ negauerat: fides parauit semitam. 16 Quarta die iâ foetidus: vitam recepit Lazarus. cunctisque liber vinculis factus superstes est sibi. 17 Riuos cruoris horridi contacta vestis obruit. fletu rigante supplicis arent fluêta sanguinis. 18 Solutus omni corpore iussus repentè surgere: suis vicissim gressibus æger vehebat lectulu[m]. 19 Tuc ille Iudas carnifex ausus magistru[m] tradere pacem ferebat osculo quam no[n] habebat pect. 20 Verax datur fallacibus: pium flagellat impius. cruciq[ue] fixus innocens: coiungitur latronibus. 21 Xeromyrrham post sab. quæda[m] vehebat corpori quas allocutus angelus viuú sepulchro no[n] regi. 22 Ymnis venite dulcibus Omnes canam subditu[m] Christi triupho tartaru[m] Qui nos redemit vêdit[ur] 23 Zelum draconis inuidi & os leonis pessimi calcauit vnicus dei, seseq[ue] cælis reddidit. In hoc hymno decimus versus incipiens à litera K, no[n] men habet caterua ita scriptum: vt seruetur consequentia literarum capitalium. Dictiones enim latinæ nunqua[m] habet literam illam in fronte. Ita in 22. versu eadem ratione prætermissa est aspiratio in dictione hymnis: vt ille versus ab y inchoaretur. DE EPIPHANIA DOMINI: alius hymnus. 1 Quem non præualent propria magnitudine 2 Cæli, terræ atque maria amphisepire: 3 De uirgineo natus utero ponitur in præsepio. 4 Vt propheticus sermo nunciat: stant simul bos & asinus. 5 Sed oritur stella lucida: præbitura domino obsequia. Quam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0109.png
Transcription: ATR-1
EXO. 89 6 Quam Balaam ex Iudaica oriturâ dixerat psapia. 7 Hæc Magoru[m] oculos fulguranti lumine perstrinxit prouidos. 8 Atq[ue] ipsos præuia Christi ad cunabula perduxit inclyta. 9 Offerentes regi auru[m], thus & myrrham munera. 10 Ipsa sed tamen mysticis no[n] caret munera figuris. 11 Aurum ut regi: thus ut deo & magno offeru[n]t sa- 12 Atque myrrham in sepulturam. (cerdoti: Speciem hymni præfert hoc diuinæ laudis canticum: nullo tamen carminum genere (quod-norim) continetur, neque certa[m] obseruat in versibus suis quantitate syllabaru[m], neque certum earu[m] numerum quo determinetur. Idcirco proseq[ue] magis quàm hymno assimilatur hic cōtexutus: Quoniam tamen inter hymnos ipsum annotatum offendiceum hoc loco cæteris etiam hymnis inserui. Verum vt propinquiorem habeat hymni imaginem & formam: seruata eadem sententia ipsum in carmen hexametrum & pè tametrum constrinxi, hoc modo. 1 Quem non terra capit, nec celsi regia cæli: 2 Nec mare diffusa mole tenere potest. 3 Virgine de sacra subiit præsepia natus: 4 Cui comites asinus bósque fuere dati. 5 Quam cecinit Balaam Iuda de stirpe futuram. 6 Ignea cælesti stella decore micat. 7 Et rutilo fulgore Magos perfudit: & orti 8 Ad pueri cunas præuia duxit eos. 9 Hi tria supremo regi pretiosa tulêre 10 Munera: quæ nobis mystica sensa notant. 11 Regia maiestas auro, deus atque sacerdos 12 Thure, sed in myrrha significatur homo. Rursum eandem sententiam in modulationem sapphicam (quòd in hymnis ecclesiasticis frequentior sit: & cæteris suauior) hoc modo digessi. 1 Quê suo tellus spatio te- ta matris nêre, viscera portant. 2 Nat[ur]a gustu subiit cubile: hunc sacrae nunqua[m] viola- & boui iuctas asinóq[ue]; cuas, vagit
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0110.png
Transcription: ATR-1
vagit abiecto stabulo repo rector olympi. 3 Igne spectandam rutila te stellam stirpe de Iuda cecint futuram præsciuius vates Balaia: quod isto tempore factum est. 4 Solis hæc veri manifestat ortum stella mirando renitens decore. gloriam narrant domini corusco sidere cæli. 5 Cuius exciti radio, sed intus luce perfusi meliore reges, offerunt Christo puero sacrata munera læti. 6 His sacramentum collatur triforme thure monstratur deitas: & auro regium sceptrum. sed odo- ra signat myrrha sepulchrum. Explicatur autem in hymno præsenti soluta oratione composito: Christi secundum carne natiuitas, & stelle tribus regibus facta apparitio, cuius ductu venerunt ad incunabula Christi: & cum muneribus mysticis ipsum adoraverunt. ANNOTATIONES. In secundo versu. Atque Maria amphisepire. Dictio illa ex greco componitur amphi, quod circum significat: & latino verbo sepire, quod est circundare. Ita amphisepire: idem signat quod circum sepire. Satius tamen fuisset: hoc loco dictionem hanc omnino latinam ponere, nam vix probatur ab authoribus copositio græcæ vocis cum latina in eadem dictione: & admodurara est. Porrò huius loci sensus est, quòd Christus deus quem cælum terra & mare non possunt suis finibus & limitibus comprehendere, propter ipsius immésitatem & infinitatem: ipse natus de virgine reclinatus est in præsepio. <Esaiæ.1.> In quarto versu. Vt propheticus sermo nunciat. Esaias capite primo. Cognouit bos possessorem suum & asinus præsepe domini sui. Et Abacuc propheta. Domine <Abacuc.3.> audiui auditu tuum & timui, consideraui opera tua & expaui in medio duorum animalium. 6 In sexto versu. Quam Balaam ex Iudaica. Siquidem <Num.24.> in libro Numeri dixisse legitur. Orietur stella ex Iacob, & cösurget virga de Israel: & percuttet duces Moab. Quæ quidem prophetia est ipsius Balaam, de futuro nostri
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0111.png
Transcription: ATR-1
EXO. 91 stri sauluatoris ortu secu[n]du[m] carnem ex stirpe Iacob. Prosapia: progenie, stirpe. Dicitur enim prosapia: multorum adinuicem succedentium generis longitudo, siue series in longum deducta. 7 In septimo versu. Præstrinxit prouidos. Non hic perstrinxit legendum est, vt habent libri incastigati: sed < Luc. 2. Matth. 2> perstrinxit. Nempe perstringere: est breuiter & summatum aliqua dicere aut scribere. Præstringere verò est obtenebrare nimio fulgore, siue obtundere: vt cu[m] oculi nimia luce offundu[n]tur aut aures nimio sonitu reddu[n]tur attonitæ. Lactantius: Horum pulchritudo ac nitor præstringit oculos. Et hæc significatio: huic loco est conueniens. 9 In nono versu. Offerentes regi aurum. Regi: Christo, qui est rex regum & dominus dominorum, quæ etiam coram Herode professi sunt esse regem Iudæorum. 10 In decimo versu. Mysticis non carent munera figu ris Mysticis figuris: spiritualibus significationibus, secretisque & occultis repræsentationibus. Dicitur enim mysticum: quod secretum est, & corporali forma aliquid spirituale signat: quemadmodum tria piorum regum dona. IN EPIPHANIA DOMINI: ad completorium. N Vncium uobis fero de supernis: Natus est Christus dominator orbis In Bethleem Iudæ. sic enim propheta Dixerat antè. 2 Hunc canit lætus chorus angelorum: Stella declarat, ueniunt coi Principes, digno celebrare cultu Mystica dona. 3 Thus deo, myrrham trocletem humando: Bracteas regi chryscas decenti (Dum colunt unum) meminere trino Tres dare terna. 4 Gloriam trinæ monadi canamus: Cum deo, diuæ genitæq[ue] proli. Flamini
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0112.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Flamini necnon ab vtroque fuso: Corde fideli. Amen. Carminis sapphici & adonici modulationem recte te- net hic hymnus: præter id solu[m] quòd in primi versus ter- tio carmine loco dactili ponitur in tertia sede antibac- chius, ex duabus longis syllabis constans & tertia breui: cum aduerbium sic, semper producatur: & in tertij versus primo carmine post, m, literam finalem ponitur vocalis sine synalæpha atque collisione. Et cu[m], m, in fine dictio- nis sit breuis: ibi trochei loco ponitur pyrrichius: contra regulam & formam carminis sapphici. Describitur in eo manifestatio & declaratio natiuitatis dominicæ: primu[m] facta pastoribus ab angelo, illis custodiæribus vigilias no Etis super gregem suum, cu[m] lumine cælesti apparente. Fa- < Luc.2.> cta etiam magis per nouam stellam perlucidu[m]: quæ ipsos ab oriente perduxit ad incunabula pueri nati. quem pro- cidentes adorauerunt, & eidem tria mystica munera obtu- lerunt: vt euangelica lectio narrat diffusius. IANNOTATIONES. In primo versu. Nuncium vobis fero. Hæc intelligatur esse verba angeli ad pasto- res: nunciantis illis ortu[m] Christi in terris & dicentis: Ec- < Luc.2.> ce euangelizo vobis gaudium magnum, quod erit omni populo: quia natus est vobis hodie salvator nudi qui est Christus dominus, in civitate David. Quòd autem pro- pheta prædixerit Christum in Bethleem Iudæ nascituru[m]: constat ex responso principum sacerdotum, & scribarum populi, dato Herodi regi sciscitati ab eis vbi Christus nas- < Matth.2.> ceretur: qui illud Micheæ oraculum protulerunt in testi- monium. Et tu Bethleem terra Iuda: nequaquam minima es in principibus Iuda. Ex te enim exiet dux: qui regat po < Micheæ.5.> pulum meum Israel. Porrò in tertio huius versus carmi- ne facie[n]da est synæresis, duarumque syllabarum in vnam conglutinatio: propter prioris vocalis collisionem in hac dictione Bethleem, quę etsi trisyllaba sit, & ita scribi ac p- ferri debeat, per duplex scilicet, e: tamen in metiendo car- mine debet disyllaba ponis: sicut in hac dictio[n]e cui & huic id frequenter vsu venit: & in hac dictione deinde, apud Virgilium in hoc carmine. Incipe Dameta: tu deinde se- quere
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0113.png
Transcription: ATR-1
EXO. quere Menalca. 2 In secundo versu. Hunc canit lætus chorus angelorum. Canit: laudat & cælesti cantu prædicat, atque concelebrat: cum subito facta est cum angelo multitudo militiæ cælestis: laudantium deum atque dicentium. Gloria in altissimis deo: & in terra pax hominibus bonæ voluntatis. Eo i autem principes: dicuntur reges orientales. <L: M> Nam vt dicit Matthæus Magi ab oriente venerunt Hierosolymam. Si quidem eous, a,um, idem est quod orientalis, aliquidve ad orientem pertinens: & primu[m] syllabam habet indifferentem apud authores probatos. In hoc autem loco: secundu[m] carminis exigentiam habet primam breuem. Cæterum in tertio carmine huius secundi versus dicendum est: digno celebrare cultu mystica dona: vt celebrare cum accusatiuo & ablatiuo (quemadmodum sua fert natura) ponatur. Quare qui dignu[m] celebrare cultum dicu[n]t, aut dignum celebrare cultu: perperam id carmen proferunt, neque rectam ex eo possunt colligere sententiam. 3 In tertio versu. Thus deo: myrrham troclete humando. Omnes illi datiui & accusatiui in hoc versu posui: ordinantur cum verbo dare, ad quanque earum sententiarum repetedo vt hic habeatur sensus. Principes ei meminere dare thus deo: quia in thure (quo fit deo sacrificium) signabant eius diuinitatem: meminerunt etiam dare myrrham trocletem, id est rotunda[m], ipsi Christo humando: id est sepeliendo: quia per myrrham signabant eius sepulturam: & quòd mortalis esset homo, myrrhaque (cum tumularetur) condiendus. Insuper memineru[n]t dare bracteas chryseas, id est laminas aureas siue aurum ipsi Christo, regi decenti: quoniam per aurum quod obtulerunt: signabant in Christo regiam maiestatem: solet enim regibus aurum pendi in tributu[m]. Et ita dum illi principes ei colunt & venerantur vnum Christu[m] secundum numerus & rem, ipsi tamen tres heroes (nam totidem esse leguntur Magi: qui Christum stella duce inuentum adorarunt) meminerunt dare terna munera aurum, thus & myrrham: ipsi Christo trino, secundum rationem: id est habenti triplicem sortem atque conditionem, scilicet regi, deo & homini mortali. At quoniam versus iste: scaber admodu[m] est & obscurus, vt ordine gramma[n]ticali fere opus fuerit ad aperi[n]edam sententiam: nonnulla vocabula difficiliora
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0114.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum faciliora cognitu, inibi posita sunt paucis aperienda. Quorum primum est: trocletem. Id nomen accusatiuus est singularis & adiectiuus, ad substantium myrrham ordinatus: veniens (quantum coniectare possum & percipere) à nominatuo trocles, etis, sicut teres facit genituum terretis, & hebes hebetis, penultima genitiui corrupta. Significat autem id nomen: idem quod rotundus: na[m] formatur (vt similltudo vocis facit coniecturam) à nomine primitiuo troclea: quod instrumetu[m] est in orbiculis (vt ait Calepinus) ad subleuada & deprimenda onera: vel rotula ex ligno vel ære: quibus aquas haurire solemus fu ne ductario vel hydria. Et quoniam huiusmodi instrumetum quo saxa, aquæ, ligna, marmora, & similia id genus sursum ducuntur: rotundu[m] est & volubile, hinc trocles dicitur, quod rotudum est. Quare autem myrrham speciem aromaticam apprimè notam vocet hic trocletem & illo denominet epitheto: non satis mihi (vt verum fatear) costat: proinde id aliis perquirendu[m] relinquo. Secundo loco bracteas elucidandum vocabulum est: quod accusatiuus est pluralis à nomine bractea, æ, significat autem bractea laminam auri, argenti, alteriúsve metalli tenuem, & sua sponte plicabilem, quæ crepitat: vnde à resonado nomen accepit. Virgilius. Ilice sic leui crepitabat bractea vento. Inde bracteola diminutium. Tertio denique loco, chryseas adiectium: à chrysos primitiuo proniscitur, quod aurum significat. Inde chrysolithus: lapis aureo colore refulgens, & chrysostomus, os aureu[m], & chrysopassus: lapis aureis guttis aspersus, ita & chrysæus, a, um hinc formatu[m] est: sicut ab auro deducitur aureus. Bracteas ergo chryseas intricato & involuto loquedi genere dixit author, quod apertius dicere possumus aurea munera, aut frustra auri. 4 In quarto versu. Flamini necnon ab vtroque fuso. Ita legendum est tertium postremi versus carmen, & non eo modo: flamini sacro ab vtroque fuso, vt nonnulli habent libri, ne vocalis continuo vocalem in diuersis dictionib[us] sequatur. Datum autem carmen tertiam in supersancta trinitate exprimit personam, scilicet spiritum sanctum, à patre & filio incomprehensibiliter procedente, qui in hymnis sæpe flamen, id est spiramen appellatur, deduciturque id
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0115.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 95 id nom[m]e verbale à flo, as, flare statu[m]; signa. Porrò in secundo huius versus carmine, nomen deo, discretè sumptu[m] & personaliter: deum patrem nobis insinuat, qui sæpe in scripturis nomine dei innuitur, vt cu[m] dicit Paulus ad Galatas. <Gala. 4 Ioan. 3.> Misit deus filium suum factum de muliere: factu[m] sub lege, vt eos qui sub lege erant redimeret. Et cum Christus dicit in euangelio. Sic deus dilexit nudum, vt filiu[m] suum vnigenitum daret, & multis aliis in locis. Demùm ablati uus ille, corde fideli, cum ablatiuo canamus ordinandus est, quod præcipuum est totius sententiæ illo verlu[m] comprehendensæ verbum. IN EPIPHANIA DOMINI: alius hymnus. 1 Patre unigenitus: A Ad nos uenit per uirginem: Baptisma cruce co[n]secr[a]s: Cunctos fideles generans: 2 De cælo celsus produit: Accepit formam hominis. Facturam morte redimens: Gaudia vitæ largiens. 3 Hoc te rede[n]ctor quæsumus: Illabere propitius. Clarumq; nostris sensibus Lumen præbe fidelibus. 4 Mane nobiscu[m] domine: Noctem obscurâ remoue. Omne delictum abluce: Piam medellam tribue. 5 Què ia[m] uenisse nouim[ur]: Redire item credimus. Tu sceptrum tuum inclytu[m] Tuo defende clypeo. 6 Gloria tibi domine: Qui apparuisti hodie. Cu[m] patre et sa[n]cto spiritu: In sæpiterna secula. Amen. Præsens hymnus, carminis la[m]bici dimetri specie[m] præfert: non tamen exactè seruat eius legè, & formâ, q[ui] secudo loco nunc spondeu[m] admittat nuc pyrrhichium, interdu[m] etia[m] vocalem ante vocalé in diuersis dictionibus sine collisione recipiat, contra illius carminis morem & regulam. Com[m]edatur in ipso beneficiu[m] incarnationis filij dei pro rede[n]ptione mundi exhibitum, & mysteriu[m] sacramenti baptismi à Christo consecratu[m] eodem die (vt omniu[m] est sentetia) revolutis triginta annis, quo fuerat stella duce à Magis adoratus & mysticis donatus muneribus. Demùm ad eundè dirigitur oratio, vt suo lumine spirituali nos illustret, suâque protectione muniat. 1 AN-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0116.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum I Annotationes. In primo versu. Baptisma cruce consecrans. < Matth. 3.> Dicitur hic Christus baptisma cruce consecrasse: quanuis ipsum susceperit à Ioanne, amplius quam biennio ante crucis horam & passionem suâ: & suscipiendo co[n]secrauerit ipsum & sanctificauerit, quoniam ex morte Christi in cruce tolerata: suscepit ipse baptismus suam virtutem & efficaciam: quemadmodum & alia sacramenta ecclesiastica nobis in peccatorum medellam diuina bonitate indulta. In cuius rei argumentum, ex < Ioan. 19.> latere domini nostri lancea militari post mortem aperto: exiuit sanguis & aqua. Sanguis inquam in preciu[m] repemptionis nostræ, & aqua in ablutionem peccatorum nostrorum: lauacro sanctæ regenerationis præstandam. Et hoc baptismalis sacramenti munere Christus cunctos fideles generat, quin immò regenerat ex aqua & spiritu sancto: non quidem nativitate secundum carnem, sed secundum spiritum, qua efficimur filij dei, filij adoptionis & regni. < Ioan. 3.> De qua generatione contestatur ipse dominus Nichodemo. Nisi quis renatus fuerit ex aqua & spiritu sancto: nô potest introire in regnum dei. 4 In quarto versu. Mane nobiscum domine. Hæc oratio deprecatoria, sumpta videtur ex eo verbo duorum discipulorum tendentium ipso die resurrectionis dominicæ in castellum Emaus: ad Christum, cum finxit se longius ire. Mane nobiscum < Luc. 24.> domine: quoniam aduesperascit & inclinata est iam dies. Quæ sane deprecatio à nobis quoque quotidie est deo porrigé da: vt maneat nobiscum in æternum custos & protector noster: quoniam aduesperascit iâ vita nostra, & inclinata est eius dies per mortis viciniam: quantumcunque flores nobis adhuc sit ætas, viridiisque iuuetus. Nescimus enim: qua die & hora hinc properare debeamus, & præsentis vitæ cursum terminare. Petimus & in eodem quarto versu noctem obscurâ, peccatorum scilicet & iniquitatis: remoueri à mentibus nostris per clarum lumen gratiæ divinæ quod nobis infundatur. Sola enim illa nox, est noxia animæ nostræ, & exitialis: nô ea, quàm cæli motus alternis vicibus adducit, cum solem nostro subtrahit orbi. 5 In quinto versu. Tu sceptrum tuum inclytum. Gloriosum Christi sceptru de quo præsens agitur sermo: ecclesia est fidelium & coetus credetium in Christum, super quos
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0117.png
Transcription: ATR-1
EX PO. quos spirituale obtinet regnum atque dominum: hic no- < Psal. 2.> mine sceptri de signatu, quemadmodu[m] ipse Christus psal- mo secundo dicit. Ego autem constitutus sum rex ab eo: < Psal. 126.> super Sion mōtem sanctum eius. Hoc autem sceptrum & insigne & præclarum, petimus hic defendi clypeo diuinę protectionis & virtutis, ne ipsum hostiliter inuadat aduer- sarius noster, & in terrâ pstratu[m] cōfringat, quoniâ nisi do < Psal. 126.> minus custodierit ciuitate: frustra vigilat qui custodit eâ. SABBATO ANTE DOMINICAM SE- ptuagesimæ: ad vesperas. Halelu ia dulce car 3; Halelu ia non mercmur men: Nunc perenne psallere Vox perennis gau Halelu ia nos reatus Halelu ia uox suauis (dij. Cogit intermittere. Est choris cælestibus. Tempus istat: quo peracta Qua[m] canunt: dei manētes Lugeamus crimina. In domo per secula. 4 Vnde laudando preca- 2 Halelu ia læta mater Te beata trinitas: (mur Conciuis Hierusalem. Vt tuum nobis uidere Halelu ia uox tuorum Pascha des in æthere. Ciuium gaudentium. Quo tibi læti canamus Exules nos flere cogunt Halelu ia iugiter. Babylonis flumina. Amen. Præsens hymnus carmine trochaico cōtexitur: in vno- quoque versu sex carmina complectens, quorum primu[m] tertium & quintum, alcàmia sunt. Secundum verò, quar- tu[m], & sextu[m]: curipidia. Quid aute[m] trochaicu[m] dicatur car- men, quid alemanium, & quid euripium, ex annotatis cir- ca expositione hymni. Corde natus ex parétis, ante mudi exordiu[m]: iam eualit perspicuú, cui præsens hymnus in cō- positione propemodum assimilatur, eo solo ab ipso dis- crepans, quòd in vno versu hiq[ue] hymnus sex tantum car- mina complectitur, tria trochaica alemania, & tria eiusde[m] generis euripidia alternatim commixta. Commendatur autem in eo dulce illud carmen & canticum lætitiæ Ha- lelu ia, quod sancti deo assiduè canunt in regno cælesti, supernáque ciuitate Hierusalem, quódq[ue] ex instituto ec- < g> clesiastic
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0118.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum celsiastico nunc instante septuagesima vsque ad proximu[m] paschę festu intermittere cogimur. Demùm oratio ad deu[m] dirigitur: vt nos tandem ad societatem illam cælestium ci uium perducat, vbi continuè illi suave illud canticum mo dulemur. 1 IANNOTATIONS. In primo versu. Halelu ia dulce carmen. Hæc dictio Halelu ia, secundu[m] peritos Hebraicæ linguæ duas in se continet distinctas dictiones. Quarum prior tres habet syllabas, & aspiratione[m] in principio: atque in secunda syllaba simplex, 1, sicut & in tertia, hoc modo Halelu. significâque tantundem atque laudare. Secunda verò dictio apud Hebræos vnius est syllabæ: quòd in ea i & a coadunantur in vnam syllabam, coniunctimque proferu[n]tur hoc modo, ia, significatq[ue] dominu[m]: nam illic: dei nomen est. Quare totum id vocabulum Halelu ia: perinde significat, atque laudate dominu[m], & in vno quoque huius hymni loco quoties reperitur: quadrissyllabum proferri debet, siue in carmine alcmanio co[n]stituatur: quod solum octo syllabas debet continere, siue in carmine euripidio: quod septem tantum syllabas suo co[n]textu co[m]plectitur. De huius aute[m] dictionis Halelu ia co[n]positione & significato: latior fiet sermo in secundo huius operis libro, vbi de horarum ecclesiasticarum numero ac denominationibus suscipientur determinatio. At verò illa vox Halelu ia dicitur hoc loco esse vox suauis choris cælestibus: na[m] incolę cælestis illius civitatis (de quibus dicit psal. Psal.81. Beati qui habitant in domo tua domine, in secula seculorum laudabu[n]t te) illam diuinæ laudis vocem iugiter personant: quemadmodum in suo cantico perhibet Thobias Thobie.13. senior: Ex lapide (inquit) candido & mundo, omnes plætex eius sternentur: & per vicos eius Halelu ia cantabitur. Apoca.19. Et in sacra Apocalypsi ait Ioannes. Post hæc audiu[m] quasi vocem magnam tubarum multarum in cælo, dicent tuu[m] Halelu ia. Laus & gloria & virtus: deo nostro est. Et paulopost eade[m] dictio in eo loco semel & iteru[m] repetitur. 2 In secundo versu. Exules nos fere cogunt. Alludit hæc particula ad illud verbu[m] psalmi cætesimi tricesimi sexti. Super alumina Babylonis illic sedimus & fleuimus: Psal.136. dum recordaremur tui Sion: quod licet ad literam exprimat luctum synagogæ ob captiuitatem Babylonicam factam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0119.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 99 Et am sub Nabugodonosor: secundum mysticum tamen sensum innuit suspiria & gemitus fidelium in hoc mundi incolato subsistentium, & ad cælestem Hierusalem anhelantium. Nempe per Sion: intelligitur illic superna beatorum civitas: per Babylonem: præsens mundus confusionis refertissimus. Per Alumina Babylonis mutabilitas & instabilitas bonorum huius mundi accipitur. Quibus cu[m] se fidelis populus implicatum cernit & detentum: desiderio supernæ regionis inardescens: pias continere non potest lachrymas, quibus suum deploret exilium. Dicitq[ue]; cum propheta. Hei mihi: quia incolatus meus pro- longatus est. Et rursum: Quando veniam, & apparebo ante faciem dei? 3 In tertio versu. Halelu ia nos reatus. Toto tépore intermedio à quinquagesima vsque ad pascha proximè sequens: sancta ecclesia prætermittit illud canticum lætitiæ: vt luctum poenitentiæ pro expurgandis peccatis assumat: & septuaginta ferè dierum curriculo: referat captivitatem illam Babylonicam septuaginta annorum: insuper eodem temporis decursu exprimat totum præsentis vitæ nostræ spatium: quo versamur in exilio cælesti illa ciuitate extorres, ad quam tendere laboramus per poenitentiam & luctum: pro peccatis nostris assiduè agendu[m] Et ergo rectè dicit hic versus in principio, quòd prohibemur hic Halelu ia perenne canere: quoniam vetamur ex ecclesiastica sanctione illam divinæ laudis vocem in officio ecclesiastico, supradicto tempore decantare, sed eius loco subiungit ecclesia catholica: in singularum horarum canonicarum officio post summæ trinitatis præconium ac celebrationem, Laus tibi domine: rex æternæ gloriæ. 4 In quarto versu. Vt tuum nobis videre. Pascha hæbreum nomen, transitum signat, quod alio nomine apud Hebræos phase dicitur: & solennitatem illam Hæbreorum signat qua commemorationem facere soliti erant quotannis (cum lex ipsorum adhuc lictè obseruabatur) illius transitus: quo dimissa Aegypto transferunt patres eorum mare rubrum, à Pharaonis servitute liberati. Apud Christianos autem, idem nomen, dominicæ resurrectionis celebritatem significat:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0120.png
Transcription: ATR-1
cat: qua à morte ad vitam, à captiuitate in libertatem, omnes translati sumus: per viuificâ Christi mortem ac passionem. Demum aliud est pascha longe cælebrius festum, in regno cælorum sine intermissione peragendum: post factum transitum à morte ad vitam, ab exilio in patriam, à tenebris in lucem perpetuam. Et istud diuinum pascha: petimus hoc loco nobis demùm concedi, vt assiduè deo canamus Halelu ia, quemadmodum post peractam quadragesimam, præsentis vitæ ac peregrinationis symbolu[m]: ecclesia sancta quotannis lætum resumit idem canticum, frequenterque in suo officio ingeminat. DOMINICA IN SEPTVA- gesima. 1 Dies absoluti præter- limam eunt: 4 Fugiam de hoc exilio: Dies obseruabiles redeunt. Habitemus cum dei filio. Tempus adest sobrium: Hoc decus est famuli: Quæramus puro corde do Si sit cohæres sui domini. minus. 5 Sis Christe nobis dux huius vitæ: 2 Hymnis in confes- Memento quòd summus o- sionibus ues tuæ. Iudex complacabitur do- Pro quibus ipse tuam minus. Pastor ponebas morte a- Non negat hic ueniam: nimam. Qui uult ut homo quærat Gloria sit patri & filio: gratiam. Sancto simul honor para- 3 Post iugu[m] seruile Pha- clito. raonis. Sicut erat pariter Post catenas dire Baby- In principio & nunc & semper. lonis. Liber homo patriam Quærat cælestem Hieroso Amen. In tribus cuiusque versus carminibus, primo, secundo & quarto, præsens hymnus formam habet carminis iambici quinarij: quod quinque constans pedibus: omnibus in locis iambum admittit, vt principatum eo in metro tenen- tem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0121.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 101 tem. In imparibus tamé locis, primo, tertio & quinto, recipit interdum spondeum, & in quinto etiam trocheu vel pyrrhichium. In locis verò paribus secudo & quarto: so- lum iambum suscipit. Verùm præter numeru[m] syllabarum in supradictis carminibus singulorum versuum: nihil ferè legis illius metri hic obseruatur. Nam promiscue pedes omnes dissyllabi nunc spondeus, nunc pyrrhichius, nunc trocheus, nunc iambus: omnibus in locis sine delectu ponuntur. Quare hymnum hunc merito a metru[m] vocari licebit: quòd non exactam servat pedum suorum mésum neque stationem. At verò tertium cuiusque versus carmen est pentimeris heroica atque dactylica: p[er] quinque pedum carminis heroici medietatem complectatur, vtpotè duos dactylos cum syllaba super crescente, quę ter tij pedis medietatem constituat. Veruntamen in eo carmine dactylico primi versus: secundo loco pro dactylo collocatur, antibacchius constans ex duabus primis syllabis longis & tertia breui: quòd sobrius primam habeat natura productam & nunquam correptam. Continet autem hymnus iste exhortationem ad amplectendam poenitentiam: ob tempus abstinentia & ieiuniorum quod aduenit: in quo post iugum peccati vitamque dissolutiorem: debemus deum precibus, votis & ieiuniis placare. IANNOTATIONES. In primo versu. Dies absoluti prætereunt. Dies absoluti hic dicuntur: in quibus liberior permittitur ex instituto ecclesiæ victus, scilicet lacticiniorum & carnium: neque ieiunioru[m] imponitur obseruatio, quale tempus est extra septuagesimam. Dies verò obseruabiles hic nuncupantur, in quibus ex sanctione ecclesiastica arctior est & districtior disciplina victus, ieiuniorumque obseruatio exactior, quale est tempus post inchoatam septuagesimam, præsertim quadragesimale, in quo non modo carnium sed & lacticiniorum prohibetur vsus, & quotidianum iniungitur seruandum ieiunium. 3 In tertio versu. Post iugum seruile Pharaonis. Dura seruitus filiorum Israel in luto, latere & quotidiano opere sub aspero Pharaonis imperio, tropologicè atque moraliter insinuat nobis violentam illam seruitutem qua subiicimur diabolo per opera peceati, cuius ipse Pharaeo Aegyptius membrum erat & figura. Admonemur ergo Exo.1. Exo.13.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0122.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum go hoc loco, vt sicut populus Israeliticus duce Moyse Aegypto egressus effugit durissimum Pharaonis iugum: ita & nos per salutarem poenitentiam nunc excutiamus iugum dæmonis, quo per peccatum sumus arctius constri- <4. Reg. 15.>cti, & à tenebris Aegyptiis ad lumen gratiæ respiremus. Consimiliter septuaginta annorum captiuitas quam per-pessi sunt Hebræi sub Nabugodonosor rege Babyloniorum in illa transmigration omnibus cognitissima: indicat itidem nobis captiuitatem acerbam quam perferimus sub diabolo (cuius rex Babylonis erat forma, typus, & imago) cum peccatorum obuincti catenis detinemur. Né-pe tunc abducti ab Hierusalem (quæ visio pacis interpre-tatur) id est diuinæ gratiæ & rectitudinis statu: in Babylo-nem (quæ confusio dicitur: ob peccatorum horroré & vi-tæ inordinationem) pertrahimur. Et planè septuaginta il-li dies qui in principio septuagesimæ vsque ad diem festu[m] paschæ quotannis decurruit: referrunt nobis atque signa[n]t septuaginta annos captiuitatis Babylonicæ, quibus Iudæi <1. Esdræ. 1.> in ea miseria atque molesta duræ captiuitatis permanse-runt, Cæterum quemadmodum per Cyrum regem Persa-ru (vt sacra narrat historia) dimissus est populus Hebræo-rum liber redire in natale solum, atque ciuitate suâ Hierusalem repetere: haud aliter hoc loco incitamur, vt per Christum ipsius Cyri veritatem & exemplar iam facti li-beri: fugiamus spiritualiter Babylonem per abnegatione malorum operum: & redeamus in Hierusalem mystica[m], vitam scilicet virtuti & bonis operibus deditam: quæ nos tandem ducat ad ipsam (quæ sursum est mater nostra) cæ-lestem Hierusalem: nam nostra hæc domus hæc patria est: requies ea certa laborum. 4 In quarto versu. Fugiamus de hoc exilio. Exilium hic vocat author, præsentis vitæ incolatum: & rectè qui-dem. Nam non habemus hic manentem ciuitatem sed fu-turam inquirimus: vt salubriter nos admonet beatus Pau-lus. <Heb. 13.> Fugiendum autem nobis esse de hoc exilio monet no-gressu pedum aut corporis: sed affectu mentis: vt scilicet non diligamus mundum neque ea quæ in mudo sunt: sed nostra conversatio sit in cælis: vt etiam abnegates impie-tatem & sæcularia desideria, quæ sursum sunt quæra-mus: non quæ super terram. 1. In quinto versu, Memento quòd sumus oves tuæ. Co-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0123.png
Transcription: ATR-1
EXO. 103 cordat hæc sententia illi verbo psalmi: Quoniam ipse est dominus deus noster, nos autem populus eius & oves pascuæ eius: similiter & illi verbo domini nostri in euangelio Ego sum pastor bonæ: & animu[m] mea[m] pono pro ouib[us] meis. DOMINICA IN QVADRAGESIMA Ex more docti mystico: Hosti locum tyrannidis. Seruemus hoc icinanium. 5 Dicamus omnes cernui: Deno dierum circulo Clamemus atquesinguli Ducto quater notissimo: Ploremus ante iudicem: 2 Lex & pphetæ primitæ Flectamus iram vindicem. Hoc protulerut: postmodu[m] 6 Nostris malis offedim[us] Christus sacrauit, omnium Tuam deus clementiam: Rex atque factor te[m]porum. Effunde nobis de super Remissor indulgentiam. 3 Vtamur ergo parcius 7 Memeto quòd sum[us] tui Verbis, cibis, & potibus, Lecet caduci plasmatis. Somno, iocis: & arctius Ne des honorem nominis Perstemus in custodia. Tui (præcamur) alteri. 4 Vitemus aute[m] pessima: 8 Laxa malu[m] quod gessim[us] Quæ subruu[n]t mètes vagas Placere quo tandem tibi Nullumque dem[us] callido Possim[us] hic & perpetim. Carnem iambicum dimetrum archilochium in hoc hymno adamussim seruatur. Commendatur in eo quadragesimale ieiunium per mysticum quadragenarij numerum obseruari institutum: quod & veteris testamenti patres observauerunt: & Christus suo ieiunio consecrauit: quare & nos sedulo admonemur, vt idem studiosè ob seruemus per victus parsimoniam, peccatorum deuitationem, & supplices orationes IANNOTATIONIS In primo versu. Deno dierum circulo. Si decem per quatuor multiplicetur: consurget quadraginta, qui in sanctis scripturis sacratus est numer[um]: & Perfectionis vitæ index: quòd denarius decalogi legé, quaternarius autem: evangelij obseruationem insinuat, quæ sane duo: suos cultores ad summan perfectionis euehunt. proinde quadragenarius dierum numerus (qui celebratissimus est: & apud E iiiij diui-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0124.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 105 IN QVADRAGESIMA AD complectorium. 1 Christe qui lux es et dies: 2 Noctis tenebras detegis. Lucisq; lumen crederis: Lumen beatum prædicas. 2 Precamur sancte domine: Defende nos in hac nocte. Sit nobis in te requies, Quietam noctem tribue. 3 Ne grauis somnus irruat, Nec hostis nos surripiat. Nec caro illi consentiens, Nos tibi reos statuat. 4 Oculi somnum capiant: Cor ad te semper uigilet: Dexter tua protegat Famulos, qui te diligunt. 5 Defensor noster aspice: Insidiantes reprime, Guberna tuos famulos. Quos sanguine mercatus es. 6 Memento nostri domine, In graui isto corpore. Qui es defensor animæ, Adesto nobis domine. Amen. 7 Metrum iambicum dimetrum non omniquaque in hoc hymno seruatur: quamuis eius formam præferat, quoniu[m] & trocheus in eo nunc pro spondeo nunc pro iambo ponitur, spondeus etiam interdum secudum occupat locum, & pyrrhichius nunc primum, nunc secundum, nunc tertium: quæ vniuersa, lege huius carminis repugnant. In eo fit ad Christum dei filium oratio, vt ingruentis tempore noctis nos custodiat, quo placidam in eo quiete capiam: animas nostras itidem & corpora in sua protectione constituat, & ab hoste maligno salua, illæsa incontaminataq; conseruet. 1 ANNOTATIONES. In primo versu. Christe qui lux es & dies. Christus in scriptura frequenter lux dicitur vt in euangelio. Ego sum lux mudi: qui sequitur me non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vi tæ. Idem quoque dies est, spiritualis & mysticus: quòd depulsa nocte veteris instrumenti & figurarum, nouum salutis iubar & splendorem veritatis suo salutifero aduentu mundo intulit. Vnde ipse in euangelio de se ait, None duode Isa. 17. 8.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0125.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM duodecim sunt horæ dici? si quis ambulauerit in die: non offendit, quia lucem huius mundi videt. Rursum Christ[us] noctis tenebras detegit: hoc est pandit, manifestat & ostendit: nam lunæ & syderum claritate nocturna[m] propellit opacitatem: ac noctem sublustri fulgore illuminat. Dicitur & mystice Christus noctis detegere tenebras: cum mentis te nebrosæ peccatis opacitatem lumine suæ gratiæ illustrat. Præterea ipse creditur lumen lucis, vtpote paternæ: nam lumen est prodiens de æterna luce patris cuius idcirco & splendor dicitur, & candor lucis æternæ. Denique idem prædicat beatum lumen: nam euangelicam legem mundo annunciat, de qua dicit psalmus. Dies dici eructat verbum: & nox nocti indicat scientiam. 3 In tertio versu. Ne grauis somnus irruat. Grauis somnus: aut corporis, qui cum immoderatus est & protensor æquo: ignauiam inducit & desidiam: aut somn[us] animi tor pentis in peccato: quæ à se auerti petit propheta cu[m] orat in psal. Illumina oculos meos, ne vnqua[m] obdormia[m] in nocte. 4 In quarto versu. Cor ad te semper vigilet. Corp[us] (inquit) somno naturæ necessario foucatur ac resiciatur: animus tamen noster ad te etia[m] somni tempore vigilet: & inter dormi[n]dum de te aliquid pium meditetur, quod ex al fidua ad cælestia attentione diurna pro somnio illi noctu occurrat. Est enim id deo penitus addictorum proprium: vt etiam somno detēti spiritualium rerum animo versent imagines, & nocturna habeat visa ad pietatem & dei venerationem spectantia. Vnde in canticis dicit sponsa. Ego dormio, & cor meum vigilat. 6 In sexto versu. In graui isto corpore. Graui: aggrauante animam, ne libera erigatur ad deum & pronitate sui ad delectabilia sensui eam deprimente pessum: secundum illud sapientis verbu[m]. Corpus quod corumpitur, aggrauat animam: & terrena habitatio deprimit sensum multa cogitantem. IN QVADRAGESIMA: alius hymnus. Larum decus iciu- Quod Christus author nij omnium Monstratur orbi Cibis dicauit abstinens. calitus: 2 Hoc Moyses charus deo: Legisq;
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0126.png
Transcription: ATR-1
EXO. 107 Legisq[ue] lator factus est. Sponsi: Ioannes claruit. Hoc Heliam per aera 4 Hæc nos sequi dona Curru leuauit igneo. deus. 3 Hinc Daniel mysteria Exempla parsimoniæ. Tu robur auge mentium: Victor leonum uiderat. Dans spiritale gaudium. Per hoc amicus intimus Amen. II ambici dimetri carminis legibus, hymnus iste aptè costringitur. Prædicatur in eo obseruatio ieiunij, per exempla patrum veteris testamenti, Moysis, Heliæ, Danielis: et noui testamenti, vt Christi & Ioannis baptistæ: oraturque deus vt gratiam nobis elargiatur, qua præclara tantorum patrum exempla ieiunando imitemur. ANNOTATIONES. In primo versu. Cibis dicauit abstinens: quando scilicet in deserto commoratus post baptismum sulceptum, ieiunanit quadraginta diebus & quadraginta noctibus: vt euangelica nos edocet lectio. 2 In secundo versu. Hoc Moyses charus deo. Hoc loco, dictio Moyses: trisyllaba debet proferri, per interiecta vocalem post primam syllabam: quam nonnulli frequenter omittunt: & disyllabam faciunt dictionem: vt luuena lis. Tradidit obscuro quæcunque volumine Moses. Alij verò eam vocalem adjiciunt: & vtrique quidem rectè faciunt. Nam apud eruditos authores: vtrunque in vsu etiam frequenti comperitur. Cæterum quod ipso ieiunio Moyses sit factus charus deo & legislator liber exodinobis liquido manifestat: in quo legitur ipse semel & iterum quadraginta dierum obseruasse ieiunium, tabulas legis digito dei scriptas his accepisse, & singulari dei amicitia ac familiaritate vsus fuisse. Porrò tertius liber regu[m] refert Heliam prophetam etiam quadraginta diebus ieiunasse cum in fortitudine cibi sumpti admonente angelo, ambulauit vsque ad montem dei Oreb: & exinde id assecutus est: vt curru igneo in cælum sit raptus, quemadmodum quartus regum liber commemorat. In præsentis aut versus exordio: potius hoc, legendum videturquam hinc, vt legunt nonnulli quod sane pronomen ablatiuius sit singularis. In tertio verò eiusde veri carmine, nominatiu[m] sit singularis: & vtrunque, referatur adieiunium. < Exo. 24. Exo. 34. 3. Reg. 19. 4. Reg. 2. Dan. 1. Dan. 10.>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0127.png
Transcription: ATR-1
108 HYMNORVM 3 In tertio versu. Hinc Daniel mysteria. Daniel in captiuitate Babylonica adhuc puer enutritus in aula regia: prætulit aquam & legumina epulis & vino de mensa regis illi assignatis. Factus autem ætate provectior, trium etiam hebdomadarum ieiunio se agfluxisse legitur: vt visionis sibi ostensæ assequeretur intelligentiam. Inde diuinitus illi revelatam somnij regis interpretationem & mysticarum revelationum sensum est affarum consecutus: & in lacum leonum bis coniectus, protegente deo eualit incolumis. Sanè in primo versus huius carmine, malim numero multitudinis mysteria legere: quam singulariter mysterium: quoniam complura leguntur sacra mysteria coelit[ur] illi innotuisse: vt totus liber Danielis apertè docet. Porrò Ioannes baptista, & frequenti ieiunio & cibi ac potus parcitate atque abstinentia: habitus est admodum insignis & clarus, vt euangelica dilucide testatur historia. Proinde et seipsum amicum sponsi vtpote domini nostri (qui ver[um] est ecclesiæ sponsus) nuncupat: cum ait. Qui habet sponsam: sponsus est. Amicus autem sponsi qui stat & audit eum: gaudio gaudet propter vocem sponsi, hoc ergo gaudium meum impletum est. < Marci. 1 Ioan. 3.> 4 In quarto versu. Exempla par simoniæ. Parsimonia dicitur in victu parcitas: & mediocritate determinata abstinentia. A parcendo nomen sortitur & originem: quod parcè in ea sumatur cibus & potus. Qui id nomen per s scribunt: à supino parsum & rectè ipsum deducunt. Qui vero per c, nomen illud conscribunt: à verbo parco, is, eiusque præsenti illud efformant. Et vtrique rectam seruant scripturam: nam originis diversitas aut literæ vnius variatio, non mutat significationem. In eodem quoque versu nomen illud spiritale, propter carmen & per syncopam tetrasyllabum est, nam in oratione soluta pentasyllabum esse debet, & vocalem u in tertia syl laba habere, quòd adiectiua à nominibus quartæ inflexionis formata, seruantur, à suo primitiuo acceptum, vt fructuosus, quæstuosus, sumptuosus, quare & spiritualis dicendum est.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0128.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 109 IN QVADRAGESIMA: alius hymnus. 1 Vdi benigne con- ditor A Nostras preces cu[m] fletibus In hoc sacro ieiunio Fusas quadragenario. 2 Scrutator alme cor- dium: Inferma tu scis uirium. Ad te reuersis exhibe Remissionis gratiam. 3 Multum quidem pec- cauimus: Panasq; comparauimus. Sed cuncta qui solus po- tes: Confer medellam langui- dis. 4 Sic corpus extra con- teri Dona per abstinentiam: Ieiunet ut mens sobria A labe prorsus criminum. 5 Præsta beata trinitas Concede simplex unitas: Vt fructuosa sint tuis Ieiuniorum munera. Amen. C Carmen iambicum dimetrum in hoc hymno exactè & omni ex parte seruatum conspicitur: qui & elegans est: & religiosæ pietatis plenus. In eo dirigitur ad deum oratio: vt in hoc sacro ieiunij quadragesimalis tépore: remissio- nem peccatorum nobis exhibeat, & cum corporali ieiunio: abstinendi etiam à peccatis gratiam tribuat. IANNOTATIONES. In primo versu. Fusas qua- dragenario. Quadragenarius, nunc ad annos refertur & ætatem: & is dicitur qui quadraginta annos natus est, nûc verò ad dies applicatur: & id quadragenarium nuncupa- tur, quod quadraginta dierum circulo extenditur, vt qua dragesimale ieiunium quo quidem modo hic sumitur. Pe tit autem hic versus preces nostras exaudiri in hoc sa- cro ieiunij tempore: quod est tempus acceptabile & dies salutis, quoniam orationes coniunctæ ieiunio: puriores sunt & acceptiores deo. Bona est (inquit sanctus dei an- gelis) oratio cum ieiunio & eleemosyna: magis quam the sauros auri recondere. 2 In secundo versu. Infirmatu scis virium. Qui orando vult quempiam ad misericor- diam inflectere, aliquam prætendere solet excusationis causam, ob quam paratior reddatur & pronior ad misera tionem Thob. 12. Luca. 23.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0129.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum tionem is qui rogatur. Quemadmodum dominus noster in cruce orans patrem suum pro se persequentibus: ignorantiam ipsorum adduxit in extenuationem iniquitatis eorum. Non enim sciunt (inquit) quid faciunt. Ita hoc loco author adducit in nostri excusatione, infirmitate siue fragilitatem virium nostrarum, ob quam sæpius prolabimur in peccatum. 3 In tertio versu. Sed cuncta qui solus potes. Loco huius carminis, aliqui libri habet id carmen, ad laudem tui nominis. Verum non crediderim authorem inter totius hymni carmina, metri iambici dimetri regulis concinne mésurata, id vnum posuisse, quod ab illius metri deuiat rectitudine, cum secundo loco habeat trocheum. Itaque dicendum potius eo loco, sed cuncta qui solus potes, nam huiusmodi carminis normam rectè servat, sicut & reliqua omnia. 4 In quarto versu. Ieiunet mens sobria. <Esaia. 40.> Reprehendit dominus deus per Esaiam prophetam, eos qui corpus suum ieiunando castigant, aniam autem à peccato non refrenant. Ecce (inquit) in die iciunij vestri iuuenietur volutas vestra, & omnes debitores vestros repetitis. Ecce ad lites & cotetios ieiunatis, & percutitis pugno imple. Nolite ieiunare sicut vsq; ad hâc diem, vt audiarur in excelso clamor vester. Quomodo verò per bonorum operum exercitium sit ieiunandum, deinde eodem loco docet. Nonne hoc est magis ieiunium quod elegi? dissolue colligationes impietatis, solue fasciculos deprimentes. Dimitte eos qui confracti sunt liberos, & omne onus dirumpe. Frange esurienti panem tuum, & ege nos vagosque induc in domum tuum. Cum videris nudum, operi eum, & carnem tuam ne despexis. Itaque tale ieiunium & corporis à cibo & animi à vitiis, nobis præstari petimus, quo & corpus atteratur exterius, & anima à vitiis reprimatur interius. IN QVADRAGESIMA, ALIVS hymnus. Vres ad nostras camur. deitatis preces Famuli tui. Deus inclina pietate sola: 2 Respice clemens solio Supplicu[m] uota suscipe pre- de sancto Vultu sereno lapades illu- Lumi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0130.png
Transcription: ATR-1
EXPO. III Lumine tuo tenebras depelle Pectore nostro. 3 Crimina laxa pietate multa: Absolue sordes, uincula di rumpe. Parce peccatis, reieuaia-centes Dextera tua. 4 Te sine tetro mergimur profundo Labimur alta sceleris sub unda. Brachio tuo trahamur ad clara Sydera cæli. 5 Christe lux nera, bonitas & uitæ Gaudium mundi, pietas, imensa. Qui nos à morte roseo saluasti Sanguine tuo. Sapphici carminis & adonij præsens hymnus gerit imaginem: sed eius mensuram & legem nequaquam sequitur, neque pedes habet suis in sedibus constitutos: vt illi[us] metri efflagitat modulatio, quandoquidem solus syllabarum numerus in vnoquoque carmine requisitus, sine tame pedum obseruatione: in eo deprehenditur. Complectitur oratione ad deu[m]: vt in hoc sacro quadragesimalis ieiuni jte pore nos exaudiat, oculis misericordiæ suæ nos itidè respiciat, nostra deleat peccata: & per sanctam ieiuniorum ob seruantiam virtutes in nobis adaugeat. Verum seruata propemodum cuiusque versus sententia, huius hymni loco
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0131.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum loco: alterum secundum sapphici carminis rationem ita contexuimus. 1. Nunc pias aures deus alme nostris Mitis inclina precibus: rogamus. Et tuos audi famulos benignus Vota ferentes. 2. Desuper vultu placido serenus, Et pijs seruos oculis tuere: Mentis & nostræ tenebras repelle Lumine claro. 3. Criminum sordes bonitate sola Terge dissoluens scelerum catenas. Ecce depressi vitijs iacemus: Erigi lapsus. 4. Ni manum tendas facilem: profundo Mergimur cuncti stygiæ paludis. Nos tuæ dextræ superas ad auras Gratia tollat. 5. Christe lux mundi super astra fulgens: Vita cælestis bonitasque summa. Nos redemisti phlegetontis amne Sanguine sacro. 6. Tu fide firma stabili ministros: Speque syncera solida fideles. Et sacri nostris animis calescat Ignis amoris. 7. Flectibus largis maculas lauemus Criminum: victu tenui teramus Carnis insultus domet abstinendo Mens pia corpus. 8. A tua dextra validè repressus Hostis antiquus: procul effugetur. Spiritus nobis tuus assit: alto Missus ab orbe. 9. Sit deo patri decus & potestas: Eius & nato sit honor perennis. Cum quibus regnat deus v[er]nus æuo Spiritus omni. Amen. 2. Annotations. In secundo versu. Lampades illustra. Lampades vocat hic author metaphorice cor- da
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0132.png
Transcription: ATR-1
EXO. 113 da humana: in quibus oleum charismatum sancti spiritus cu[m] lumine bonorum operu[m] debet reponi: vt cum sapientibus virginibus præparati ipsi sponso obuiâ ire ritè possimus. < Matth. 25.> Cum igitur lapades orat illustrari: corda nostra spirituali lumine repleri, perfundiq[ue]; petit. 7, In septimo versu. Retumde framea tua. Frameam nonnulli pro hasta vel lancea accipiunt: alij verò pro gladio, vt Augu. in expositione psalmi. 8 dicés. Gladium dei bis acutum: hoc est frameam. Et Iuuenalis. Et Martis frameam & Cyrrhæi spicula vatis. 8 In octauo versu. Sathan à tuis viribus contractus. Sathan, anis, vel sathanas, anæ: appellatiuum siue commune nomen est, idem designans quod aduersarius. Et quoniâ diabolus maximè Christo & deo co[n]trarius est atque aduersus: nomine sathanæ frequentissimè & præsertim nuncupatur. Sed & hominibus interdum idem nomen attribur, vt tertius regum liber dicit: quòd suscitauit deus regi Salomoni sathanam. < 3. Reg. 11. Matth. 16.> Et in euangelio legitur dixisse dominus beato Petro. Vade post me sathanæ: quia nô sapis ea quæ dei sunt, sed ea quæsût hominu[m]. IN QVADRAGESIMA: alius hymnus. 1 Am terquaternis trahitur Horis dies ad uesperu[m] Occasu sol pronunciat Noctis uenire tempora. 2 Nos ergo signo domini Tutemur claustra pectoris: Ne serpens ille callidus Intrandi tentet aditum. 3 Sed armis pudicitiæ Mens fulta vigil libere: Sobrietate comite Hostem repellat improbu[m]. 4 Sed nec ciborum cræpula Tandem distetet corpora. Ne ui per somnum animas Ludificatas polluat. Amen. Formam & speciem carminis iâbici dimetri præfert hic hymnus: verùm illius non omniquaque pedes obseruat: quandoquidem passim trocheum admittit, nonnunquam etiam pyrrhichium in locis anterioribus, & spondeum in secunda sede, quæ legibus illius metri non cohærent neque consentiunt. Describitur in eo tempus vespertinum h quoniam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0133.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM quoniâ hîc hymnus canitur in officio vespertino, & exinde exhortatio salutaris sit: vt sanctæ crucis signaculo parsimoniaque victus simus muniti contra hostis antiqui insidias: nos assiduè vbi locum nanciscitur infestantis. 1 CANNOTATIONS. In primo versu. Ia ter quaternis. Dies in æquinoctio verno: duodecim horarum interuallum complectitur, & nocti adæquatur tantundem etiam spacij tum continenti. Frequenter autem & vt plurimum, quadragesimale tepus circa æquinoctij verni contingit curriculu[m], idcirco hic diem describit. duodecim horarum protentione. Quòd si paulo contractior aut productior fuerit diurni temporis mora: id parum refert, neque in discrimen debet adduci. 2 C In secundo versu. Nos ergo signo domini. Signum domini hic intelligitur sancta crux: quam dominus consecrauit & sanctificauit suo sanguine & morte. Et illa tutissimum est munimentum cordis contra hostiles insidias, exhorrescit enim illam dæmon: vt canis baculum quo percussus est. In hoc etiam versu, tutemur legendum est: non tutemus. Nà à tueor verbo deponente: formatur tutor, aris, frequentatiuum, itidem deponens, & quod omnino vocem refugit actiuam. Et quanuis scriptura dicat de patriarcha Iacob. Custodiuit illu[m] dominus ab inimicis & à seductoribus tutauit illum: id tamen haudquaquam cæseo in imitationem trahendum. Ita in primi versus principio, particula iam, potius quidm sic, ponenda est: quanuis nonnulli id similitudinis habeant aduerbium: quod comparationem exprimens ad aliquid ante dictum: huic loco minus congruit. 3 C In tertio versu. Tandem distentet corpora. Distet et verbum est frequentatiuum à distendo, is, quod significat in diversas partes tendere: & ob repletione copiosam turgidum facere. Virgilius. Sic cythiso pastæ distentent vbera vaccæ. Et huiusmodi autem Ingluuie nimiâque ciboru[m] ingestione: præstaretur interdum materia immundiciæ, atq[ue] pollutionis nocturnæ. Proinde monet hic versus esse fugiendam ciborum crapulam: ne accidat nobis ludificatione illusionéque dæmonis ob huiusmodi distentionem illa nocturna contaminatio. Nec desunt qui hic distendat legunt: non distentet, sed nihil refert vtrum legatur. IN
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0134.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 115 IN QVADRAGESIMA, alius hymnns. I Am Christe sol iustitiæ Maiore tuo munere Mētis diescant tenebræ. Quod deëptio sit criminu[m]. Virtutu[m] ut lux redeat: 4 Dies uenit dies tua[m]: Terris diem dum reparas. In qua reflorent omnia. 2 Da tēpus acceptabile: Lætemur in hac: ad tuam Et poenitens cor tribue Per hanc reducti gratiam. Conuertat ut benignitas 5 Te rerum uniuersitas Quos longa suffert pietas. Clemens adoret trinitas: 3 Quiddam poenitentiæ Et nox noui per ueniam Da ferre: licet grandium Nouum canamus canticu[m]. Etiam carminis iambici dimetri speciem gerit & formâ (vt præcedens) hic hymnus, eius tamen non omnino tenetur legibus. Nam potissimum in tertia regione ac sede trocheum recipit, qui à carminis huiusce sedibus omnib[us] exulat ac excluditur. In eo deus oratur, vt quoniam nunc est tempus acceptabile & dies salutis gratiam nobis concedat, salutarem pro peccatis nostris poenitentiam agendi. 1 ANNOTATIONES. In primo versu. Mentis diescant tenebræ. Diescant: diurno lumine illustrentur, & illuminatrice gratia diuina propellantur, est enim discere: lucescere, & die terris reddi atque ostendi, & apta hic est metaphora, à die & lumine sensibili: ad intellectualem ac spiritualem. Porro alij hunc primum versum ita legut. Ia Christe sol iustitiæ, noctis recedant tenebræ: nunc mētis erat cæcitas, virtutum & lux redeat. Sed nullum in sententia est discrimen: sic ne, an vt ante positum est legeris. 2 In secundo versu. Quos longa suffert pietas. Pietas dicitur cultus deo debitus: aut obseruantia & veneratio quæ à filiis est exhibéda parentibus. Cum verò deo attribuitur ad homines, vt frequenter in vsu ecclesiastico: sumitur pro benignitate, clementia & misericordia. Itaque hic orat ecclesia, vt quoniam longanimitas dei nos longo tempore sustinet, expectans conversionem nostram: ipsa tandem ad poenitentiam nos adducat. Cæterum huius versus duo postrema carmina: h ij alij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0135.png
Transcription: ATR-1
116 Hymnorum alij hoc pacto habent, ne nos vacuos transeat: hoc quod benigne prorogas, hoc est, ne illa benigna dilatio tua qua differs iram tuam nobis immittere: negligenter à nobis incuriis & sine fructu conversionis & boni operis prætereatur. Et hæc sententia: etiam pia est & conveniens. 3 In tertio versu. Da ferre, quanuis grandium. Adiectiuum illud, ac sequens substantiuum criminum, refertur, vt hæc habeatur sentetia. Da ô Christe nobis ferre ac pati quiddam poenitentiæ quod demptio sit & ablatio criminu[m] quauis grauium & enormium: magno tuo & ingenti dono. Ex sola enim gratuita bonitate tua: omnia nostra crimina quantumuis grauia delere paratus es. 4 In quarto versu. Dies venit dies tua. De die paschali hic versus rectè intelligitur: qui dies domini est, na[m] triumphali sua resurrectione illum consecrauit & sanctificauit. Vnde in denominationibus dierum hebdomadę, dies illi respondens per totum anni circulum: vocatur dies dominicus. Et de illo die canit ecclesia. Hæc dies quâ fecit dominus: exultemus & lætemur in ea. < Psal. 117.> Porrò in illa die res florent omnia, non tam corporaliter ob vernam temperiem, quàm spiritualiter ob nouam vitam humano generi reparatam. Idcirco subiungit aptè litera, lætemur in hac, scilicet die tua paschali: reducti ad tuam gratiam, per hanc diem. Na[m] per paschale mysterium reconciliati sumus deo: & ad vitam reuocati. IN QVADRAGESIMA, alius hymnus. I Esu quadragenariæ Qua pro suis excessibus Dicator abstinentiæ: Orat profusis precibus. Qui ob salutem metiu[m] 4 Tu retroacta criminæ Hoc sanxeras ieiunium. Tua remitte gratia: 2 Quo paradiso redderes Et à futuris adhibe Seruata parsimonia. Custodiam mitissimè. Quos inde gastrimargiæ 5 Vt expiati annuis Huc illecebra depulit. Ieiuniorum victimis: 3 Adesto nunc ecclesiæ: Tendamus ad paschaliæ Adesto poenitentiæ. Digne colenda gaudia. Propemodum carminis iabici dimetri leges & iura ser- uat
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0136.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 117 uat hic hymnus: habet tamen interdu[m] vocalis post vocalê sine collisione consequentiam, & nonnullis in locis trocheum pro spondeo. Assignantur in eo commoditates ieiunij quadragesimalis: à Christo constituti ob animarum nostrarum salutem, & oratio ad ipsum fit, vt dignetur salutarem nobis poenitentiam elargiri, & gratiam dignè celebrandi festa paschalia. 2 TANNOTATIONES. In secundo versu. Quo para diso redderes. Hic vna adducitur causa instituti à Christo ieiunij, scilicet vt homines per ieiunium & abstinentiam redirent in paradisum: quos primorum parentum gula & vetiti fructus manducatio illinc expulerat, & in hoc quasi exilium detruserat. Porrò gastrimargia Græcum vocabulum: Latine ingluuiem significat cum quis nimia ciboru[m] copia se onerat atq[ue] refarcit. Illecebra verò dicitur: quicquid ad voluptates gustus & tactus nos illicit ac prouocat: vt cibus, potus, corporum pulchritudo, & alia concupiscentiæ carnis irritamenta. 4 In quarto versu. Tu retroacta crimina. Duo hic petuntur: quæ semper à deo obnixè postulare debemus, scilicet comissorum ac perpetratorum criminum remissio: & à futuris ne admittantur cautio atque custodia. Et meritò hæc à deo postulanda sunt, sine quo nec antactoru[m] peccatoru[m] venia, nec à futuro malo liberatio atque protectio obtineri potest. 5 In quinto versu. Vt expiati annuis. Hic alia assignatur causa obseruationis ieiunij quadragesimalis, vt scilicet per illud tanquam hostia[m] & victima[m] deo oblatam, animo expurgati à carnalibus desideriis, paschalia sacramenta dignius sumere & tantâ solennitate syncerius celebrare possimus, est enim ieiunium vt purgatoria quædam superfluorum humorum medicina: animu[m] disponens ad puriorem & synceriorem diuinorum participationem. IN QVADRAGESIMA: ALIVS HYMNVS. Svmni largitor præmij, Ad te deuotè clamantum. Spes qui es unica mu[m] 2 Nostra te conscientia di: Graue offendisse monstrat Præces intende seruorum Qua[m] emu[n]des supplicamus. Ab omnibus piaculis. h iij Si
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0137.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 119 puro corde rogemus deum vt peccatoru[m] remissione[n] nobis tribuat illam debet nobis exhibere ex suo ipsius promisso, quo pollicitus est p[er] qu[er]c[ui]cunque orantes petierimus, haud dubiè illa fiet nobis. < Marc. II> 4 Q[uæ] la quarto versu. Ergo accepta tu nostru[m]. Ita legedu[m] est id carmen per imperatiuu[m] modu[m] verbi actiui: quod cu[m] accusatiuo sequente ordinetur. Na[m] si ponatur ibide[m] imperatiuum passiuu[m] acceptare, vt medosi habent libri: neque illud sententiæ congruet neque structuræ orationis, quonia[m] accusatiuus ille non posset cu[m] eo verbo rectè ordinar. Alij autè legunt, ergo accepta hoc nostru[m], & vtiq[ue] rectius q[uæ] cæteri: nam pronomen tu, videtur ibi superfluere. 1. Cor. 10. 5 Q[uæ] In quinto versu. In qua gloriatur vnus. Verbu gloriatur non propriè ibi sumitur: vt significet de aliquo bono apud se gloriam & gesti[n]ctis animi lætitiâ habere, quo modo apud paulu[m] legim[ur]. Qui gloriatur: in domino glorietur, sed hic tætundè valet: atque glorificatur, laudatur, & honoratur. Id enim aptius deo q[uæ] alteru[m] attribuimus. IN QVADRAGESIMA, alius hymnus. Nazaræne dux Bethleem, verbum patris. Quem partus alui virginalis protulit. Adesto castis Christe pars imoniis: Festumq[ue] nostrum rex serenus aspice, Iciuniorum dum litamus uictimam. 2 Nihil hoc profecto purius mysterio: Quo fibra cordis expiatur liuidi, Intemperata quo domantur uiscera, Aruina putrem ne resudans crapulam: Obstrangulatæ mentis ingenium premat. 3 Sit trinitati in unitate gloria: Sit unitati in trinitate gratia, Potestas honor atque jubilatio: Nostra benignè cum beneuolentia Iciuniorum acceptanti munera. Amen. Monocolo, vnumbreque & vniforme carmen in hoc h iiij hymno
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0138.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum hymno seruatur, iambicum scilicet senarium: quod in locis imparibus primo, tertio & quinto iambum habet & spondeum, & interdum anapestum pro spondeo. In sedibus autem paribus secunda, quarta & sexta, solum iambu[m] si modo postrema carminis syllaba fuerit loga. Nam si breuis syllaba (vt fit) carmen terminet: sexto loco costituitur pyrrhichius. Et huiusce carminis regula, exactissimè in duodus primis huius hymni versibus obseruatur: quos constat esse Prudentij. Non autem in tertio versu, quod nonnullis in locistrocheum admittat, & pyrrhichium in anterioribus sedibus, vocalem item habeat nunc vocali, nunc litteræ, in, sine collisione postpositam: quæ legibus carminis hexametri aduersantur. Neque tertius ille versus apud Prudentium legitur, sed ab incerto aliquo authore adiectus est: vt pro more ecclesiastico hymnus iste in gratiarum actionem desinat. Author eius Prudentius. apud quem hymnus iste longè copiosior est & profusior: quàm in officio ecclesiastico cantari soleat. Nempè in eo eleganter & amplè ieiunij commendationem prosequitur exemplo Moysis, Helię, Ioannis Baptiste & Christi, quinimò & Niniuitarum: qui audita prædicatione Ionæ publicum indixerunt ieiunium, & sua poenitentia deum sibi infensum placaueru[n]t. Si cui igitur cordi fuerit hymnum totum percurre: ad fontem ipsum (Prudentium dico) recurrat. < Ioh. 3> < Luca 1> < Luca 4> < Matth. 2> < Michea. 5> ANNOTATIONES. In primo versus. O Nazaræne dux Bethleem. Filius dei (ad quem dirigitur hæc supplicatio) vt homo factus, dicitur hic Nazarenus: quonia[m] in ciuitate Nazareth conceptus fuit & enutritus, vt euangelica tradit lectio, completumque est in ipso id propheticum: quoniam Nazarenus vocabitur. Dicitur & dux Bethleem, quod ibi secundum homine nat[us] est, & à magis adoratus. Vnde & à Michea propheta locu[m] nativitatis eius prænunciant: hoc appellatus est nomine, cu[m] ait: Et tu Bethleem terra Iuda, nequaquam minima es in principibus Iuda: ex te enim exit dux, qui regat populum meum Israel. Porrò in hac dictione Bethleem, constituendo carme[m] in pedes: seruada est syneresis: quæ est duaru[m] sylabaru[m] eiusde[m] dictionis 1 vna[m] coalescetia: ob collisione[m] vocalis, vt dictio supradicta, tu[m] cu[m] pedes exquiruntur, p[er]feratur dissyllaba: quauis semp[er] trissyllaba scribit debeat & legi. < In>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0139.png
Transcription: ATR-1
EXO. In quinto eiusdem primi versus carmine (habet enimquis que versuum, quinque carmina conformia) litamus ver- bum à litare (quod sacrificare signat & offerre) cum accu- satiuo ponitur. Interdum & datiuum habet, vt Mantuan[us]. Sarmane Ioui superisque litatum. Nonnunquam verò ablatiuum, vt Virgilius in Aeneide. Sanguine quærendi reditus, animâque litandum Argolica. 2 In secundo versu. Quo fibra cordis expiatur liuidi. Fibra in singulari numero hic ponitur: quod nomen au- thores frequentius pluraliter dicunt. Et est quarumuis re- sum extremitas. Vnde & iecoris, cordis, linguæ, & quoru- cunque viscerum extremitates: fibræ dicûtur. Inde & ve- stimentorum oras extremâsque partes: simbrias dici putât Virgilius in Sexto. Nec fibris requies datur vlla renatis. Aruina verò est durum pingue inter curem & carnem: vt author est Seruius. Virgilius in Aeneide. Pars leues cly- peos & lucida spicula tergunt Aruina pingui. Itaque sen- sus huius versus est, quod per ieiunium crassior materies ipsius cordis oppressi nimia ciborum, copia expurgatur: ne ex larga sagina pinguedo & obesitas corporis in sudo- rem resoluta, obruat vigorem spiritus, obnubilati & of- fuscati copioso alimento corporisque pondere. Non en[im] sinit intemperatior cibus: lympidam animi aciem ad con- templationem rerumque perspicientiam subuehi. IN QVADRAGESIMA: alius hymnus. Vltor dei memento Fugiunt crucem tenebræ. Te fontis et lau- Tali dicata signo cri Mens fluctuare nescit. Rorem subisse sanctum: 4 Procul O procul ua- Te chrismate innouatum, gantum 2 Fac cu[m] uocante somno Portenta somniorum. Castum petis cubile, Procul esto peruicaci Frontem locumq[ue] cordis Præstigator astu. Crucis figura signet, 5 O tortuose serpens 3 Crux pellit omne cri- Qui mille per mean- men, dros, Frill-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0140.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Fraudésque fluxuosas Agitas quieta corda. 6 Discede: Christo hic est. Hic Christus est: liquesce. Signum quod ipse nosti: Damnat tuam cateruam. 7 Corpus licet satiscens Iaceat recliue paulum. Christum tamen sub ipso Meditabimur sopore. Amé Odę præsens & hymnus, carmen seruat iambicum dimetrum catalecticum, quod vna deest syllaba ad quarti pedis complementum. In vnoquoque enim carmine tres constituuntur pedes cum dimidio: vt sit quodque carmen heptimemeris iambica, id est medietas metri iambici septonarij. Constituitur autem primo loco & tertio, spondei aut iambus, nonnunquam verò anapestus, spondei sedem occupat. secundo verò loco, solus constituitur iamb[us]. Postrema demùm syllaba: nunc longa, nunc breuis (quod cuiusque carminis commune est) collocatur. Et vbique hoc in hymno, supradicti carminis lex & regula: integrè & examussim obseruata conspicitur. Author eius, Prudentius, qui hunc hymnum ponit in calce maioris & amplioris hymni inscripti, ante somnum, cuius initium est. Ades pater supreme, quem nemo vidit vnquam, patrisque sermo Christe, & spiritus benigne. Et hic cum cæteris hymnis Prudentianis passim legitur integer, nos autem solos hic eos posuimus versus: qui in ecclesiastico officio cantari solent. In eo sit exhortatio ad vnumquemque Christianum, vt cubiculu[m] petiturus sanctæ crucis signo se muniat contra insidias & illusinoes sathanæ, qui non modo in vigilia, sed & inter dormiendum homines infestat: illusoriisque terret insomniis. IANNOTATIONES. In primo versu. Te fontis & lauacri. Hortatur author hoc loco, quod assidua animum nostrum subeat recordatio, nos salutari fonte baptismatis, regenerationisque & iluminationis sacramento esse ablutos, vbi Christianorum nomen accepimus & peccatorum omnium abstersionem. Nos itidem sacrosancto vnctionis oleo delibutos esse atque perunctos: aut in ipsius baptismi susceptione, aut potius in sacramenti confirmatiois p[er]ceptione, quo tanquam pugiles cõtra demo- nem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0141.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 123 nem spiritualibus armls instruimur: charismatum scilicet spiritus sancti exuberantia & donis. 4. In quarto versu. Procul esto peruicaci. Præstigator dicitur, qui intuentium oculos præstingit ac eludit: obijci ens illis rei cuiuspiam speciem quæ tamen non adest, aut eam alio exhibens modo quàm res se habet. Vnde qui magis gaudent præstigijs atque vanitatibus: rectè præstigatores dicuntur: & omnium maximè is, qui præstigiaru[m] & mendacij pater est: enitens humanas mentes vana rerum figura & specie eludere, ad quem hoc loco couertitur authoris sermo. At verò peruicax, is, dicitur: qui perstat assiduè in opera, vt tandem vincat, violentéque & importunè alium quatit & impellit: vt tandem euiectum pro sternat humi, quod vel maximè dæmonis est proprium. 5 In quinto versu. Qui mille per meandros. Meander siue Meandrus: fluui est Phrygiæ siue Meoniæ, ita sinuosis fluxibus: vt sæpe credatur ad fontem reuerti. Ouidius. Non secus ac liquidis phrygius Meander in vndis. Vnde veteres, obliquitates omnes: Meandros appellarût. Cicero: Scio quos tu meandros quæsiuisti. Et ita hoc loco concinnè atque appositè inuolutiones illas, circuitiones & ambages obliquas quibus nos circuuenire noster adversarius emititur: author & meandros vocat, & fraudes fluxuosas atque sinuosas. 7 In septimo versu. Corpus licet fatiscens. Fatiscere est defatigari: siue deficere viribus ex assiduò labore, vt corp[us] diurna opera demùm fatiscit. Indefessus & defessus formantur: cognatæ significationis participia Sunt etiam qui in voce deponentis verbi: fatiscor proferunt. Sed vtrumuis dixeris: fatiscens participiu[m] rectè inde deducitur. Porrò recliue id dicitur: quod humi reclinatum est, fusum & stratu[m], vt dormientiu[m] corpora. Dicitur & in secunda declinatione reclium: sicut & cætera composita à nomine cliuus, & secundâ & tertiâ habet inflexione, vt ac:liu[m], deciuus procliuus: aut accliuis, decliuis procliuis. In secundo verò eiusde versus carmine: paulùm legendum potius crediderim (quod aduerbium est, significans parum, modicu[m], pauxillum) quàm paulò. Nam hoc comparatiuis dictionibus adiungi debet: sicut & cætera quantitatis aduerbia in o desinentua, vt tanto, quanto, aliquanto, modico. Virgilius. Paulò maiora canamus. Pau
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0142.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 511 deo in tertio loco, & in anterioribus sedibus recipit pyr- rhichium, contra huiusce metri leges & iura. Author eius Theodulphus Aurelianensis episcopus, quanuis non de- sint, qui ipsum Fortunato episcopo ascribant: alij verò Se dulio. Quisquis tamen eius author fuerit: hymmus ipse to- tus est religiosæ pietatis & affectuosæ deuotionis refertissimus, recensens dominicæ passionis mysteria, & præcla- ra viuificæ crucis præconia. in qua peractum est humanæ redemptionis sacramentum. Demum ad eam pia dirigitur oratio fidelium: vt illis protectio sit, munimentum & præ- sidium. 1 ANNOTATIONES. In primo versu. Vexilla regis prodeunt. Vexilla (vt notum est) signa sunt militaria principum & regum: quæ in bello eriguntur v- bi manus conseruntur cum hostibus, haud aliter insignia sacra passionis domini nostri: vt flagella, corona spinea, crux, claui, lancea: sunt eius vexilla, quibus antiquum debellant hostem, & principem huius mundi eiecit foras. 2 In secundo versu. Hic immolata est hostia. Substan- tiuum illud hostia, in fine versus huius positum: refertur ad adiectiua præcedentia, tendens & immolata, vt hæc ha beatur sententia, hostia (scilicet Christus: qui obtulit se- metipsum pro nobis) tendens viscera siue membra confixa clauis, & etiam tendens vestigia manus siue manuum: immolata est hic, scilicet in cruce tanquam in sacrosancto altari, gratia redemptionis: id est propter nostram redem- ptionem, vt gratia, ibi sit ablatiui casus. 3 In tertio versu. Quo vulneratus insuper. Pronomen illud quo, refertur ad nomen patibulo: in primo versu positum, vt hic sit sensus, in quo patibulo: vltra manus & pedes confixos ipse carnis conditor etiam vulneratus est à cumine & cuspide militaris lanceæ, vt & ipse nos lauaret à crimine: ex eo vulnere lateris manauit vnda sanguine. Cæterùm iam Christi crucifixio quàm lateris eius iam mortui apertio: ex decimonono euangeli Ioannis capite manifestè cognoscitur. 4 In quarto versu. Regnauit à ligno deus. Illud oraculum propheticum sumptum est ex psalmo 95. vbi secundum Romanâ psalmodiâ nunc legitur. Commoueatur à facie eius vniuersa terra: dicite in nationibus quia dominus regnauit à ligno. Et in tempore paschali vsque ad ascensionem domini, vbi sit in offi cio
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0143.png
Transcription: ATR-1
116 HYMNORVM cio ecclesiastico memoria de facta cruce: habetur hic ver sus ante orationem, secundum multarum ecclesiarum v- sum Dicite in nationib[us]: quia dominus regnauit à ligno. Psalterium tamen hebraicum & gallicum: non habet in eo versu adiectam hanc particulâ, à ligno, vt studiosè & gna- uiter annotauit in illius psalmi expositione: præceptor meus, Iacobus Stapulensis. Porrò alij hunc versum ita le gunt. Impleta sunt quæ cecinit, David fidelis carmine: di- cendo nationibus, regnauit à ligno deus. Sed aut pauca aut nulla est in sensu discrepantia: sicne an aliter legeris. Non est tamen hoc secundo modo carmen tam aptum, nam trocheus in primo carmine tertium occupat locum. Insuper adiectiuum illud fideli, concinnius ad substanti- uum carmine: quàm in nominativo positum ad David re- fertur. Et præpositio in tertio carmine expressa, reddit eâ sententiam conformiorem illi particulæ psalmi, ex qua sumpta est. 5 In quinto versu. Ornata regis purpura. Nomine purpuræ intelligit hic author pretiosum Christi sanguinem: quo ipsa crux perfusa & sanctificata est, quòd purpurei sit & rosei coloris, ipsique purpuræ colore persi milis. Referunt enim naturales historici: purpuram ipsam cochiliorum sanguine tingi. Et conformis est hæc deuo- ta sententia illi sublimi præconio: quo sanctus Andreas gloriosa morte deum clarificaturus, visam crucem saluta uit, ita exclamans. Salue crux pretiosa, quæ in sanguine Christi dedicata es: & ex membris eius tanquam margari tis ornata. 6 In sexto versu. Beata cuius brachijs. Hic brachia dicuntur laterales extremitates crucis in transuer sum porrectè: quibus domini nostri brachia erant affixa. Dicitur itidem metaphoricè hoc loco arbor crucis fuisse statera corporis domini, quoniam sicut statera sustentat pondus illi impositum: ita & crux ipsa sustentauit gloriosum Christi corpus in eo suspensum, & prædam tulit tarta ris: nam virtute crucis & mortis Christi, infernus spolia- tè est, vt prædixerat propheta. Ero mors tua O mors, mor sus tuus ero inferne. Cæterùm in secudo huius versus car mine potius legendum est. Pretium pependit seculi, vt sit anapestus in primo loco: qui non vitiat carmen, qui seculi pependit pretium, vt legunt multi. Nam troche ibi ter tium occuparet locum, quod non est vsquequaque in hoc gene-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0144.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 127 genere admittendum. At verò nonnulli post hunc sextum versum, subnectunt & hos duos versus: etiam ad sanctæ crucis præconium pertinentes. Aroma fundis cortice: Vincis saporem nectaris. Iocunda fructu fertili: Plaudis triumpho nobili: Quis sanè piam & deuotam continent sententiam: & facilè coniectari possunt ab eodem (quo reliqui authore compositi) Eorum intelligentia est clara. DE PASSIONE DOMINI: alius hymnus. 1 Ange lingua gloriosi Praelium certaminis: Et super crucis trophæo Dic triumphum nobilem. Qualiter redemptor orbis Immolatus uicerit. 2 De parentis protoplauisti Fraude facta condolens: Quando poni noxialis Morsu in morte corruit. Ipse lignum tunc notauit Damna ligni ut solueret. 3 Hoc opus nostræ salutis Ordo depoposcerat: Multiformis proditoris Ars ut artem falleret. Et medellam ferret inde: Hostis unde læserat. 4 Quado uenit ergo sacri Plenitudo temporis: Missus est ab arce patris Natus orbis conditor. Atq; uentre uirginali Caro factus prodijt. 5 Vagit infans inter arcta Conditus præsepia. Membra pannis inuoluta Virgo mater alligat: Et pedes manusq; crura Stricta cingit fascia. 6 Lustra sex qui iam peracta Tempus implens corporis. Se uolente natus ad hoc Passioni deditus: Agnus in cruce leuatur Immolandus stipite. 7 Hic acetu, fel, arundo, Sputa, clauis, lances Milite corp[us] perforatur: Sanguis unda profluit. Terra, pontus, astra, mund[us] Quo lauantur flumine. Crux
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0145.png
Transcription: ATR-1
128 HYMNORVM 8 Crux fidelis inter omnes Arbor una nobilis. Nulla sylua talem profert Fronde, flore, germine. Dulce lignum, dulces claus Dulce pondus sustinens. 9 Flecte ramos arbor alta: Tensa laxa viscera. Et rigor lentescat ille: Quem dedit natiuitas. Vt superni membra regis Miti tendas stipite. 10 Solæ digna tu fuisti Ferre seclipretium. Atque portum præparare Nauta mundo naufragæ Quem sacer cruor perunxit Fusus agni corpore. 11 Gloria et honor deo Vsquequo altissimo. Vna patri, filioq[ue] Inclyto paraclito. Cui laus est et potestas Per æterna secula. Amen. Carmen trochaicum alcmanio & euripidio alternatim in hoc hymno eleganter & exactè servatur, de quo superius habita est mentio: in explanatione illius hymni de natiuitate domini. Corde natus ex parentis: ante mundi exordium. Author eius: Fortunatus episcopus. Commendatur in eo miris præconijs sacratissima crux: & totius humanæ redemptionis sacramentum per natiuitatem Christi & mortem, reseratur. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. Prælium certaminis. Quo scilicet Christus pugnauit contra forté armatum, custodientem atrium suum: sed ipse fortior superueniens: arma eius in quibus confidebat abstulit, & < Lica. 23.> spolia eius distribuit, vtpote cõtra demonem: quem ignominia crucis & singulari humilitate deuicit, prostrauit, et mundo eiecit. Et hic potius legendum putarim super crucis trophæo quàm trophæum: nam super præpositio sumpta pro de (sicut hic capitur) solum postulat ablatiuum casum. 2 II In secundo versu. De parentis protoplasti. Hic protoplasti legendum est sine u intertia syllaba: non protoplastasti, vt habent libri mendosi, nam hoc latinè non dicitur. Protoplastus autem secundæ declinationis, siue protoplastes, is, secundum tertiam inflexionem: est qui primo plasmatus atque è terra format est: vt Adâ primus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0146.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 129 primus patens. Deduciturque à verbo plasmare: quod si- gnificat (vt antè quoque dictum est) ex terra siue argilla quicquam effigiare. 3 In tertio versu. Et medellam ferret inde. Consimile habet sententiam ecclesia catholica in præfatione sanctæ crucis: Ita deum patrem collaudans. Qui salutem humani generis in ligno crucis constituisti: vt vnde mors orieba- tur, inde vita resurgeret, & qui in ligno vincebat: in ligno quoque vinceretur, per Christum dominum nostrum. 4 In quarto versu. Quando venit ergo sacri. Id ex beato Paulo sumptum est: sic ad Galatas scribente. <Gala. 4.> Cu[m] au- tem venit plenitudo temporis: misit deus filium suum fa- ctum ex muliere, factum sub lege: vt eos qui sub lege eru[n]t redimeret, vt adoptionem filiorum recipereamus. 5 In quinto versu. Stricta cingit fascia. Fascia: genus est ligatur[um] qua pueri ligari solent, aliudve quippiam co[m] stringi. Vt apud Esaiam co[m]minatur dominus filiabus Sió <Esa. 3. 1> in repressionem superbia ipsarum: quòd erit eis pro fascia pectorali cilicium. Et Hieremias. Nunquid obliu- scetur virgo ornamenti sui: aut sponsa, fasciæ pectoralis suæ? Inde fasciola diminutiuum. Et fasciari est puerorum more fascia ligari. Cæterùm quintum carmen huius ver- sus, vt trocheum omnibus in locis habeat: quemadmodu[m] debet, ita rectè disponitur, & pedes manusque crura: sicut antè positum est. Veruntamen non est ibidem apta conne- xio grammmaticalis: coniunctionis encliticæ, q[ue]; quæ hic in medio dictionum quas copulat, ponitur: & non in fine, quod est contra eius naturam atque conditionem: Idcir- co non obseruata lege carminis: satius esset ita illud car- men proferre, pedes, manus atque crura. 6 In sexto versu. Lustra sex qui iam peracta. Hoc mo- do legendum est per accusatiuum: & non in ablativo, lu- stris sex qui iam peractis. Nam primo huiusce carminis loco: debet trocheus constitui. Ordinatur autem accusati- uus ille cum participio implens: quoniam per appositio- nem annectitur huic accusatiuo tempus, vt hic habeatur intellectus. Qui Christus, implens sex lustra iam peracta: existentia tempus corporis. Nam tanto ætatis tempore co[m] stituerat ipse ante passionem suam hoc in mundo dege- re. Est autem lustrum: quinque annorum spacium, quare sex
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0147.png
Transcription: ATR-1
sex lustra complent triginta annos. Christus autem tricesimo suæ ætatis anno baptizatus est: deinde seipsum per euangelij annunciationem & miraculorum claritudinem mundo manifestauit, & demùm mortem pertulit, se tamen < Esai. 53.> volente: sicut ait Esaias. Oblatus est: quoniam ipse voluit. Et ad hoc natus est, venitque in mundum: vt passione ac morti sustinendæ deditus foret, & addictus. 7 In septimo versu. Sputa, clauis, lancea. Dictiones illæ quatuor: acetum, fel, arundo, sputa, hoc loco nominatiur sunt casus: referunturque ad verbum subauditum sunt aut habentur, hic: vtpote in mysterio passionis dominicæ. Duæ vero subsequentes dictiones, clauis & lancea: ablati ui sunt casus, & referuntur ad verbum perforatur. Posset tamen & illæ duæ postremæ dictiones, etiam in nominatiuo poni, & ita proferri: sputa, claui, lancea, vt aliqui non inerudite legunt, referrique ad idem verbum subintellctum: cum cæteris præcedentibus dictionibus: & tunc, verbum perforatur, absolutè ibidem ponetur: nullum habens casum quem post se regat. 8 In octavo versu. Dulce lignum, dulces clauos. Hoc loco, dulce lignum: nominatiuus est, positus cum participio sustinens vt suo adiectivo, dulce pondus verò accusatiuus est, eidem participio posterius annexus, sicut & proximus illi accusatiuus, dulces clauos. 9 In nono versu. Flectè ramos arbor alta. Hic per pro sopupeiam, personarumque fictionem, sermo ad crucem sanctam dirigitur: exposcens ut suarum extremarum partium flexione & incuruatione, laxiora reddat Christi membra in ea confixa, ne ex nimia distentione, qua omnia eius ossa dinumerari potuerint: graui ipse crucietur, petens itidem vt naturalis illa soliditas & duritas ligni crucis, lentior fiat & flexilis, qua quidem flexibilitatembra Christi tendantur mitius ac laxius, neque tam gravem patiantur dolorem. Sanè lentescere: est lentum, molle, laxum & flexile fieri, deduciturque ab adiectivo lentus: pro eadem significatione, vt lentum dicimus vimen: & arcum diutius extentum, lentescere. 10 In decimo versu. Ferre secli pretium. Dictio secli: per syncopam hic disyllaba esse debet, nam id carmen septem tantum syllabas admittit, Eodem quoque loco pul- chr
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0148.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 131 ehra quadam metaphora, crux ipsa: nauta dicitur, quòd totum genus humanum ad æternæ salutis stationem direxerit, & ita mudo naufrago, toti scilicet humano generi, pec catorum inundatione obruto, portum præpararit tutum & tranquillum: in quo à naufragio saluetur: quem quidem mundum sanguis effusus corpore Christi: abluit ab inqui- namentis suis, & tanquam salutare medicamentum inun- xit atque perfudit. 11 In vndecimo versu. Vsquequo altissimo. Dictio vsquequo, sæptus interrogatiue sumitur: idem significans quod vsque ad quod tempus aut locum, vt in psalmo. Vsquequo domine obliuisceris me in fine: vsquequo auertis faciem tuam à me? Hic verò (etsi minus proprie atque vlitate) sumitur assertorie: pro vsquequa- que, omniaque, in omni loco pariter & omni tempore, vt secundi carminis sensus sit: semper sit altissimo. DOMINICA IN RAMIS 1 palmarum. Loria; laus, & honor: tibi sit: rex Christe re- G demptor. Cui puerile decus prompsit os anna pium. 2 Israel tu rex, Dauidis & inclyta proles. Nomine qui in domini rex benedicte uenis. 3 Cætus in excelsis te laudat cælicus omnis. Et mortalis homo, & cuncta creata simul. 4 Plebs Hebræa tibi cum palmis obuia uenit. Cum prece, uoto, hymnis: assumus ecce tibi. 5 Hi placuere tibi: placeat deuotio nostra Rex pie, rex clemens: cui bona cuncta placent. 6 Hitibi passuro soluebant munia laudis: Nos tibi regnanti pangimus ecce melos. Amen. Hexametro carmine & pentrametro alternatim dispo- sitis conficitur hic hymnus: eleganter & deuotè composi- tus in præconium domini nostri, quòd cum ingenti hono- re & publica veneratione fuerit cum ramis palmarum & totius populi Hierosolymitani obsequioso cultu, ante pas- sionem receptus in Hierusalem. Author eius: Theo- dulphus episcopus Aurelianensis. Qui apud Ludovicum: 1 ij Pium
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0149.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM Pium, Francorum regem & imperatorem Romanorum, Caroli magni filium falso delatus & accusatus ab æmulis quòd filijs eius in coniuratione contra patrem saueret, eorumque partes sequeretur: ab eo Andegauiam relegatus est, & ibidem in carcerem coniectus. Cumque in solen nitate dei dominicæ in ramis palmarum supplicatio publica pro more ecclesiastico apud Andegauos fieret: cui & Ludouicus rex interfuit: & illac transiret clerus, cum populo, vbi Theodulphus custodiæ erat mancipatus: ipse aperta fenestra factóque silentio, hunc hymnum à se tunc primum editum suauiter coram omnibus concinuit. Cuius religione deuotionéque permotus Ludouicus, eum protinus vinculis liberauit: & in pristini honoris statum reuocauit, vtque deinceps in solemni illius diei supplicatione hymnus ille caneretur à clero: instituit. Quod deinde ab vniuersali ecclesia receptum est. 1 CANNOTATIONES. In primo versu. Promptit osanna pium. Osanna, dictio est hebraica: ex corrupto & integro composita, scilicet ex dictione osi: significante idem quod salua, & anna deprecantis particula: quæ significat obsecro. Abiecta autem litera i, à priore dictione: coalescit hæc dictio composita osanna signans idé quod salua obsecro. Sumitur autem ea dictio hic loco nominis: quod ostendit adiectiuum neutri generis illi adiunctum. 2 In secundo versu. Israel tu rex. Non est hic apponendum verbum secundæ personæ præsentis indicatiui est post Israel, vt adijciunt permulti: non habentes rationem quantitatis syllabarum, sicut deberent. Nam nomina propria, habentia a ante el: producunt apud probatos authores illam vocalem vt Michael, Raphael, Israel. Fortunatus Israeliticos iussit adesse viros. Et Valerius Flaccus. Hic & odoratus flagranti crine Michael. Nec solu secunda syllaba huius dictionis Israel producitur: sed & tertia naturaliter est longa, sicut & consimilium illi nominum. Quare verbum es superadditum: omnino corrumpit & vitiat carmen. Est autem dictio Israel, ibi genitiui casus: & ordinatur cum nomine rex: quoniam ea vox in scriptura nunc indeclinabilis est, vt in illo sacrosanctæ virginis cantico. Susceptit Israel puerum suum, & permultis aliis locis: & etiam hoc in loco. Nunc vero declinationem recipit
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0150.png
Transcription: ATR-1
EXO. <133> pit, vt in Exodo. Fugiamus Israelem: dominus enim pu- gnat pro eis. Et in psalmo. Dispersiones Israelis congrega <Exo. 14. Psal. 146. Psal. 131.> bit. Ita dictio David in scriptura semper indeclinabilis est, vt in psalmo. Memento domine David: & omnis man- suetudinis eius, vbi genitiui casus est: & mille aliis in lo- cis. Apud probatos autem authores & extra sacra scriptu ræ libros: id nomen declinationem tertiam recipit: & me diam syllabam in obliquis semper habet longam: sicut & hoc in loco, vnde Mantuanus ita dichonem illam adap- tat carmini: cum multis in locis, tum in vita sancti Ludo- vici Morbioli: dicens. Hæc obscura pium mersit Davida vorago. 3 In tertio versu. Te laudat cælicus omnis. Non hic cælitus aduerbium legi debet: idem significans quod de cælo. tum quod illud, suapre natura verbum ex- poscat potius motum de loco significans: quale non est verbum laudat, tum quòd superfluum videretur id aduer bium: cum in eodem carmine ponatur, in excelsis: ad si- gnificandum cælestem regionem. Sed cælicus dicendum est hoc loco, id est cælestis: quod sit adiectiuum nominis cætus, in eiusdem carminis principio positi. At verò in se cundo eiusdem versus carmine: coniunctio & geminan- da est hoc modo. Et mortalis homo, & cuncta creata si- mul. Alioqui duo illi nominatiui secundi carminis, nul- la copula connecterentur: quod ineptam faceret oratio- nis compositionem. 4 In quarto versu. Cum palmis obuia venit. Hic ob- uia nomen legendum est, non obuiam aduerbium: quem- admodum aliqui habent libri, vt satis manifestat ipsa car- minis ratio. Hæc autem omnia quæ isto in loco referun- tur: apud Matthæum capite vicesimoseptimo & cæteros euangelistas ample & diffusè narrantur: quare non opus visum est illa ex euangelijs hic adducere. 6 In sexto versu. Soluebant munia laudis. Munia di- cuntur debita obsequia, siue officia cuique propria. He- bræi autem cum laude & canticis dominum introeuntem in sanctam ciuitatem suscipientes: suo fungebantur offi- cio, & debitum illi præstabant obsequium, idcirco illi sol- uisse dicuntur munia laudis, habetque id nomen in vsu solum nominatiuum, accusatiuum & vocatiuum plura- lem. Alij verò hoc loco munera legunt: & etiam recte= i iij nam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0151.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum nam & munus pro officio sæpenerò sumitur. Porro superioribus annis apud cænobium Cluniacum aliquantisper diuersatus: vidi supradictis sex versibus in hoc celebri & præclaro hymno adiectum hunc septimum versum. Fecerat Hebræos hos: gloria sanguinis altos. Nos facit Hebræos: transitus ecce pius. Cuius hæc est sententia. Hierosolymitani qui te ô Christe laudibus prosecuti sunt. Hebræi fuerunt, quoniam ex anti quis patribus Hebræis, patriarchis & prophetis claro stémate sunt progeniti: & potissimùm ab Abram, qui Genesis decimoquarto capite primum cognominatus est Hebræus, < Gen. 14.> vbi dicitur. Et ecce vns qui euaserat: nunciauit Abram Hebræo, qui habitat in conuale Mambrę. Nos autem Christianos, reddit Hebræos mystice & secundum spiritum sacer ille transitus: quo per tuam sanctam passionem transimus a morte ad vitam, à tenebris ad lucem, à seruitute ad libertatem, à vitijs ad virtutem. Et in hoc secundo carmine alludit author ad interpretationem huius nominis Hebræus: descendentis ab Heber, quod transitu[m] siue transitionem significat. Vnde glossa ordinaria expone[n]s locum illum Geneseos capite decimoquarto iam adductum: ait in explanatione dictionis illius, Hebræo. Septuaginta interpretes pro Hebræo: habent, transluviali: quia scilicet Abram de Mesopotamia veniens transito fluviô Euphrate sedem posuit in terra Chanaam. Vnde Iesus Nauc, Quid vultis seruire dijs patrum vestrorum: qui sunt trans flumen? Et glossa inter linearis eodem in loco dicit Hebræo: id est transitori. Quibus idem astipulatur Nicolaus Lira, perhibens & Abram & eius posteros Hebræos dici ab Heber, quod transitum signat: quoniam Abram iussu domini veniens de terra & cognatione sua in terram Chanaam: fluuium Eufra- tem transiuit. De quo etiam diffusam fecit annotationem Paul[us] Burgensis: in 21. capite Matthæi. IN
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0152.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 135 IN EADEM DOMINICA: alius hymnus. M Agno salutis gaudio Lætetur omne seculum: Iesus redemptor omnium Sanauit orbem languidum 2 Sex ante paschæ ferias Aduenit in bethaniam: Vbi pie post triduum Resuscitauit Lazarum. 3 Nardi Maria pistici Sumpsit librâ mox optimi: Vnxit beatos domini Pedes rigando lachrymis. 4 Post hæc iugalis asinæ Iesus supernus arbiter Pullo sedebat: inclytam Pergebat Hierosolymam. 5 O quàm stupenda pietas Mira dei clementia. Sessor aselli fieri Dignatur author secudi: 6 Ramos uirentes sum- pserat Palma recisos tenera: Turba processit obuiam Regi perenni plurima. 7 Honor, uirtus, impe- rium Si trinitati unicæ: Patri, nato, paraclito Per infinita secula. Amè. II ambicum dimetrum carmen in hoc hymno propemodum obseruatur: præter id quòd nónullis in locis trocheus, nunc pro spondeo, nunc pro iambo ponitur. Describitur in eo Lazari resuscitatio, effusio vnguenti à pia Magdalena super dominum in coena, introitus Christi in Hierosolymam super asinam, & officiosa ipsius turbæ illi occurrentis deuotio. Quæ omnia ex euangelica lectione: plana & nota sunt. 2 IANNOTATIONES. In secudo versu. Vbi pie post < Ioan. II.> triduum. Non sumendum est illud triduum: à die aduentus Christi in Bethaniam: quoniam tunc feria tertia ante pascha primum resuscitasset Lazarum: quod euangelicæ lectioni repugnat. Sed numerandum est illud triduanum spacium à tempore mortis Lazari, vt sensus sit, quòd Christus resuscitauit Lazarum in Bethania: post triduu[m] obitus & sepultura[m] ipsius. Quatriduanus enim resuscitatus est Lazarus, & iam quatuor dies in monumento habens: vt dicit scriptura. Proinde expressior esset sententia, i iij, si per
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0153.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM si per præteritum plusquam perfectum legeretur: hoc modo, vbi piè post triduum resuscitarat Lazarum. 3 In tertio versu. Nardi Maria pistic. Nardus, i, foemi nini generis, & Nardum, i, generis neutri: frutex est grati & iucundi odoris, ex quo vnguentu[m] conficitur quod Nardinum vocant. Tibullus. Illius puro distillet tempora nardo. Et in canticis legimus. Dum esset rex in accubitu suo: <Canti.1.> nardus mea dedit odorem suum. Hoc autem in loco neutri generis esse conijcitur propter adiectuum illi adiunctum scilicet pistic. Dicitur autem nardum pisticum: aut à loco in quo crescit aut à qualitate & conditione: quia syncerum est & purum, neque aliarum specierum admixtione adulteratum. Pistic enim: fidem signat. Inde pisticum: fidele. In eodem versu. Pedes rigando lachrymis. Non id intelligatur esse factum: quòd Magdalena lachrymis <Ioan.12> gauerit pedes domini in coena illa quæ describitur 12. Ioan.cap. & ab alijs tribus euangelistis. Nam in illa, ex de uoto mentis affectu vnxisse quidem pedes domini & extersisse capillis suis legitur: non autem lachrymis irrigat <Lucæ.7.> se. Sed in conuiuio illo cuius mentionem facit Lu.ca.7. facto in domo Simonis Pharisa, cui inuitatus affuit dominus: referitur ipsa no[n] nominatim expressa, sed nomine pec catricis in ciuitate subinsinuata, amaris lachrymis irrigat se pedes domini, eosdem extersisse capillis & inunxisse vnguento: in salutarem pro peccatis suis poenitentiam, quorum, teste totius misericordiæ fonte: ibidem obtinuit remissionem. Atqui hæc vnectio pedum domini cum lachrymis: alia omnino fuit, & numero, loco, ac tempore diuersa ab illa vnectione, quæ facta est post suscitationem Lazari in coena, vt consideranti circumstantias loci & teporis: ex euangelica lectione facilè constat. Eadem tamen sus fuit mulier, quæ & primo vnguit pedes domini cui lachrymaru[m] irrigatione, in salutaré ab illecebris seculi couer- sione: & secundo inuixit etia[m] pedes domini sine lachrymis ex affectuosa amoris in Christu[m] deuotione, quinimmo & tunc etia[m] parte[m] vnguenti effudit super caput Christi discu[m] bentis, vt alij narrant euangelistæ. Quòd autem omnino <Mat.26:> eadem fuerit mulier quæ vtranque fecit inunctione[m]: dilu <Ioan.11.> cide ex Ioane colligitur, qui in principio vndecimi capi- tis narraturus resuscitatione[m] Lazari: dicit Mariam sorore[m] Lazari
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0154.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 137 zari eam fuisse, quæ vnxit dominum vnguento, & extersit pedes euius capillis suis: & iam id factum ab ea suisse re- statur, In duodecimo verò capite describens coenam domi no exhibitam in Bethania, in qua Lazarus iam ressuscita- < Ioannis 12> tus erat vnus ex discumbentibus: rursum refert amatoriâ Magdalenam vnxisse pedes domini & cappillis suis eos exterisse, domumque impletam esse ex odore vnguenti. Quare id ipsum quod Ioannes vndecimo capite iam factu < Luca 8 Marci 16> dixerat: intelligi debet in domo Symonis Pharisa in ciuitate Hierusalem esse longe antè peractum. Huic accedit quod Lucas capite octavo dicit dominum nostrum à ma- ria Magdalena eiecisse septem dæmonia, & idem attestatur < > Marcus capite decimosexto. Beatus autem Gregorius septem illa dæmonia interpretatur vniuersitatem vitioru[m] ab ea expulsorum in fructuosa eius ad dominum co[m]uersione: quam Lucas (vt dictum est) septimo capite explicat Demùm ecclesia catholica hâc omnino sequitur & approbat sententiam, quòd mulier illa cuius solus meminit Lu- cas, publica poenitentia & satisfactioe ad dominum con- uerta: fuerit Maria Magdalena. Nam & euangelium illud < > & opus salutare ibi descriptum: legit in solennitate & of- ficio celebritatis eiusdem sacræ Christi amatricis, & à Christo dilectæ. Quare non est illud aut revocandum am- plius in dubium: vt nonnulli faciunt, aut ambigendum. Neque id quoquo pacto cedit in ipsius Magdalena con- < > tumeliam aut ignominiam, quòd dicatur aliquando fuisse peccatrix: sed insigniorem hoc ei parit gloriam & laude: < > quod ex barathro damnationis & via perditionis integrè & synceriter resipuerit, Christi fuerit in carne diuersantis hospita, resurrectionis domini ad apostolos nuncia, evan- < > gelicæ veritatis deinde apud Massilienses prædicatrix, e- < > remique per multa annorum curricula habitatrix, cæle- < > stem in terris vitam iugi dei contemplatione degens: at- < > que ab angelicis choris (quorum frequenti fruebatur co- < > sortio) sæpius à terra in aera sublata. Quæ sanè à patre mi < > sericordiarum & authore vitæ, hominibus proposita est: < > tanquam poenitentiæ speculum insigne, quod intuentes: < > à præteritis peccatis pedem reuocet & ac vberrimum ve- < > niæ ad benignitatis fontem recurrant. 4 In quarto < > versu. Post hæc iugalis asinæ Lugale id dicitur: quod iuga < > sub-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0155.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum subditur atq[ue] astringitur. vt equus, bos, asinus. Hinc pullu asinæ vocat Matthæus filium subiugalis. Sic tædæ iugales & vincula iugalia, dicutur foedera matrimonij. Ouidi Illa velut crimen tædas exosa iugales. Et Virgilius. Cui vincula iugalia curæ deducitur aute à verbo iugo, as, are: quod coniungere significat, & quasi ad vnum iugum alligare. Cicero in Tusculanis. Hoc quidé est comune virtutu: omnes enim inter se nex & iugatæ sunt. 6 In sexto versu. Palma recisos tenera. amputatos, abscisos. à verbo recidor, eris, quod actiuum habet. recidere, ex re & cædo compositum. ovidius. Sed immedicabile vuln ense recidendum est, ne pars syncera trahatur. IN COENA DOMINI. R Ex Christe factor Pari doloris formulam. omnium: 4 Ligatus es vt solueres Redemptor & credentium. Mundi ruentis complices. Placare votis supplicum: Per probra terges criminæ Telaudibus colentium. Quæ mudd auxit plurima. 2 Cuius benigna gratia 5 Cruciredæptor figeris. Crucis per arma vulnera: Terræ sed omnem concutis Virtute soluit ardua Tradis potentem spiritum: Primi parentis vincula. Nigrescit atque seculum. 3 Qui es creator syderu: Victor resplædens culmine: Tegmen subisti carneum: Cum spiritus munimine Dignatus hæc vilissimam Defende nos rex optime. Carminis iamhici dimetri legem & formam, præsens hymnus integrè & accurate obseruat. Comendatur in eo magna filij dei benignitas, qui propter nostram salutem non solum carnis nostræ substatiam sumere voluit, sed & ignominiosam mortem crucis subire sustinuit, vt nos eriperet de potestate tenebrarum & lucis æternæ faceret consortes. 2 ANNOTATIONS. In secundo versu. Crucis per alma vulnera. Id est, per vulnera in cruce Christo inficta, que sunt nostri medicina doloris. Nam vt ait pro- pheta,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0156.png
Transcription: ATR-1
EXO. 139 Esa. dheta, Liuore eius sanati sumus: & vulneratus est vt animarum nostrarum vlnera curaret. 3 In tertio versu. Dignatus hanc vilissimam. Formulam doloris vilissimam vocat author, gen[us] mortis, maxime ignominiosum & probrosum: quale est mors crucis. Nulla enim despica < Sapien. 2.> bilior aut contemptibilior apud Iud[us]os habebatur mors: quam crucifixio, quemadmodum inter se co[n]cinnates dolum: dixerunt apud Sapientem. Morte turpissima co[n]dem nemus eum. 4 In quarto versu. Mundi ruentis complices. Qui in malo perpetrando socij sunt, & mutuo co[n]sensu peccatum perpetrant: complices dicuntur, à complicandis in vnum animis ad scelera committenda. Et quoniam omnes homines, quos gratia dei in conceptu, speciali munere non præuenit: ad malum vno animo conspirant & proni sunt, rectè hic complices dicuntur. 5 In quinto versu. Terram sed omnem concutis. Tremore scilicet & terræ motu: qui factus est tempore passionis Christi, secundu[m] eu[an]gelicâ historiâ. Potetem aute[m] spiritu vocat author animâ < Matth. 27> Christi: quâ in manus dei patris commedauit, deitati vnitam atque omnipotenti virtuti divinæ. Tunc itide[m] atrum factum est coelum atque tenebrosum: quando secundu[m] eu[an]gelij narratione tenebræ factæ sunt per vniuersam terram, ab hora sexta vsque ad nonam. DE PASSIONE DOMINI. Vnum dicamus Vnus ex discumbentibus domino: Ipse me traditurus est. Laudes deo cum 4 Iudas mercator pessim cantico. Osculo petit dominum. Qui nos crucis patibulo Ille ut agnus innocens Suo redemit sanguine. Non negat Iudæ osculum. 2 Die decursu ad uesperu[m] 5 Denariorum numero Quo X p[er]s morti traditur Christus Iudæis traditur: Ad coenam uenit impius Innocens & innoxius Qui erat Christi proditor. Quem iudas tradit impius. 3 Iesus futura nunciat 6 Præses Pilatus p[er]clamat: Coenantibus discipulis: Nullam culpam inuenio. Ablutis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0157.png
Transcription: ATR-1
140 HYMNORVM Ablutis aqua manibus 8 Et Barrabas dimittitur: Christum Iudæis tradidit. Qui reus mortis fuerat. 7 Fallaces Iudæi, impij: Vita mundi suspenditur. Latronem petunt viuere. Per quam resurgut mor Christu accusant grauiter tui. Crucifigatur, reus est. Amen. Videtur hic hymnus carmine iabico dimetro esse copositus: eius tamé regulam & pedes nequaquam seruat, sed solum syllabarum numeru[m]. Natura trochium in omnibus ferè locis habet hospitem: & pirrhichium in anterioribus, post vocalem etiam &, m, literam sequentem dictionem habet sæpius à vocali sine collisione inchoaram, quæ omnia: metri iambici norma non admittit. Continetur in eo mysterium ferè totum passionis domini, cæna eius vltima cum discipulis, traditio facta à Iuda, condénatio eiusdem ad mortem à Pilato: postquam diutius innocetiam ipsius fuerat protestatus, & Barrabæ latronis dimissio. Quæ omnia: ex lectione euangelica plana sunt. 2 IANNOTATIONIS. In secundo versu. Die decurso ad vesperu[m]. Decurrere quanuis suaptè natura neutrale sit sicut suum simplex: interdum tamen transitiui verbi vim habet & conditionem, significans idem quod pertrâsire: & accusatiuum postulat: vt equus decurrit stadiu[m]. Inde participium præteritum decursus, id est pertransitus atque transactus. 4 In quarto versu. Osculo petit dominum. Non hic petiit legendum est: vt aliqui habent libri, nam plures æquò tunc essent illius carminis syllabæ: sed in præsenti tépore petit, quod haud magno impendio præteritù temporis habet intelligentiam; sicut & alia huius hymni verba præsentia: negat, traditur, proclamat: pro præteritis sumuntur. 7 In septimo versu. Fallaces Iudæi impij. In hoc carmine fieri debet synalœpha: id est vocalis præcedentis in vocalem collisio, quanuis in aliis huius hymni locis illa non obseruetur. Et id quidé hoc in loco sit: ne supercrescat vna syllaba vltra numerum debitum. Octo enim tantum syllabas integras & non collisas: admitit carmen. 8 In octavo versu. Et Barrabas dimittitur. Nô hic
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0158.png
Transcription: ATR-1
EXO. 141 hic dicendum est: vt habent libri mendosi, Et Barrabas latro dimittitur. Nam sic hoc carmen decem haberet syllabas & quinque pedes: cum octonarium syllabarum numerum & quatuor pedum, non debeat excedere. Verùm ea dictio latro, ab aliquo legis istius carminis ignaro adiecta facile credi potest: propter dictum euangelicu[m]. < Ioan. 18> Erat autem Barrabas latro. Cæterùm in eiusdem versus quarto carmine nihil refert: si per quem resurgunt mortui legatur, vel per quam. Na pronomen foemininum quâ: ad vitam refertur, quem verò: ad rem significatam scilicet < Ioan. II.> Christum, qui est vita mundi: vt de seipso dicit. Ergo sum resurrectio & vita. AD ACCENSIONEM CAEREI paschalis: hymnus. Nuentor rutuli dux bone luminis. Qui certis uicibus tempora diuidis. Merso sole, chaos ingruit horridum: Lumen redde tuis Christe fidelibus. 2 Quanuis innumero sydere regiam, Lunariq[ue] polum lampade pinxeris: Incussu silicis lumina nos tamen Monstra saxigeno semine quærere. 3 Ne nesciret homo spem sibi luminis In Christi solido corpore conditam. Qui dici stabilem se uoluit petram: Nostris igniculis unde genus ucnit. 4 Pinguis quos olei rore madentibus Lychnis ac facibus pascimus aridis. Quin et fila fauis scirpea floreis Presso melle prius collita fingimus. 5 Viuax flamma uiget: seu causa testula succum linteolo suggerit ebrio. Seu pinus piceam fert alimoniam: Seu cæram terretem stuppa calens bibit. 6 Splendent ergo tuis muneribus pater. Flammis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0159.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum 142 Flammis mobilibus scilicet atria. Absentemque diem lux agit æmula: Quam nox cum lacero uicta fugit peplo. 7 O res digna deus: quam tibi rosidæ Noctis principio grex tuus offerat. Lucem: qua tribuis nil pretiosius. Lucem: qua reliqua præmia cernimus. 8 Tu lux uera oculis: lux quoque sensibus. Intus tu speculum: tu speculum foris. Lumen quod famulans offero: suscipe Tinctum pacifici chrismatis unguine. 9 Per Christum genitum summe pater tuum: In quo uisibilis stat tibi gloria. Qui noster dominus, qui tuus unicus: Spirat de patrio corde paraclitum. 10 Per quem splendor, honos, laus, sapientia, Maiestas, bonitas, et pietas tua, Regnum continuat numine triplici: Texens perpetuis secula seculis. Amen. Vnius generis atque formæ est huius hymni carmen: quod Græci monocolon, id est vnius mēbri dicu[n]t. Nam semper asclipiadeum est: habens primo loco spondeum, secundo choriambum, itidem & tertio loco, qui extremas syllabas primam & quartam habet longas: duas aute[m] intermedias breues, vt sanctificas, quarto deniq[ue]; loco iabu[m] hebet aut pyrrhichium. Et huius quidem metri lex in singulis præsentis hymni carminibus integrè exacteque ser uatur. Author eius. Prudetius, apud quem præsens hymnus longe diffusior est & prolixior: quàm in ecclesiastico officio cantari soleat, vt inspectanti eius opera perspicuum est, hic autem soli illi adducuntur versus: qui ad ecclesiasticum vsum accommodari consueuerunt. Laudatur in eo summa dei bonitas, lucis omnis cum sensibilis tum spiritualis author: quòd non solum cælestes orbes lucidis or- nariu[m]
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0160.png
Transcription: ATR-1
EXO. 143 harit sideribus, sed & docuerit nos arte vt incussione si- licis & cereorum adminiculo lumen inquirere ac fouere, rogaturque vt nouæ lucernæ lumen quod in paschalis so lennitatis honorem accenditur, suæ maiestati oblatum be nignæ suscipiat: & nos demùm ex hac luce materiali tra- ducat ad cælestis regni claritate, vbi lux est perpetua & nullis fuscata tenebris. I CANNOTATIONES. In primo versu. Inuentor rutuli dux bonæ luminis. Christus (ad quem hic dirigi- tur oratio) dicitur hoc loco inuentor rutili luminis: quo- niam per creationem lucis primo die, deinde formatione solis, lunæ & astrorum quarto die productionis reru[m], lu- men sensibile & corporalibus oculis peruium mundo in- uexit ac exhibuit. Idem ministerio lucis distinguit suis vicibus tempora: scilicet diem & noctem, menses & an- nos, per varios solis & lunæ motus. 2 In secundo versu. Quanuis innumero sydere re- giam. Hic regia nomen est substantium: significatque aulam siue palacium regis. Ouidius. Regia solis erat sub- limibus alta columnis. Ipsius autem dei regia, cælum est: nam in cælis habitare dicitur à scriptura. In eodem quo- que versu & quarto eius carmine, seme saxigenum dici- <Gen. 1.> tur scintilla silice excussa: quòd de saxo sit genita. Ea e- nim cum attritu silicis excutitur, & apto suscipitur fome- <Psal. 2.> to: demum suscitatur in flammam, & ignem ministrat. Por ro nominum à igno compositorum hæc substantiua sunt: vt terrigena, grauigena, illa verò adiectiuæ: vt omnige- num, saxigenum. 3 In tertio versu. Qui dici stabilem se voluit petra. <Esaia. 28.> Esaias Christum vocauit lapidem: cum ait. Ecce ego mit- <Danie. 2.> tam in fundametis Sion lapidem angularem, lapide pro- <Psal. 117.> batum, pretiosum, in fundamento fundatum. Et apud Da- <Eph. 2.> nielem, lapis excisus de monte sine manibus: Christu si- <1. Cor. 10.> gnat. Insuper & psalmus idem testatur: cum ait. Lapidem quem reprobauerunt ædificantes: hic factus est in caput <Matth. 16.> anguli. Rursum ad Ephesios scribens Paulus: Christu vo- cat summum lapidem angularem. Et ad Corinthios ait. Petra autem erat Christus. Demùm seipsum monstrauit Christus: cum apud Matthæum dixit Petro. Super hanc petram ædificabo ecclesiam meam. 4 In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0161.png
Transcription: ATR-1
144 HYMNORVM 4 In quarto. Lychnis ac facibus pascimus aridis. Lychnus: latine lucerna, lampas, candela, & quicquid arte industriâque lumen humanis vsibus ministrat. Virgilius. Dependent lichni laquearibus aureis. Hinc ellychnium: quod lucernis adhibetur ad lumen præstâdum. Est enim funiculus ille: qui incensus flammam nutrit. Scirpus autem est interior iunci pars albicans & porosa, quasi eius medulla. Terentius. Nodum in scirpo quæris. Inde fila scirpea hic dicuntur: quæ iuncis extracta instar fili in longum porriguntur: & cæra circoposita aut oleo immissa flammam enutriunt. Fauos verò floreos vocat hic author cæram: apum sedulitate ex floribus collecta. Demùm collita participium præteritum à collinor: simul inuncta delibutâque signat, & media breui debet proferri: quoniam simplicis eius lino supinum litum habet primâ breuem. 5 In quinto versu. Viuax flâma viget. Trifariam hoc loco describitur flâma vigeri in materia corporali, scilicet aut in lampade subministrante oleum parvo lintheo tanquam elichnio: aut in pice resina, consimilive materia arboribus defluente, aut denique in cæra, ipsi elychnio circcomposita in formam terretem: vt in ipsis cæreis. Dicitur autem teres: quod oblongum est & vnicæ clausum superficie laterali: vt cæreus, hacta, & similia id genus. 6 In sexto versu. Flammis mobilibus scilicet atria. Rectè hic flammas vocat mobiles: quoniam ipsius flammę proprium est, agitari semper & moueri. Lux item æmula dicitur agere atque referre diem absentem: quoniam lumen cæreorum accensorum quod imitatur diurnam claritate, repræsentat ipsius dici splendorem, & quâvis absens sit dies: illa tamen luminarium accensorum flâma rutilium emittit fulgorem, perinde atque dies foret præsens. Demùm illam lucem nox victa fugit lacero peplio, id est palla siue amictu quonia noctis obscuritas effugatur per illam cæreorum lucem & dissoluitur tenebraru[m] opacitas: quæ est quasi peplum & opertorium noctis. 7 In septimo versu. Quam tibi rosidæ noctis principio. Nox rosida dicitur quæ rore humecta est & perfusa, quoniam noctu potissimum tempore verno ros placido illapsu herbas irrigat & terram irrorat: vt habet Aristoteles in Metheoris. Sic rosida dicuntur mala siue poma= quæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0162.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 141 quæ fore sunt respersa. Virgilius. Sepibus in nostris par- vam terosida mala. Ponitur autem hoc loco magna lucis etiam sensibilis commendatio: vt quam deus voluerit ab hominibus sibi in sacrificium offerri, tum quòd inter cor- poralia nihil luce dignius inveniatur: tum quòd eius be- necio cætera omnia reddantur conspicua & spectabilia. Verùm hæc deinde ad spiritualem & intellectualem lucè principalius accommodentur. Neque illud silentio præ- tereundum: quòd in quarto versus huius carmine: vltima syllaba dictionis reliqua, naturaliter breuis, positione fit longa eo in loco: propter duas co[n]sonantes continuo sub- iunctas in sequenti dictione præmia, quod quidem non- nunquam (licet raro) faciùt authores, vt cum vocalis breuis est vltima dictionis litera, & in principio sequentis di ctionis sequuntur duæ consona[n]tes: quòd illa vocalis pro- ducatur posittione. Quemadmodu[m] Sillius in nono libro. Immane stridens agitur: crebróque coacta Vulnere, bel- latrix properos fert belua gressus. Et Iuuenalis satyra o- ctava: Occulta spolia & plures de pace triu[m]phos. Verum id non est in imitationem trahendum. 8 In octavo versu. Tu lux vera oculis. Ab imagine & figura veritate ipsam & exéplar transiens author: Christus esse dicit veram lucem oculis intellectualibus & sen- sibus internis animi, quoniam de eo dicit Ioan[n]es. < Ioan. 1.> Erat lux vera: quæ illuminat omnem hominem venientem in huc mundum. Fundem vocat speculum intus & foris: quonia[m] & secundum divinitatem intus latentem & humanitatem foris apparente claritas est eximia, in cuius visione: bea- titudo consistit. Demùm lumen quòd offertur dicit tinctu[m] vnguine, id est vnguento siue iunctione pacifici chrismatis. Nam secundum illius temporis ritum cæreus ipse pas- chalis sancto chrismate, oleóque sacro inúgebatur in con secratione. Vocatur autem chrisma pacificum: quonia[m] ex oleo oliuarum conficitur, quod misericordiam & pacem signat. Qui enim pacem apud antiquos indicare volue- rût: dextra prætendebant ramum frondentis oliuæ, quam ea de causa paciferam appellare sunt soliti. 9 In nono versu. In quo visibilis stat tibi gloria. Non hic, inuisibilis legendum, vt nonnulli habent libri: sed as- sere tria dictio ponéda, scilicet visibilis. Siquidem deo pa- k tri
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0163.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum < Ioan. 8 Ioannis 17> tri est gloria visibilis in filio: quoniam ex quo filius dei humanam suscepit carnem, & operibus miraculorum doctrinâque salutari se verum deum & dei filium declara- uit, manifestauit hominib[us] gloriam & maiestatem pater- nam, quemadmodum ipse in euangelio dicit: Ego honorisico patrem meum. Et iteru[m] ad patrem. Manifestaui no- men tuum hominibus. 10 In decimo versu. Numine triplici texens. Deus pa- ter dicitur hic texens secula perpetuis seculis: quòd tem- porum vices, successiones, & decursus perpetua duratione ordinationeque disponit, ab ipsius scilicet mundi exordio ad consummationem vsque seculi, vt continuo cursu & sine interruptione: deducâtur rerum temporalium spa- cia. Et id quidem triplici numine, id est diuinarum perso- narum trinitate, eadem trisubsistentium diuinitate ac ma- iestate. Est enim idem ipsarum trium diuinarum persona- rum numen & deitas, eademque potestas. Cui sit honor, gloria, & gratiarum actio in secula seculorum. Amen. IN SOLENNITATE PASCHALI. Alue festa dies: toto venerabilis æuo. S Qua deus infernum uicit: & astra tenet. S 2 Ecce renascentis testatur gratia mundi: Omnia cum domino dona redisse suo. 3 Nanque triumphanti post tristia tartara Christo Vndique fronde nemus gramina flore fauent. 4 Legibus inferni oppressis: super astra meantem Laudant rite deum lux, polus, arua, fretum. 5 Qui crucifixus erat: deus ecce per omnia regnat. Dantque creatori cuncta creatæ precem. Canticum istud carmine hexametro & pentametro al- ternatim fluit, & eius legem integrè ac elegâter obseruat. Author eius Lactantius Firmianus. Apud quem oda præ- sens longe copiosior est, & amplior pluribusque abundas versibus quàm hic afferantur, vt facilè inquirenti inte- grum istud carmen constare potest: nam diuulgatum satis est & cuique ad manus promptum. Verentamen soli ver- sus illi hic positi sunt: qui in officio ecclesiastico solent cæ- tari. Commendatur in eo sacer dies paschæ, triumphali Christi
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0164.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 147 Christi resurrectione celeberrimus: cui omnia congratulari & co[n]gaudere etiam insesibilia & inanima mo[n]stratur. 2 ANNOTATIONES. In secundo versu. Ecce renascentis testatur gratia mundi. Mundum vocat renascente author: quantum ad qualitates & accidetarias proprietates rerum corporalium: coeli ambitu comprehensarum. Enimuerò tempore hyberno arva & arbusta asperitate frigoris sunt velut emortua: & suo spoliata decore. In placida autem veris temperie (in quo semper dies paschalis quotannis occurrit) repellulant & quasi ad vitam reuocantur omnia, cum (vt ait Horatius) diffugere ni ues: redeunt iam gramina campis, arboribusque comæ. Ideo Christi ad vitam reditum omnia testantur ferè corpora: cum naturali lege post hyemis inclementiam renouantur ad vitalem statum, habitum, & gratiam. 3 In tertio versu. Triumphâti post tristia tartara Christo. Post tristia tartara dicit, quoniâ triumphavit dominus per resurrectionem gloriosam: postquam ad inferos descenderat, vt inde in sanguine testamenti sui (secundum propheticum eloquium) emitteret vincetos de lacu: in quo nô erat aqua. <Zachæ.9> Prius enim potestates tenebrarum suo potenti- fico descésu expugnavit & attriuit, antiquosque patres liberavit de carcere quo hactenus fuerant detenti: quàm à morte resurgeret. <Psal.15> Quod satis indicat psalmus: vbi ita deu[m] patrem Christus alloquitur. Quoniâ non derelinques animam meam in inferno: nec dabis sanctu[m] tuum videre corruptionem. 4 In quarto versu. Super astra mea[m] tem. Hic gloriosam domini in coelos ascensionem celebrat: quæ consummatio & complemétum fuit diuinorum operum, pro redemptione nostra peractorum. <Zachæ.9> Natiuitas enim domini, passio & resurrectio: coelicem assecuta sunt finem in reditu Christi ad coelos vnde descenderat. Et opereprætium est attendere, quàm rationabiliter hæc tria ordine quodam certo peracta sunt: quæ hic memorantur, scilicet descésus ad inferos, resurrectio d mortuis, & ad coelos ascensio, & in his, progressio quædam facta ab imo, per medium ad summum: taquam ab infimo extremo per intermedium quoddam ad summum extremum exaltatio: Ad ima siquidem delapsus est: cum ad inferiores terræ partes (vt ait Paulus) descendit, vt se infernorum dominum k ij declararet
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0165.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Ephes.4. declararet. Inde ad hanc mediam nostræ habitationis regionem est regressus per resurrectionem, quæ se terrestrium asseruit monstrauitque principem. Data est mihi Matth.28. (inquit iam rediuius) omnis potestas in cælo & in terra. Demùm cælos repetens, cælestium se dominatum etia[m] obtinere, hoc Indicto patefecit, vt meritos in nomine domini Iesu omne Iesu flectatur, cælestium, terrestrium, & infernorum, & omnis lingua confiteatur, quia dominus Iesus in gloria est dei patris. Et triplici huius sacramenti figura antecessit in Sæsone, qui Gazæ vrbis portas & vectes ferreos confregit humerisq[ue]; suttulit elusis custodibus intempesta nocte vrbe egressus est, valuâsque & portarum postes in supercilium ac cumen montis vrbi imminentis detulit. Sane primum horum, inferni confractionem, secundum, exitum Christi de sepulchro custodibus vallato, & tertium: ascensum ipsius in cælorum sublimia perfigurabat. IN FESTIS PASCHALIBVS. 1 A Vrora lucis rutilat Cælum laudibus intonat. Mundus exultans iubilat: Gemens infernus vlulat. 2 Cū rex ille fortissimus Mortis confractis viribus: Pede conaulcans tartara Soluit à poena miseros. 3 Ille qui clausus lapide Custoditur sub milite: Triumphas pompa nobili Victor surgit de funere. 4 Solutis iam gemitibus Et inferni doloribus: Quia surrexit dominus Resplêdes clamat angelus. 5 Tristes erant apostoli De nece sui domini: Quem poena mortis crudeli Scrui damnarant impij. 6 Sermone blado angelus Prædixit mulieribus: In Galilæa dominus Videndus est quantocyus 7 Illæ dum pergunt concitæ Apostolis hoc dicere Videntes eum viuere Osculantur pedes domini. 8 Quo agnito: discipuli In Galilæam propere Pergunt, videre faciem Desi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0166.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 149 Desideratam domini, I I Rex Christe clementissime 9 Claro paschali gaudio Tu corda nostra posside: Sol mundo nitet radio: Vt tibi laudes debitas Cum Christum ia apostoli Reddamus omni tempore. Visu cernunt corporeo. I 2 Gloria tibi domine: 10 Ostensa sibi vulnera Qui surrexisti à mortuis In Christi carne fulgida: Cu[m] patre et sacto spiritu. Resurrexisse dominum In sempiterna secula. Voce fatentur publica. Carminis iambici dimetri faciem gerit & imaginé præsens hymnus, eius tamen neque pedes, neque debitâ obseruat mensuram. Nam promiscue trocheum recipit in tribus primis locis itidem & pyrrhichium, interdum etia[m] spondeum in secunda sede admittit, quæ omnia, cum metri huius exacta ratione stare non possunt. Describitur in eo antiquorum patrum ab inferno liberatio, gloriosa Christi resurrectio, illius ad sactas mulieres angelico ministerio annunciatio, & demùm Christi mulieribus & apostolis facta apparitio. Quæ omnia, ex euangelica lectione nota sunt, neque hic ad maiorem declaratione repetenda. I ANNOTATIONES. In primo versu. Aurora lucis rutilat. Lucis, diei paschalis, in cuius aurora & circa diluculum Christus surrexit à Mortuis, quemadmodu[m] in psalmo per prophetam prædixerat. Exurgam diluculo. Et Marcus in euangelio, Surgens Iesus mane prima sabbati: apparuit primo Mariæ Magdalenæ. Ob gloriam autem resurrectionis Christi, dicitur illius diei aurora solito rutilantior & serenior mortalibus illuxisse. 2 In secundo versu. Soluit à poena miseros. Scilicet antiquos patres, qui detinebantur captivi ne possent intra re regnu dei, quousque esset apertum per sanguine agni immaculati, in pretium redemptionis mundi immolati. Itaque non erant illi miseri priuatione gratiæ aut deformitate culpæ, sed sola dilatione gloriæ quam perferebat. 3 In tertio versu. Resurgens pompa nobili. Pompa propriè dicitur omne spectaculum & apparatus solennis, cum ostentatione & specie quadam triumphi: tam in ad- k ii) uersis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0167.png
Transcription: ATR-1
150 Hymnorum uersis quàm prosperis, vt pompa nuptiaru[m], pompa sacrorum, pompa funerum, hic autem sumitur pro insigni gloria & triumpho dominicæ resurrectionis. 4 In quarto versu. Solutis iam gemitibus. Ea sententia sumpta est ex verbis beati Petri, in actis apostolorum dicentis de Christo. Quem deus suscitauit à mortuis, solutis doloribus inferni, iuxta quod impossibile erat teneri eum ab illo. Et soluti debent intelligi gemitus & dolores inferni, non quos Christus in anima passus fuerit, nam illorum expers erat & immunis, sed quos sancti patres fuerant perpessi, spes enim quæ differtur, affligit animam. < Promer. 13.> 6 In sexto versu. Videndus est quantocyus: Aduerbiu[m] illud quantocyus, compositu[m] ex corrupto & integro, vt pote quantum & ocyus, significatione habet positui gradus, idem valens quod celeriter siue velociter. Sequitur autem sui simplicis ocyus naturam, quod vocem quidem comparatiu[m] habet, sed plerunque significantiu[m] positui. 7 In septimo versu. Oculantur pedes domini. In hoc carmine abundantior æquo est syllabarum numerus, nouem enim ibi numerantur syllabæ, cum duntaxat esse deberent octo. Itaque hypercatalecticum est id carmen: & ita potius pronunciandum. Oculantur pedes Iesu. 9 In nono versu. Sol mundo nitet radio. Mudo, sereno, rutilo, ac lympido, vt gaudium dominicæ resurrectionis etiam sol ipse clariore testetur splendore, & hoc die, solito sulgeat illustrior. Si enim sol obscurat[ur] tépore passionis suum luxit conditorem, cur illi ad vitam reverso, lætiore vultu serenioréq; lumine non applaudat, ablandiatur, & arrideat? 10 In decimo versu. Ostensa sibi vulnera. Multi nominatiuos illos ostensa vulnera in ablatiuos absolute positos ostensis vulneribus, commutandos censent, & verbum fatentur referunt ad nominatiuum apostoli, in præcedenti versu positum. Possent tamen etiam dictiones illæ ostensa vulnera, intelligi vt nominatiui casus rationem retineant: & ordinentur cum verbo fatentur. Nam vulnera Christi apostolis ostensa: aperte profitebantur & testabantur dominum resurrexisse. IN TEM-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0168.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 151 IN TEMPORE PASCHALI: alius hymnus. 1 Elucis author per- Dum mente circu[n]cidimur: sonent Noui[us]; demum nascimur. 2 Huius cateruæ car 4 Dum mane nostrum vini cernimus Quam tu replesti gratia Redisse uictis hostibus: Anastasis potentiæ. Mundi[us]; luxum temnimus. 2 Nobis dies hic innuit Panem salutis sumimus. Diem supremum sistere: 5 Hæc alma sit solennitas: Quo mortuos resurgere Sit clara hæc festiuitas. Vitæq[ue]; fas sit reddere. Sit feriata gaudijs 3 Octaua prima redditur: Dies reducta ab inferis. Dum mors ab unda tollitur Amen. II Iambici dimetri carminis regula & pedibus: hic hymnus integrè aptèque componitur. Commendatur in eo dominicæ resurrectionis dies: quòd reparationis vitæ sit author, spiritualis nostræ resurrectionis per circuncisionem spiritus & regenerationem baptismi præbeat documentum, & futuræ resurrectionis exemplum: in consummatione seculi exhibendæ. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. Quam tu replesti gratia. Non hic quem legendum est: vt faciut ple rique, cum nullum ibi masculinum sit nomen: ad quod legitimè id relatiuum referri possit, sed quam: scilicet cater uam. Anastasis autem græcum vocabulum: idem est quod resurrectio, & hic genitius est, cum ablatiuo potentia, ordinatus. 2 In secundo versu. Diem supremum sistere. Diem supremum intelligit author: nouissimum hui[us] mundi diem, in quo erit consummatio seculi & vniuersalis mortuorum resurrectio. Itaque dies iste postremus insinuatur nobis & futurus denunciatur: per hunc dominicæ resurrectionis diem, illius indicem atque prænuncium. 3 In tertio versu. Octaua prima redditur. Octaua dies est dies dominicæ resurrectionis. Nam die, proximè labbatum sequente: Christus victor mortis surrexit de sepulch ro. Sabbatum autem: septimus est dies hebdomadæ, qua- k iiii re
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0169.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 123 Reg[itu]r precemur milites: Vt in suo clarissimo Nos ordinet palacio. 7 Per secla metæ nescia Patri supremo gloria: Honorque sit, cum filio Ht spiritu paraclito. Amen. Carmen iambicum dimetrum in hoc hymno exacte, integreque obseruatur. Author eius, sanctus Ambrosius. Invitatur in illo populus fidelis ad depromendas Christo laudes, ob gloriam suæ resurrectionis. per quam spoliauit infernum, & inde captivos eduxit. 1 CANNOTATIONES. In primo versu. Chor[us] nouæ Hierusalem. Per chorum nouæ Hierusalem intelligitur hic multitudo congregatioque fidelium animarum: < Exod. 12> renouatarum in hoc festo paschali per susceptionem baptismi & depositionem vetustatis peccati, & in ipsius matris ecclesiæ (quæ mistityce Hierusalem dicitur & pacis visio) sinum receptarum. In eode[m] quoq[ue]; versu, dictio meli, simplo 1, scribenda & sine litera terminalis, genitiuus est singularis nominis melos, quod etiam interdum nominatiuu[m] singularem facit in us, à quo per secundam inflectionem fit ginitiuius meli. Est autem melos: harmonia, dulcisque co[n]centus atque consonantia. Inde melodia: eiusdem significationis nomen deducitur. Demùm sobria hic dicuntur gaudia, quæ mediocrite temperata sunt & moderata siue cum sobrietate non autem in comessationib[us] & ebrietatibus, peracta. 2 In secundo versu. Quo Christus < Apoc. 5> inuict[us] leo. In Apocalypsi Christus nomine leonis nuncu patur, cum ait. vicit leo de tribu Iuda, radix David, quòd indomabili virtute, superata morte, surrexit ad vitam immortalem. Quod autem hic subiungitur, à morte functos excitat, id intellige aut à morte spirituali animæ inducta per peccatum, cum euangelica admonitione Christus salutarem nobis doctrinam inculcat. aut à morte corporali in consummatione seculi, cum in voce archangeli & nouissima tuba personabit. De vtraque antem excitatione loquitur dominus apud Ioannem, cum ait. Amen ame[m] dico vobis, quia venit hora & nunc est, quando mortui audient vocem filij dei, & qui andierint: viuent. Deinde subnectit. Amen ame[m] doco vobis, quia venit hora in qua < Ioannis 5> omnes qui immonum[tus] sunt, audient vocem filij dei, & pro-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0170.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 155 Victor redit de baratro. nium: Tyrannum trudens vinculo: In hoc paschali gaudio Et referans paradisum. Ab omni mortis impetus 7 Quæsumus author om Tuum defende populum. Amen. Non seruat integram carminis iambici dimetrl norma[m], præsens hymnus. Nam literæm, itidem & vocali subiunctam sæpius habet sine collisione vocalem: trochæum quoque passum admittit in omnibus sedibus, itidè & pyrrichiu[m], demùm in secundo loco spondeum habet pro iambo, quæ huius metri generi non coveniunt. Referuntur in eo mysteria resurrectionis domini: quod spoliato inferno deuidóque Sathana resurrexerit de sepulchro, simul & nos in cuiamur ac admonemur: vt cum puritate ac munditia sacrosanctam sumamus eucharistiam, in hoc sacratissimo tempore paschali. I IANNOTATIONES. In primo versu. Ad coenam agni prouidi. In veteri lege agnus paschalis cum certo ritu ac cærimonia manducari iussus est. Debebant enim ipsum manducaturi baculos manibus tenere, renes habere succinctos, & calceos pedib[us] circumpositos: neque abesse debuit azimus panis, cum lactucis agrestibus. Itaque in nova lege verum sumpturi agnum & eius conuiuium accessuri: prospicere debemus cu magna cautione, ne imparati atque inculti illud adeamus: sed prouidè circumspiciamus: vt supradicta omnia spiritualiter nobis conveniant, assit & puritas cum corporis tum animi: tanquam candida vestis nuptialis nos adornans. Et quemadmodum filij Israel post elum agni pertransito mari rubro, cecinerunt deo canticum quòd ab Aegyptijs eos liberarat: ita et nos suscepto baptismo (qui per rubri maris transitum signatus est) & Aegypto regione peccati dimissa: Christo duci & liberatori nostro laudes debitas exoluere debemus. 2 In secundo versu. In ara crucis torridum. Id torridum dicitur: quod igne crematum est & exustum, à torrendo dictum, quod igni excoquere signat. Virgilius. Et torrere parant flammis: & frangere saxo. Inde
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0171.png
Transcription: ATR-1
156 HYMNORVM Inde & tostum dicitur, ignis calore concoctum. Et quo- niam sacratissimum Christi corpus in ligno crucis igne passionis & doloris accerbitate excoctum fuit, recte hic torridum dicitur. Est autem hoc loco id nomen cum suo substantiuo corpus, accusatiui casus, & ordinatur cum gerundio, gustando, cum quo itidem gerundio, necti debet ablatiuus cruore roseo, subaudita præpositione cum, vt hic habeatur sensus: quòd nos Christiani gustando sanctissimum Christi corpus in ara crucis passum, vna cum pretioso eius sanguine, vivimus ipsi deo. Nam ipsa veritas dicit de se in euangelio. Qui manducat me, ipse viuet propter me. Et iterum. Qui manducat meam carnem & bibit meum sanguinem habet vitam æternam. 3 In tertio versu. Protecti paschæ vespere. Quod in figura populo Israelitico olim contigit, in veritate hic applicatur populo Christiano. Ille enim per esum agni paschalis & aspersione m sanguinis ipsius ad postes ostij & superliminaria domus, ereptus fuit ab angelo exterminatore & interfectore primogenitorum Aegypti: insuper & liberatus à dura Pharaonis seruitute per egressum ab Aegypto, <Exo. 12.> vt sacra Exodinarrat historia. Ita Christianus populus per immolationem veri agni, qui abstulit peccata mundi, liberatus est à dæmone vastatore qui mortis habet imperium, & à grauissimo ipsius iugo exemptus, qui per Pharaonem Aegypium vt figuram suam & membru[m] designatus est. 4 In quarto versu. Iam pascha nostrum Christus est. Hæc sententia ex beatissimo Paulo sumpta est, ita ad Corinthios scribente. Etenim pascha nostrum, immolatus est <1. Cor. 5.> Christus. Itaque epulemur, non in fermento veteri neq[ue] in fermento maliciæ & nequitiae, sed in azymis synceritatis & veritatis. Sanè Christ[us] dicitur nostrum pascha, quoniam per ipsum transiuius à morte ad vitam, pascha enim sicut & phase, transitum signat. Ipsius etiam Christi caro oblata est vt azyma synceritatis, quoniam sine fermé to peccati & tota sancta fuit, & nullo modo caro peccati. Azyma enim, sine fermento signat, fermentum autem in scriptura, sæpenumero peccati habet significationem, indiciumque gerit. 6 In sexto versu. Consurgit Christus tumulo. Hic consur-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0172.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 157 consurgit, verbum compositum à con & surgo, legendum est, & non diuisim atque per duas dictiones cum surgit, vt aliqui habent libri. Nam oratio illa, integræ perfectæque sententiæ enunciatua est, atque absoluta, neque per su- spensionem adsequentem annexa orationem, coiungitur enim sequenti sententiæ per subauditam copulationem & non autem per aduerbium temporis. IN TEMPORE PASCHALI: ad completorium. I Esu saluator seculi: I Verbu[m] patris altissimi: I Lux lucis inuisibilis: Custos tuorum peruigil. 2 Tu fabricator omnium, Discretor atq[ue] temporum: Fessalabore corpora. Noctis quiete recrea. 3 Te deprecamur suppli- ces: Vt nos ab hoste liberes. Ne ualeat seducere Tuo redemptos sanguine. 4 Vt dum graui incor- pore Breui manemus tempore: Sic caro nostra dormiat. Vt mens soporem nesciat. Amen. II Non habet hic hymnus pedes carminis iambici dime- tri suis locis ritè dispositos: tametsi cum illo conueniat in forma & numero syllabarum octonario. Nam spondeum in secundo admittit loco, & trocheum sæpius in primo: co[m] tra regulas & legem huiusce carminis, habet item voca- lis ante vocalem sine collisione positionem. Maiore verò studio seruata est similis syllabarum desinétia in vnoquo- que fermè versu: & responsus quidam primi carminis ad secundum, & tertij ad quartum, in exitu syllabarum. II In eo ad Iesum Christum dei filium supplex sit oratio: vt nocturno tempore iam imminente (nam ad completo- rij officium quod in crepusculo & vespera diei peragi- tur: cantari solet hic hymnus) nos seruet ab insidijs dæmo- nicis, placidamque concedat somni quietem: quo spiritus noster factus vegetior alacrius ad diuinas laudes modu- landas exurgat. I IANNOTATIONES. In primo versu. Lux lu- cis inuisibilis. Licet adiectuum inuisibilis: & nominatini casus esse possit, & genitiui, nam & lux illa quæ filius est: inui-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0173.png
Transcription: ATR-1
158 HYMNORVM inuisibilis est, & lux illa quæ pater est (cuius & ipse filius est lux ex ea prodiens) etiam est inuisibilis. Est enim inuisibile, ipsi deo proprium: & cuique diuinarum personaru[m] commune: quemadmodum ait apostolus. Regi autem seculorum, immortali: inuisibili soli deo: honor & gloria in secula seculorum Amen, concinnior tamen est oratio & sententia congruentior: si id nomen intelligatur esse nominatiuus, & cum nomine lux vt suo substantiuo ordinarj, sicut & apostolus illud epithetum attribuit filio dei: cu[m] ita scribit ad Colossenses, qui est imago dei inuisibilis: præ mogenitus omnis creaturæ. Quòd verò idem dei filius sit custos suorum peruigil: testatur lob dicens, quid faciam tibi ò custos hominum? Et propheta in psalmo. Custodit dominus animas sanctorum suorum: de manu peccatoris liberabit eos. Et in evangelio de ouibus suis loquens dominus: ait. Et non peribunt in æternum: & non rapiet eas quisquam de manu mea: Et peruigil: noctes atque dies vigilans dicitur. Nam vt ait propheta in psalmo. Ecce non dormitabit neque dormiet: qui custodit Israel. Est enim peruigilare: ad finem vsque vigilare, & totam noctem insomnem ducere. Martialis. Nam vigilare leue est, peruigilare graue. In secundo versu. Tu fabricator omnium. Hoc psalmus etiam his verbis testatur. Tuus est dies & tua est nox: tu fabricatus es auroram & solem, tu fecisti omnes terminos terræ: æstatem & ver, tu plasmasti ea. Et iterum alio in loco. Tui sunt cæli & tua est terra: orbem terræ & plenitudinem eius tu fundasti, aqvilonem & mare tu creasti. Denique alio in loco. Fecit lunam in tempore: sol cognouit occasum suum. In quarto versu. Breui manemus tempore. Nam vt ait propheta in psalmo. Dies annorum nostrorum in ipsis: septuaginta anni, si autem in potentatibus octoginta anni: & amplius eorum labor & dolor. Insuper quantumcúmque extendatur ætas nostra, etiam si ipsius Mathusalem æquetannos: æternitati tamen aut quo perpetuo finisque experti collata est quasi punctum ad lineam infinitam, quoniam mille anni ante oculos tuos (inquit) tanqua[m] dies hesterna quæ præterijt. Quod & beatus Petrus admonet in epistola dicens. Vnum verò hoc vos non lateat charissimi,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0174.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 159 simi, quia vnus dies apud dominum sicut mille anni & mil le anni sicut dies vnus. Quare quantumcunque hic viui- mus tempus, id breue censeri iure debet. In eodem versu. Vt mens soporem nesciat. Soporem inquam peccati & ig- < Psal. 12.> nauix, de quo dicit psalmus. Illumina oculos meos, ne vn < Roma. 13.> quam obdormiam in morte, Et beatus Paulus de eode ad < Ephes. 5.> Romanos. Hora est iam nos de somno surgere. Rursum idem ad Ephesios. Surge qui dormis, & exurge à mortuis & illuminabit te Christus. Cæterum nonnulli loco huius quarti carminis, vt mens soporem nesciat, habent hoc car men, vt mens in Christo vigilet, & rectè quidem, nam pia est eius sententia, & huic loco aptè co[n]gruens. Itaque vtru[m] volueris carmen hoc quarto disponas loco, nam vtruque concinnum est & conueniens, licet prius sit rectius. Et præ sens hymnus quantum ad sententiam satis respondet huic hymno superius explicato. Christe qui lux es & dies. IN TEMPORE PASCHALI: alius hymnus. Vita sanctorum, decus angelorum: Vita cunctorum pariter piorum. Christe, qui mortis moriens ministrum Exuperasti. 3 Tu tuo lætos famulos trophæo Nunc in his serua placidis diebus: In quibus sacrum celebratur omnem Pascha per orbem. 3 Pascha: quo victor rediens ab imo, Atq; cum multis alijs resurgens: Ipse susceptam super alta carnem Astraleuasti. 4 Nunc in excelsis dominus refulgens Et supra cælos deus eleuatus: Inde uenturus homo iudicatus Denuo iudex. 5 Corda tu sursum modo nostra tolle: Quo patri dexter resides in alto. Ne
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0175.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Ne resurgentes facias in ima Præcipitari. 6 Hoc pater tecum, hoc idem sacratus Præstet amborum pie Christe flatus. Cum quibus regnas deus unus omni Iugiter æuo, Amen. Præsens hymnus admodum suavis & dulcisonus: carmi ne sapphico atque adonicu constat. Habet enim in vno- quoque versu tria prima carmina sapphica, & quartu ado nicum. Celebrantur in eo præconia gloriosæ resurrectionis & ascensionis Christi in cælum: dirigiturque ad ipsum oratio, vt nobis gratiam resurgendi à morte peccati & cælestia desiderandi benignus elargiatur. 1 Annotationes. In primo versu. Qui mortis moriens ministrum exuperasti. Minister mortis est diabolus: qui primis parentibus fraude circumventis abstulit immortalitatis gloriam, & conditionem mortalitatis intulit, de quo ait sapiens. Inuidia diaboli: mors intrauit in orbem terrarum. Et Paulus ad Hebræos loquens de Christo: dicit: Vt per mortem destrueret eum: qui mortis habebat imperium. 2 In secundo versu. Sacrum celebratur omnem pascha per orbem. Pascha, neutri generis est. Ausonius. Nos etenim primis sanctu post pascha diebus. Et Paulus ad Corinthios. Etenim pascha nostrum: immolatus est Christus. Quod planè nomen hebræum est. & transitum significat, vt his verbis testatur Hieronymus. Pascha quod hebraice dicitur phase: non à passione vt ple rique arbitrantur: sed à transitu nominatur, eo quòd exterminator videns sanguinem in foribus Israelitarum: pertransierit, nec percusserit eos: Et Augustinus. A diligè tioribus & à doctoribus inuentum est, quia pascha hebræum verbum est, & non interpretatur passionem sed transitum. Per passionem enim transiuit Christus à morte ad vitam, & fecit nobis viam credentibus in resurrectione eius vt transeamus & nos de morte ad vitam. Sic enim ipse dominus ait. Qui verbum meum audit, & credit ei qui misit me: habet vitam æternam, & in Iudicium non venit: sed transiet à morte in vitam. In ter-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0176.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 161 In tertio versu. Atque cum multis alijs resurgens. Illis scilicet: de quibus Matthæus scribit in euangelio. Et monumenta aperta sunt: & multa corpora sanctorum qui dormierant surrexerunt. Et exeuntes de monumétis post resurrectionem eius venerunt in sanctam ciuitatem: & ap < Mat. 27:> paruerunt multis. Quamuis enim tempore mortis & passionis Christi eorum monumenta fuerint aperta: non tamen dicuntur resurrexisse nisi cum Christo resurgente, vt ipse reuera fuerit primitiæ resurgentium. Et per anticipationem illud (quemadmodum sæpenumero & multa alia in scriptura) à Matthæo narratum est in describenda Christi passione. 5 In quinto versu. Quo pari dexter resides in alto. Melius hic verbum resides: legitur: quàm participium residens, quoniam verbum nullum est expressum cui hoc participium annectatur: nisi qui velit subaudire verbum substantiuum es. Verùm sine subintellectione, si resides legatur: aperta est & plana sententia. Melius idem eodem in loco legitur, patri dexter resides: quàm patris dextræ resides, vt aliqui habent libri. Quamuis enim vtrobique eadem sit sententia: prior tamen orationis contextus multò est aptior, quandoquidem verbum resides, vix vnquam cum datiuo poni solet: frequenter autem cum nominativo adiuncto. 6 In sexto versu. Hoc pater tecum, hoc idem sacrat[us]. Hoc loco post, m, finalem dictionis literâ ponitur sine collisione vocalis, & hoc, neutri generis pronomen: sit breue, quod vel rarum est, aut nùquam sit ab authoribus. Idcirco mallem carmen illud ita potius legi. Hoc pater tecu[m] simul & sacratus. Nam hoc pacto & metrum ipsum recte se habet: & sententia manet integra. IN ASCENSIONE domini. F 1 Estum nunc celebre, magnaq[ue] gaudia Compellunt animos carmina promere: Cum Christus solium scandit ad arduum Calorum pius arbiter. 2 Conscendit iubilans lætus ad æthera: 1 Sancta
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0177.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Sanctorum populus prædicat inclytum. Concinit pariter angelicus chorus Victoris boni gloriam. 3 Qui scandens superos uincula uinxerat: Donans terrigenis munera plurima. Districtus rediens arbiter omnium: Qui mitis modo transijt. 4 Oramus domine, conditor inclyte: Deuotos famulos respice, protege. Ne nos liuor edax dæmonis obruat: Demergat uel in inferos 5 Vt cum flammiuoma nube reuerteris Occulta hominum pandere iudicans: Ne des supplicia horrida noxijs, Sed iustis bona præmia. 6 Præsta hoc genitor optime maxime: Et tu nate dei et bone spiritus. Regnans perpetuo fulgida trinitas Per cuncta pie secula. Amen. Hymnus iste ex asclepiadæo & gliconico carmine coiunctis coalescit ac conflatur. Vnusquisque enim versu[m] eius, tria prima carmina habet asclepiadæa: & quartu[m] gliconicum. Quid autem sit asclepiadæum carmen: superius annotatum est in explanatione illius hymni. Inuentor ru tili dux bone luminis. Gliconicum autem vt pars quæda[m] asclepiadæi carminis, & sola vnius choriambi prætermisione ab eo differens: primo loco habet spondeum, secundo choriambum, tertio verò & postremo iambum vel pyr rhichium. Veruntamen huiusce carminis lex & regula: in hoc hymno non satis integrè neque exactè servatur. Nam plerisque in locis vocalis sine collisione vocalem antece dit: & loco choriambi nunc vns nunc alius ponitur pes tetrasyllabus diuersam à choriambo habens syllabarum quantitatem. Insuper loco spondei nonnunquam trochæus primo loco reponitur, vt syllabarum mensuram quantitatesque callens: faciùè deprehendet. Hæc autem omnia: rationi
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0178.png
Transcription: ATR-1
EXO. 163 rationi atque rectæ compositioni carminis, tum asclepiadæi, tum gliconici aduersantur. Celebratur autem & prædicatur in hoc hymno gloria dominicæ ascensionis atque triumphus: & demùm oratio ad Christum funditur, vt cu[m] tedierit ad iudicandum seculum: nobis placidus sit, mitis & benignus. I IANNOTATIONES. In primo versu. Scandit ad arduum. Id est altum: vtpotè super omnes cæles & ad sedem paternam. Arduo enim: interdum altum, excelsum & sublime signat. Onidius. Mons ibi verticibus petit ardu us astra duobus. Arbiter autem cælorum hic dicitur Christus: quoniam à deo patre constitutus est index non solu[m] hominum, sed & angelorum: qui cælestes sunt incolæ, ciues & domestici. 2 In secudo versu. Sanctorum populus prædicat inclytum. Populus sanctorum hic dicitur coetus ille venerandus antiquorum patrum: qui inferno lacu[m] educti, dominum conscendentem æthera comitati sunt, & dignis laudibus prosecuti, secundum illud Paulo verbum. < Ephes. 4.> Ascendens Christus in altum, captuam duxit captiuitate[m]: dedit dona hominibus. Et hoc ipsum etiam innuitur in tertio versu præsentis hymni: cum dicitur: qui scandens superos vincula vinxerat. Dirupit enim vincula: quibus antiqui patres erant obstricti in inferno, & illa confringendo quodammodo ea alligauit, impediuit enim & obstitit: ne amplius vinctos illos detinerent, & vinculorum in ipsos munus & vsum exerceant, & ergo vincula vinxisse dicitur Christus: sicut & captiuitatem sanctoru[m] duxisse captiua[m]. 3 In tertio versu. Donans terrigenis munera pluri ma. Id ipsum est quod modo ex beato Paulo adductum est. Dedit dona hominibus. Sed quæ dona: inquies ilarga septiformis spiritus charismata: quæ regressus in cælos diffu dit abundè in totum orbem, secundum illud propheticum oraculum. Effundam de spiritu meo super omnem carne[m]. < Iohel. 2.> 4 In quarto versu. Ne nos liuor edax. Liuor pro inuidia, aptum habet epithetum edax. Nam seipsam erodit & consumit inuidia: carpitij; & carpitur vna: suppliciumque suum est, vt canit Ovidius, qui & alio loco dicit. Quid mi hi liuor edax ignauos objicis annos? 5 In quinto versu. Vt cum flammiuoma nube reuerteris. Flammiuomum: quod flammas euomit, sicut igniuomum 1 ij quod
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0179.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM quod ignem eructat. Quoniam igitur clara & flammea erit nubes illa in qua dominus veniet ad judicium: rectè hic flammiuoma dicitur. Demùm reuerteris verbum, in eodem versu positum: secundum vocem præsens est, ob carminis exigentiam, significationem tamen intelligatur & notionem habere temporis futuri: quoniam quod venturum est enunciat. IN ASCENSIONE DOMINI: ad complectorium. I Esu nostra redemptio. Victor triumpho nobili I Amor & desiderium. Ad dextrâ patris residens. I Deus creator omnium: 4 Ipsa te cogat pietas: Homo in fine temporum: Vt mala nostra superes 2 Quæ te uicit clementia Parcendo, & uoti co[m]potes Vt ferres nostra crimina? Nos tuo uultu saties. Crudelem mortem patiens 5 Tu esto nostru[m] gaudium Vt nos à morte tolleres. Qui es futurus præmium. 3 Inferni claustra penetras Sit nostra in te gloria: Tuos captiuos redimens. Per cuncta semper secula. I Iambicum dimetrum videtur huius hymni carmen: sed regulam ipsius ac pedes nequaquam accuratè obseruat. Nam & spondeum in secundo loco, & trocheum in omnibus passim recipit sedibus: quod huius metri genus omnino repudiat. Laudatur in eo mira Christi benignitas: repudiuerit, quò vt nos demùm perducat: enixè oramus. quòd natus pro nobis fuerit, & mortem passus, quòd ad IANNOTATIONES. In primo versu, Homo in inferna descenderit: resurrexerit à mortuis, & cælos fine temporum. Finem temporum vocat author sextam mundi ætatem: cui non est ætas alia in hoc mundi statu successura. Nam septima ætas: in mundi consummatione adueniet. Est igitur huius mundanæ subsistentiæ ac conditionis postrema ea ætas: in qua Christus assumpsit humanæ ætas: in qua Christus assumpsit humanæ 2 In secundo versu. Vt ferres nostra crimina. Ferres, carnis substantiam, & idcirco in nouissimis dieb[us] portares, deferres, & super te tolleres. Nam vt ait Esaias venisse perhibetur. de Christo. Vere languores nostros ipse tutil: & infirmita tes
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0180.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 165 tes nostras ipse portauit. Et beatus Petrus de eodem. Qui peccata nostra in corpore suo pertulit super lignum, cuius liuore sanati sumus. < Es. 53. 1. Pet. 2.> 4 In quarto versu. Vt mala nostra superes parcendo. Cum deus ipse pro sua benignitate dimittit nobis peccata iam commissa: tunc mala nostra parcendo superat. Nam maior est eius in nos miseratio: quàm peccatorum nostrorum sit grauitas & pòdus. Præualétque tunc illius misericordia nostræ culpæ, efficatiorque est vt nos saluet, quàm sit perniciosa culpa vt nos damnet. 5 In quinto versu. Qui es futurus præmium. Hic futurus in masculino genere legendu est: vt referatur ad pronomen qui non futurum, in neutro genere: vt legunt nônulli: ordinantes ipsum cum nomine sequente, præmium. Nam huiusmodi participia factus, futurus & consimilia, duobus interiecta nominibus verbo substantiuo conexis: respondere debent & conuenire priori substantiuo: vt aqua est facta vinum: non factum. IN ASCENSIONE DOMINI: ad vesperas. Eternæ rex altissime: Redemptor & fidelium: Quo mors soluta deperit: Datur triumphus gratiæ: 2 Scandens tribunal dexteræ Patris: potestas omnium Collata est Iesus cælitus, Quæ non erat humanitus. 3 Vt trinareru[m] machina Cælestium, terrestrium Et infernorum condita: Flectant genu iam subditæ. 4 Tremunt uidentes an- geli Versa uice mortalium. Culpat caro, purgat caro: Regnat deus dei caro. 5 Tu Christe nostrum gaudium: Manens olympo præditu[m]. Mundi regis qui fabrica[m]: Mundana uincens gaudia. 6 Hinc te precantes quæsumus: Ignosce culpis omnibus. Et corda sursum subleua: Ad te superna gratia: 7 Vt cu[m] tubente cæperis Clarere nube iudicis: 1 iii Poenas
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0181.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Pænas repellas debitas Qui ascendisti ad æthera. Reddas coronas perditas. Cū patre et sancto spiritu S Gloriatibi domine: In sepiterna secula. Amē. Præsens hymnus carminis iambici dimetri pedes & locos exactè completèque seruat: præter id quod in quarto secundi versus carmine pyrrhichius in secundo loco ponitur pro iambo. Octauus item versus: huius carminis legé non seruat: sed solum syllabarum numerum. Verùm is pro more ecclesiastico adiectiùs est ad gratiarum actiones exoluendas: neque in eandem cum præcedentibus sortem numerari debet. Celebratur in eo egregijs præconijs gloriosa Christi ascensio, qua super omnes coelos exaltatus: nunc sedet ad dextram patris. Angelicorum etiam spirituum venerabunda admirario describitur: qua obstupuerût humanam in Christo natura super omnia sublimari. Demu[m] supplex ad ipsum sit oratio: vt in die iudicij nos in electorum sortem alciscat & æternæ gloriæ corona adornet. In primo versu. Quo mors soluta deperit. Soluta: resoluta, destructa, pessudata. Solvere enim interdum destruere signat, vt legem soluere dicitur qui eam violat Mortem verò per Christum soluendam prædixerat propheta: in illius persona ita loquens: Ero mors tua [n]o[n] mors: quod sanè per passionem, resurrectionem & ascensionem ipsius completum est, & tunc triumphus gratiæ datus: quoniam gratia & veritas per Iesum Christum facta, tum insigni victoria triu[m]phauit de hoste antiquo: de cuius potestate, sola dei misericordia liberati sumus. N[ost]o enim ex operibus iustitiæ quæ secimus nos sed secundum misericordiam suam saluos nos fecit. 2 In secundo versu. Scandens tribunal dexteræ. Intelligendum ibi est verbum substantiuum secundæ personæ: quod referatur ad vocatiuum in præcedente versu positum hoc modo, O Christe rex æterne, tu es scandes tribunal & solium gloriæ patris Quod autem deinde ait author in eodem versu, omniu[m] potestate esse ipsi Iesu collatam, sumptu[m] est ex illo verbo Christi apud Matthæum, post resurrectione[m] & pau lo ante ascensionem dicto. Data est mihi omnis potesta in coelo & in terra. Et huiusmodi potestas collata est Christo secundum humanam naturam (quandoquidem secundu[m] deitatem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0182.png
Transcription: ATR-1
EXO. 167 deitatem, eam habet ab æterno) exaltus: hoc est à cælo & à deo patre, non autem humanitus: sive ab homine. Nam illam vniuersorum authoritatem & virtutem, non ab hominibus accepit Christus, sed à solo deo. 3 In tertio versu. Flectant genu iam subdita. Id ex beatissimo Paulo desumptum est: sic ad Philippenses scribente. Propterea < Phili, 2.> exaltauit illum deus: & donauit illi nomen quod est super omne nomen, vt in nomine Iesu omne genu flectatur: cælestium, terrestrium & infernorum, & omnis lingua conficatur quia dominus Iesus Christus in gloria est dei patris 4 In quarto versu. Tremunt videntes angeli. Tremu[n]t: cum tremore reverentur & venerantur Christum, dicentes cum admiratione quod apud Esaiam scribitur. Quis est iste qui venit de Edom: tinctis vestibus de Bosra? & in psalmo vicesimotertio habetur. Quis est iste rex gloriæ? < Esa. 63. Psal. 23.> Et tunc planè versa est sors atque conditio mortaliu[m], nam prius humana natura: & naturali sua conditione & peccati depressione longè infra angelicam naturam fuerat constituta. In Christo verò, eadem super omnes angelorum choros exaltata est: & ad dei patris dextram collo cata, atque ab angelis meritò adorata. Et hæc mutatio dextræ excelsi: deinde clarius explicatur per ea quæ hic subiunguntur. Nam caro Adæ culpam induxit: Christi autem caro nos à peccatis purgat. Insuper ipsa dei caro, regnat deus. Nam ipsa Christi humanitas non absolutè considerata, sed vt deitati vnita, verè deus est: nomina illa abstracta pro co[n]cretis sum[m]edo: ad hunc sensum, quòd ipse Christus verus homo regnat deus. Nempe sumenda est illa locutio (vt ita dixerim) transitiua, caro dei: loco intransitiu[n]c & identitatem designantis: caro quæ est deus, id est homo deus. Et tunc enunciandi ratio, datâque propositio, nulli patet falsitatis calumniæ. 5 In quinto versu. Manens olympo præditum. Præditum: ornatum, honoratum, sublimatum. Petimus autem hoc loco vt ipse Christus nostru[m] sit coeleste gaudium, supernum stabile & perpetuum: vincatque in nobis mundana gaudia, transitoria, euanida & occidua: illorum affectuum & desideria in nobis extingue[n]do. 7 In septimo versu. Vt cum rubente coeperis. Rubente: micante, & rutilæ flammæ speciem præ se ferè- te, atque ignescente. 1 iiiij 1 N
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0183.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum In Die Pentecostes: V Eni creator spiti[us]: Mētes tuoru[m] visita Imple supna gratia Que tu creasti pectora. 2 Qui paraclitus diceris: Donum dei altissimi: Fons viius, ignis, charitas, Et spiritualis vncelio. 3 Tu septiformis munere: Dextræ dei tu digitus. Tu rite promissum patris: Sermone ditans guttura. 4 Accende lum[m]e sensibus Infunde amorem cordib[us]. Inferma nostri corporis Virtute firmans perpeti. 5 Hostem repellas lo[n]gius: Pacemq[ue] dones protinus. Ductore sic te præuio Vitemus omne noxium. 6 Per te sciam[us] da patre[m]: Noscamus atque filium Te vtriusque spiritum Credamus omni tempore. 7 Sit laus patri cum filio: Sancto simul paraclito. Nobis q[ui] mittat filius Charisma S. spirit[us]. Am[m]e. Hymnus iste, carminis iambici dimetri legibus concinè & aptè continetur. In eo fit pia sancti spiritus invocatio: vt corda nostra donis suæ gratiæ impleat. Varia eius nomina quibus in sacris nuncupatur eloquiis explicantur: & demùm ad eundè fit suplicatio, vt nobis lumen gratiæ suæ & igne sancti amoris immittat, quo succedamur. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. Quæ tu creasti pectora. Quòd spiritus sanctus humana pectora, id est corda & animas creet: quandoquidem deus est, cuius propriu[m] est creare, vt ostendit psalm[us] cum ait. Emitte spiritu[m] tuum & creabuntur, & renouabis facie terræ. E[rgò] Iob. Spiritus domini fecit me, & spiraculum omnipotentis viuificavit me. 2 In secundo versu. Qui paraclitus diceris. Multa hic ordine quodam ponuntur nomina, quibus spiritus sanctus in sacra scriptura exprimitur. Dicitur sanè primo paraclitus, id est, consolator & aduocatus. Est enim deus totius consolationis qui consolatur nos in omni tribulatione nostra. Et Paulus ad Romanos scribés, ait. Ipse spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Secundo dicitur donum dei altissimi, quod ex gratuita bonitate
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0184.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 169 tate sua diffundit in orbem: vt per propheta prædixerat. Effundam de spiritu meo super omnem carne. Tertio san ctus spiritus dicitur fons viuus, vt apud Ioannem. Aqua qua ego dabo ei: fiet in eo fons aque salientis in vita æter nam. Et iterum qui credit in me (sicut dicit scriptura) flu- mina de ventre eius fluent aquæ viuæ. < Ioan. 2> Hoc autem dixit de spiritu, inquit, quem accepturi erant. < Ioan. 4> Quarto dicitur ignis: vt apud Lucâ. Igné veni mittere in terram: & quid volo nisi vt accendatur? < Ioan. 7> Quinto charitas: vt cum ait Ioan nes in epistola. Deus charitas est & qui manet in charita te, in deo manet, & deus in eo. < 1. Ioan. 4> Sexto nuncupatur hic spi- ritus sanctus: spiritualis vnectio, vt apud Ioannem in ea- dem epistola. Sed vos vnectione habetis à sanctis, & no- < 1. Ioan. 2> stis omnia. Et rursu. Sed sicut vnectio eius docet vos de o- mnibus. 3 < Exo. 31> In tertio versu. Tu septiformis munere alia hoc loco spiritu sancti propria hic explicantur attri- < Luca. 11> buta. Quorum primum est, quod septiformis est, atq; se- ptemplici munere clarus, quoniam septem sunt eius dona, sapientia, intellectus, consilium, fortitudo, pietas, scien- tia, timor domini. Secundo dicitur digitus dextræ dei, vt < Act. 1> in exodo legitur Moyses portasse de monte duas tabulas testimonij lapideas, scriptas digito dei. Et in euangelio re- < Act. 2> spondisse perhibetur dominus calumniatibus pharisæis. Porrò si in digito dei eilcio dæmonia: profectò peruenit in vos regnum dei. Tertio dicitur spiritus sanctus promis sum patris: quoniam promisit dominus discipulis, illum à < Act. 1> patre in ipsos mittendum, apud Ioannem capite decimo- < Act. 2> quarto & duobus sequentibus. Proinde in actis apostolo rum legitur dominus præcepisse discipulis suis. Ab Hie- rosolymis ne discederent, sed expectarent promissionem < Act. 1> patris: quam audistis, inquit, per os meu. Quarto dicitur < Act. 2> idem spiritus ditare guttura sermone: quoniam discipulis varia distribuit genera linguarum, quemadmodum acta testantur apostolorum. Repleti, inquit Lucas, sunt omnes spiritu sancto, & coeperunt loqui variis linguis: prout spi- < Act. 1> ritus sanctus dabat eloqui illis. Porrò hoc in loco promis- < Act. 2> sum in nominatiuo casu legendum est: quod substatiuum < Act. 1> sit neutri generis, ordinatum cum genitiuo patris, no au- < Act. 2> tem promisso dicendum in ablatiuo casu: quod sit adiecti- < Act. 1> uum ablatiui casus: annexum nomini substatiuo sermone < Act. 2> < 1>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0185.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM vt legunt nonnulli, nam non promptum esset ostendere, quòd spiritus sanctus impleat ora loquentium sermone patris promisso. Neque tam apta & quadras (vt opinor) est hæc sententia, quando quidem nô satis constat quis sit ille sermo patris promissus. 4 In quarto versu. Virtute firmans perpeti. Vt prius in vno hymnorum de natiuitate domini (vbi duo postrema huius versus carmina omnino eodem contextu disponuntur) dictum est, potius hic perpeti legendum est, in ablatiuo singulari, qui referatur ad substantiuum virtute, quàm perpetim aduerbium, vt ferè legût omnes. Nam venustius substantiuu[m] illud exornatur ibi adiectiuo, quàm participium aduerbio, & significantior est sententia. 6 In sexto versu. Te vtriusque spiritum. Spiritus sanct[us] dicitur vtriusque vt puta patris & filij spiritus, quonia[m] ab vtroque inefabiliter procedit, Proinde in sacris literis, nunc patris, nunc filij spiritus nuncupatur, vt apud Matthæum. Non enim vos estis qui loquimini, sed spiritus patris vestri qui loquitur in vobis. Et apud Paulum. Quoniam autem estis filij dei, misit deus spiritu[m] sui clamante in corda vestra. abba pater. 7 In septimo versu. Charisma. S. spiritus Charisma, donu[m] siue mun[us] gratuitu[m]. Et quonia[m] mun[us] sua dona spirit[us] S. ex sola bonitate & benignitate sua difundit: ea rectè charismata dicuntur, quæ apud Esaiam ita explicantur. Et requiescit sup eum spiritus domini, spiritus sapietiae & intellectus, spiritus consilij & fortitudinis, spiritus scientiæ & pietatis, & replebit eum spirit[us] timoris domini. Ecce septiformem munere spiritum. IN DIE PENTECOSTES: alius hymnus. Bata nobis gaudia Anni reduxit orbita Cuu[m] spirit[us] paraclit[us]. Effulsit in discipulos. Ignis vibrante lumine Linguæ figuram detulit: Verbis vt essent proflui, Et charitate feruidi. 3 linguis loquutur omniu[m]: Turbe pauent gentilium. Mulo madere deputant: Quos spiritus repleuerat. 4 patrata su[n]t hæc mysticè Paschæ peracto tempore: Sacra
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0186.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 171 Sacro dierum numero Quo lege fit remissio. 5 Tenunc deus piissime. Vultu precamur cernuo: Illapsa Nobis coelitus Largire dona spiritus: 6 Dudu sacrata pectora Tua replesti gratia: Dimitte nunc peccamina, Et da quieta tepora. Amee. Carmen iambicum dimetrum hoc in hymno integre & accuratè obseruatur, singulis pedibus in sua sede vt res ipsa efflagitat vbique constitutis. Commemoratur in illo mysteria dici pentecostes: ob sancti spiritus missionem in forma ignis & linguarum, & apostoloru[m] in variis linguis prædicationem celebratissime. Oraturque deus: vt & nobis sacratissima sui spiritus dona benigniter infundat. 1 ANNOTATIONES. In primo versu. Anni reduxit orbita. Vocant orbitam authores viam rotis curru[m] revolutis signatam atque protritam: quæ longo tractu in rectum porrigitur: & c[uius] quo inter se spacio vna ab altera semper dispescitur. Hic autem per quandam translatione[m] pro curriculo & revolutione temporis sumitur, quòd ea continuo cæli rotatu, perpetua vertigine iugique circumgratione peragatur. 2 In secudo versu. Ignis vibrante lumine. Hoc loco ignis, nominatiui casus est, & cu[m] verbo detulit ordinatur. Dicitur autem ignis ipse detulisse figurâ linguæ: quoniam in hac spiritus sancti missione apparuerunt discipulis disparitæ linguæ tanquam ignis, seditque supra singulos eorum. Linguarum quidem figura: donum linguarum illis datum insinuabat, ignis verò: seruorem charitatis ingentem, eorum cordibus succensum. 3 In tertio versu. Musto madere deputant. Mustum, vi num nouum & necdum satis digestum atque excoctum: & ideo facile inducens ebrietatem ob vaporulentiam si immoderatius sumatur. Vt autem sacra actuum apostolorum narrat historia: nonnulli audientes apostolos variis linguis loquentes diuina mysteria, dixerunt eos vino obrutos esse ac ebrios. 4 In quarto versu. Deno dierum circulo. Peracta sunt, inquit, hæc sacra missionis spiritus sancti mysteria: postquam paschale tempus transactu[m] est denaria dierum revolutione quinquies facta, die scilicet quinquagesimo post die[m] paschæ. Secundu[m] quæ quidem numeru[m] quinquagesimum: in antiqua lege fiebat debitorum serui-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0187.png
Transcription: ATR-1
172 Hymnorum Levi.25. seruitiorum, contractuumque remissio, & vendicabantur omnia in libertatem ob annum jubileum: quinquagelimo semper anno ex diuina institutione iustum obseruari. Ita & in hoc sacro quinquagenario dierum numero, in quo missus est spiritus sanctus: obtinetur peccatoru remissio, & pristina spiritu libertas, atq[ue] reditus in possessione antiquam cælestis regni, quinimmo & in supernam patriam conceditur nobis regressus ab ea exulantibus. 5 In quinto versu. Illapsa nobis cælitus. Datiuus ille nobis: cum verbo largire ordinari debet non autem cum participatio illapsa. Nam si dona sancti spiritus foret nobis illapsa: non vtique expetendum est ut vt deus illa nobis elargiretur, quandoquidem ia adessent. Intelligamus ergo dona illapsa atq[ue] infusa apostolis, in die p[ræ]tecostes. 6 In sexto versu. Dudum sacra pectora. Particula dudum, apud probatos authores: tempus præteritu haud multum distans à præsenti signat, hic autem sumitur pro quondam vel olim. Nam id nobis signat tempus: quo spiritus sanctus in sacra apostorum corda missus est, quod sa nè magno interuallo à præsenti nobis tempore distat. DE SANCTO SPIRITV: alius hymnus. 1 Am Christus astra ascenderat 1 Regressus vnde venerat: Promissum patris munere Sanctum daturus spiritu. 2 Solenis vrgebat dies: Quo mystico, septemplici Orbis uolutus septies Signat beata tempora. 3 D[omi]n[u]m hora cunctis tertia Repente mundus intonat: Orantibus apostolis Deum venisse nunciat. 4 De patris ergo lumine Decorus igni aduenit: Qui fida Christi pectora Calore verbi compleat. 5 Impleta gaudet viscera Afflata sancto spiritu: Voces diuersas intonant. Fantur dei magnalia. 6 Ex omni gente cogniti Græcis, Latinis, Barbaris: Cunctisq[ue]; admirantibus, Linguis loquuntur omniu[m]. 7 Idea tunc incredula Vesana toruo spiritu: Ructare
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0188.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 173 Ructare musti crapulam Occurrit, & docet Petrus: Aúnos Christi co[n]crepat. Falsa profari perfidos 8 Sed signis & uirtutib[us] Iohelis testimonio. Non omnino integrè carminis iambici dimetri legem & regulam obseruat hic hymnus: quòd in anterioribus locis pyrrhichium nonnunquam recipiat, secundo etia[m] loco spondeum, & nonnunqua[m] trochæum pro spondeo aut iambo admittat. Referuntur in eo sacra missionis spiritus sancti mysteria, & sanctæ illius solennitatis sacramenta: quæ diffutius in secundo capite actuum apostolorum enarrantur: co[n]que ex loco requirenda sunt, neque hic amplius reperenda. 1 II ANNOTATIONES. In primo versu. Promissum parris munere. Ita hoc loco legendum est: vt participium promissum accusatiui casus referatur ad spiritum, < Ioan. 14 Ioan. 15> qui promissus est apostolis quòd eis mitti debeat gratuito dei patris munere: cum ipsis dixit filius. Ego rogabo patrem, & alium parachitum dabit vobis. Et iterum paraclitus autem spiritus sanctus: quem mittet pater in nomine meo. Et rursum. Cum venerit paraclit[us]: quê ego mittam vobis à patre. 2 II In secundo versu. Solennis vrgebat dies. Vrgebat: instabat, imminebat, atque propinquabat. Et de die pentecostes loquitur: qui beata quidem signat tépora legislationis factæ quinquagesimo die post < Exo. 19> egressum filiorum Israel de A Egypto. Quæ plane legis datio in mōte Sinay: erat figura & imago missionis spiritus sancti, & promulgationis legis euangelicæ hodierno die inceptæ. Signat item ille dies pentecostes beata tempora anni iubilei: quinquagesimo quoque anno celebrati apud Iudæos, quinimmo & quietis perpetuæ in cælo: < Le 11. 18> per annum illum iubileum (qui spiritualiter à nobis observatur) significatæ. Illo autem die mystico sacráque signante mysteria, & septemplici, id septem vicibus replicato: orbis ipse cælestis reuolutus septies, insinuat & significat sacrata tempora festi pentecostes. Nam si septenariu[m] dierum numerum in seipsum duxeris: conficiuntur quadraginta nouem dies, quadratus numerus & perfectionis index. Quibus si addatur vnitas, vt consummatis & completiua ipsius perfectionis: protinus consurgit quinquagenarius
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0189.png
Transcription: ATR-1
174 HYMNORVM quagenarius numerus, sacramento missionis sancti spiritus consecratus & dedicatus. Et hoc ipsum mysterium innuitur in Levitico, vbi à die festo paschæ iubentur numerari septem hebdomadæ plenæ v[er]sque ad altera[m] diem expletionis hebdomadæ septimæ, id est quinquaginta dies: & tunc conplentur dies p[ræ]tectos. Quocirca planum est inter pascha & pentecosten, orbem & circulum septe[m] die- rum siue hebdomadam, septies volui: vt hic dicit versus. 4 In quarto versu. Calore verbi compleat. Non hic compleuit legendum est: vt ferè omnes habet libri. Nam trochæus tunc quartum occuparet locum, quod non admittit huius carminis ratio, sed compleat dicendu[m], vt pyr rhichius carmen claudat. Ita in quinto versu, afflata sancto spiritu legendum est, vt iambus secundu[m] obtineat locum, & non afflatu sancti spiritus: sicut aliqui habent libri. 5 In quinto versu. Fantur dei magnalia. Id vocabulum magnalia, in sacræ scripturæ v[er]su receptum, apud secularis literaturæ authores non v[er]surpatur. Significat autem magna mysteria siuæ mirabilia opera, quæ arduum & sublime quiddam præ se ferunt, vt est sacramentum incarnationis domini, passionis eius, resurrectionis, ascensionis, & consimilia susceptæ dispensationis carnis opera. 6 In sexto versu. Ex omni gente cogniti. Subintellige, apostoli siue discipuli Christi, nam de ipsis hic fit sermo, qui sanè cogniti sunt per intelligentiam sermonis & lingvæ, siue intellecti & Græcis, & Latinis, & Barbaris. Na[m] vnusquisque lingua sua audiebat illos loquentes. 7 In septimo versu. Ructare musti crapula[m]. Ructare est ex interiori plenitudine ructum ore subinde emittere, accusativumque postulat, sicut eructare suum co[m]positum. Virgilius. Saniem eructans & frustra, cruento per somnum co[m]mixta mero. Quare crapulam hic legendum est: non crapula. In eode[m] versu. Co[m]crepat: simul increpat, redarguit, obiecat. Alumnos Christi, apostolos & discipulos, eius salutari doctrina & miraculorum contultu mirificè enutritos ac educatos. 8 In octavo versu. Iohelis testimonio. Confutauit beatus Petrus illorum improbitatem: qui ebrietati imputarunt & ascripserunt illam in apostolis linguarum diversitatem. Et simul ex Iohelis prophetæ vaticinio ostendit completam tunc esse sancti spiritus effusio- nem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0190.png
Transcription: ATR-1
EXO. 175 nem in homines: quam multo ante tépore idem propheta prænunciauerat, atque ex huiusmodi spiritus sancti dono declarauit illam linguarum varietatem prouenisse. Quæ omnia ex sermone beati Petri ad Iudæos habito in secundo capite actum apostolorum: dilucida sunt & perspicua. AD VESPERAS, IN DIE SANCTO 1 pentecostes: hymnus. Alma chors domini nuc pangat nomina sumi. A 2 Messias, sother, emmanuel, sabaoth, adonai. A 3 Est unigenitus, uia, uit a, manus, homousion. 4 Principium, primogenitus, sapientia, uirtus. 5 Alpha, caput, finisq; simul uocitatur est . 6 Fons & origo boni, paraclitus ac mediator. 7 Agnus, ouis, uitulus, serpens, aries, leo, uermis. 8 Os, uerbum, splendor, sol, gloria, lux & imago. 9 Paris, flos, uitis, mons, ianua, petra, lapisq;. 10 Angelus & sponsus, pastorq; propheta sacerdos. 11 Athanatos, Kirios, theos pantocratonnisus, 12 Saluificet nos: sit cui secla per omnia doxa. Amen. Modulationem heroici carminis siue hexametri perso- nat hic hymn, monocolos ac vniformis: eius tamé legé & regulam non ad amussim seruat, immò plerisque in locis ab ea discedit: quemadmodum artem componendorum carminum tenens ac callens, diiudicare facilè potest. Planum est enim secunda syllabam dictionis vnigenitus cor- ripi debere, & postremam dictionis manus: quoniam in nominandi casu ponitur, vtraque tamen: hic producitur. Et dictionis paraclitus, secunda syllaba breuis est & ter- tia longa, ediuersò tamen hic obseruatum est. Conti- net autem præsens hymnus complura nomina primu[m] he- braica, deinde latina & postremum Græca, quibus ipse dei filius & propter diuinitatis suæ maiestatem & propter assumptam humanitatem in sacris literis denominatus in- uenitur. Illa tamen nomina quæ eidem ratione deita- tis conveniunt, non singularem personæ proprietatem sed naturam atque substantiam respicientia: & patri & spiritui sancto eiusdem cum filio essentiæ, sunt etiam communia.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0191.png
Transcription: ATR-1
communia. Et decantatur hic hymnus ad vsum insignis ecclesiæ Parisiensis, in die sancto p[ræ]tecostes ad resperas: ob foecundam diuinorum nominum multiplicitatem præclarus admodum, & dignus qui cæteris inseratur: & ex sacrarum literarum testimonio aliquantam lucem accipiat. Nonnulli sanè hanc diuinam laudem inter prosas collocant: prosamque vocant: sed quoniam præter prolaru[m] more carmine cõtexitur: malui ipsam inter hymnos ponere. 2 IANNOTATIONES. In secundo versu. Messias, Sother, Emmanuel. Quinque filij dei nomina, versus iste complectitur, hoc ordine digesta. Messias. id est Christus, siue vnectus, effusa spiritus sacti largitate, præ consortib[us] & participibus suis. Vt apud Ioan[n]e: beatus Andreas ad Simoné fratré suu[m] ait. Inuenimus Messiâ, quod est interpretatum Christus. Et mulier Samaritana, ad dominum nostru[m]. Scio quia Messias venit, qui dicitur Christus. Sother Græcum nomen, latine saluator interpretatur: quo nomine Christus in euangelio sæpius appellatur, vt in illo angeli ad pastores præconio. Natus est vobis hodie saluator, qui est Christus dominus in ciuitate David, & in ea Samaritanorum confessione. Ipsi audiuimus & scimus: quia hic est verè saluator mundi. Emmanuel, interpretatur nobiscum deus. Esaias. Ecce virgo concipiet & pariet < Matth.1> filium, & vocabitur nomé eius Emmanuel, cuius quidem nominis interpretationem explicat Matthæus, ostendens in sacratissima virgine. Maria filio dei foeta, completum esse illud Esaiæ oraculum, cum ait. Hoc autem totum factum est, vt adimpleretur quod dictum est à domino: per prophetam dicêtem. Ecce virgo in vtero habebit filium, & vocabitur nomen eius Emmanuel, quod est interpretatum nobiscum, deus. Sabaoth hebræum nomen, idem significat < Esaiæ.6 Hier.11 Exo.6> sicut exercituum siue virtutum atque militiæ cælestis. Esaias. Sanctus, sanctus, sanctus: dominus deus sabaoth, siue exercituum, vt habet nostra traductio. Et Hieremias. Tu aute[m] domine sabaoth, qui iudicas iuste[m] & probas renes & corda: videam vltionem tuam ex eis. Adonai hebræum nomen, vniuersorum dominum signat, & quam < Exo.6 > dam pluralitatis ratione[m] cu[m] singularitate & vnitate insinuat, interpretaturq[ue] dominus, vt in Exodo: dominus ad < Iudith.16 > Moysen. Et nomé meum adonai, non indicaui eis. Et Iudith
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0192.png
Transcription: ATR-1
EXPO 177 dith in suo cantico. Adonai domine, magnus est tu, & præclarus in virtute, & quê superare nemo potest. 3 In tertio versu. Et vnigenitus, via, vita. Hic etia[m] versus: quin < Ioan. 1> qued ei nomina proponit, hoc ordine. Vnigenitus. Ioannes. < Ioan. 14> Et vidimus gloriam eius: gloriâ quasi vnigeniti à patre. Rursum idem. Vnigenitus qui est in sinu patris: ipse < Ioan. 11> narrauit. Via, vita, Apud Ioannem, dominus ad discipulos suos. Ego sum via, veritas, & vita. Nemo venit ad patrem: nisi per me. Et idem ad Marthâ sororé Mariæ. Ego < Psalm. 143> sum resurrectio, & vita. Qui credit in me. etia[m] si mortuus < Esai. 48> fuerit, viuet. Et omnis qui viuit & credit in me, non moritur in æternu[m]. Manus. Propheta in psalmo Emitte manum tuam de alto, id est tuum filium de excelso cælorum < Ioan. 10> habitaculo: ad suscipièdam humanæ carnis substantiam. Et dominus apud Esaiam. Manus quoque mea fundauit < Ioan. 10> terram. Est enim filius: virtus nativa patris æterni, & manus nomine: vim operatricem explicare solemus. Homousion nomen græcum: latine dicitur consubstantialis, quòd vita apud Græcos: substantiam significet, & particula græca homo, in compositione idem signat: quod apud < Ioan. 10> Latinos particula con. Et illud filij dei nomen est: quod contra Arrianam impietatem ecclesia catholica illi verè < Ioan. 8> & piè ascribit, com in symbolo Niceno confitetur ipsum esse genitum non factum, consubsta[n]tialem patri, quod & ex sacro deducitur euangelico: vbi Christus suæ diuinitatis sacramentum aperiens dicit. Ego & pater vnu[m] sumus, < Ioan. 8 Gene. 1 Eccl. 24> id est vnius & eiusdem substantiæ siue naturæ. 4 In quarto versu. Principiu[m], primogenitus. Hic versus, quatuor filij dei nomina exprimit: hoc ordine. Principium: quoniam omnium rerum effectrix causa & author. Apud < Ioan. 10> Ioannem cum interrogassent Christum Iudæi. Tu qui est? respondit eis. Principium, qui & loquor vobis. Et cum dicit Moyles in exordio Geneseos. In principio creauit < Ioan. 8 Gene. 1 Eccl. 24> deus cælum & terram, nonnulli graues authores id ita exponunt. In princio: id est in filio. Primogenitus dicitur < Ioan. 8 Gene. 1 Eccl. 24> filius dei: quoniam ante omne creaturam immò ab æterno est genitus ex substantia patris, vt in toto genitoru[m] numero nihil eius genituram antecesserit immò eius generationem, quemadmodum diuina sapientia apud ecclesiasticum testatur. Ego m ex
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0193.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Colos.1 ex ore altissimi prodiui: primogenita ante omnem creaturam, 1.Cor.1 Et Paulus ad Colossenses scribens ait. Qui est imago dei inuisibilis, primogenitus omnis creaturæ. Sapientia, virtus. Vtrunque nomen simul attribuit Paulus Christo: cum scribit. Ipsi autem vocatis Iudæis atque Græcis: Christum dei virtutem & dei sapientiam. Et cum dicit propheta in psalmo. Omnia in sapientia fecisti, plerique ita interpretantur, id est in filio, qui est sapientia patris. Illud item angeli verbum ad sacrosanctam virginé, virtus altissimi obumbrabit tibi, designat dei filium vmbraculo carnis suam diuinitatem in virgine obtesturum, vt multis visum est. 5 In quinto versu. Alpha, caput, finisque simul. Duo dei nomina in toto hoc versu continentur: Græco sermone & latino comprehensa, vt pote quòd sit alpha & , caput & finis: rerumque omnium principiu[m] per productionem, & finis itidem rerum, per omnium in ipsum vt optimum reuocationem ac reditum. Quod & ipse & in Apocalypsi de seipso testatur: dicens. Ego sum primus & nouissimus, & viuus. Erursum in alio eiusdem libri loco. Ego sum alpha & , initium & finis. Denique in alio eiusdem libri loco. Ego sum alpha & , primus & nouissimus, principium & finis. Est enim alpha: prima litera alphabeti Græci, & magnum, postrema eiusdem litera: hanc ob causam in illa dei denominatione: per alpha & principium & finis intelligitur. Dicitur & Christus, caput secundum aliam rationem: quoniam super totam fidelium ecclesiam primatum tenet ex divina constitutione, in quoque dei cultores tæquam corporis mystici membra derivans dona gratiarum: sicut vnguenium in capite quod descendit in barbam, barbam Aaron, quod descendit in oram vestimenti eius. Et secundum hanc rationem scribit de eo apostolus ad Ephesios: quòd ipsum deus dedit caput super omnem ecclesiam. Et ad Colossenses de eodem dicit: quòd ipse caput corporis ecclesiæ 6 In sexto versu. Fons & origo boni. Quatuor dei nomina filio potissimum accommodanda, hoc ordine digeruntur in præsente versu. Fons: quoniam affluentissimus est bonitatis torrens, vt apud Hieremiam: de iniquis conqueritur dominus: Me dercliquerut fontem aquæ viuæ: & foderunt sibi
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0194.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 179 sibi cisternas quæ continere non valent aquas. Origo boni, quoniam omne bonum ab eo vbertim profluit. Iacobus in sua epistola. Omne datum optimum & omne donum perfectum de sursum est: descendes a patre luminu[m]. Paraclitus, id est, consolator. Est enim ipse (vitait Paulus) < Iac. 1> parer misericordiaru[m] & Deus totius consolationis, qui consolatur nos in omni tribulatione nostra. Cum etiam dixit < 2. Cor. 1> Christus discipulis suis de spiritu sancto. Ego rogabo pa rem: & altum paraclitum dabit vobis nonne & teipsum esse paraclytum satis innuit? consolationemq[ue] se illis præstiturum promisit dicens. Iteru[m] autem videbo vos: & gaudebit cor vestrum, & gaudium vestrum nemo tollet à vobis. < Ioan. 16> Mediator dicitur Christus quoniam com[m]unione nostræ carnis se medium præbuit inter deum & homines nobisque deum morte sua conciliauit, quemadmodum scribit Paulus ad Timotheum. Vnus (inquit) deus: vnus & mediator dei & hominum homo Christus Iesus, qui dedit redemptionem semetipsum pro omnibus. < 1. Timo. 2> 7 In septimo versu. Agnus, ovis, vitulus. Septem fili[us] dei nomina, susceptæ carnis dispensationem co[n]cernentia: in hoc versu ita disponuntur. Agnus, quoniam pro salute mundi immolatus est. Esaias. Emitter agnum domine dominatore terræ. < Esai. 16 Ioan. 1 Esai. 53> Et Ioannes Baptista de Christo ait. Ecce agnus dei, ecce qui tollit peccata mundi. Ouis, ob mansuetudinem. Esaias. Sicut ovis ad occisionem ducetur, & quasi agnus coram tendete se obmutescet, & non aperiet os suum. Vitulus, ob immolatione eius in cruce pro nobis factam. Et significatus est mysticè per vitulum saginatum, qui à patrefamilias iussus est occidi vt epularetur cu[m] filio suo prius perditio: sed demùm revocato ad melioris vitæ sortem. Serpens: ob suspensionem in ligno, significatus per serpètem aneum à Moyse in deserto suffixum ligno, quem quicunque à serpentibus percussi intuebantur protinus sanabantur: quemadmodum Christus dixit Nicodemo. Et sicut Moyses exaltauit serpentem in deserto: ita oportet exaltari filium hominis. < Nam. in Ioan. 3 Gen. 22> Aries: quonia[m] inter duo brachia crucis extentus est, & oblatus pro nobis, haud aliter quàm aries ille hærens cornibus inter vepres, quem Abraham obtulit in holocaustum pro Isaac filio suo. m ij Leo:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0195.png
Transcription: ATR-1
180 HYMNORVM < Prouer. 30 Apoc 5 Psal. 21> Leo: ob invictam fortitudine. Sapiens in proverbiis. Leo fortissimus bestiarum: ad nullius paucibit occursum. Et Ioannes in Apocalypsi. Vicit leo de tribu iuda: radix David. Vermis, ob infirmitatem carnis & adiectione. Propheta in psalmo. Ego autem sum vermis & non homo: opprobrium hominum & abjectio plebis. 8 In octauo versu. Os, verbum, splendor. Alia septem filij dei nomina, hoc versu ita comprehenduntur Os, quoniam voluntatem patris filius eloquitur Esaias. Et videbit omnis caro pariter, quod os domini locutum est. Et rursum alio loco. Os enim domini locutum est. Verbum, quoniam intima paternæ mentis est notio, & eius explicatio. Prophetæ in psalmo. Verbo domini cæli firmati sunt, & spiritu oris eius, omnis virtus eorum. Et Ioannes in principio sui euangelij In principio erat verbum, & verbum erat apud deum, & deus erat verbum. Splendor: quoniam effulgætia est paternæ maiestatis, sicut ait liber sapientiæ. Cædor est enim lucis æternæ, & speculum sine macula dei maiestatis, & imago bonitatis. Et Paulus ad Hebræos de Christo ait. Qui cum sit splendor gloriæ, & figura substantiæ eius. Sol, quoniam spirituali sua claritate mundum illuminat Malachias. Vobis timentibus nomen meum: orietur sol iustitiæ. Et ecclesia sancta, coëcinit sacratissimæ virgini. Quia ex te ortus est sol iustitiæ. Christus deus noster. Gloria, quoniam dei patris eminentem excellentiæm declarat, vt apud Esaiam. Surge, illuminare Hierusalem quia venit lum[m]e tuum: & gloria domini super te orta est. Quia ecce tenebræ operient terrâ & caligo populos: super te autem orietur dominus, & gloria eius in te videbitur. Lux: quia splendore suæ gratiæ mutes hominum illuminat, Ioannes. Erat lux vera quæ illuminat omne hominem venietem in hunc mundum. Et Christus apud Ioannem dicit. Ego sum lux mundi, qui sequitur me no ambulat in tenebris, sed habebit lum[m]e vitæ. Imago, quia viua, naturalis & vera est paternæ subsistentiæ expressio, illi p[er] omnia æqualis & similis. Paulus ad Colosses. Qui est imago dei inuisibilis, primogenitus omnis creaturæ. In nono versu. Panis, Hos, vitis. Septem alia Christi nomina, in hoc versu tali ordine colliguntur. Panis, quoniam nos viuifico suo corpore satiat, vt ipse apud Ioanne[m] ait. Ego
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0196.png
Transcription: ATR-1
EXO. 181 Ego sum panis vitæ, & iterum. Ego sum panis vivus, qui de cælo descendi. Flos quoniâ gratissimo suo odore nos recreat, vt ipse in cantico canticorum testatur. . Ego flos campi, & lilium conuallium. Et Esaias. Egredietur virga <Can. 2> deradicæ lesse, & flos de radice eius ascenderit, & requiescet super eum spiritus domini. Vitis quoniam suauissimo <Es. 11> doctrinæ suæ vino nos reficit, vt ipse apud Ioannem ait. Ego sum vitis vera, & pater meus agricola est. Et rursum. Ego sum vitis. vos palmites. Mons: quia certitudine dignitatis & perfectionis, omnes supereminet vt apud <loam. 5> prophetam in psalmo. Mons dei mons pinguis: mons in quo beneplacitu est domino habitare in eo. Et apud Danielem lapis excisus de monte line manibus: factus est in <Ps. 66> montem magnum: & impleuit vniuersam terram. In qua visione: per virunque, & montem, intelligitur Christus. Ianua, quia per ipsum habetur introitus in salutem & regnum cæleste, vt ipse apud Ioannem testatur his verbis. Amen amen dico vobis, quia ego sum ostium ouium. Et paulò post. Ego sum ostium. Petra, ob soliditatem & firmitatem <Ioan. 10> omnium virtutum. Paulus ad Corinthios. Bibebant autem de spirituali: cõsequente eos petra, petra autem <1. Cor. 10> erat Christus. Lapis, ob fundamenti ecclesiasticis rationem, & spiritualis fabricæ connexionem. Propheta in psalmo lapidem quem reprobauerunt ædificantes: hic factus est in caput anguli. Et Esaias. Ecce ego mittâ in fundamentis Syon, lapidem, lapidem probatum, angularem pretiosum, in fundamento fundatum. 10 In decimo versu. Angelus & sponsus. Quinque nomina, Christo ob susceptâ nostræ carnis substantiam convenientia, hoc versu continentur secundu hunc ordinem. Angelus, quoniâ paternam voluntatem & beneplacitum nobis annu[n]ciauit, vt apud Esaiam secu[n]dum septuaginta interpretum traductione, magni consilij angelus vocatur. Et Malachias de <Es. 9> eodem dicit. Et statim veniet ad templum sanctum suum dominator quem vos quæritis: & angelus testamenti quê vos vultis. Sponsus: quoniâ ecclesiam suo sanguine sanctificatâ, sibi in sponsam assumpsit. Propheta in psalmo. <Psal. 18> Et ipse tanquam sponsus: procedens de thalamo suo. Et dominus de seipso in euâgelio. Núquid possunt filij spôsi lugere, quandiu cum illis est sponsus? Veniet autem dies m ij cum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0197.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM cum auferetur ab eis sponsus: & tunc ieiunabunt: Pastor: quia verbo salutari & bonæ vitæ exéplo pascit suas < Ioan. 10 Heb. 13> oues, vt ipse de se dicit apud loannem. Ego sum pastor bonus: & cognosco oues meas, & cognoscunt me meæ. Et Paulus ad Hebræos scribens ait. Deus autem pacis qui eduxit de mortuis pastorem magnum ovium, in sanguine < Luca. 4 Luc. 13 Luc. 7> testamenti æterni, dominum nostrum Iesum Christu[m], Propheta, quoniam ventura diuina revelatione prænunciauit hominibus. Nemo (inquit) propheta acceptus est in patria sua. Et non capit prophetam perire extra Hierusalem. Rursum populus magnalia dei conspiciens: in hanc erupit confessionem laudis. Propheta magnus surrexit in nobis: & deus visitauit plebem suam. Sacerdos: quoniam semetipsum tradidit oblationem & hostiam deo in odorem suauitatis, quemadmodum pater æternus ad < Psal. 109 Heb. 7> filium verba faciens ait. Tu es sacerdos in æternum secundum ordinem Melchisedech. Et beatus Paulus ad Hebræos scribens ait. Et alij quidem plures facti sunt sacerdotes: idcirco quòd morte prohiberentur permanere, hic autem eò quòd maneat in æternum: sempiternum habet sacerdotium. 11 In vndecimo versu. Athanatos, kirios. Hic versus quinque constringit filij dei nomina, græco sermone expressa: hoc ordine dispolito Athanatos: id est immortalis, quòd suæ durationis nec principium habeat nec finem, quemadmodum scribit Paulus ad Timotheum. < i. Timot 6 1. Timot. 1 Apoc. 19 Psal. 96> Qui solus habet immortalitatem: & lucem habitat inacceisibilem. Et iterum. Regi autem seculorum, immortali, inuisibili, soli deo: honor & gloria in secula seculorum. Kirios: dominus, quòd omnium dominetur & quæ sunt in cælis & quæ in terra, habet enim in foemore suo scriptum: rex regum & dominus dominantium. Et propheta in psalmo. Quoniam tu dominus altissimus super < Psal. 44 Baruch. 3> omnem terram: nimis exaltatus es super omnes deos. Theos, deus, quòd simplici suo obtentu omnia contueatur & circunlustret. Propheta in psalmo. Sedes tua deus in seculum seculi: virga directionis, virga regni tui. Et Baruch < Exo. 15> propheta. Hic est deus noster, & non æstimabitur alius adversus eum. Pantoncraton: omnipotens siue omnitenens. Pan enim, omne significat, cratos verò potens siue
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0198.png
Transcription: ATR-1
EXO. 183 siue tenens. Et id tamen filio dei rectè convenit, quatenus deus est. Dominus (inquiuit filij Israel in suo cātico) quas si vir pugnator, omnipotens nomen eius. Et in sacra Apo- <Lucæ 1> calypsi quatuor animalia assidue hanc deo laudem con- cinunt. Sanctus, sanctus, sanctus, dominus deus omnipotes qui erat, qui est, & qui venturus est. Paulus item ad He- <Hebr. 1> breos scribés dicit de filio dei: quòd est omnia portûs ver- bo virtutis suæ. Porrò qui græcam callent linguam exactè <Apoc. 4> dicunt hoc loco coniunctim & in vna dictione legendum esse pantocrator, quòd composita sit apud Græcos dictio, perinde ac omnipotens apud latinos. Isus: græcum no <Matth. 1.> men, tantundem signat atque salvator, est enim omnino idem nomen quod Iesus apud Hebræos, nomen scilicet <Hebr. 1> gloriosum & venerandum cælo delatum, & christo dei fi- lio impositum de quo angelus ad Ioseph ait. Pariet aute[m] <Apoc. 4> filium, & vocabis nomen eius Iesum. ipse enim saluum fa <Matth. 1.> ciet populum suum, à peccatis eorum. De eodem angelus ad virginem. ecce concipies in vtero & paries filiu[m], & vo- cabis nomen eius Iesum. Cæterùm Græci idem nomen tri <Hebr. 1> syllabum proferunt. Nam iota primæ syllabæ literam, & <Apoc. 4> secundæ, dirimunt ab inuicem, atque seiungunt in pro- <Matth. 1.> latione. latini verò illud Græcum in e convertunt, & di <Hebr. 1> uisim proferunt per trium syllabarum tenorem, Iesus. Ma[m] <Hebr. 1.> tuanus. strenu[m] indigenas populos abigebat Iesus. Hebræi <Hebr. 1.> autem coniunctim proferût i, & e, litteras prædictæ dicti- <Hebr. 1.> onis, eamque disyllabam proferunt. Sunt & alia nomina <Hebr. 1.> in sacris literis filio dei attributa, quæ his versibus non co- <Hebr. 1.> tinentur, vt quòd radix David dicatur veritas, stella matu <Hebr. 1.> tina, & lignum vitæ. sed studiosè per scruta[n]ti sanctam scrit <Hebr. 1.> pturam, ex his quæ dicta sunt facilè reliqua innotescant. <Hebr. 1.> Porrò doxa in fine postremi carminis Græcum voca- <Hebr. 1.> bulum, idem est quod gloria, neque hic dei nomé est, sed <Hebr. 1.> insinuat laudem ac honorem qui deo impédi exoptatur. <Hebr. 1.> DE SANCTA TRINITATE. A Desto sancta trini <Qui extas rerum omnium> tas, Sine fine principium. Par splendor, vna <Te cælorum militia> deitas: Laudat, adorat, prædicat: <m iij> Tri-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0199.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Triplexq[ue] mundi machina Benedicit per secula. 3 Assumus & nos cernui Te adorantes famuli: Vota precesq[ue] supplicum Hymnis iunge cælestium. 4 Vnu[m] te lum[m]e credimus: Quod & ter ide[m] colimus. Alpha & [mercurius] quem dicimus: Te laudet omnis spiritus. Laus patri sit ingenito: Laus eius unigenito, Laus sit sancto spiritui: Trino deo & simplici. Hymnus iste, carminis iambici dimetri præsert speciem: eius tamen formam non vsquequaque obseruat. Na[m] pyr rhychium in anterioribus locis & passim trochæum recipit, itidem & spondeum in secunda regione & loco: quod huiusce carminis ratio no[n] admittit. In eo proponitur catholica de facta trinitate confessio: [ph] vnu[m] est & simplex deus secu[n]dum substantiam, trinus tamen in personis, qu[em] omnis laudat & adorat creatura rationalis. I ANNOTATIONES. In primo versu. Qui extas rerum omnium. Relatiuum qui, non ad expressum nomen trinitas referendum est, cui discouenit in genere: sed ad nomen subauditum tantu[n]dem significu[m], scilicet deus. Summa enim & supersancta trinitas, vnu[m] est deus. Et huiusmodi relatio, non ad nomen sed rem potius significatam: frequens est in scripturis, vt domus Israel sperauit in domino: adiutor eorum & protector eorum est. Dicitur aute[m] sancta trinitas & ipse deus vnitrinus: reru[m] omnium principium per efficientiam atque creationem, quòd omnia ad esse produxit. Quod & ipsi deo communi ratione expresso attribuitur in scripturis, & cuique etiam diuinarum personaru[m] singulatim. Deo quidem communiter sumpto: vt in Genesi. In principio creauit deus cælum & terru[m]. Patri vero, vt Paulus ad Hebræos. Per que[m] fecit & secula. Filio autem: vt Ioannes in euangelio. Omnia per ipsum (scilicet verbum) facta sunt: & sine ipso factum est nihil. Et propheta in psalmo ad filium. Initio tu domine terram fundasti: & opera manuum tuarum sunt cæli. Denique spirituisancto: vt in psalmo. Emitte spiritum tuum & creabuntur: & renouabis faciem terr[um]. Et Iob. Spiritus dei fecit me: & spiraculu[m] omnipotentis viuificauit me. Est aute[m] deus ipse sine sine, sicut & sine principio durationis, quo-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0200.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 185 quoniam est æternus, atque idem ipse est: & anni eius non deficient. 2 In secundo versu. Te cælorum militia. An gelicorum spirituum multitudo dicitur hic cælorum mili- tia: quoniam ipsi deo militat iugiter, famuleturque & ser- uit. Et hoc nomine etiam inscriptura nuncupatur, vt apud Lucam. Et subito facta est cum angelo, multitudo militiæ < Luc 2> cælestis, laudantium deum & dicendum. Gloria in excel- sis deo, & in terra pax hominibus bonæ volutatis. At ve- ro cum reprehenduntur in scriptura filij Israel, quòd a- < Deut. 17> dorauerint militiam cæli, vt in Deuteronomio. Et seruiat diis alienis, & adorent eos: sole & lunam & omnem mili- tiam cæli, que non præcepi: ibi milia cæli pro multitudine stelarum: vt planetarum aliorumque astrorum sumitur, quæ errore vano seducta gentilitas vt numina colluit & deos existimauit. In eodem quoque versu: triple & nudi ma- china dicitur, cælestiu[m] terrestriu[m] & infernorum distinctio, à deo co[n]stituta atque ordinata. quæ admodum ait B. Pau- < Philipp. 2> lus ad Philipenses. Vt in nomine Iesu, omne genu flecta- tur, cælestium terrestium, & infernorum. Et alius hymn[us] dicit de Christo, Trinam regente machina, claustru[m] Ma- riæ baiulat. Sed quomodo (dicet quispiam) infernoru[m] machina benedicit deum. cum dicat psalmus. In inferno autem quis co[n]fitebitur tibi? Et Esaias. Quia no[n] infernus co- < Psal. 6> fitebitur tibi, neq; mors laudabit te. Proptea est responso, infernoru[m] turbâ non benedicere deo confesione laudis & gratiarum actionis, sed declaratio[n]e rectitudinis diuinæ iustitiæ, quæ cu[m] in ipsam seruare æquitate[m] & severitatem co[n]spicitur, inde ipsius laudadæ, co[m]mendandæque materiâ aliis suggerit & præstat. Vt enim dicit Psal. leratur iustus cu[m] viderit vindicta[m], man[us] suas lauabit in sæguine peccato- < Psal. 57> ris. 4 In quarto versu. Alpha & [mercur]io quæ dicimus. Alpha, prima est Grecoru[m] clementoru[m] litera: [mercur]io verò magnu[m], postre ma. Dicitur igitur de[us] alpha & [mercur]io, quia reru[m] omniu[m] princi- pium est productiuu[m], & finis vltimus in quem renocatur omnia. Vnde in Apocalypsi no[n] semel dicit deus de seipso. Ego sum alpha & [mercur]io, principiu[m] & finis, prim[us] & nouissim[us]. Demùm in quarto huius versus carmine dicendu[m] est poti[us] te laudet o[mn]is spirit[us], quàm laudat. vt optatio potius quàm indicatio insinuetur, & respondeat illi loco psalmi cælestimi quinquagesimi. Omnis spiritus laudes dominum. DE
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0201.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM IDE SANCTA TRINITATE: alius hymnus. 1 N maiestatis solio. Tres sedent in triclinio. Nam non est consolatio Perfecta: solitario. 2 Acternæ mētis oculo Quando pater inflectitur: In lucis suæ speculo Imago par exprimitur. 3 Imaginis consortium Natiuus præbet exitus: Consorsq; spirans gaudium Ingenitus & genitus. 4 Hoc gaudium est spirit[us] Quo patri natus iungitur. Et unum bonum funditus In his tribus concluditur. 5 In tribus est simplicitas: Quos non distinguit qualitas. Nec obstat tribus unitas: Quos ampliat immensitas. 6 Per solam uim originis Communio fit numinis. Natiui ductu germinis. Votiuiq; spiraminis. 7 Ingenito & genito Cum spiritu paraclitò: Ipsis honore debito Deo psallamus inclyto. Amen. Præsens hymnus carminis iambici dimetri gerit imaginem: non tamen exactam seruat eius legem, sed potius eô sonantiam postremarum syllabarum in exitu & desientia carminum eiusdem versus. Declaratur in eo superdiuinæ trinitatis mysterium: in vnitate diuinæ substantiæ ineffabiliter subsistentis. Emanationes itidem diuinarum personarum vt secundæ ex prima per generationem æternam, & tertiæ ex prima & secunda per processionem etia[m] æternam, aptis & congruis modis exprimûtur: qui nostræ capacitatis infirmitati sunt accommodi. Nam profundior huius materiæ perscrutatio: nostræ mentis excedit captu[m], & periculosa eam attentantibus esse solet. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. Tres sedent in triclinio. Triclinium: locus dicitur in quo discumbunt conuiuæ, ita nominatus à triplici lectorum ordine: quib[us] insidentes antiqui, mensis accubere sunt soliti. Latinè coenaculum siue discubitorium appellatur. Itaque per maiestatis solium, vnitas diuinitatis: per triclinium verò 1 quo tres sedent, personarum diuinarum trinitas insinuatur. Quòd autem ponenda non sit vnius personæ singularitas & so-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0202.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 187 & solitudo, eo ipso ostenditur: quòd solitarius nulla per- fruitur suorum bonorum iucunditate: quoniam illi deest socius cum quo læterur & hilarescat. Nullius enim boni sine socio iocunda est possessio: vt ait Seneca. 2 In secundo versu. A eternè mètis oculo. Cum quis ob- iectum sibi inspicit speculum: sui vultus imaginem in eo plenè: & integrè efformat Ita pater æternus seipsum men- te sua intima tanquam diuino speculo, intelligendo: viuâ & perfectam imaginem suam producit vt internam prole omnino sibi æqualem ac similem. Et hæc, dei filius est: ac secunda in trinitate persona. De quo scribit apostolus ad < Colos. 1.> Colossenses. Qui est imago dei invisibilis primogenitus omnis creaturæ. 3 In tertio versu. Imaginis consortium. Exitus atque emanatio per diuinam nativitatem, filij à patre: præstat ipsi filio consortium & communioné ima- ginis paternæ. Ratione siquidem inenarrabilis generatio- nis: filius est imago patris. At pater ingenitus, quoniam à nullo sumit originem: & filius à patre genitus spirant si- mul gaudium mutuum vnius de altero, ipsum scilicet spi- ritum sanctum, qui nexus est & communio patris & filij. Nempe spiritus sanctus à patre filioq[ue]; procedens: est gau- dium supersubstantiale patris de filio & ediuersò: vt dicit quartus versus. In illis autem tribus superbeatis personis diuinis: omne bonum consistit, & ex ipsis vt fortunæ bo- nitatis exordio ac ortu: bonum omne in creaturas proflu- it ac deriuatur. 4 In quinto versu. In tribus est simplicitas. Non obest ipsa personarum pluralitas: diuinæ sim- plicitati, nam non minus simplex est deus attendendo di uinam naturam atque substantiam, vbi tres sunt personæ, quàm esset si vnicæ esset diuina persona, quòd numerus ip se personarum nequaquam derogat simplicitati super di- uinæ. Eas etiam personas non distinguit qualitas: vt sapi- entia, bonitas, perfectio, & similes. Nam eadem est ipsaru[m] triu[m] sapientia, bonitas, ac virtus. Neque etiam vnitati dei tatis ipsaru[m] personaru[m]: obsistit ipsaru[m] immensitas. Nam im mensus pater, immensus filius, immensus spiritus sanctus: attamen vnus sunt deus verus & viuus. 6 In sexto ver- su. Per solam vim originis. Communicatio deitatis intima & ipsis immanens personis: potissimum fit per interiorem originem atque emanationem diuinarum personarum. Ger-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0203.png
Transcription: ATR-1
188 HYMNORVM Germen namque diuinum scilicet dei filius: à patre emanat per generationem eternam. Spiramen verò mysticum & spiritus sanctus: producitur à patre & filio atque proficiscitur per processionem intimam. Quid autem sit illa diuina generatio & quomodo fiat: non est amplius inquirendum: cum dicat Esaias de filio dei, Generatione eius quis enarrabit? quod & de processione similiter est dicendum. IDEADEM SANCTA TRINITATE: alius hymnus. <Esaiæ 53> 1 Lux beata trinitas Tres unum, trium unio: Imperialis unitas In trium contubernio. 2 O pater innascibilis, Natura semper pullulans: Pondus rei uertibilis Verbo uirtutis huiulans. 3 O uerbum in principio: Paternæ splendor gloriæ Tu conditor, & ratio: Lux cordium, fons ueniæ. 4 O amor sancte spiritu: Concordiæ spiraculum. Summi dulcoris halitus: Pax foedus, fructus, osculu[m] 5 Pater gignit imaginem Acqualem sibi penitus. Solamq[ue] per originem: Ab ipsis differt spiritus. 6 Tres unum deu[m] colimus Vnam trium essentiam. Tribus unam impendimus Honoris reuerentiam. Amen. 1 Præsens hymnus & in compositione & materia, præcedenti omnino est persimilis. Nam carminis iambici dimetri speciem potius refert quam veritatem exprimat: alternorum carminum eiusdem versus consonantiam in exitu vt primi ad tertium, & secundi ad quartum, studiosè obseruans. Continet autem ipsius summæ trinitatis arcanum, & aliquantulum adaperit vnitatem diuinæ maiestatis, ipsarum personarum pluralitati nequaquam derogare declarans. Deinde cuiusque diuinarum personarum singulares proprietates explicat, & peculiares denominationes, ostéditque eas ab inuicem sola originis ratione, personaliq[ue] discretione distare. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. In trium contubernio. Contubernium proprie dicitur plurium mi litum sub vno papilione atque tabernaculo degentiu[m] con uictus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0204.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 189 victus atque societas: qui idcirco contubernales dici so- lent Transfertur autem ad quancunque sodalitatem siue consortium plurium: ad vnum quicquam rationem com- munionis habentium. Vnde ab imis ad summa assurgen- do: vntas deitatis in personarum trinitate, hic dicitur im- perialis, id est principalis & eminentissima vntas in tri- um contubernio. 2 In secundo versu. O pater innascibilis. Exprimitur hic singularis dei patris proprietas: vtpote innascentia si- ue ingignentia, qua pater ingenitus dicitur & innascibilis quoniam ab alio non habet originem: sed à seipso est, & principium sine principio. Idem etiam pater dicitur hic natura semper pullulans: quoniam perpetuam & iugem habet naturæ foecunditatem, qua ab æterno filium ex se genuit, assiduèque gignit: nec ab eius vnoquâ productione desistet, perinde atque fons in seipso indeficienter sca- turiens: ac ebulliens. Demùm dicitur pater totam hanc re rum mutabilium molem verbo virtutis haurulare: quoniâ omnipotenti sua virtute hanc totam mundi machinam in suo continet tenore, seruâtque integritate, portâtque om nia (vt de filio dicit Paulus) verbo virtutis suæ. Id enim, <Hebræ. 1.> omnia inquam verbo suæ virtutis portare: tam patri quàm filio, immò & spiritui sancto est commune, quoniam spe- ctat ad extera. 3 In tertio versu. O verbum in principio. Id ex evan gelij beati Iohannis initio est desumptum: vbi ait. In prin cipio erat verbum: id est filius in patre: vt complures ex- ponunt, aut in temporum & subsistentiæ rerum principio jam erat verbum: vt alij interpretantur ne quis ipsum in- ter creaturas collocet: quas omnes æternitate antecedit. Dicitur & filius hoc loco splendor paternæ gloriæ: quo- niam effulgentia est, & expressio paternæ excellentiæ: vt scribit Paulus ad Hebræos de filio. Qui cum sit splendor <Heb. 1.> gloriæ: & figura substantiæ eius. Idem quoque est condi- <Psalm. 101> tor omniumque rerum creator: vt ait propheta in psalmo ad filium. Initio tu domine terram fundasti: & opera ma- nuum tuarum sunt cæli. Est & ratio atque sapientia patris per quam condita sunt vniuersa quoniam omnia per ip- <Ioan. 1.> sum facta sunt, & sine ipso factum est nihil. Dicitur etiam lux cordium: quoniam est lux vera quæ illuminat omne hom-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0205.png
Transcription: ATR-1
190 HYMNORVM hominem venientem in hunc mundum. Postremum fons est veniæ: quoniam apostolo teste, purgationem peccatorum facit dei filius. 4 In quarto versu. O amor sancte spiritus. Versus iste complectitur pulchras admodum & præclaras denominationes sancti spiritus. Et primum quòd sit amor: quoniam summus & superdiuinus est amor, quo pater & filius ad inuicem nectuntur & deuinciuntur. Deus enim charitas est. Concordiæ etiam est spiraculum: quoniam inspirat < 1. Ioan. 4> mentibus humanis pacem ac concordiam. Est enim deus < 3. Cor. 13.> pacis & dilectionis. Est & summi dulcoris halitus: quoniâ dulcedinem spiritualem afflat & infundit cordibus piè in < Sap. 12.> deum affectis, vt testatur sapiens cum ait. O quàm suauis est domine spiritus tuus in omnibus. Demùm dicitur pax, foedus, & osculum: quoniam veram largitur pacem, componit foedera: & mentes prius infensas beniuelentia conciliat, osculóque sancto coniungit ac confæderat. Postremùm & fructus nuncupatur propter exuberantem fructuum spiritualium communicatione in fideles ab eo diffusam, de quibus ait apostolus. Fructus autem spiritus est charitas, gaudium, pax, patientia, benignitas, bonitas, longanimitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas. Et ita hoc loco, causa nomine sui effectus exprimitur: secundum hanc expositionem. 5 In quinto versu. Pater gignit imaginem. Quòd filius sit vera, viua, & perfecta imago patris: omnino ei æqualis potentia, sapientia, bonitate, & perfectione: ex hymno præcedente iam planum eualit. Quòd verò spiritus sanctus à patre & filio per solam differt originem: constat, quoniam ab vtroque procedit, qui quidem originis modus: nec patri nec filio conuenit. In reliquis autem vt substantia, virtute, æternitate, maiestate: cum ambobus omnino conspirat. IDE SANCTO EVCHARISTIAE sacramento. 1 Angeligua gloriosi Fructus uentris generosi P Corporis mysterium Rex effudit gentium. Sanguinisq; preciosi: 2 Nobis natus, nobis datus Quem in mundi precium Ex intacta uirgine: Et
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0206.png
Transcription: ATR-1
E X P O. 191 Et in mundo conuersatus Ad firmandu[m] cor synceru[m] Sparso uerbi semine, Sola fides sufficit. Sui moras incolatus 5 Tantum ergo sacra- Miro clausit ordine. mentum 3 In supremæ nocte coenæ Veneremur cernui. Recumbens cum fratribus, Et antiquum documentum Obseruata lege plene Nouo cedat ritui. Cibis in legalibus: Præstet fides supplementu[m] Cibum turbæ duodenæ Sensuum defectui. Se dat suis manibus. 6 Genitori, genitoq[ue] 4 Verbu[m] caro, panem ue Laus & jubilatio. rum Salus, honor, uirtus quoq[ue] Verbo carnem efficit. Sit & benedictio. Fitq[ue] sanguis Christi: me- Procedenti ab utroque rum. Compar sit laudatio. Et si sensus deficit: Amen. Præsens hymnus metro alcmanio ac eurypidio alcema tim decurrit: vt nonnulli alij consimilis generis superius declarati. Eius tamen carminis legem non semper exactè secuat: sed magis ad rythmi formam ac observationem ac cedit, in certo syllabarum cuiusque carminis numero & conformi adinuicem soni desinentia. Cum enim cuiusque versus sex sint carmina: eorum primum tertium & quin- tum, eundem habent syllabarum numerum & consimilem terminalis dictionis exitum, habet namque quódque eo- rum octo syllabas: quarum duæ postremæ adinuicem con- sonant, vt penultima vnius carminis aliorum penultimæ, & vltima vltimæ respondeat. Sitque penultima cuiusque carminis impari loco dispositi syllaba: longa, aut quoniâ disyllabæ dictionis est principium: sit syllabæ longæ in te- nore prolationis similis, vt prior syllaba dictionis meru[m], & quoque. Secundum verò quantum & sextu[m] carme eius- dem versus, mutuum etiam adinuicem habent responsum. Primo in syllabarum numero: nam quodque eorum septe complectitur syllabas: secundo in consimili terminatione: nam duæ postremæ vnius carminis syllabæ adinuicem termina-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0207.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum terminationis consonantiam seruant cum duabus postremis aliorum carminum syllabis: penultima scilicet cum penultima: & extrema cum extrema. Denique & in quantitate syllabarum: tria illa eiusdem versus carmina locis paribus disposita. etiam habent conformitatem: Nam in vnoquoque eorum: penultima syllaba breuis est. Author eius: sanctus Thomas Aquinas. Qui ad petitionem Vrbani quarti summi pontificis totum officium ecclesiasticum de sanctissimo corporis Christi sacramento eleganter & luculenter compositit, in quo & hic hymnus & duo proximè sequentes: continentur. Describitur aute[m] in hoc hymno prima institutio sacratissimi mysterij sanctæ eucharistiæ à Christo facta: & pia exhortatio ad honorandu[m] hoc dignissimum sacramentum. 1. Annotations. In primo versu. Rex effudit gentium. Christus dicitur hic rex gentium: quoniam eas ad veritatis agnitionem per apostolorum prædicatio nem adduxit, & illas rectissimis suorum præceptorum institutus evangelicèque legis doctrina moderatissimè rexit Vnde hanc illi nuncupatione scriptura sæpius attribuit, < Psal. 2. Psalm. 46> vt in psalmo pater ad filium loquitur. Dabo tibi gentes hæreditatem tuam, & possessionem tuam terminos terræ: reges eos in virga ferrea. Rursum alio loco. Regnabit de super gentes. Denique Hieremias. Quis non timebit te: O rex gentium! 2. In secundo versu. Sparso verbi semine. Semen verbi hic dicitur prædicatio legis evangelicæ, quam Christus cum in hoc mundo diversaretur: in Hierusalem & per totam Iudæam ante passionem suam fecit. Nempe illam vt semen quoddam spirituale sparsit in animos humanos tanquam agros intellectuales: ad proferendum fructum iustitiæ & bonorum operum. Ipse enim Christus est seminator ille, qui exiit seminare semen suum: cuius vna pars secus viam cecidit, alia supra petram, alia inter spinas, & denique alia in terram bonam. Et vt ipse parabolam illa[m] dignatus exponere testatur: semen est verbum dei. In eodem quoque versu, incolatus nomen quartæ declinatio[n]is: habitationem manitionemque significat: deduciturque à verbo incolo, is, ere: quod habitare designat. Vnde psalmus. Hi mihi: quia incolatus meus prolongatus est. itaque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0208.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 193 Itaque sui moras Incolatus miro clausit ordine Christus: quia tempus suæ in mundo conuersationis finiuit & terminavit mirabili ordinatione rerum arduarum atque prouidentia, scilicet institutione noui sacramenti nouiq[ue]; testamenti, & passione mortis pro totius mundi redemptione. 3 In tertio versu. Recumbens cum fratribus. Fratres hic vocat Christi discipulos. Nam eo nomine syncæri amoris & dignationis admirandę, eos appellat Christus < Psal. 21.> in psalmo: cum ait ad patrem. Narrabo nomen tuum fratribus < Matth. 28.> meis: in medio ecclesiæ laudabo te. Et in euangelio < Ioan. 20.> ad sanctas & sedulas mulieres. Ite, nunciate fratribus meis: vt eant in Galilæam. Rursum adferuentem divino amore Magdalenam. Vade autem ad fratres meos & dic eis. In eodem itidem versu dicitur Christus plenè legem veterem & Mosaicam obseruasse in cibis legalibus: scilicet esu agni paschalis cum panib[us] azimis & lactucis agressibus, secundum eum ritu qui duodecimo capite Exodi obseruandus præscribitur. < Psal. 21.> Non enim venit soluere legem: sed adimplere, & antiquæ legis finem voluit ipsius n[on] uæ exordio: præmitteres vt illi hæc succedere debere insinuaretur. 4 In quarto versu. Verbum caro, panem verum. Quoniam huius loci sententia primo obtutu videtur subobscurior: paucis ita est aperienda. Verbum caro: fili[us] est dei factus homo: sicut ait euangelista. Verbum caro factu[m] est. Is autem verum panem efficit carnem: quia id quod ante benedictionem fuit verus panis, convertit in suam carnem & sacratissimum corpus. Et id inquam efficit verbo: prolatione scilicet verbi, eam conversionem insinuantis. Hoc est corpus meum. Merum itidem sit sanguis Christi, etiam verbo: quia per prolationem verborum ad signandum hanc transmutationem attinentium, scilicet, hic est calix sanguis mei, cum reliquis: vnum calicis in suum preciosum sanguinem convertit, vt tres euangelistæ Matthæus, < Mat. 26: 1> Marcus, & Lucas, in dominicæ passionis enarratione plenè descripserunt. 5 In quinto versu. Et antiquum documentum nouo cedat ritui. Antiquum documentum: vetus est instrumentum, à deo per Moysen traditum, continens agni paschalis immolationem & multiformium hostiarum oblationes n quæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0209.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM quæ erant tanquam figura & imago ipsius veri agni pro nobis immolandi. Nouus autem ritus: est nouum testamentum & euangelica sanctio, continens institutionem venius veræ & perfectissimæ hostiæ: quæ in locum multiplicium hostiarum, imperfectarum quidem & vmbratilium successit. Sicut igitur adueniente die: nox propellitur, & nouitate inducta: vetustas abijcitur, denique sicut illucente veritate atque exemplari: relinquenda est vmbra, figura & imago, ita coruscante nouæ legis gratia: non amplius locum habere debent veteris legis cærimoniæ, sed pro agno illo figurali: nunc celebranda est & frequentanda sacrosancta eucharistia, & pro panibus azimis antiquæ constitutionis: nunc sumendus est panis vitæ, nouo ritu à deo institutus. IDE BODEM SACRAMENTO: alius hymnus: 1 Acris solenniis iuncta sint gaudia: Et ex præcordiis sonent præconia. 2 Recedant uetera, noua sint omnia: Corda, uoces, et opera. 3 Noctis recolitur cæna nouissima Quæ Christus creditur agnum et aymæ Dedisse fratribus, juxta legitima Priscis indulta patribus. 3 Post agnum typicum expletis epulis: Corpus dominicum datum discipulis (Sic totum omnibus, quod totum singulis) Eius fatemur manibus. 4 Dedit fragilibus: corporis ferculum Dedit et tristibus: sanguinis poculum. Dicens: accipite quod trado uasculum. Omnes ex eo bibite: 5 Sic sacrificium istud instituit: Cuius officium committi uoluit. Solis presbyteris, quibus sic congruit:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0210.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 195 Vt sumant, & dent cæteris. 6 Panis angelicus fit panis hominum: Dat panis cælicus figuris terminum. Ores mirabilis: manducat dominum Pauper, seruus, & humilis. 7 Te trina deitas, unaq[ue] poscimus: Sicut ut nos uisites, sicut te colimus. Per tuas semitas duc nos quo tendimus Ad lucem quam inhabitas, Amen. Hymnus iste, carminis asclepiadæi choriambici præ se gerit speciem: eius tamen pedes & locos nequaquam ser- vat. Neque enim tria prima eiusdem versus carmina exa- ctè seruât: primo enim loco spondeu, secudo & tertio cho- riambum, & quarto pyrrhichium aut iambum: vt asclepi- dæum carmen exposcit. Neque quartum carmè quod gly- conium esse deberet: primo habet loco spondeum, secun- do choriambum, & tertio pyrrhichium: vel iambum: vt ta- le carmen postulat. Sed non habita ratione quantitatis syl- labarum: solus earum numerus ad vnguem seruatus est, conformiter ad numerum syllabarum: in supradictis car- minibus necessarium. Continet enim vnumquodque triu- primorum carminum eiusdem versus, duodecim syllabas: sicut & carmen asclepiadæum, & quartum carmen cuius- que versus ex septem coalescit syllabis sicut etiam carmè gliconium. Videtur præterea hic studiosè potius obserua- ta rythmica quædam consonantia in ipsorum carminum fine. Nam tria prima eiusdem verbis carmina duas postre- mas syllabas habent similiter desinentes: conferendo pe- nultimam syllabam vnius carminis ad penultimam alio- rum, & vltimam ad vltimam. Quartum verò carmen non habet ad aliquid aliud huiusmodi consonantiæ responsu[m]. Author eius: sanctus Thomas Aquinas. Commemoratur in eo, institutio sanctissimi sacramenti eucharistiæ: à tribu evangelistis, & beato Paulo in prima ad Corinthios epi- stola, plenius explicata. Deinde altissimi illius mystorij co[m] munionis sanctæ (quod omni laude superius est) excellen- ta: claris extollitur præconiis. n ij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0211.png
Transcription: ATR-1
196 HYMNORVM I ANNOTATIONES. In primo versu. Sacris solennijs iuncta sint gaudia, Apud probatos & receptos authores linguæ latinæ, solennis tertia duxat est inflexionis: & in dativo & ablativo plurali facit secundum rectam regulam solennibus. At verò apud vsum ecclesiasticu[m] inoleuit & frequens est nomen, solennia, orum: in plurali numero: neutro genere & secunda declinatione: à quo deducitur datiuus & ablatiuus pluralis, solenijs. Verutamé extra orationu[m] ecclesiasticaru[m] locutione[m]: no[n] suaderé hoc no[m] mine vtendum. Debet aut id nomen in secunda syllaba no[n] per, m, scribi: vt faciunt plerique, sed per n, quoniam à verbo solet & annus co[m]ponitur: & id dicitur, quod celebrari quotannis est consuetum. Annus autem duplo n scribitur: quare & solennis suum compositum: & solennitas, ac reliqua inde profecta. 2 In secudo versu. Luxta legitima priscis indulta patribus. Legitima hic dicu[n]tur traditiones ipsius legis Mosaicæ: potissimu[m] in ijs quæ ad cærimonias & ritus sacrificiorum pertinebant (de quibus sæpe dicit <Leui.23.> Leuiticus. Legitimum sempiternum erit vobis: in cunctis generationibus & habitationibus vestris) & quæ vulgo legalia dici consueuerunt. Illa autem legitima de manducâ-do agno paschali cum panibus azimis à deo instituta, de quibus hic habetur sermo: indulta erant, id est, tradita priscis patribus, vtpote Moysi, Aaron, & filijs Israel cum in Aegypto adhuc consisterent: vt duodecimum Exodi cap. diffusè refert. Cæterum indulgere cum actiuum est verbum: significat dare siue tradere, & datiuum cum accusati uo requirit, vt apud Iuvenalem. Principio indulsit communis conditor illis, tantum animam: nobis animum quo- que. Inde formatur participium indultus, id est, datus vel traditus. 3 In tertio versu. Post agnum typicum expletis epulis. Agnum typicum vocat agnum illum paschalem: quem secundum Mosaicæ legis ritum cum discipulis manducauit dominus, antequam sacramentum sui sanctissimi corporis institueret. Qui dictus est typicus, id est figuralis (typos enim siue typus: figuram & imaginem præstantioris formæ significat) aut figuratiuus: quoniam is agnus figura erat & repræsentatio ipsius veri agni: pro toti mu[n]di salute in ara crucis immolandi. Et quæ tanquam in imagine circa agnum illum fieri iussa sunt: in Christo tanqua[m] veri
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0212.png
Transcription: ATR-1
EXO. 197 veritate perfecte consummata & completa co[n]spiciuntur. In eodem etiam versu dicitur corpus dominicum datum discipulis, sic totum omnibus quòd totum singulis, quoniam singuli duodecim discipulorum acceperunt totu[m] Christi & integrum corpus, omnes tamen idem omnino Christi corpus sumpserunt. Vnicum enim erat & est Christi corpus: quod ab omnibus discipulis tum perceptum est, Sicut & quoridie singuli percipientes sacram communionem: totum Christi sumunt sacrarissimum corpus: omnes tamen vnum & idem omnino percipiunt corpus: integru[m] & perfectum. Perinde atque vox aliqua prolata multis coram attantibus: à singulis quidem eorum plenè & integrè audi tur attamen ab omnibus eadem omnino percipitur. 4 In quarto versu. Dedit fragilibus corporis ferculu[m]. Fragilibus discipulis suis: qui soli tum præsentes erant: cu[m] institueretur primo hoc sacrum mysterium. Erant autem ipsi fragiles, infirmi & invalidi animo contra terrores & pericula. Nam paulo pòst relictio domino cum caperetur à Iudæis, fugerunt omnes. Et Petrus ter abnegauit se nosse eum. Erant & tristes ob imminens malum & graue discrimen: quod superuenturum audierat domino. Sed quia hæc dixi vobis (aut dominus ipsis) tristitia impleuit cor vestrum. Et post orationem in horto: inuenit Christus discipulos suos dormientes (vt inquit euangelista) præ tristitia. 5 In quinto versu. Solis presbyteris quibus sic congruit. Presbyter apud antiquos non officij nomen erat aut ministerij ecclesiastici, sed ætatis: tantundem in Græco significans, atque senior & grandior æuo. Nunc tamen ita in vsu receptum est id nomen: vt sacerdotes significet & eos qui sacri altaris gerunt ministerium, conficiendiq[ue]; eucharistia sacramenti habent officium. Quo in significa tu etiam in sancta interdum scriptura sumitur: vt cu[m] Paulus ad Titum scribit, quòd constituere debeat presbyteros per ciuitates. Et rectè eodem nomine presbyter, signatur vtrumque: & senilis ætas & sacerdotium, quòd debeat sacerdotes iam maturos esse ætate & grandæuos: vt virtute sint consummatiores ad digne exequendum (quantum homini fas est) id altissimum munus altaris atque ministerium. 6 In sexto versu. Panis angelicus sit panis hominum. Panis n iii
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0213.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Panis iste vitæ dicitur panis angelorum, quòd spiritus angelici in regno cælorum dulci ipsius divinitatis & humanitatis Christi contemplatione iugiter reficiuntur & satiantur. Idcirco de manna (quod erat huius panis super cælestis symbolum) dictum est in psalmo. Panem angelorum manducauit homo. < Psal. 77. Ioan. 6. Psal. 77. Psal. 104.> Dicitur & panis cælicus: quia de cælo si deitas Christi attenditur) descendit, quemadmodum desipso dicit Christus in euangelio. Panis enim verus est qui de cælo descendit, & dat vitam mundo. Et de manna Israelitico, huius sacramenti symbolo dicit psalmus. Panem cæli dedit eis manducare. Et alio loco. Pane cæli saturauit eos. DE EODEM SACRAMENTO: alius hymnus. 1 Erbum supernum prodiens: Nec patris linqués dexteram. Ad opus suum exiens: Venit ad uitæ uesperam. 2 In mortem à discipulo Suis tradendus æmulis: Prius in uitæ ferculo Se tradidit discipulis. 3 Quibus sub bina specie Carnem deditet sanguine: Vt duplicis substantiæ Totum cibaret hominem. 4 Se nascens dedit socium: Conuescens in edulium. Se moriens in precium: Se regnans dat in præmium. 5 O salutaris hostia: Quæ cæli pandis ostium. Bella premunt hostilia: Darobur, fer auxilium. 6 Vnitrinoq[ue] domino Sit sempiterna gloria: Qui uitam sine termino Nobis donet in patria. Amen. Carminis iambici dimetri forma in hoc hymno observata videtur: ob certum cuiusque carminis eius syllabarum numerum qui in tali metro etiam requiritur. Eius tamen pedes & norma non omniaque hic seruatur: quòd passim pyrrhichius in anterioribus locis & trochæus recipiatur, necnon & spondeus in secunda sede, quod non admitit huiusce carminis regula. Verùm videtur potius author huius odæ, rythmicæ prosæ quàm carminis contexendi hic fuisse studiosus, quandoquidem in vnoquoque versu pri-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0214.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 199 primum & tertium carmen similem habent duaru[m] postremarum syllabarum exitum atque desinetiam: similiter secundum & quartum eiusdem versus carmen, conferendo penultimam vnius carminis syllabam ad penultimam alterius in sono terminali: & vltimam ad vltimam. Author eius: sanctus Thomas Aquinas. Describitur in co huius dignissimi sacramenti prima institutio à Christo facta: & quanta eius humanitas atque suauitas in illo nobis declaretur. Demùm pia sit ad ipsum sacramentum invocatio. 1 CANNOTATIONES. In primò versu. Verbum supernum prodiens. Verbum dei tunc prodiisse dicitur, seq[ue] palam conspiciendum exhibuisse: quando humana indutum forma in terris visum est, & cum hominibus conuersatum. Nec tamen tunc patris liquit dexteram: quia semper mansit & manet secu[n]dum diuinitatem intimum patri. Nempe post incarnationem eius dictum est de ipso. Vni- genitus qui est in sinu patris: ipse enarrauit. Ipso quoque Philippo petenti patrem sibi ostendi respondit. Nescis < Ioan. 1. Ioan. 14.> quia ego in patre: & pater in me est? Cæterùm idem deiverbum exiuit ad opus suum: quando secundum patris beneplacitum legem euangelicam annunciauit mundo, & humani generis salutem operatus est in medio terræ. Vnde ipse ad patrem expleta nouissima coena orationem dirigens: ait. Ego re clarificaui super terram: opus consumma ui quod dedisti mihi vt faciam. Denique venit ipse ad vita vesperam, finemque & extremitatem: quando propinquam erat hora ab ipso præordinata, qua seipsum traderet in mortem pro nostra redemptione. 3 C In tertio versu. Vt duplicis substantiæ. Hic vna < Ioan. 17> redditur causa, ob quam Christus hoc communionis sanctorum sacramentum sub duplici specie instituit: panis scilicet & vini, vt scilicet totum hominem reficeret & saginaret: qui ex duplici componitur substantia, vtpote corpore & anima. Caro enim siue panis, ad cibandum (vt ita dixerim) corpus pertinet: quòd panis & caro naturale sit eius nutrimentum. Vinum verò & sanguis, ad animæ spe stat alimentum: quòd sedes animæ secundum physicos in sanguine sit, & vt sacra testatur scriptura: anima carnis in sanguine est. Sunt & nonnullæ aliæ rationes, quæ ad i- n iiij dem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0215.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum <Levit. 17> dem propositum assignari solet. Tum vt hoc sacramenti insinuetur esse integrum & consummatum alimentum animæ: quemadmodum panis & vinu (quæ pro cibo & potu primum tenent locum) sunt perfecta corporis alimonia. Tum vt memoria passionis dominicæ expressius nobis in hoc mysterio repræsentetur, in qua & eius sacrum corpus oblatum est, & sanguis pro nobis corpore effusus. Tum deniq; vt corporis mystici similitudinem illa materialia signa nobis apertius indicet, in quo multa membra ad vnum caput Christum inter se charitate coalescunt, sicut ex mulis granis tritici conficitur panis, & ex multis acinis racemisque vitis confluit vinu. 5 In quinto versus. Bella præmunt hostilia. Potissimum bella spiritualia & contra hostes animæ, qui nos quotidie infestant. Nam vt canit ecclesia, mundus, caro, dæmonia, diuersa mouer prælia. < Psal. 23> Contra quæ præcipuum munimentum & præsidium est sacrosancta eucharistia, in qua continetur veraciter dominus fortis & potens, dominus, dominus potens in prælio dominus virutum & rex gloriæ. Cæterum cum etiam corporalia bella nos infestant & hostiles in nos surgunt acies, pium admodum & religiosum est, ad huius sanctissimi sacramenti auxilium adiutoriumque petendum per hanc orationem suppliciter confugere. Quod cum multa pietate sedulitateque superioribus annis perspeximus palam obseruari, cum vndiquaque in florentissimum Galliæ regnum coniurati insurgereut hostes, & infestis armis ipsum opprimere moliretur Ad quorum improbos conatus reprimedos id laudabiliter institutum est quòd in elevatione sanctissimi corporis & sanguinis Christi in ipso altaris sacrificio per omnia loca quæ regni illius ambitu continentur, decantaretur à choro fidelium hic versus, magnopere credo cætulisse ad pacé placidâ & trauillitate poulo post in o[mn]ibus regni finib[us] obtentâ, quæ in primis deo accepta referri debet. IN DEDICATIONE ECCLESIAE. V Rbs B. Hierusalem. Vuiis ex lapidibus: Dicta pacis visio. Et angelis coronata Quæ construitur i Vt sponsata comite. cælis 2 Noua venies è cælo: Nup-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0216.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 201 Nuptiali thalamo Præparata, ut sponsata Copuletur domino. Plateæ & muri eius: Ex auro purissimo. 3 Portæ nitēt margaritis: Adytis patentibus. Et uirtute meritorum Illuc introducitur: Omnis qui ob Christi no- men Hoc in mundo premitur: 4 Tensionibus, pressuris Expoliti lapides, Suis coaptantur locis Per manus artificis. Disponuntur permansuri Sacris ædificiis. 5 Angulare fundamētu: Lapis Christus missus est. Qui compage parietum In utroque nectitur. Quē Syon sancta suscepit: In quo credens permanet. 6 Omnis illa deo sacra: Et dulcita ciuitas. Piena modulis, & laude Et canore iubilo: Trinum deum, unicumque Cum fauore prædicat. 7 Hoc in templo summe deus Exoratus adueni: Et clementi bonitati Precum uota suscipe. Largam benedictionem Hic infunde iugiter. 8 Hic promerca[n]tur o[mn]es Petita acquirere Et adepta possidere Cum sanctis perenniter. Paradisum introire Translati in requiem. Amen. Hic hymnus carmine trochaoico alemanio & erupidio alternatis decurrit: eius tamen legem ac normam no[n] ad- mussim seruat. Nam loco trochæi nunc spondeus collo- catur: nunc pyrrhichius, nunc iambus, salusque numerus certus syllabarum cuiusq; carminis hic exactè seruatus: reddit huius hymni modulationem supradicto generi car minis persimilem. Describitur autem in eo ciuitas su- perna Hierusalem in regno cælesti triumphans: & miro decore ornata, atque spirituali fabrica splédidè extructa. Cuius in terris imago & figura, est ecclesia sub Christo mi litans, congregatioque fidelium: deum piè religioseq; co lentium. Illa autem cum in templo materiali diuino no- mini consecrato quotannis in ipso dedicationis die potis- simum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0217.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM simu coueniat ad veneratione diuinæ maiestatis, suppliciter petit suâ oratione exaudiri à deo, & sua vitæcelsq; suscipi. I ANNOTATIONES. In primo versu. Vrbs beata Hierusalem. < Galat. 4> Quoniam vrbs illa Iudeæ, Hierusalem nominata, figura fuit & typus ecclesiæ cum militantis in terris, tum triumphantis in cælo, modo pro hac, modo pro illa sumitur in scriptura, vt apud Paulum ad Galatas. < Psal. 121> Illa aute quæ sursum est Hierusalem, libera est: quæ est mater nostra. Et in psalmo. Stantes erant pedes nostri in atriis tuis Hierusalem. Hierusalé, quæ ædificatur vt ciuitas. Et vtrique harum acceptionum aptè congruit ipsa nominis prædicti interpretatio. Hierusalem enim dicitur: quasi visio pacis. In militante autem ecclesia visio est per fidem, pacis internæ ad deum, ad seipsum, & ad proximu[m]. < Psal. 118> Quoniam vt ait propheta in psalmo ad deum. Pax multa diligentibus legem tuam, & nô est illis scandalu[m]. In triumphante verò ecclesia visio est per apertam speculatione[m], pacis veræ & perpetuæ: quæ nullo turbine belloru[m] intercidet aut interturbabitur. Hoc itaque loco sumitur Hierusalem: pro ecclesia triumphante, quæ cõstrui dicitur in celis ex viuis lapidibus, sanctis scilicet animabus & spiritib[us] beatis, de quibus ait Petrus. < 1. Petri 2> Et ipsi tanquam lapides viui superædificamini domos spirituales in sacerdotium sanctu[m]. Et ipsa coronata ægelis: adornata s. numerosa angelicoru[m] spirituu[m] multitudine. sicut spōsa est exornata comite, virôq; suo, cõnubialis foederis socio ac cõsorte. 2 In secundo versu. Noua venies è cælo. Alludit totus hic versus ad id quod scribit beatus Ioannes in Apocalypsi. Et ego Ioannes vidi sanctam ciuitatem Hierusalé nouam descendentem de cælo, à deo paratam, sicut sponsam ornatâ viro suo. Et auduii vocem magnam de throno dicentem. < Apoc. 21> Ecce tabernaculum dei cum hominibus, & habitabit cum eis. Et venit vnus de septem angelis, & locutus est mecum dicens. Veni, & ostendam tibi sponsam: vxorem agni. Et sustulit me in spiritu in montem magnum & altum & osté dit mihi ciuitatem sanctam Hierusalem, descendentem de cælo, habentem claritatem dei. Et paulopost subiungit. Et erat structura muri eius ex lapide Iaspide, ipsa verò ciuitas aurum mundum, simile vitro mundo, & fundamenta muri ciuitatis: omni lapide precioso ornata. Et pla-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0218.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 203 platea civitatis, aurum mundum, tanquam vitrum per- lucidum 3 In tertio versu. Portæ nitent margaritis. exprimit hic locus & id: quod dicit Ioanes in Apocalypsi. Et duodecim portæ, duodecim margaritæ sunt per singulas, & singulæ portæ erant ex singulis margaritis. Et portæ eius non claudentur per diem, nox enim illi non erit. < Apoc.13> Idcirco hic dicit, adyta illius sanctæ vrbis esse patentia. Est autem adytum i, locus templi penitior atq; secretior, in penetralibus illius constitutus. Verùm quoniam hæc omnia spiritualiter & mysticè, non autem materialiter vt sonant, sunt accipienda, vt per auru[m], ardor charitatis supernorum ciuium, per vitrum: puritas & nudicia eorum, per margaritas, ornatus & preciositas virtutum, idcirco subnectit hic versus, quis illam tam splendidam ciuitate ingredi permittitur, is scilicet, qui pro Christo hic presuris angitur. < Math.5> Beati enim qui persecutione pariuntur propter iustitiam, quoniam ipsorum est regnum cælorum. Porrò in penultimo huius versus carmine, ferè legunt vniuersi: omnis qui pro Christi nomine, & carme illud reddunt vnius syllabæ superexcremento, prolixius æquo. Octo enim duntaxat syllabarum esse deberet: cum hic no uem contineantur, quare melius ita adaptaretur carmen, omnis qui ob Christi nomen. 4 In quarto versu. Expoliti lapides. More ædificij materialis, exprimitur hic quàm aptissimè ædificatio ciuitatis sanctæ Hierusalem in cælis. Nempe in extruenda domo exciduntur lapides & sculpuntur: tundunturque malleis antequàm aptentur ædificio. Ita animæ sanctæ accommodandæ extractioni spirituali cælestis Hierusalem: hoc in mundo tribulationibus & persecutionibus premuntur atque cõtunduntur, vt expolitæ adornatæq; tâ sancto operi < Act.14> inferantur. Per multas enim tribulationes (vt ait Paulus) oportet nos venire in regnu[m] cælorum. Disponu[n]tur autem lapides illi permansuri sacris ædificiis, quoniam inde nun quam auellentur nec dimouebuntur. Cæterùm in tertio huius versus carmine: legendum est potius, suis coaptantur locis, quàm suisq; aptantur locis, nam particula connexiua, q: nihil ibi habet quod alteri copulet & annectat. 5 In quinto versu. Angulare fudametu. Christo sæpius scripturis dicitur lapis ægularis, vt i psalmo. Lapidé qué < Psal.117> reproba-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0219.png
Transcription: ATR-1
204 HYMNORVM < Psal.117> reprobauerunt ædificantes, hic factus est in caput anguli. < Eph.2> Et apud Paulum ad Ephesios. Superædificati super fundamentum apostolorum & prophetarum: ipso summo anguli lapide Christo Iesu, in quo omnis ædificatio constructa crescit in templum sanctum in domino. Et hic lapis: missus dicitur apud Esaiam, cum ait. Ecce ego mittam in fundamentis Syon lapidem, lapidem probatum, angularem, preciosum, in fundamento fundatum. Nectitur autem lapis ille, compage iuncturaque spirituali in vtroque parietum, quia duos populos gentilem & Iudaicum Christus coniunxit in vnum ecclesiæ catholica ædificiu[m], quæ admodum inquit Paulus. Ipse est pax nostra, qui fecit vtraque vnum. At verò hunc lapidem Syon, sancta ecclesia scilicet catholica suscepit, quia super hanc petram ædificata est & firmiter fundata. Porrò nomine Syo[n]: in sancta scriptura frequenter accipitur ecclesia Christi militas in terris, vt in psalmo. Fudatur exultatione vniuersæ mo[n]s[tris] < Psal.47> Syon: latera aquilonis, ciuitas regis magni. Et rursum. Diligit dominus portas Syon: super omnia tabernacula Iacob. Et huic acceptioni respondet apte ipsa nominis Syo[n] interpretatio. Syon nanque, specula vel speculatio dicitur. Hic autem deum per fidem speculamur & cognoscimus. Demùm ipsa Syon credens, in Christo permanet stabilis, per oppositum eius quod dicit Esaias. Si non credideritis: non permanebitis. < Esai.7> 6 In sexto versu. Omnis illa deo sacra. Totus isto versus, de ecclesia cælesti rectè intelligitur, in qua sublatus in spiritu Ioannes vidit turbam magnam quam dinumerare nemo poterat, & clamabant voce magna dicentes. Salus deo nostro qui sedet super thronu[m], & agno benedictio, & claritas, & sapientia, & gratiarum actio, honor, & virtus, & fortitudo: deo nostro, in secula seculoru[m]. Amen. Secu[n]do autem loco de ecclesia Christi in terris, etiam potest hic versus accipi, quæ ad imitationem cælestis ciuitatis luges deo laudes personat, illique pro modo suo jubilat. Porrò nomen iubilus in quarto præsentis versus carmine, adiectiuum est huius nominis canor, oris: idé signans quod iubilatorius siue exultatorius. Iubilus autem substantiuum: est gaudium illud animi in domino, quod neque omnino exprimi potest, neque omnino supprimi ob
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0220.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 20 ob indicibilem eius exuberantiam. Et vtrunque suprædictorum nominum: à verbo iubilare descendit. Cæterùm legendum est potius in tertio huius versus carmine: plena modulis & laude, quàm in laude, vt tres illi ablatiui se côtinuo consequentes, adiungantur adiectivo plena quoniam si præpositio in, ponatur eo in loco: non adeo aptè tunc quadrat sententia & loquendi ratio. Non enim concinnè & cõgruenter dicitur quispiam prædicare deum in laude: sed potius omissa præpositione, prædicare laude. 7 In septimo versu. Hoc in téplo summe deus. Quoniam materialis templi ædificatio & constructio insinuat nobis spiritualem fabricam ecclesiæ Christi cum in terris, tum in cælis, rectè post vtranque ecclesiam mysticam dignis celebratam præconiis, tertio loco nunc de templo dei quæ domus orationis est hic habetur sermo, sicque ad deum supplex oratio in illius dedicatione, annuâque dedicationis celebritate, vt suæ maiestatis præsentiam benignitatisq[ue]; fauorem in ipsum expâdat, & supplicum in eo vota precésque libenter suscipiat. Quemadmodum in tertio libro regum, rex Salomon in dedicatione templi magnifice à se, deo extracti, vtroque genu in terra posito, & sublatis in cælum manibus, deuotam effudit orationem dicens. Respice ad oratione serui tui & ad preces eius: domine deus meus. Audi hymnum & orationem, quam seruus tuus orat coram te hodie: vt sint oculi tui aperti super domum hanc nocte & die, super domum de qua dixisti: erit nomen meum ibi, vt exaudias oratione quam orat in loco isto ad te seruus tuus, vt exaudias deprecatione serui tui & populi tui Israel, quodcunque orauerit in loco isto, & exaudies in loco habitaculi tui in cælo, & cu[m] exaudieris, propitius eris. Et reliqua, quæ cu[m] magna deuotione & synceritate animi deinceps diffusè prosequitur. IN DEDICATIONE ECCLESIAE: alius hymnus. Christe cunctorum dominator alme: Patris æterni genitus ab ore. Supplicum uota pariter ac hymnum Cerne benignus. Cerne
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0221.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 307 Sint dies læti, placidæq[ue] noctes Nullas ex nobis percunte mundo Sentiat ignes. II Hæc dies in qua tibi consecratam Conspicis aulam: tribuat perenne Gaudium nobis, uigeatq[ue] longo Temporis usu. 12 Gloria summum resonet parentem Gloria natum, pariterq[ue] sanctum Spiritum: dulci modulemur hymno Omne per æum. Amen. Carminis sapphici & adonij modulatione præsert hic hymnus: eius tamen legem no[n] omniquaque seruat. Nam in secunda sede loco spondei recipit plærunque iambum: & in quarta pro trochæo sæpius habet pyrrhichium, contra huiusce carminis regulam. Comendatur in ipso annua templi dedicatio in dei honorem celebranda, ipsiusq[ue] domus dei siue ecclesiæ enarrantur laudes non modicas quòd in ipsa recipiuntur ecclesiastica sacramenta in medella peccatorum, quòdque supra firmam petram fundata nullo concuti possit aduersarum potestatum turbine. Demùm ad deum oratio dirigitur, vt hæc dies vnica dedicationis annuæ: tandem nobis commutetur in diem perpetuæ iugisque lætitiæ in regno cælesti. I ANNOTATIONS. In primo versu. Patris æterni genitus ab ore. Sumpta est hæc sententia ex eo Ecclesiastici loco, in quo diuina sapientia dicit de seipsa. <Eccl. 24> Ego ex ore altissimi prodiui: primogenita ante omnem creaturâ. Sanè ipsa diuina sapientia, dei filius est & verbu[m] patris coæternum, quod ex ore, id est virtute patris generatiua prodiisse se co[n]testatur, sicut verbu[m] sensibile formatur ab ore corporali. Alio aute[m] loco: ipsum patris verbu[m] ex corde ipsius emanasse dicitur, vt cum in psalmo dicit pater æternus. <Psal. 44> Eructauit cor meum verbum bonum, vbi nomine cordis intelligitur mens paterna, & intima substantia patris: ex qua originé sumpsit verbu[m] illi coæternum & semper ipsi immanens, neque vnquam ab eo digressibile, perindo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0222.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum perinde atque mens humana suam gignit notionem illi semper intimam: & verbum suum internum. Itaque cum ex ore patris prodiisse Christus dicitur, æterna filij generatio prorsus ineffabilis & in eloquibilis, nobis quoquo insinuatur, manuductione verbi humani prolati & sensibilis. Cum vero idem ex corde patris ortum habuisse refertur: eadem natiuitas filij dei nobis innuitur per analogiam & quandam proportionem ad verbum hominis intellectuale, menti immanens ac internum. 3 In tertio versu. In qua populus sacratum. Ostenditur hic singularis excellentia domus dei, quòd in ea populus fidelis ecclesiastica suscipit sacramenta: in antidotum peccatoru[m] nostrorum à deo instituta, vt sacratissimu[m] Christi corpus & sanguine: in salutiferum animæ cibum & potum. Lauacrum regenerationis & sanctum baptismi sacramentum, quo renascuntur homines deo ex aqua & spiritu sancto, crismateq[ue]; sacro simul inunguntur: vt vnectionem spiritualem gratiæ suscipere in anima insinuentur, de quo baptismali lauacro: ut mentio in quarto præsentis hymni versu. Suscipit etiam in templo sancto populus fidelis sacramentum reconciliationis & poenitentiæ: in remissionem & abolitionem peccatoru[m] suoru[m]. Et hoc remedio affertur salus iis, qui animo ægrotant, grauique laborant morbo vitiorum, præstatur & medicina defessis sub onere duroque pondere peccatorum: qui lassati sunt in via iniquitatis, & ambulaverunt vias difficiles. Deniq[ue] lumen diuinæ gratiæ insunditur eorum cordibus, quos propria excæcauit malitia, & reddidit orbatos internis oculis, quemadmodum quintus dicit versus: id sacramentum poenitentiæ satis significans. De aliis verò sacramentis hic non expressis simile fertur iudicium: scilicet c[on]firmationis, ordinis & matrimonij, nam ex instituto ecclesiastico illa etiam suscipi[n]tur in sancto dei templo, & per tria supradicta in litera expressa, facile intelliguntur. Porrò veternus apud probatos authores ferè seper substantium est nomen, diciturque morbus ex nimio ocio perpetuum somnum inducens, quem Græci lethargum nominant. Et quoniam hic morbus pigros homines reddit & ad negocia inutiles, sicut & senectus, ideo veternus interdum pro pigritia sumitur. Virgilius in Georgicis. Neo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0223.png
Transcription: ATR-1
EXO. 209 Nec corpore gravi passus sua regna veterno. Inde veter- nosus adiectiu[m] deducitur, qui graui premitur somno aut torpet ignauia. In hoc autem loco, veternas culpas vocat author, id est vetustas & diutius incoctas animæ, vt origi nalem & actualem longa consuetudine inueteratam cul- pam. 6 In sexto versu. Daemonis sæua perit. In tem- plo sancto dei perit rapina daemonis, quoni[m] animæ prius in prædam eius actæ per peccatum, & ab eo absorptæ: e- ru[n]tur ex ipsius faucibus, & liberantur à potestate rene- brarum per salutarem poenitentiam & resipiscentia[m] à ma- lo. Nec animæ solum: sed & corpora hominum eripiun- tur à daemonica infestatione plærúque, cum lymphatici siue energumini ducuntur ad loca sancta: & diuina virtu- te curantur à vexatione malignorum spirituum. Horret enim ipse daemon aut corpora sanctorum in templis illis condita, aut sanctitatem locorum diuino obsequio depu- tatorum: & sentiens diuinu[m] adesse domibus sacris numen, no[n] sustinet illic diutius subsistere, cogiturque obsessis exi re corporibus. Dicitur autem hic daemon, monstru[m], pro- pter informitatem à diuturna malita contractam, quæ to- tum sustulit natium eius decorem: & mentem ipsius ma- ximè deformè, aspectúque horredam reddidit. Peruicax verò idem hic nominatur, propter obstinatu[m] vincendi stu dium, quo vel maxime laborat. Vincere enim semper ad- nitiur eos quos tentat: & vinci summopere erubescit, ob insitam maligni eius animi elationem. Proinde cum resi- stentes offendit suis suggestionibus: continuo diffugit ne si perstet in tentatione inferenda, tandem vincatur. Quod & beatus Iacobus affirmat, cu[m] ait. Resistite diabolo, & fu giet à vobis, ob suâ scilicet peruicaciâ < Iac. 4> In septimo ver su. Hic locus nempe vocitatur aula. Vt in psalmo. Adora- < Psal. 28> te dominum in atrio sancto eius. Vbi alia trâslatio habet, adorate dominum in aula sancta eius. Et in Genesi cu[m] eui < Gen. 28> gla[n]asset Iacob de somno, in quo mystica[m] habuerat visio- nem de scala cælum suo cacumine contingente & pedib[us] terram, ait. Verè dominus est in loco isto: & ego nescie- bam. Pauensque, quàm terribilis est (inquit) locus iste. Non est hic aliud, nisi domus dei & porta celi. Erectione- que illius lapidis in titulum quem supposuerat capiti suo cum iret dormitum, & effusione olei super eum, designavit o futuram
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0224.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM futuram templorum deo dedicandorum consecrationem & sanctificationem. Illa autem cæli porta spiritualis, scilicet domus dei & templum, suo sinu omnes accipit tendentes in supernam civitatem Hierusalem, quoniam nullus peruenire potest ad foelicissima illam beatorum sortem: nisi ecclesia illum suo fouerit gremio, & intra ambitum suum continuerit. Siquidem extra ecclesiam no[n] est salus: vt neque extra arcam Noe quisquam saluatus est à diluvio. <Gen. 7 Luc. 6> 8 In octauo versu. Turbo quam nullus quærit. Apud Lucam sancta ecclesia comparatur à domino, ipsi domui ædificatæ à sapiente architecto: qui fodit in altum & posuit fundamétum supra petram. Inundatione autem facta, illisum est flumen domui illi: & non potuit eam mo uere. Fundata enim erat supra firmam petram. De eadem dixit dominus Petro. Super hanc petram ædificabo eccle siam meam: & portę inferi non præualebunt aduersus eâ. <Matth. 16> Sanct vt nauicula continens discipulos & Christum in ea dormientem, agitabatur fluctibus sæuisq[ue]; procellis quætiebatur: non tamen fecit naufragiu[m], nec est demersa pro- fundo. Ita & ecclesia sancta grauibus ærumnis & pressuris est sæpius afflictata: nunquam tamen succubuit mali- tiæ aduersariorum, quoniam domin[us] illi semper fuit præsidio & munimento. Post hymnos de tempore, per totu[m] anni curriculum, subi- ciuntur hymni de sanctis, seruato temporis quo celebrantur ordine. DE SANCTO NICOLAO. Xultet aula cæli- Semel sugebat ubera: ca, Iam in ætate tenera E Hæc usus abstinentia. Lætetur mundi ma- 4 Cuius tumba fert oleu[m]: china. Matris oliuæ nescium. Dum refert solis orbita Quod natura no[n] pertulit: Nicolai solennia. Marmor sudado parturit. 2 Qui uagitus infantiæ 5 O uenerande pontifex Decorauit mirificè. Pius nec tardus opifex Dans uirtutum primordia Cunctis: qui corde credulo Inter ortus crepundia Te quærunt in periculo. 3 Quarta & sexta feria Aufer
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0225.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 711 6 Aufer mortis dispendia: 7 Præsta pater & genite Confer uitæ subsidia. Vna cum sancto flamine: Vt post carnis exilia Vt Nicolai precibus Tecum simus in gloria. Iugamur i cælestib[us]. Amé. Debitum syllabarum numerum, cum carmine iambi- co dimetro hic hymnus habet communem: non autem le- gitimam rectamque pedum dispositionem, nam & spon- deum in secundo recipit loco: necnon trochæum, & pyr- rhichium in tertio. Verùm loco debita mensuræ pedum: hic obseruata conspicitur in vnoquoque versu rythmica consonantia primi carminis ad secundu[m], & tertij ad quar- tum. Referuntur in eo præclara sanctissimi Nicolai præcoma: ob parsimoniam victus in primis cunabulis ad- miradâ, & olei ex sacra eius tumba emanatione. Demùm ad eundè sit oratio supplex: vt nobis famulis suis sit præ- sidio. Eius vitâ elegatissimè & grauissimo stylo trastulit ex Græco in Latinum Leonardus Iustinianus. Quam quæ legerit (legere auté possunt omnes: nâ illud extat opus) ea quæ de egregiis beati Nicolai moribus & miraculis, cognitu digna sunt: amplissimè denarrata conspiciet. 2 ANNOTATIONES. In secundo versu. Inter ortus crepundia. Non hic inter ortus tripudia, legen- dum est: sed crepundia. Nam tripudium est saltatio quæ sit in chorea: cum pedibus terram seriunt seruato quodda[m] certo numero qui choros ducunt, quæ sanè significatio huic loco nequaquam co[n]gruit. Crepundia verò dicuntur prima munuscula quæ datur pueris, vt fasciolæ, coralia, crepitacula, & cætera id genus ornamenta, quibus puert oblectantur: à crepido, id est tinniendo sic dicta. Vnde & pro ipsis etiam sumuntur pueroru[m] incunabulis. Plinius. Semestris locutus est Croesi filius in crepundiis, quo pro- digio totum id concidit regnum. Et hoc modo sumitur in præsenti loco. 3 In tertio versu. Quarta & sexta feria. Feriæ plurali tantu[m] numero apud authores: dicu[n]tur dies cessationum ab opere, siue dies festi, vel à feriendis victi- mis vel à ferendis epulis: quòd illis diebus & hostiæ im- molarentur apud antiquos, & largius instruerentur con- iuia. Vsus verò ecclesiasticus contra morem authoru[m] eo nomine in singulari vtitur numero, & ad significadu[m] que- o ij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0226.png
Transcription: ATR-1
que diem hebdomadæ: per adiectionem nominis numera lis ordinem signantis, siue dies festus sit, siue profestus & operi exercendo designatus, vt secunda seria, secudus est dies hebdomadæ, & tertia, tertius, & ita deinceps. 4 In quarto versu. Matris oliuæ nescium. Hic legi nô debet nescia, in foeminino genere: vt habent libri incastigati, quoniam tunc illud adiectionum, ad tumba tamquam suum substantitium referretur, & ineptus redderetur sensus, cum oliua dici nô possit aptè ipsius tumbæ mater. Similiter in exitu syllabarum non seruaretur responsus illius carminis ad primum eiusdem versus carmen: quod tamen in cæteris omnibus studiosè obseruatû est. Sed eo loco legendum est, nescium, in neutro genere, idque referê dum ad oleum, cuius mater natura, est oliua. Illud verò oleum quod ex sancti Nicolai tumba resudat: est nescium matris oliuæ, quoniam ipsum ex oliua nequaquam nascitur, vt natura exposcit, sed diuina virtute ex sacris ossibus sancti antistitis Nicolai emanat. 5 In quinto versu. O venerande pontifex. Pontifex apud Romanos sacer erat magistratus, qui sacra faciebat, & templo ministrabat, ita dictus (vt Varroni placet) à ponte & facio: quòd pôs sublicius Romæ à pontificibus primu[m] factus est, & sæpe deinde restitutus. At quoniam illis apud gentiles magistratibus successerunt apud Christianos episcopi, habêtes publicam ecclesiarum cum graui authoritate administrationem & curam, idcirco præsules ipsi & antistites siue episcopi, etiam pontifices dicuntur, & pontificatus: ipsoru[m] dignitas. Porrò opifex, ab opus & facio deducitur, apud authores, & is est: qui aliquod opus facit ac molitur, hinc deus, opifex mundi & rerum omniu[m] author dicitur. Oui- dus. Ille opifex rerum, mûdi melioris imago. Et opificiu[m]: opus ab aliquo factum, vt totus hic mundus, dei est opificium. Hic aute deduci videtur id nomen ab opis, i, em: & facio, quasi is opifex dicatur: qui alicui fert & præstat opem, siue auxilium, quæ sanè derivatio simul & signification non est apud authores visitata neque probata: apud quos potius ille diceretur opitulator. Verùm maluit author similem exitum syllabarum illius carminis cum præcedente seruare, quàm rectè locutionis proprietatem. DE
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0227.png
Transcription: ATR-1
EXPO. DE SANCTO NICOLAO: alius hymnus. 1 P Angelica Nicola Præsulis præconiu[m] Vt nos sumus adonai Rex & pater omnium: Ad salutis portum trahi Faciat per filium. 2 Dum penderet ad ma- millam Matris, ab infantia: Quarta semel bibit illam: Atque sexta feria. Ne per lactis puer stillam Solueret ieiunia. 3 Sublimatus ad honore Nicolaus præsulis: Pietatis ita rorem Cunctis pluit populis, Vt uix parem aut maiore Habeat in seculis. 4 Auro dato: uiolari Virgines prohibuit. Far in fame, uas in mari 213 Seruat & distribuit. Qui timebant naufragari: Nautis opem tribuit. 5 A defunctis suscitatur: Furtum qui commiserat. Et Iudæus baptizatur: Furtamq[ue] recuperat. Illi uita restauratur: Hic ad fidem properat. 6 Nicolae sacerdotum Decus, honor, gloria: Plebem omne[m], cleru[m] totu[m], Mentes, manus, labia, Ad reddendum deo uotu[m]: Tua iuuet gratia. 7 Sit laus sumæ trinitati Virtus & uictoria: Quæ det nobis ut beati Nicolai gaudia Assequamur laureati Post uitam in patria. Amen. De eodem: alius hymnus. Cleri patrem & patronum Nicolaum prædicet: Læte promens uocis sonu[m] Clerus & magnificet. Secor promptum, se cor pronum: Sono uocis ampliet. Græcus omnis & Latinus Lingua, tribus, natio: Orbis terræ, maris sinus, Sexus & conditio: Hospes, cuius, peregrinus, Pari psallat studio. 3 Seper dedit, dat & dabit iiij Cunctis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0228.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 225 su. Pange lingua Nicolai. Nicolaus à nici græca dictione (quæ victoriam designat) primariam ducit originem, à qua & alia propria nomina permulta desumūtur, vt pote Nicander: quasi victor vir, & Nicanor idētide. Rursum Nicarch[us], victor princeps. Micomachus: victor pugnæ. Item Nicophanes, victor illustris. Nicostrata, victori ex- ercit[us], olimpionices, olimpiæ victor. Ita demùm Nicola[us] quasi victor populi dicitur. Quocirca cum primitiua illa dictio, in secunda syllaba aspiratione no admittat, neque in aliqua enascentium ab ea vocu[m], aspiratio eo loco con- stituenda est, quare nome Nicolaus: cu[m] c, exili & minimè aspirato conscribi debet Verùm hoc grammaticoru[m] inda- gini atq[ue] disceptationi relinquatur. In eode[m] versu, sum- mus adonai dicitur ipse deus: hoc nomine Hebræo (quod est septimum inter decem nomina dei) appellatus, quòd generaliter omnium sit dominus, & in sacris literis id no- men, dominus interpretatur. Neque solum dominum in creaturas, sed & diuinarum personarum pluralitatem in vnitate substantiæ, idem nomen signat, sicut & nomen He- loim, tanquam numeri multitudinis rationem habeat, id- que insinuet, p[er] dicit Athanasi[us] i symbolo. Domin[us] pater, domin[us] filius, domin[us] spirit[us] sanct[us]. Et tame[n] no[n] tres domi- ni sed vnus est dominus. Ponitur aute[m] id nomen inde mu- tatum: in duobus scripturæ sanctæ locis. Primum in exo- do, vbi dominus dicit ad Moysem. Ego dominus, qui appa- rui Abraham, Isaac, & Iacob in domino omnipotente, & <Exo. 6> nomen meum adonai non indicaui eis. Secundo in canti- co ipsius Iudith spectabilis viduæ, vbi ait. Adonai domi- ne, magnus est tu & præclarus in virtute, & quem supera- re nemo potest. 3 Intertio versu. pietatis ita rorem. Si <Iudic. 15.> cur nubes in cælo pendulæ impluunt rorem herbis, & illas placido illapsu irrigant, ita Nicolaus (inquit) misericor- dæ visceribus affluens, suæ pietatis officia in cunctos ex- hibuit. Erat enim (vt canit de ipso ecclesia) animo valde compiens, & super afflictos pia gestans viscera, quod procinus innotescit per larga[m] auri contributione[m]: qua triu[m] virginu[m] pudicitia[m] seruauit illesam, & per farris in fa- me multiplicatione[m]: p[er] vasis ite[m] mari demersi cu[m] filio reddi sione[m] deniq[ue]; p[er] nautaru[m] à naufragio imminete liberatione[m] horu[m] iiiij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0229.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum horum autem quatuor insignium operum enarratio integra: ad versus proximè sequetis pertinet explanationem, & mox subiungitur. 4 In quarto versu. Auro dato violari. Quatuor in hoc versu innuuntur præclara opera pietatis, quæ beatus Nicolaus exhibuisse legitur hominibus. Primum. Cùm ipse parcibus suis orbatus anxius apud se cogitaret, qua ratione ac via, opes ex hereditate sibi relictas in pauperu[m] subleuationem dispensaret, accepit vnum ex vicinis suis in extremam redactum inopiâ ex amplis diuitiis, apud se constituisse, q[uæ] tres filias virgines quas habebat, prostitueret, vt eo infælici commercio ac iordido quæstu vita traheret. Exhorrens id facinus Nicolaus intempestæ noctis silentio magnu[m] auri pondus, semel & iteru[m] ac tertio, per fenestram clanculu[m] eius camerę iniecit. Quo adiutus dono vicinus, tres suas filias viris honestè collocauit, nuptuiq[ue]; tradidit, & eo quod supererat auro deinde reliqua[m] vitam cum honestate & citra egestatem transegit. Fuit autem in eo virtutis officio, admirâda etia[m] beati Nicolai humilitas, quòd cum in tertio auri iactu vicinus ille anxie solicit[us] vt cognosceret tantum ac talem suum benefactorem, excitatus strato protinus exilisset, & fugientem Nicolaui ne agnosceretur: cursu fuisset co[n]secutus, prouolutusque ad genua eius de tanto beneficio iam ter impenso gratias ingêtes egisset, dolés sanctus Nicolaus se esse cognitu[m], iuramento illu[m] constrinxit, ne nomen eius & acceptum beneficium quâdiu superstes esset cuiqua[m] vnquam detegeret, vsqueadeo erat fugitans humanæ laudis, & aurâ popularem declinans. Secundum opus pietatis etiam miraculo coniunctum, quod hic innuitur, est huiusmodi. Cum semel totâ Myrrheorum prouinciam valida fames occupasset, vt etiam necessaria deessent incolis alimenta, audiens beatus Nicolaus naues tritico oneratas portui myrrheæ vrbis applicuisse, illuc se contulit, rogauit que nautas, vt cętu modios tritici suis subditis fame periclitatibus impartirent. Cumque responderent nautæ se id facere no[n] audere, q[uæ] oporteret triticum certa mésura ipsis traditum: Alexandri eadem mensura horreis imperatoris reddere ac imponere, respōdit sanctus Nicolaus eos debere bono animo esse, futurum enim, quòd nullam tritici
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0230.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 217 tritici diminutione essent inuenturi apud regium exactorem. Paruerunt monenti antistiti nautæ, & tradito quod petierat tritico cum Alexandriam aduentassent: eandem inuenerunt tritici quantitatem, quam in principio nauib[us] susceperat. Tunc dei viriutem in S. Nicola opere agnoverunt, & miraculum aliis prædicarunt. Susceptum aute[m] triticum ita suis beatus Nicolaus distribuit, vt ad victum & ad sementem abundè sufficeret. Tertiù opus insigne & admirâdum quod hic insinuatur, est. Rogauit vir quidam nobilis beatum Nicolaum vt sibi filium impetraret: promittens se illum cum cipho aureo ad ecclesiâ eius ducturum, & ciphum illum oblaturum eidem sancto. Cùmq; suscepto filio, ciphus ad voti expletionem fabricat[us] esset multu[m] illo delectatus ad proprium vsum ipsum accomodat, & alterum tanti ponderis ac precij ad votum implendum fabresieri curauit. Nauigantibus autem patre & filio ad voti absolutionem, iussit pater filio vt in primo cipho aquam è mari hauriret. Quod cum facere tentaret filius, in mare cum cipho cecidit, & aquis absorptus est. Moestis simus hoc casu pater, iter suum tamen perfecit, & altari sancti Nicola i secundum ciphum imposuit, qui semel & iterum ab altari est reiectus. Mirantibus rei nouitatem cunctis: ecce filius eius cum priore cipho templum sancti Nicola i incolumis ingreditur, cunctis coram contestas, quòd cum in mare cecidisset, sanctus Nicolaus eundem seruauit illæsum ne submergeretur. Itaque recepto filio pater lectus: vtrunque ciphum beato Nicola obtulit. Quar- tum pietatis opus præsente versu co[m]prehendum est, quòd nautis quibusdam graui tempestate iactatis & sancti Nicola i nomen enixe inuocantibus: ipse præsens affult, & sedatis procellis eos naufragio liberauit. 5 In quinto versu. A defunctis suscitatur, furtu[m] qui commiserat. Qui- dam grandem pecuniam à Iudæo mutuo accepit: promittens ad aram sancti Nicola i se illam breui redituru[m]. Cùm- que post longuam dilatione[m] Iudæus pecuniam repeteret, respondit ille se debitu[m] illud creditori persoluisse. Die dicto vocatur in ius, & iuramento affirmaturus coru[m] iudice quòd pecuniâ illâ Iudæo tradidisset: baculu[m] (que excava- tum auro repleuerat) Iudæo dedit tenendum tantisper, du[m] juraméti verba proferret. Facto aute[m] iuraméto quòd plus pecu-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0231.png
Transcription: ATR-1
EXO. Virgo concepit, peperitq; uirgo: Atque post partum meruit manere Inuiolata. 3 Quem senex iustus Simeon in ulnas. In domo sumpsit domini: gauisus Hoc, quod optatum proprio uideret Lumine Christum. 4 Tu libens uotis (petimus) precantum Regis æterni genitrix, faueto: Clara quæ celsi renitens olympi Regna petisti. 5 Sit deo nostro decus & potestas: Sit salus: perpes sit honor perennis: Qui poli summa residet in arce Trinus & unus. Amen. Carminis sapphici & Adonij modulationem exactè sec vat præsens hymnus in vnoquoque versu tria continens metra sapphica & quartum adonium. Habet tamen præter illius carminis legem: in tertij versus secundo carminespo[n] deum pro trochæo in quarta sede: cum prima syllaba par- ticipij gauisus sit longa. Propertius. Non ita Dardanio ga uisus Atrida triumpho. Et in quinti versus tertio carmine habet in quarto loco pyrrhichium pro trochæo. Depromi tur in eo laus sacratissimæ virginis Mariæ, quæ omni lau- de est superior: quòd completa sint in ea omnia, quæ mul to ante à prophetis de ea fuerant prænunciata. Nam ser- uata candidæ virginitatis suæ integritate, concepit & pepe rit filium dei: & deinceps semper virgo permansit, quòd item obtulerit filium suum secundumpurificationis legem in templo à iusto Simeone inter brachia reverenter & læ te susceptum, quòd denique ad cælos gloriosa conscen- dit. IANNOTATIONES. In primo versu. Quod cho rus vatum. Vatem interdum prophetam significare, sicut hoc in loco: ostendit verbum vaticinor inde compositum (quod prophetizare & futura prænunciare designat) in sacris literis satis frequens, Vt apud Ezechielem. Eze.37. Et
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0232.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Et dixit ad me. Vaticinare de ossibus istis: & dices eis, & sæpe alias, Cæterum si sciscitetur quispiam: quænam prædixerunt spiritu sancto inspirati prophetæ de semper sancta virgine Maria: quæ nunc in ea perfecta atque consummata clare perspiciuntur? Respondet Esaias propheta id oraculum. < Mat. 1. Esai. 11.> Ecce virgo concipiet & pariet filium: & vocabitur nomen eius Emanuel, quod quidem vaticiniu[m] Matthæus in sui euangelij exordio perhibet in ea esse completum. < Her. 31.> Rursum dicit Esaias. Egredietur virga de radice lesse, & flos de radice eius ascendet, & requiescet super eum spiritus domini. Quod itidem propheticum verbum: est in ea completum. Nam & ipsa & benedictus filius eius: de stirpe Iesse & David progeniti sunt. Præterea Hieremias de ea ait. Nouum faciet dominus super terram: foemina circundabit virum. Et illud etiam in ea est expletu[m]: quando filium concepit operatrice spiritus sancti virtute secu[m] dum omnia corporis lineamenta & figuram in ipso conceptionis articulo integrè formatum. < Psalm. 84> Denique de eadem dicit psalmus. Et terra nostra dabit fructum suum, quod sanè in ea completum est: quando ipsa sacrata virgo (quæ terra est spiritualis: cælesti rore irrigata) benedictum fructum ventris sui huic mundo foeliciter protulit. Et ita de alijs locis propheticis est dicendum. 3 In tertio versu. Hoc quòd optatum proprio videret. < /> Multi libri hoc loco habent, ob quod optatu[m] proprio videret, sed difficile est ex tali verborum contextu conuenientem sensum elicere. Nam pronomen quod, præpositioni adiunctum: nihil habet (quod nouerim) ad quod referatur. Quòd si legatur, hoc quod optatum: vt intelligatur particula hoc, accusatiuus esse singularis, ordinatus cu[m] participio gauisus (quandoquidem apud authores interdu[m] gaudeo verbum: cum accusatiuo positum inuenitur, vt apud Hieron. in prologo Iob dicêtem. Beatum Iob qui adhuc apud Latinos iacebat in stercore, & vermibus scatebat errorum, integrum immaculatumque gaudete) & quòd, non pronomen sit, sed coniunctio: apertus & accommodatus est sensus, quod Simeon gauisus est hoc ipsum, siue ob id: quod videret Christum optatum proprio lumine. Cæterum alij hunc versum ita legunt, gauisus hoc, quod optauit proprio videre lumine Christum. Sed non tam aptu[m]
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0233.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 221 & huic loco congruum exprimunt sensum: sicut litera præcedens. Non enim gauisus est Simeon, quia optauit vide-re Christum: sed quia eum diutius expectatum viderit, si-cut declarat gratiarum actio ab eo decantata deo. Quia vi derunt (inquit) oculi mei salutare tuum. Quod si ponen-tes verbum optauit, dicant in illius carminis fronte, ob q[uæ] adhuc difficilius quàm prius sensum aliquem poterunt eruere. 4 In quarto versu. Clara quæ cæli renitens olympi. Olympus, mons est altissimus inter Thessaliam & macedoniâ: qui tamé Thessaliæ ascribitur. Cuius cacumé in tantam attollitur altitudinem: vt summitatem eius acco læ cælum vocent. Propter quod poetæ cælum vocant o-lympum: & in hymnis ecclesiasticis semper id nomen pro cælo sumitur. Dicitur autem olympus secundum Græcam nominis eius deductionem, quasi totus fulgens: quia solé clarum habet semper, nullisque nubibus fuscatur vnqua[m]. De quo Lucanus. Nubes excedit olympus. IDE BEATA VIRGINI: 1 alius hymnus. Vx mundi beatissima: Maria splēdidissima. Cæli, terræ nobilitas Sanctorum & festiuitas. 2 Per te mundus saluatus est: Per te sursum leuatus est. Per te iam mors damnata est: Per te uitæ donata est. 3 Te adesse depossimus Supplicibus nunc uoci- bus. Iam ueni dulcis domina: Nostra tolle incommoda. 4 Dona confer cælestia: Vitæ beatæ præmia Instanti prece flagita In tui nati patria. 5 Concedat tuus filius Hoc Iesus benignissimus: Cum patre & paraclito Qui regnat sine termino. Amen. Solum syllabarum cuiusque carminis numerum: cum carmine iambico dimetro præsens hymnus habet communem. Nam vnumquodque carminum eius octo syllabis integratur: sicut & metrum iambicum dimetrum. Legitimi tamen pedes nequaquam in suis sedibus & locis constituntur: sicut efflagitat versus iambici dimetri ratio. Na vo- calis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0234.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM calis terminalis vnius dictionis: alteram In fronte sequentis dictionis positam, sine collisione sæpius antecedit. Trochæus item promiscuè locum omnem occupat, & sponde in secunda sede sæpius reponitur: quæ omnia repudiat iâbicum carmé. Commemorantur in illo beneficia: à sacrosancta virgine Maria humano generi indulta. & ad eam demùm dirigitur supplicatio: vt pro nobis postulet à filio suo veniam peccatorum & cælestem gloriam. 1 IANNOTATIONS. In primo versu. Sanctoru[m] & festiuitas. Festiuus apud probatos authores dicitur homo: qui sermone lepidus est & iocundus, atque in verbis gratiam habet & urbanitatem. Ita festiua orano, festiuum dictum. Vnde festiuitas: iocunditas quædam & comitas siue dexteritas in verbis. A multis etiam festiuum, quia à nomine festum deducitur: accipitur pro testo, siue pertinente ad festum, vt dies sic dicitur festiuus & gaudia festiua, & festiuitas pro solennitate, dicique festæ celebritate, potissi mum & ferè semper in hymnis & orationibus ecclesiasticis: sicut & in hoc loco. 2 I In secundo versu. Per te mu[n]dus saluatus est. Muudus hic sumitur pro genere humano hunc mundum incolente: sicut & frequentissimè in sacra scriptura, vt in eo loco. Ecce agnus dei: ecce qui tollit peccata mundi. Et rursum. Sic deus dilexit mundum: vt filium suum vnigenitum daret. Dicitur autem hic mundus saluatus per sacratissimam virginem: non quidem primo & præcipuè. Hoc enim modo, duntaxat per Iesum Christum saluatus est mundus: qui semetipsum obtulit deo pro mundi vita, & proinde dicitur verè saluator mundi. Sed quoni[ù]a dominus nosser ex sacrosancta virgine humanam suscepit carnem, quam pro nobis immolauit in ara crucis, odorem suauissimum domino: per eam secundo loco & proximè post filium eius dicitur mundus esse saluatus, quòd cooperata sit saluti ipsius mundi perficiendæ. Adde quòd peccatoribus ad se confugientibus ipsa impetrat salutem à deo, & assiduè postulat deum pro nobis (quemadmodu[m] de Christo dicit Paulus) vt ipse nos saluos facere dignetur. Idcirco per eam tanquam advocatam & patronam humani generis, non autem primariam salutis causam: dicitur mundu[m] saluatus, quemadmodum largirrix & mater gratiæ dicitur quia nobis à deo gratiam impetrat. Ia
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0235.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 215 1 DE BEATA VIRGINE: alius hymnus. Vem terra, pon- Desideratus gentibus tus, æthera: Cuius per aluum fusus est. Colunt, adorant, 6 O gloriosa domina: prædicant. Excelsa supra sydera. Trinam regentem machi- Qui te creauit prouide: nam: Lactasti sacro ubere. Claustrum Mariæ baiulat. 7 Quod tua tristis abstu- 2 Cui luna, sol, & omnia lit: Descruiunt per tempora Tu reddis almo germine. Perfusa cæli gratiæ Intrent ut astra flebiles: Gestant puellæ viscera. Cæli fenestra facta es. 3 Mirantur ergo secula. 8 Tu regis alti Ianua: Quod angelus fert semina. Et porta lucis fulgida. Quod aure uirgo concipit: Vitam datam per virginê Et corde credens parturit. Gentes redeptæ plaudite. 4 Beata mater munere. 9 Maria mater gratiæ: Cuius, supernus artifex Mater misericordiæ. Mundum pugillo conti- Tu nos ab hoste protege: nens: Et hora mortis suscipe. Ventris sub area clausus 10 Gloria tibi domine: est. Qui natus es de uirgine. 5 Beata cæli nuncio: Cui patre & sancto spiritu Facunda sancto spiritu In sempiterna secula. Amen. Præsen-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0236.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Præsentis hymni quinque primi versus: carminis iambici dimetri legem exactissimè servant, reliqui verò quin que in plerisque locis ab ea deficiunt: quòd interdum pyrthichium in anterioribus admittant sedibus, & nonunqua[m] vocalem habent in diuersis dictionibus cõtinenter & proxime vocali sine collisione subiunctam. Author eius: Fortunatus episcopus, in hymnis modulandis elegans. Commendatur in eo eximia sanctissimæ virginis Mariæ dignitas: quòd cæli & terræ dominum & cui totus famulatur orbis, suo gestauerit vtero virginali, quòd nunciante angelo & spiritu sancto in eam superueniente, filium dei conceperit: & virgo permanens ediderit in lucem, quòdque suum authorem virgineo lacte nutriuerit. Demùm quòd lapsus humani generis reparatrix, instauratrix vitæ, cæliq[ue] relexeratrix: nunc super omnes cælos exaltata, gloriosa residet in throno cælesti. Postremò ad eam sit supplicatio fidelium. IANNOTATIONES In primo versu. Quem terra, pontus æthera. Hoc loco æthera, nominativus est singularis primæ declinationis: adiunctus (vt præcedentes nominatiui) verbis proximè postpositis. Neque enim sensus ipse aut locutionis ratio admittit: vt accusatiuus sit singularis tertiæ declinationis, huius nominis æther, eris. Verùm vt in adiectis ad præcepta elegantiarum Augustini Dati explanationibus annotauimus, hoc hymni loco in testimonium inibi citato: nomen tertiæ inflectionis à græco deductum cuius genitiuus nominatiuum numero syllabarum superat, transit nonnunquam in nomen primæ aut secundæ declinationis formatum ab obliquo ex crescente, seruato eodem significato & genere, vt à delphin, inis: dicitur delphinus, i, ab elephas, antis: elephantus, i. à lampas, adis: lampada, æ. sic ab æther, eris: æthera, æ. Neque illud etiam hic prætermittendum: quòd in quarto carmine huius primi versus, nullum est vitium ratione huius verbi baiular, quod si primam haberet breuem, vt autumant aliqui: constitueret in tertio illius carminis loco trochæum, contra ipsius carminis iambici regulam. Verùm prima verbi supra dicti syllaba est longa: propter i, duplicem consonantem duabus vocalibus interiectam. Et à Sedulio etiam constituitur longa: in illo hymno. A solis ortus cardine, vbi ait: ventet
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0237.png
Transcription: ATR-1
EXO. 225 venter puellæ baiulat: secreta quæ non nouerat. Et ergo in tertio loco hic dati carminis, sicut & in carmine illo Se duliano: reponitur spondeus, qui in ea sede secundum huiusmodi metri normam aptè collocatur. 3 In tertio versu. Quòd angelus fert semina. Verba illa quæ Gabriel archangelus ad sacratam deo virginem pertulit, filij dei conceptum in ea futurum denunciantia: hic per quandam analogiam & similitudinis rationem dicuntur semina, quoniam illis indubitato credens sancta virgo: concepit filium. Et ergo per aurem siue auditum, immò & verbo concepisse ipsa dicitur: quòd auditis ab angelo verbis fidem habens, dei filio oppignerata facta est, quemadmodum secundum naturæ legem: mulier suscepto semine solet foetum concipere. Cæterùm in tertio huius versus carmine non dicendum est secundum præteritum tempus, concepit: ne trochæus in quarto constituatur loco: sed in præsenti concipit, sicut & verbum sequens parturit præsentis est temporis. Neque id scrupulum cuiquam mouere debet: quòd hoc ipsum vt præsens enunciatur quod iampridem est præteritum. Nam id in hymnis frequens est: quòd ratione carminis præsens pro præterito & pro tempore ponatur tempus. Sicut nec verbum parturit, propriam hic seruat significationem: vt designet dolore partus & enixu laborare. Nam sacrosancta dei mater expers doloris fuit in partu, & vt ait Esaias: antequam parturiret peperit. Sed sumi debet id verbum: pro suo primitiuo, parit. Et ita in plærisque alijs hymnorum locis, verba sententiæ sunt accommodanda: vt res ipsa exigit. Et quamuis hic tertius versus in multis libris prætermisus videatur: dignus tamen est ob excellens virginis præconi- um inibi explicatum, qui omnibus inseratur & posthac cu[m] cæteris decametur. Quemadmodum à viris religiosis, ordinis sanctæ trinitatis de redemptione captiuarum Parisi- is apud sanctum Mathurinum: quotannis in solennitate assumptionis beatæ virginis & octauarum eius celebriter vt cæteri concinitur. 4 In quarto versu. Beata mater munere. Hic ablatiùs munere, cum adiectiuo præcedente beata, ordinandus est: vt insinuetur mater ipsa dei esse beata munere diuino, & dono illo excellenti: quòd dei genitrix est effecta. P Geni-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0238.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM Genitivus autem continuo sequens: ad nomen ventris ordinari debet, vt sensus sit, sub cuius matris, arca ventris: supernus artifex mundum pugillo continens clausus est, Porro pugillus diminutiuum est à nomine pugnus (quod manum complicatis in mediam palmam digitis contractâ significat) & ergo paruum pugnum designat. Atqui quod pugillo continemus: facilè & sine molestia complectimur longèque plura nos posse continere: illo loquendi genere demonstramus. < Heb. 1.> Quoniam igitur filius dei, portans omnia (vt ait Paulus) verbo virtutis suæ: hunc mundum facilè & sine labore ac defatigatione sustentat ac fulcit, & omnitemente sua virtute (vt quæ sit immensa atque infinita) longè ampliora comprehendere & continere possit: hic dicitur mundum pugillo continere, vt per corporalem continendi modum hisce verbis effectum: spiritualis eius virtus omnia ambiens ac comprehendens significetur, Et allude re videtur hic locus: ad id quod dicit Esaias. < Esai. 40.> Quis mensus est pugillo aqvas: & cælos palmo ponderauit? Quis appendit tribus digitis molem terræ: & liberauit in pondere mo[n]tes, & colles in statera. 5 In quinto versu. < Gene. 46.> Beata cæli nuncio. Hic nuncius pro re nunciata siue annunciatione sumitur. quod & nuncium dicitur, non autem pro ipso nunciante. Desideratus autem gentibus: est dominus noster Iesus Christus qui eo nomine interdum in sacris literis celebratur: vt in prophetia Iacob de Christo. < Aggæi. 1.> Non auferetur sceptrum de Iuda, nec dux de foemore eius: donec veniat qui mittendus est, & ipse erit expectatio gentium. Et in Aggæo. Adhuc vnum modicum est: & ego commovebo cælum & terram, & mare & arida[m], & mouebo omnes gentes: & veniet desideratus cunctis ge[n]tibus. Demùm in eodem versu, fusus est: tantundem signat atque egressus est, prodiit, siue exijt. 7 In septimo versu. < Aggæi. 2.> Intrent vt astra flebiles, Flebile est quod deflcri dignum est: ub miseriam & calamitate suam Boetius. Flebilis heu moestos cogor inire modos. Quoni[n]a igitur homines ex lapsu primorum parentum & propria fragilitate miseri sunt & miserabiles, & digni super quib[us] fundantur lamenta ac fletus: hic flebiles rectè dicuntur. 8 In octauo versu. < Aggæi. 3.> Genies redemptæ plaudite. Plaudere dicimur: cum alicui pro re bene gesta congratulamur &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0239.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 237 & lætitiam ostendimus, quasi manuum complosione illa[m] palam indicantes, vt in psalmo. Omnes gêtes plaudite ma nibus: iubilate deo in voce exultationis. Et quoniam neu trum est verbum atque absolutum: post se obliquum non requirit, habet tamen aliorum verborum more: interdum datiuum. Horatius: at mihi plaudo ipse domi: simul ac nù- mos contemplor iu arca. Proinde accusatiuus vitam, hic positus: ad infinitium esse subintellectum referri debet. Aut si quis contendat illum accusatiuum cum verbo plau- dite ordinari debere: tunc verbum illud in vim transit ver bi actiui, & significat cum lætitia & plausu extollere, atq[ue] declarare, siue prædicare. 1 IDE SANCTA AGATHA. Artyris ecce dies Agathæ Virginis emicat eximiæ. Qua sibi Christus eam sociat: Et diadema duplex decorat. 2 Stirpe decens, elegans specie: Sed magis actibus atque fide: Terrea prospera nil reputans: Iussa dei sibi corde ligans. 3 Fortior hæc trucibusq[ue] uiris: Exposuit sua membra flagris. Pectore quàm fuerit ualido: Torta mammilla docet patulo. 4 Deliciæ cui carcer erat: Pastor ouem Petrus hanc recreat Inde gauisa magisq[ue] flagrans: Cuncta flagella cucurrit ouans. 5 Ethnica turba rogum fugiens: Huius et ipsa meretur opem. Quos fidei titulus decorat: Iis uenerem magis ipsa premat. 6 Iam renitens quasi sponsa polo. Pro miseris supplica domino. p ij sic
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0240.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM Sic sua festa coli faciat: Se celebrantibus ut faueat. 7 Gloria cum patre sit genito: Spiritui prouide sacro. Qui deus unus et omnipotens: Hanc nostri faciat memorem. Amen. II Hymnus iste, monocolos est & vniformis: quòd omnia eius carmina eiusdem sint generis-Metrum ipsum: alcmanium dicitur ab inuentore, dactylicum: à pede dominatu[m] in eo gerente trimetrum à numero sedium siue locorum, & hypercatalecticum ob syllabam abundantem. Nam vnumquodque eius carmen constat ex tribus dactylis & semipede: vna scilicet syllaba, quæ metrici pedis est dimidium. Interdum tamen loco dactyli conspicitur positus spondeus: potissimum secundo in loco. At non satis diligè ter hic seruata est recta ratio quætitatis syllabarum: quòd nonnunquam syllaba, natura aut positione longa, fiat breuis, vt in quarto versu: in hac dictione gauisa, vbi seruatu[m] fuisset legitimum carmen: si sic ipsum author disposuisset: lætior inde magisque flagrans, & in sexto versu: in hac dictione supplica, vbi potius dicere debuisset author, pro miseris rogita dominum, nisi maluisset consonantiam finalè illius carminis cum præcedente carmine seruare. cui admodum visus est fuisse studiosus. Nam ferè cuiusque versus primum carmen & secundum similem habent desinentiam syllabarum: similiter tertium & quartum. Interdum verò quæ natura breuis est syllaba: fit in hoc hymno longa, vt in septimo versu, in hac dictione prouide: cuius secunda syllaba breuis est & tertia longa, & tamen ediverso constituitur eo in loco: seruata quidem fuisset illius carminis concinnitas potius hoc modo, spiritui pia lausque sacro. Crediderim tamen hæc in carminis præsentis compositione errata, potius ex librorum vitiatorum medis inducta fuisse: quàm authoris inscitia commissa. Celebrantur in eo laudes ac præconia clarissimæ virginis Agathæ: cuius vitam, agonem pro Christo, & martyrium in tertia parthenice elegantissimo carmine conscripsit Baptista Mantuanus: nostra tempestate poëta percelebris. Et quo- niam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0241.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 219 niam opus illud in lucem prolatum est: ex eo, & adiecto illi per Iodocum Badium, virum vtique de lingua latina optimè meritum & probatorum authorum illustratore diligentissimum, commentario: requiratur martyrij ipsius & gloriosæ mortis historia. I IANNOTATIONS. In primo versu. Martyris ecce dies Agathæ. Inflectitur id nomen aut secundum primâ declinationem latinam: Agatha, æ, aut primam inflexione græcam: agathæ, es, sicut dicimus Helena, c: vel helene, es: & Catharina, æ: vel catharine, es. Vtroque enim promiscuè vtitur Mantuanus in supradicto opere cum vno in lo co dicit Diuæ Agathæ memoranda nouo præconia cantu. Et alio in loco. In primis Catanæam Agathen splendore parentum. Hic autem & in primo versu huius carmine: genitiuus est primæ declinationis latinæ. In eodem, versu Et diadema duplex decorat. Diadema: corona est regia, & in signum regalis maiestatis capiti imposita. Iuuenalis. Ille crucem precium sceleris tulit: hic diadema. Duplex autem diadema honorat, honestatque hanc sacram virginem: vtpote aureola martyrij & virginitatis, nam & martyr est & virgo. Denique decorare hic honorare significat quia secundam habet syllabam breuem sicut decus, oris: nomen ab eo formatum. Nempe idem verbum vt venustare & exornare signat: secundam syllabam habet longâ, sicut decor, oris: nomen pro specie & forma, & decorus p formoso, ab eo derivata: illam producunt. 3 In tertio versu. Fortior hæc trucibusque viris. Scilicet Quintiano proconsule Siciliæ: qui ipsam primùm insano amore dein de crudeli odio prosecutus, grauissimis afflixit tormentis. Hunc Mantuanus, vt nomen aptet carmini, Quintium vocat in prædicto opere: cum ait. Consul erat Siculis vir detestabilis: ora Sola ferens hominis, morem ingeniumque ferarum. Quintius, à Decio missus: sceleratior ipso barbaro & imiti domino. In eodem quoque versu flagra dicuntur flagella: quibus verbera noxiorum corporib[us] inferuntur. Et inter cætera quidem tormenta: hæc inclyta virgo flagellis cæsa legitur. Demùm in vltimo eiusdem versu carmine dictio paulò pro aduerbio ponitur, significans idem quod clarè & manifestè. Id tamen præter vsum est probatorum latinæ linguæ authorum: qui potius eo lo- p iii co
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0242.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum co posuissent liquido, aduerbium visitatius eiusdem omni- no significationis: & seruatum fuisset carmen integrum: & consonantia illius carminis cum præcedente in exitu & calce, propter quam obseruandam: credi potest illud voca bulum ibi studiosè positum, & nimis affectanter. 4 In quarto versu. Deliciæ cui carcer erat. Id illi con sonat elogio: quod de ea canit ecclesia. Agatha lætissimè & glorianter ibat ad carcerem: & quasi ad epulas inuitata, agonem suum domino precibus commendauit. Erat enim hæc animosa virago & verè fortis mulier: apostoloru[m] Christi sedula imitatrix, de quibus dicit scriptura: quòd ibant gaudentes à conspectu co[n]cilij, quoniam digni habiti sunt pro nomine lesu contumeliam pati. Idem quoque, Mantuanus sic exprimit. Læta ergo & gaudens, & sperabunda: latentes. Mittitur in tenebras, & carcere conditur atro. In eodem quoque versu, cucurrit verbum suapte natura neutrale, & accusatiuum recusans: in actiuam transit significationem, idem valens quod pertransijt, siue transegit sustinendo, & ea ratione accusatiuum recipit. Virgilius. Currit iter tutum non secius æquore classis. 5 In quinto versu. Ethnica turba rogum fugiens. Ethnica: gentilis, idolorum cultui dedita, & (ne a vulgato discedam vocabulo) pagana. Ethnos enim: gentem significat, & ethnicus: gentilem. Vnde illud euangelicum. Si autem ecclesiam non audierit: sit tibi licut ethnicus & publicanus. Id consulto hic positum est: ne qui putet ethnicam turbam ab æthna monte Siciliæ denominatam, à qua dictione, thneus perdiphthongon formatur adiectiuum: non ethnicus, quod sine diphthongo scribi debet. Virgilius. ædimus astantes nequicquam lumine toruo Aethneos fratres: cælo capita alta ferentes. Hic autem insinuatur insigne miraculum: sanctæ Agathæ meritis à deo ostensum. Cum enim post foelicem eius ad cælos transitu[m] æthnamons Siciliæ graues flammas solito acrius eructaret & ignium globos: qui fluminis instar magno impetu decurrentes per agros & loca vicina, vrbis Catanensi extremum minabantur exitium. Incolę autem vrbis omnium mano destituti auxilio contra imminens incendium: ad se pulchrum sanctæ virginis Agathæ ocyus consugerunt, & velum eius tumulo superpositum rapido igni obiecerunt, qui
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0243.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 231 qui protinus diuina virtute cohibitus substitit: nec vltra progredi est ausus. Quo conspecto miraculo, multi ad fidem Christi conuersi sunt: & deum in sancta virgine glorificarunt, ipsamque deinceps vt vrbis Catanensis protectricem & patronam summo studio coluerunt. Petit itaque totus hic versus: quòd cum sancta Agatha represserit Aethneum ignem, ne multitudini paganorum & ethnicis incom[m]odaret: multò potius nunc in famulis suis fidelibus & veræ fidei charactere insignitis, incendia libidinum & acre carnalis concupiscentiæ dammas restinguat. 1 DE SANCTA DOROTHEA. Ratulare Cæsarea: G Patronæ colens merita. Dorotheæ solennia Solis reuexit orbita 2 Vulnerata uiuaciter Amoris Christi iaculo: Feritur hinc letaliter Hæc paganorum spiculo. Polorum sorti procerum Consors proceræ redditur: Rosarioq[ue] martyrum Flos roseus inseritur 4 Corpus humanum tumulo Funestis caret maculis: Pro meritorum cumulo Late claret miraculis. 5 Aegris salus infunditur: Cæcis uisum clarificat Surdis auditus panditur: Theophilum credificat. 6 Talis athletæ supplices Suffulti patrocinijs Cæligenarum complices Læte fruamur gaudijs. 7 Præstet hoc pater luminum: Splendorq[ue] patris inclytus: Ac illustrator hominum Par utrique paraclytus. Amen. Hymnus iste carminiambico dimetro in certo syllabarum numero assimilatur: quòd vnumquodque eius carme[m] octo syllabas complectitur, non autem in pedum obseruatione & situ: nam promiscuè trochæum in tribus primis sedibus recipit: quin potius ad rythmicam quandam consonantiam accedit: quoniam cuiusque versuum eius primum & tertium carmen, in eandem exeum syllabarum p iiij desi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0244.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM desinentiam, similiter secundum & quartum in consimili cadentia mutuum habent responsum. Explicâtur in eo præconia sanctæ virginis & martyris Dorotheæ: cuius vita loco argumenti paucis hic enrranda est, vt facilior atq; apertior totius hymni exinde habeatur intelligentia. Fuit quidem ipsa sacrata deo virgo, ex Cæsarea Capadociæ oriunda, à prima infantia sacræ fidei mysteriis ac ritu imbuta suorum parentum opera & cura, qui catholicæ fidei confessionem inuiolatam obseruabant in illa sæuissimæ persecutionis procella, quam suscitarunt contra ecclesiâ dei imperatores impij, Diocletianus, & maximianus. Hæc autem beata virgo à Fabricio prouinciæ præfecto adama- ta est, & in coniugium postulata: promissis magnis muneribus oblatisque donis si assensum illi præberet. Cui respo[n]do dit Dorothea, se iampridem Christo desponsatam & consecratam, neque fas illi esse, vt mortalem sponsum deo immortali præferret At verò succensus ira præfectus: primu[m] ipsam in dolium feruentis olei mitti iussit. Vnde omnino illæsa, virtute diuina præservante, exiuit. deinde faciem eius baculis & fustibus ita cædi contundique præcepit, vt nulla in ea faciei species aut forma, reliqua videretur. Postridie autem inuenta est integrè à plagis illis curata. Demùm caput virginis gladio obtruncari debere: præses definiuit. Ad quod supplicium cum læta progredederetur Dorothea, Theophilus protonotarius regni illius irrisoriis eam verbis insectans, petlit per ludibrium ab ea quod de viridario sponsi sui rosas ad se mittendas curaret. Quod ipsa quasi serio id ille rogasset, benigniter est pollicita, licet eo tempore aspera esset hyems, & frigore torperent omnia. Cùmq; gladium pro christo esset susceptura, astare illi visus est puer purpuratus & speciosus splédidaque veste adornatus, atque manu sua sportula[m] deferés: in qua reposita erant tria mala punica & totidè rosæ. Quam cum Dorotheæ virgini vt munus à deo misum obtulisset, rogo (inquit illa) defer hæc omnia Theophrilo scribæ, meo nomine, tanq[ue] donaria à me illi p[ro]missa. Mox capite obtrucata sanctu[m] cõlummauit martyriu[m]. Cæteru[m] Theophil[us] scriba in palacio præsidis tum consistens, vidit sibi astantem pulcherrimum puerum candido amictu qui illum se vocu[m]s à turba alt. Has rosas cu[m] pomis mittit tibi dono sorror mea
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0245.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 233 mea Dorothea, de paradiso sponsi suis: sicut ab ea postulasti. Et relictis ibidem rosis: puer ille repente disparuit. Theophilus autem viso hoc signo glorificauit deu in sanctis suis mirabilem: qui omnipotenti virtute sua & beneplacito, rosas etiam hyberno, glacialique tempore quib[us] vult impartit. Et Christianæ fidei sacris protinus initiatus est Theophilus, atque foeliciter in domino consummatus. Passa est autem mortem Dorothea, circa annum domini ducentesimum, octogesimum octauum: cuius dies festus quotanis agitur atque celebratur sexta die Februarij. 2 IANNOTATIONS. In secundo versu. Hæc paganorum spiculo. Paganus apud probatos authores dicitur rusticus siue villanus, hoc est ruri & in villa natus atque educatus: qui n[on] nouit vrb[us], sic dictus à pago: quod domos rusticanas in vnum coagmentatas significat, multasque villas simul positas. Obtinuit tamen hoc vsus etia[m] grauium authorum, vt colentes idola, & à Christiano ritu alieni (vt & hoc in loco) pagani dicantur, qui & nomine gentium in scriptura sacra insinuantur, & plærunque etia[m] gentiles dicuntur. Et paganismus: ritus paganorum vocatur, sicut Iudæismus Iudæorum est obseruatio & cultus, & Christianismus: Christianorum mos ac ritus. 3 I In tertio versu. Polorum sorti procerum. Nomine procerum intelliguntur hic cælestis regni ciues: supra omnia mundi stamenta à Christo verè nobilitati. Procera verò hic dicitur sancta Dorothea, quasi in altitudinem staturæ se attollens: non corporis quidem increméto, sed virtutum sublimitate. Itaque huius loci sensus est: quòd Dorothea procera, consors procerum, redditur sorti polorum. Et quoniam roseo sanguine suo perfusa est: ipsa tanqua[m] flos roseus inseritur rosario, id est collegio & coetui martyrum. 4 I In quarto versu. Funestis caret miraculis. Corpus (inquit) sacrum beatæ virginis Dorotheæ tumulo repositum, & multo post tempore vt alio transferretur inspectum atque prolatum: inueutum est integrum & sine corruptionis atque putrefactionis macula, vt sicut in ea concupiscetiæ carnalis nullę fuerat sordes: ita neq[ue] putredo atque conuersio in pulverem, locum habuit in virgineæ eius carne. 5 I In quinto versu, Theophilium credi- ficat
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0246.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum dicicare id est credentem facere atque fidelem siue ad fidem chatolicam inducere: minus v[er]sitatum est apud authores linguæ latinæ. Cuius exactam rationem si habuisse author huius hymni (quisquis is fuerit) potius dicere debuisse. Theophilu[m] saluificat. Nam tunc & similem seruasset desinentiam cum secundo huius versus carmine, ad quam obseruandam hoc verbo ex industria v[er]sus videtur: & nihilominus eandem seruasset (aptiore tamen vocabulo) sententiam. 6 In sexto versu. Coeligenaru[m] complices. Hoc etiam vocabulo abusus est author huius hymni, pro consortes siue participes: vt rythmicam seruasset harmoniam. Cum propriè complices dicantur, consentientes in malo, & qui alicuius mali simul sunt co[n]sci, cooperatores, authores, & conspiratores. Cæterum athleta, in eode[m] versu positum vocabulu[m], aptu[m] est & v[er]sitatu[m], co[m]munis generis, significans pugillè siue agonista[m] no[n] solu[m] in certamine corporali sed & spirituali: quale est certame[m] martyrij. Quare hic rectè ipsi S. Dorotheæ id nomé ascribitur. DE SANCTO BENEDICTO. I Esu corona celsior, Et veritas sublimior: Qui consitenti seruulo Reddis perenne præmium. 2 Da supplicanti coetui Obtentu huius optimi Remissionem criminum: Rumpendo nexum vinculi. 3 Anni recurso tempore Dies reluxit limine: II Hymnus iste, carminis iambici dimetri legibus propemodum costat, præter id quòd vocalem haber alterius dictionis vocali siue collisione præpositam, & semel sp[eci]e[n]deu[m] in secundo loco pro iambo. Et quâuis peculiariter sancto Benedicto ascriptus annotetur: indifferenter tamen vna cum hymno proximè sequente, cuique sancto confessori potest attribui, quandoquidem nihil in eo sententiæ exprimitur, quod non alteri etiam cuiuis de beatorum confessorum numero aptè conueniat. IAN.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0247.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 235 1 CANNOTATIONIS. In primo versu qui confite ti seruulo. Hoc in loco & in hymno etiam sequente: confi tens, confessio, & confessor, in eo sumuntur significato: quo certum vnum & proprium sanctorum ordinem, statum & gradum signant, qui ab ecclesia catholica confessores nuncupantur. Qui scilicet post apostolos, evangelistas, & martyres in confessione sancte fidei & moribus & vita perstiterunt, & per mundi contemptum egregiasque virtutes præclar: placida tandem morte in Christo quieuerunt. 2 C In secundo versu. Rumpendo nexu vinculi. Peccatorum scilicet, quo constringimur: cu[m] per prauam consuetudinem peccato adiicimus peccatum, & nos ipsos arctius culpis innectimus, quæadmodum ait sapiens. < Prouer. 5 Psal. 118 Esa. 58> Funibus iniquitatum suarum constringitur peccator, & psalmus. Funes peccatorum circumplexi sunt me. Hoc verò abiici vinculum monet Esaias cum ait. Si abstuleris de medio cui catenam: & desieris extendere digitum, & loqui quod non prodest. 3 C In tertio versu. Polum migrauit præpotens. Subaudienda hoc loco est præpositio in: quoniam verbu[m] migrare, accusatiuum loci nominis communis sine adiectione præpositionis habere non potest. Verùm id frequens est apud authores, quòd præpositio in carmine supprimatur. < Virgilius. Deuenere locos lætos & amoenæ vireta.> 4 C In quarto versu. Luculenta prædia. Luculentum id dicitur: quod excellentiæ splendorem habet & emine[n]tiam. < Ampla ergo prædia & quotannis largos referentia fructus, hic luculenta dicutur. Sed illa quantacuque fuerint & quantumuis spacioisa: si ad cælestia & syncera illa supernæ patriæ bona conferuntur: polluta sunt, & quasi sordida, quoniam vt de æterna sapientia dicitur: omne aurum in comparatione illius, arena est exigua. Porrò ouas apud antiquos dicebatur, qui parta de hostibus incruenta victoria vbi pauci ex hostibus cæsi fuerant: cum gloria & honore vrbem ingrediebatur, & excipiebatur publico gaudio à populo. Eratq; ouatio: minor & inferior triumpho. At quoniam illa fiebat cu[m] ingenti lætitia: transsumptum est id vocabulum: vt lætum & gaudio gentientem signet, quomodo & hoc in loco, & in hymnis aliis frequè quenter sumitur. < Sapien. 7> DE
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0248.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM DE SANCTO BENEDICTO: alius hymnus. T E Christe rex piissime Hic confitendo iugiter: Calcauit hostem fortiter Superbum & satellitem. 2 Virtute clarus, & fide: Confessionis ordine: Ieiuna membra deferens: Dapes supernas obtinet. 3 Plus currit i certamine Confessor iste sustinens: Quam martyr ictum sufferens, Mucrone fundens saguine[m] 4 Proinde te piissime Precamur o[mn]es supplices: Vt huius almi gratia Nobis remittas debitæ. Amen. Hic etiam hymnus, metri iambici dimetri regulis niti tur: vocalem tamen habet in primi versus quarto carmine, literæ in terminali cõtinuo sine collisione subiuncta[m]: quòd recta carminis ratio abhorret. A scribitur itidem (vt superior) sancto Benedicto: sed cuiuis alio sancto confessori (quemadmodum iam dictum est) haud iniuria etiam accommodari potest. I IANNOTATIONES. In primo versu. Superbum & satellitem. Sicut per hostem hoc loco rectè intelligitur diabolus, qui totius humani generis antiquus est hostis & aduersarius, ita per superbum satellitem aptè accipitur hic caro nostra, quæ satelles est animę, quia illi data in obsequium & ministerium: sicut ancilla in famulatu[m] ac seruitium dominæ. < Galat. 5> Superbus tamen est satelles: quia caro concupiscit aduersus spiritum, & in peccati captivitatem plærunque pertrahit. De beato autem Benedicto id conuenienter dicitur: quòd carnem edomuerit. Ná vt ieiunia prætermittantur eius quotidiana, & cibi potusque tenuitas ac parsimonia, cum semel incitante antiquo serpente libidinum incendia pullularent in eius carne, se nudum spinis vrtricis ac vepribus iniecit: vt illorum aculeis sauciatus in corpore prurientes extingueret ipsius voluptates, quarum tandem hoc remedio victor eualit, vt author est beatus Gregorius in secundo libro dialogorum. 2 I In secundo versu. Virtute clarus & fide. Alij libri hoc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0249.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 237 hoc in loco habent: virtutu[m] & actu fide, sed perpera[m] (qua[m]t[u]m coniicere possum) & medose. Na[m] nullum adest verbum aut nomen, cum quo iungantur illi tres ablatiui: actu, fide, & ordine. Neque enim patitur sententia, vt cum part cipio deferens paulò post sequente ordinentur: quòd no[n] sit illorum ablatiuorum apta cum ea dictione (quantu[m] ad sensus exigentiam) cohærentia. Idcirco commutandu[m] du xi hoc modo versum: vt hic legitur. 3 In tertio versu, Quàm martyr ictu[m] sustinens. Qua[m] uis propria martyrij ratio consistat in effusione sanguinis pro confessione nominis Christi & ea magni apud deum sit precij, secundum largiore tamen nominis illius vsum, in diuturna perpessione tribulationum atque persecutio- num pro iustitia, quas cum patientia fert animus, etiam martyrium reputatur, quanuis pro Christo non effunda- tur sanguis. Et posset quispiam diutius afflictionibus pres sus quas æquo tolerat animo: plures apud deum haberi & ampliore compensandus præmio, quàm alter compen- diariam pro Christo mortem sustinens. Quis enim dubi- tat sanctum Iob sublimiore apud deum loco cæseri: quàm plærosque martyrum breui morte consummatorum? Id- circo de sancto Martino canit ecclesia, quòd etsi eum gla- dius persequentium non detigit: palmam tamen marty- rij non amisit. IN TRANSITV SANCTI Benedicti. 1 Nter æternas superum coronas Quas sacro portas retinent agone: Emicas celsis meritis coruscus O benedicte. 2 Sancta te compsit puerum senectus: Nil sibi de te rapuit uoluptas. Aruit mundi tibi flos: ad alta Mente leuato. 3 Hinc fuga laspus, patriam, parentes Deseris: feruens eremi colonus. Edomas carnem, subigisq[ue] Christo Tortor
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0250.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM Tortor acerbus. 4 Ne diu tutus latebras foueres: Signa te produnt operum piorum Spargitur fælix celeri per orbem: Fama uolatu. 5 Fracta restauras prece præpotenti. Frægis oblatum cruce mortis haustum. Currit ignarus monachus per undas: Patre iubente: 6 Verberas fratrem: fugit hostis atrox. Ad manus ferrum redit è profundo. Præcipes rupi: uomit illa riuos Arua rigantes. 7 Ales agrestis sibi iussa complet. Lora constricti pie uisa soluis. Conspicis mundum radio sub uno: Raptus ad astra. 8 Mortuum uit æ reuocas precando: Corda multorum penetras propheta. Cernis ad cælos animas leuari Clarificatus. 9 Landet exultans, deitas creatrix: Te chori nostri iubilus perennis. Quem poli iungas superis choreis: Quæsumus omnes. Hymnus iste, carminis sapphici & adonici modulationem integrè & concinnè seruat. Singuli nanque versus tria prima carmina habent sapphica: quartum verò adonicum. Quem sancto Benedicto peculiaré & proprium, vna cu[m] hymno proximè sequente: benigniter pro sua humanitate mihi commnicauit, atque ad me transmisit religiosus vir, frater Gulihelmus Vassorius: vitæ monasticæ apud Cluniacu[m] obseruantissimus, & ibidem sub regulari disciplina iampridem deo assiduè militâs. Et quoniâ ambo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0251.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 239 ambo elegantes admodu[m] sunt & compendiosi, paucisque multam & piam complectentes sententiam: dignos eos du xi quos cæteris hymnis hic inserere. Author huius hymni: Petrus Mauritius, cognométo Venerabilis, abbas Cluniacensis: & virtute & doctrina clarissimus. Describitur in eo sancta conversatio beati patris Benedicti: ab ipso puerili suo ad exitum vsque vitæ eius, & præclara eius miracula paucis hic costringuntur, elega[n]ter admodu[m] & venustè ea quidem arte, vt quatuor versibus quinto, sexto, septimo & octauo: duodecim miracula ipsius continea[n]tur vnoquoque scilicet versu tria: quæ omnia cu[m] aliis hic no[n] expressis: à beato Gregorio in secundo libro dialogoru[m] planius enarrantur. 2 CANNOTATIONES. In secundo versu. Sancta te compsit puerum senectus. Sicut ipsius mètis est pueritia: leuitas scilicet & incompositi animi inconstantia, de qua[m] ait scriptura. Puer centum annorum morietur, & væ tibi terra cuius rex est puer. Ita & animi humani est senectus: < Esa. 65> morum scilicet maturitas, grauitas, & constantia. Et illa interdum annis puerilibus diuino munere est coniuncta: < Eccl. 4> vt fuit in sancto Benedicto, & aliis plærisque sanctis. De hac autem senectute mentis ait Salomon in libro sapientiæ. < Sapien. 4> Senectus enim venerabilis est: non diuturna, nec numero annorum computata. Cani autem sunt sensus hominis: & ætas senectutis, vita immaculata. 3 In tertio versu. Feruens eremi colonus. Eremus, sine aspiratione scribit debet, & media syllaba longa proferri. Nam apud Græcos scribitur per : quæ apud Latinos semper in e longum convertitur. Baptista Mantuanus in bucolicis. Sola quòd in vastam nondum discessit eremum. Secutus autem est hic author vulgarem vsum ex inscitia literarum Græcarum inductum, qui mediam syllabam corripit: vt & in illo loco hymni de sancto Ioane Baptista. Præpotens martyr, eremique cultor. Et nonnullis in locis apud Prudentium. Verùm non sunt hi authores in hoc imitandi: sed vt exposcit ratio, media syllaba datæ dictionis in carmine semper producenda. Est & id nomé foeminini generis. Hieronymus. Inter multos sæpe dubitatum est: à quo habitari coepta sit eremus, significatque solicitudine[m] siue desertum. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0252.png
Transcription: ATR-1
240 HYMNORVM 5 In quinto versu. Fracta restauras præce præpotenti. Scilicet capisterium, à nutrice sua ad purgandum triticum à vicinis mulieribus commodatum, quod incautè super mensam dimissum cum foret contractum: sancti Benedicti adhuc pueri precibus & lachrymis redintegratu[m] est. In eiusdem verò versus secundo carmine: id innuitur miraculum, quòd cum in vase vitreo oblatum esset viro dei vinum veneno commixtum ab iniquis fratribus, qui seueritatem disciplinæ eius ægro ferebant animo: facto crucis signo à beato Benedicto vas illud protinus est contractum, & mixti veneni prodidit insidias. Duo verò postrema eiusdem versus carmina: id insinuant miraculum, quòd cum Placidus puer, sancti Benedicti discipulus incautè aquam hauriens cecidisset in fluuiu[m]: vir dei in cella consistens & id in spiritu cognoscens, præcipit Mauro suo itidem discipulo: vt cito accurreret, Placidumque à submersione eriperet. Ille verò tanta sol: citudine iussa patris expleuit: vt super aquam quasi solidam terram decurrens (quanuis id tunc non aduerterit) puerum aquis extraxerit. 6 In sexto versu. Verberas fratrem. Eum scilicet, qui ex animi inconstantia in oratione perstare cum alius non potuit: visusq[ue]; est sancto viro, à nigro quodam puero per ambriam vestimet extra oratorium pertrahi. Quem monachum vbi pro ea culpa virga castigauit: fugit ab eo omnis illa tentatio, quasi dæmon ipse verbera illa pertulisset. Secundum verò eiusdem versus carmen: id refert signum, quòd cu[m] quidam monachus præcepto patris Benedicti vepres succideret iuxta lacum: ferru[m] ipsum à manubrio seiunctum decidit in aquam. Quod vbi vir dei cognouit: acceptum manubrium immisit aqva, & annatans ferrum illi rursum vnitum est. Denique duo postrema eiusdem versus carmina: id commemorant, quòd cum fratres eiusdem monasteri, sancti patris, in ardui mo[n]tis cacumine constituti, graui laborarent molestia ad querendam in lacu inferiori procul distante aquam, viri dei precibus suprema montis illius rupes aquam largiter scaturiuit, liquidumque fontem euomuit. 7 In septimo versu. Ales agrestis sibi iussa complet. Coruus scilicet: qui iussus à sancto viro tollere panem veneno infectu[m], oblatu[m] quasi pro benedictio[n]e viro dei, à sa- cerdote
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0253.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 241 cordote quodam inuidia in eum stimulato, atque in eum deferre locum vbi d[em]nullo hominu[m] posset inueniri: mox iussa co[m]pleuit, & pané venenatu[m] sustulit ac asportauit. Secudum autem eiusdem versus carmen: id memorat, quòd cum Gothus quidam crudelis & sæuus rusticum vnum lo ris constrictum ante se impelleret ad sanctum Benedictu[m]: cui rusticus ipse res suas (quas inhumanus ille miles cruciatu[m] & poenis extorquere & diripere volebat) se commississe dixit, ad solam oculorum viri dei in eos co[n]rectionem atque subleuationem: dissoluta sunt illico vincula illa, & viso hoc signo: persecutor ipse à tanta immanitate repressus est. Denique tertium & quartum eiusde[m] versus carme[m]: id recensent miraculum, q[uod] cu[m] semel intempesta nocte sanctus Benedictus orationi intentius vacaret, vidit effusam de coelo lucem atras noctis tenebras effugantem: & in ea totum mundu[m] velut sub vno solis radio collectu[m], atq[ue] ante eius oculos adductu[m] fuisse. 8 In octavo versu. Mortuu[m] vitæ reuocas precatu. Filiu[m] scilicet illius rustici: qui relicto ad ostiu[m] monasterij, filij sui mortui corpore, perrexit in agru[m] ad sanctu[m] Benedictu[m]: importunóq[ue]; clamore filiu[m] suu[m] reddi postulauit, mortuumq[ue]; ad vitu[m] reuocari. Cuius improbis vocibus euictus vir dei in oratione prostratus: petiuit à deo anima[m] pueri suo corpori restitui, quod & impetrauit. Secundu[m] verò eiusde[m] versus carmen, id refert signum, q[uod] cum sancto viro cibum sumenti hora vespertina astaret vns ex fratribus lucernam manu tenens: & tum dus animo indignaretur intra se, q[uod] tale deberet illi impendere ministerium: beatus Benedictus cognoscés superbiâ illius cogitatus: iussit ab eo lucernu[m] auferri, aliumque illi succedere officio: quod is taqua[m] abiectu[m] & vile existimarat, atque seipso indignu[m]. Insuper die sui obitus & futurâ monasterij sui euersionem: longe ante prænunciauit. Nô immeritò igitur: etiam hic propheta nuncupatur. Demùm duo postrema eiusde[m] versus carmina id recitant signum, quòd sanctus Benedictus sublatus in spiritu & diuino lumine illustratus: vidit anima[m] Germani episcopi Capuani tanquam sphæram igneam ab angelis in cælum deferri. Verùm hæc omnia miracula diffusius in supradicto beati Gregorij opusculo commemorantur: & ex eo loco ia[m] ante nominato planius agnoscenda sunt & requirenda. q 1 N
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0254.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum In Translatione Sancti Benedicti. 1 Claris coniubila Gallia cantibus: Læteris Benedicti patris ossibus. Fælix quæ gremio condita proprio: Seruas membra celebria. 2 Miris Italiæ fulserat actibus: Gallos irradiat corpore mortuus. Signis ad tumulum crebrius emicat: Illustrans patriam nouam. 3 Hic uatum ueterum facta resuscitat: Morti quod libuit mortuus imperat. Extinctum propriis ossibus excitat: O quàm mira potentia. 4 Nauis per fluuium nat sine remige: Mirando glaciem desecat impetu. Sancti membra ferens obuia flumini: Vndas reuerberat. 5 Eductum fluuius sensit ut arida: Non curans gelidi frigora temporis, Vestit cuncta nouis illico floribus Mutata facie soli. 6 Iam cælo residens O pater optime Diuinis famulos imbue regulis: Angustum per iter scandere largiens Dona regna perennia. 7 Cunctorum dominans omnipotentia Quæ de sede poli conspicis omnia: Psallentum placide suscipe cantica Votis uoce precantia. Amen. Hymnus iste, carmine asclepiadæo & gliconico decê- ter ac venustè componitur: habens in vnoque versu tria prima carmina asclepiadæa, & quartum Gliconicum. Author eius, idem qui & ante cedentis: Petrus scilicet Mauritius
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0255.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 243 Mauritius, cognomento Venerabilis, monasterij Clunia- censis abbas, insigni virtute necnon sacrarum literarum eruditione præstans: in oratione quoque soluta & ver- su elegantissimus, vt eius produnt opera. Recitantur in eo miracula: in translatione sacri corporis beati patris Benedicti coelitus ostensa.. Quorum conteplatione, Gal- lia illum seruans thesaurum reconditum: excitatur ad lau- dem dei & celebratione tanti patris. I IANNOTATIONES. In primo versu. Læteris Be- nediti patris ossibus. Carminis asclepiadæi venustas & sonoritas: efflagitat cæsuram in fine primi choriambi, vt postrema scilicet illius syllaba finis sit dictionis. Verùm in hoc carmine id seruari non potuit: quoniam id nomen Benedictus (quod vel semel exprimendum erat, ad ipsum insinuandum: de quo peculiariter cantatur hymnus) non patiebatur huiusmodi cæsuram fieri, ob suarum syllabaru[m] quantitatem huic sectioni obseruandæ minus aptam. In eodem quoque versu: verbum coniubitare, secundam ha- bet syllabam correptâ ob necessitatem carminis, quæ a- pud probatos authores semper in nomine simplici iubi- lum, à iubilo verbo descendente: producitur. Sillius. Et lę tus scopulis audiuit iubila cyclops. Immò & ipsu[m] simplex verbu[m] etia[m] primam habet logam. Faustus in Bucolicis. Iu- bilat omnis ager: vocemque ad sydera iactat. Cæterùm in secundo huius versus carmine: potius læteris optatium verbum legendum est quàm lætaris indicatium: q[ui] ma- ior est sententiæ & verborum cohærentia per illud optan di quàm indicandi verbum: & continuatus exhortationis inceptæ sermo. 2 In secundo versu.. Miris Italiæ ful serat actibus. In mōte scilicet Cassino, in prouincia Bene- ventanasito: vbi beati patris Benedicti constructu[m] suerat monasteriu[m], quod singulari virtute & miraculoru[m] insigni bus: viuës miru[m] in modu[m] illustrarat. At vbi illud postea à Longobardis euersum fuit, vt ipse sanctus muto antè, fu turum prædixerat: venerabilis pater Mummolus, abbas monasterij Floriacensis in Gallia, haud procul à ripa Li- geris fluminis, diuina revelatione admonitus: misso ad montem Cassinum fratre religioso: sacra ossa beati pa- tris benedicti inventa cælesti indicio, nocturnáque luce monstrante locum in quo condita iacebant: in Galliam q[ui] ij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0256.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM transferri curauit atque in Floriacensi monasterio reuerenter collocari. 3 In tertio versu. Hic vatum veterum facta resuscitat. Ipsius scilicet Helisæi, in cuius tumulum cum coniectum esset hominis mortui corpus: contractu sacrorum ossium eius revixit qui mortuus fuerat, seque in pedes erexit, vt quartus liber regum comemorat. <4. Reg. 13> Haud aliter attactu sacri corporis sancti Benedicti, cum transferretur: mortuus ad vitam revocatus est. 4 In quarto versu. Nauis per fluuiu[m] nat sine remige. Hic aliud recitatur miraculum in illa translatione factum: vtpote quòd nauis cui sacra ossa erant imposita, sine gubernatore & nauta, recto cursu fluuium sine offensione transiuit, glaciem ipsam (nam frigore concreta erat aqua) haud secus quàm aquam fluidam dissecuit, & contra aquæ cursum mira celeritate, aduerso quidem flumine deuecta est ad portum. 5 In quinto versu. E ductum fluvio sensit vt arida. Aliud quoque signum coelitus ostensum hic describitur, scilicet quòd cum navigatione completa sancti Benedicti corpus quando transferebatur terram contigit: tunc arbores omnes loci illius florescere coeperunt, & nouis subito vestiri frondibus: quamuis hyberno frigore tunc omnia rigerent. Dignatus est enim dominus hoc mirabili ostento sanctum suum glorificare: & supra naturæ legem, brumalem glaciem in vernam temperiem repente commutare. IN ANNUNCIATIONE beatæ Mariæ. Ave maris stella Dei mater alma. Atq[ue] seper uirgo: Fælix cæli porta. 2 Sumens illud aue: Gabrielis ore. Funda nos in pace: Mutans namen Euæ. 3 Solue uincla reis: Profer lumen cæcis. Mala nostra pelle: Bona cuncta posce. 4 Monstra te esse matre. Sumat per te preces: Qui pro nobis natus Tulit esse tuus. 5 Virgo singularis Inter omnes mitis: Nos culpis solutos Mites fac et castos. 6 Vitam præsta puram Iter paratutum Vt
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0257.png
Transcription: ATR-1
EXO. 245 Vt uidentes Iesum Summo Christo decus. Semper colletemur. Spiritui sancto: 7 Sit laus deo patri: Trinus honor unus. Amè. Præsens hymnus, metri trochaici trimetri speciem gerit: quandoquidem vnusquisque eius versus quatuor co[m]plectitur carmina, quorum singulum tribus constat pedibus disyllabis. Verùm pedes legitimos & illi debitos carmini, suis in locis non seruat. Nam cum omnibus in locis trochæum deberet habere: loco eius nunc spondeum, nûc iambum, nunc pyrrhichium promiscuè recipit. Quare in solo syllabarum numero cum trochaico carmine co[m]uenit, quod vnûquodque eius carmen sex syllabas (nisi fiat collisio vocalium: ob quam septima superadditur syllaba) sicut & trochaicu[m] complectitur. Laudatur in eo sacrosancta virgo Maria, q[ui] ab angelo cælitus misso salutata: dei mater est effecta. Denique rogatur vt nobis materna osté dens viscera: filium reddat placatum atque benignum. IANNOTATIONES: In primo versu. Aue maris stella. Hæc nûcupatio, qua semper sancta virgo, stella maris appellatur: alludit interpretationi nominis eius. Maria etenim, stella maris interpretatur: vt testis est beatus Bernardus in secunda homilia Euangelij. Missus est angelus Gabriel à deo. Loquamur (inquit) pauca & super hoc nomine Maria: quod interpretatu[m] maris stella dicitur, & matri virgini valde conuenienter aptatur. Ipsa nanque aptissimè syderi co[m]paratur, quia sicut sine sui corruptione[m] fidus suum emittit radiu[m]: sic absque sui læsione virgo parturit filium. Nec syderi radius suam minuit claritate[m]: nec virgini filius suam integritatem. Ipsa est igitur nobilis illa stella ex Iacob orta, cuius radius vniuersum orbem illuminat: cuius splendor & præfulget in supernis & inferos <Num. 24> penetrat, terras etia[m] perlustrans, & calefaciens magis me[m]tes quàm corpora: fouet virtutes, excoquit vitia. Ipsa inquam est præclara & eximia stella, super hoc mare magnum & spaciosum necessario subleuata: micans meritis, illustrans exéplis. Hæc Bernardus. 2 In secundo versu. Mutans nomen Eux. Putant nonnulli mutatione[m] illam nominis Eux in nomen aue esse factam: quia iisdem literis sed ediuerso sumptis, illæ duæ dictioes Eua & aue scri- q iiij bantur.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0258.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum bantur. Si enim id nomen eua præpostero legas ordine literarum à calce incipiendo: conficitur nomen Aue. quod tantundem significare tradunt, atque sine ve, quòd a: negatiua sit particula, ve autem: interiectio maledictionem exprimens. Verùm huiusmodi interpretatio, arbitraria videtur atque commentitia, neque à probato assignata authore neque satis cum ratione constans. Nempe a, particula est negatiua in compositione: non quidem apud Latinos aut in dictionibus Latinis, sed solû apud Græcos & in vocabulis Græcis. Atqui manifestum est, dictione aue: Latinam esse non Græcma. Rursum ve particula, vt interiectio est maledictionem & miseriam insinuans: omnè refugit compositionem, neque alteri dictioni ad tertiæ constitutionem cohæret. Itaque secundum rei veritatem: huius dictionis aue, neque prior particula negatiua est, neq[ue] posterior maledictionis comminatiua aut miseræ interminatiua, sed ipsa tota est dictio simplex, incomposita & primigenia: idem significans apud Latinos (nî Latina omnino est & nô commixta ex Græco & Latino) quod salve, & ad salutationem aptè accommodatur. Itaque accidentarium est illud, & nihil ad rem conferens: quòd duæ illæ dictiones Eua & aue iisdem literis & contrario scribantur ordine, neque id quicquam facit ad rem propositam: nominis & mutationem vnius in alterum. Sed mutatio illa nominis Eua à beata virgine, potius meo iudicio accipienda est secundu[m] códitionem & sortem ipsius Eua: omnino mutatam in oppositas proprietates per sacra virgine. Quippe maledictio illata Eua: mutatur in benedictionem per Mariâ. Eua dolorem & mortem nobis intulit. Maria verò: gaudium & vitam sempiternam attulit. Eua, exilij & expulsionis à regno celesti, causa fuit. Maria verò, revocationis in antiquam patriam & introitus in paradisum præbet beneficium. Et ita cæteræ conditiones imperfectionem arguentes in Eua: commutatæ sunt in oppositas & perfectionis indices in sacrosancta virgine, quæ eam ob causam convenienter & razonabiliter potest dici mutasse nomen Eua. 4 In quarto versu. Natus tulit esse tuus. Tulin: voluit, cupiuit, dignatus est. Ferre enim iunctum verbo infinitivo: velle, & expetere significat: Ouidius. In noua fert animus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0259.png
Transcription: ATR-1
EX PO. animus mutatas dicere formas Corpora. 7 In septimo versu. Trinus honor vnus. Sicut laus patri tribuitur in primo huius versus carmine, & decus Christo in secudo: ita honor spiritui sancto ascribi debet in tertio & quarto, vt honor postremo collocatus loco: ad spiritum sanctum referatur. & ita cuique diumarum personaru[m] su[m] respondeat nominatiu[m]. Quare [n]o[n] postremi versus vlumo carmine, poti[m] legendu[m] ceseo, trin[us] honor vn[us]: q[uæ] trib[us] honor vn[us]. Na[m] si hoc secudo loco fiat lectio, t[ame]n c[om]m spiritui sancto nihis particulatim attribueretur, sicut patri & filio, ne que certus adderetur nominatiuus, cum honor postremo loco posita dictio, ad tres simul personas referretur, datiuo tribus intellectas. Quod incócinnam redderet lectionem, & ineptam structuram. Est autem honor ille qui spiritui sancto exhibendus dicitur trinus & vn[us], quia idé exhibetur & patri & filio. Qua igitur parte vni intelligitur impendi personæ, vt spiritui sancto, vnus est, qua uerò tribus diuinis personis exhibetur, idem trinus denominatur, vt deus ipse trinus & vnus, honore otiam trino & vno colendus ac honorandus insinuetur. DE BEATA VIRGINE MARIA: alius hymnus. F It porta Christi per- uia Referta plena gratia Transitq[ue] rex, et perma- net Clausa (vt fuit) per secula. 2 Genus superni luminis Processit aula virginis: Sposus, redeptor, còditor, Suæ gigas ecclesiæ. 3 Honor matris, et gaudiu[m] Immensa spes credentium: Per atra mortis pocula Resoluit nostra crimina. Præsens hymnus carmini iambico in numero syllabarum assimilatur, non autem omnimode in pedu[m] ratioe ac mensura. Nam interdum trochæum recipit loco iambi: & spondæum itidem secundo loco pro iambo. Laudatur in eo sacrosancta virgo Maria: quod cælestis gratiæ plena, filium dei concepit & peperit sine suæ puritatis detrimento Commendatur & benedictus eius filius celebri laude, quod ecclesiæ sponsa sua[m] morte sua[m] abluerit à peccatis. q iiiij CLAN-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0260.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum II Annotations. In primo versu. Fit porta Christi perua. Locus iste, ex Ezechiele sumptus esse videtur: qui mystica visione co[n]spexit portâ sanctuarij exterioris vergentem ad orientem, & clausam. De qua dixit ad eum dominus. Porta hæc clausa erit & non aperietur, & vir non transiet per eam, quoniam dominus deus Israel ingressus per eam: eritq[ue] clausa principi. Princeps ipse sedebit in ea: vt comedat pané corâ domino. Per viâ portæ vestibuli ingredietur, & per viâ eius egredietur. Enim verò hæc porta prophetæ ostensa, omnium confessione sacram insinuat virginem Mariam: quam Christus rex Israel & princeps regum terræ ingressus est, cum in ea conciperetur, requieuit in ea nouem mensium spacio: & demùm ea est egressus in partu, sine læsione virginalis eius integritatis. Et ergo convenienter fuisse perhibetur semper clausa. Insuper in eiusdem versus secundo carmine, participui referta: nominatius est singularis, vt ostendit ratio & compositio metri: ordinatus cum ablatuuo, plena gratia, siue plenitudine gratiæ. Descendit autem à verbo refarcio: quod replere significat, & nunc ablatiuu[m], nûc genitium postulat: sicut plenus. 2 In secundo versu. Genus superni luminis. Filius dei dicitur hic genus superni luminis: vel vt alij legunt, numinis, quia ex deo patre ab æterno genitus est: qui lume est supercæleste & no men supernum. Dicitur & sponsus ecclesiæ: quia illam sibi secudum prophetæ oraculum desponsauit in fide. Et hoc quidem nomine etia[m] celebratur à sacris literis: vt in psalmo. < Osea. 2> Ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo. Et <Psal. 18> in euangelio. Qui habet sponsam: sponsus est. Et rursum. < Ioan. 3> Nunquid possunt amici sponsi lugere: quandiu cum ipsis est sponsus? Veniet autem dies in quibus auferetur ab eis sponsus: & tunc iciunabunt. Denique Christus hic appellatur suæ gigas ecclesiæ: quia illius propugnator est & fortis athleta, validâque virtute defensor: contra insidias demonum & malignorum hominum. Vnde psalmus de illo inquit. Exultauit vt gygas ad currendam viâ. 3 In tertio versu. Honor matris & gaudium. Tres isti nominatiui <Psal. 18> subinde positi: etiam ad Christum per attributionem sunt referendi. Ipse enim est honor matris suæ gloriosæ: nam insigni illo privilegio eam honorauit, quòd filium dei de spiritu
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0261.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 249 spiritu sancto conceperit, & permanente virginitatis honore, hinc mundo salutarem partum ediderit. Est & gaudium suæ matris, quia præcipuam gaudij materiam & causam habet sacrata mater de superbenedicto filio suo, quòd eius scilicet qui omnium coditor est & author genitrix sit effecta. Vnde & idipsum in suo testatur canticadicens. Et < LUCA 3> exultauit spiritus meus in deo salutari meo. Denique ipse Christus est immensa spes credentium, quia fideles omnes suam in eo spem firmiter debent constituere qui omnium est redéptor, propitiatio pro peccatis nostris, & aduocat pro nobis apud patré. Demùm per atra mortis pocula intelligitur hic calix amaræ passionis, quem bibit Christus, & illius virtute, peccata nostra deleuit & abstersit. IDE BEATA VIRGINE: alius hymnus. Virgo dei genitrix: quem totus non capit orbis: In tua se clausit uiscera, factus homo. 2 Vera fides geniti purgauit crimina mundi: Et tibi virginitas inuiolata manet. 3 Te matrem, pietatis opem te flagitat orbis: Subuenias famulis ô benedicta tuis. 4 Gloria magna patri: compar tibi gloria nate: Cù sancto spiritu, gloria magna patri. Amen. Carmé hexametrum dactilicum & pétametrum: alternis hunc hymnum rectè costituunt. Hoc vno excepto, in secundo loco postremi carminis, loco dactyli ponitur antipæstus: constas ex duabus primis syllabis longis & tertia brevi, quoniam nomen spiritus primam syllabam halongam, Presens autem hymnus eximiam sacrosanctæ virginis excellentiam depromit, quod cælo terráque capacior intra vteri sui virginalis angustias eum continuerit, quem totus orbis non potest comprehendere, & mundi salvatorem, virgo perpetua permanens: foeliciter partúque beato profuderit. Deinde ad eam supplicatio dirigitur: vt nobis ad se confugientibus famulis ferat auxilium. 2 ANNOTATIONES. In secundo versu. Vera fides geniti. Fides geniti dicitur hic fides quæ habetur de Christo domino, beatæ virginis filio quod deus sit & ho- mo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0262.png
Transcription: ATR-1
250 HYMNORVM < Heb. 1.> mo, & verè salvator mundi. Per hanc enim fidem & ea fidei mysteria quæ de Christo credimus: peccata mundi purgata sunt, ab eo scilicet in quem credimus tanquam præcipuo purgationis authore, quemadmodum de ipso ait beatus Paulus: quòd est purgationem peccatorum facies. < Act. 15. Galat. 2. Gal. 3.> Ab ipsa autem fide sit etiam peccatorum expiatio: vt disponente & præparante animum ad hanc purgationem, quæadmodum in actis apostolorum dicitur de deo, fide purificans corda eorum. Porrò eo loquendi genere & in eode[m] sensu vtitur beatus Paulus scribens ad Galatas. Quòd autem nûc viuo in carne: in fide viuo filij dei. Et paulo pòst in eadem epistola. Vt promissio ex fide Iesu Christi daretur credentibus. At vero in secundo eiusdem versus carmine expressa sententia, scilicet, & tibi virginitas inuiolata manet, à Pio secundo, summo pontifice eleganter euam hoc disticho explicatur. Partus & integritas discordes tempore longos Virginis in gremio foedera pacis habent. 3 In tertio versu. Te flagitat orbis. Aliqui hic legunt, te clamitat orbis, sed perperam. Nam clamito verbu neutrum: refugit accusatiuum. Et esto quòd intelligatur in ætiui verbi transire significationem & vim, designetquecú clamore inuocare: tunc quidem recte vnum habebit accusatiuum, sed duos qui in hoc carmine ponuntur, ad diversa pertinentes: nunquam poterit obtinere. Flagito autem cum verbum sit (vt vocant) vehementis transitionis: eoru[m] vtrumque rectè deposcit. 4 In quarto versu. Cum sancto spiritu. Aptius esset hoc carmen & integrius: si ita legeretur, pneumate cum sancto quòd dictio spiritus primam syllabam producat: vt iam dictum est. Id autem carmints vitium tolleretur, eademque servaretur sententia: si ita versus ipse commutaretur & ad suam reduceretur rectitudinem: pneumate cum sancto. Est autem pneuma, atis: spiritus siue flatus, vnde formatur adiectiuum pneumaticus, a,um: spiritualis, vt organa pneumatica: quæ spiritu inflantur. Quare rectè id nomen in hymnis ecclesiasticis spiritui sancto accommodatur. Porrò hic non est prætereundum, quòd aliqui postremum huius hymni carmen ita claudunt, gloria magna deo, vt tres diuinas particulatim explicatas, dei nomine demùm simul
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0263.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 251 simul complectantur, significentque vnum esse deum. Nomen enim dei ibidem non discrete sumunt pro vna vel altera diuina persona: sed communiter & coniuncte pro vna quæque ipsarum. < Psal. 66.> Et id in sacris literis frequens est: quòd post insinuatas aut nominas tres diuinæ maiestatis personas subiungatur quippiam vnitatem deitatis significans, vt in eo loco psalmi, benedicat nos deus deus noster benedicat nos deus: & metuant eum omnes fines terræ. < Es 4. 6. Rom. 11. 1. Ioan. 5.> Et in illo sanctorum Seraphim cantico apud Esaiam. Sanct[us], sanctus, sanctus: dominus deus Sabaoth. Rursum apud Paulum ad Romanos. Ex ipso, per ipsum, & in ipso sunt omnia ipsi gloria in secula. Demùm Ioannes in prima sua epistola. Tres sunt qui testimonium dant in coelo, pater & verbum & spiritus sanctus, & hi tres vnum sunt. Quare & idé hic observari non esset penitus improbandum: immò id satius foret, quàm eandem sententiam repetere in fine sequentis carminis: quæ fuerat posita in principio præcedentis. IN INVENTIONE SANCTAE crucis. 1 Salue crux sancta: salue mundi gloria. Svera spes nostra: uera ferens gaudia. Signum salutis: salus in periculis. Vitale lignum: uitam portans omnium. 2 Te adorandam, te crucem uiuificam: In te redempti, dulce decus seculi. Semper laudamus: semper tibi canimus. Per lignum serui: per te lignum liberi. 3 Originale crimen necans in cruce: Nos à priuatis Christemunda maculis. Humanitatem miseratus fragilem: Per crucem sanctam lapis dona ueniam. 4 Protege, salua, benedic, sanctifica Populum cunctum: crucis per signaculum. Morbos auerte corporis et animæ. Hoc contra signum: nullum stet periculum. sit
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0264.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum 5 Sit deo patri laus in cruce filij: Sit coæqualis laus sancto spiritui. Ciuibus summis gaudium sit angelis. Honor in mundo sit crucis inuentio: Amen. Hic hymnus, vniformis est atque vnimodus: omnia sua carmina habens vno genere metri composita, scilicet iâbici senarij, quod in locis imparibus, primo, tertio, & quinto: spondeum recipit. In sedibus verò paribus secunda, quarta & sexta: solum iambum, nisi postrema syllaba carminis fuerit breuis: quia tunc sextam sedem pyrrhichius occupat. Verùm non seruatur hic omnino exacta supradictoru[m] pedum collocatio. Nam aliquando trochæus cæteris pedibus intermiscetur, aliquando pyrrhichius in prioribus locis constituitur: & spondeus passim omni in loco præterquam sexto situs inuenitur: quin potius certus syllabarum numerus ad carmen iambicum senarium requisitus, tantu[m] seruatus est. in vnoquoque scilicet carmine duodenarius, & consimilis in cuiusque ferè carminis medio & fine syllabarum desinentia. In eo: sanctæ crucis, præclaræ reserantur laudes: & beneficia per eam, quin immò per Christum eius consecratorem nobis collata, simul & ad ipsam sit inuocatio: vt tutetur nos à periculis animæ & corporis & saluos faciat in regno cælesti. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. Vitale lignum, vitam portans omnium. Viuificæ crucis symbolum à multis expressum creditur in Genesis: vbi in medio paradisi describitur fuisse lignum vitæ. Quod sicut corporalem ministrabat vitam ijs qui vescebantur eius fructu: ita signum fuit & figura ligni crucis in medio terræ erigendi (deus enim rex noster ante secula, operatus est salutem in medio terræ) quod spiritualem conferret vitam ijs qui credunt in Iesum Christum, & sanctæ crucis mysteria confiteretur. Sed & lignum illud in deserto erectu à Moyse, in quo serpens æneus suspensus est: & qui ipsum aspexerant, sancti: figura etiam fuit vitalis ligni, sanctæ crucis, in deserto huius mundi erecti & fidelibus omnibus salutiferi. 3 In tertio versu. Originale crimen necans in cruce. Originale crimen hic dicitur: quòd à primorum parentu[m] origine toti hominum posteritati est inductum. De quo ait
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0265.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 253 ait beatus Paulus, quòd per vnius inobedientiam : peccato res constituti sunt multi. Illud autem à Christo destructum est in cruce. Nam per ipsius obedietiam deletum est quod aduersum nos erat chirographum peccati: & affixum cru- ci. Sed percontabitur quispiam, quid igitur post consum- matam in cruce oblationem Christi, sacris abluimur vn- dis baptismi ad expiandum originale crimen: si id in cruce destructum est & abstersum? Adhibenda est responsio: nô frustra in nobis fieri neque incassum, huiusmodi ablutionem baptismalem: vt scilicet inseramur tanquam membra ipsi Christo: & ita efficiamur participes munerum & donorum eius. Quamnis enim vniuersale id crimen quod totu[m] genus humanum obligauit ad mortem, per vniuersalem Christi iustitiam & quę in omnes extenditur est abstersum nullus tamen assequi potest tanti boni participationem, ut si prius insertus sit Christo insitione spirituali, tanquam membrum suo capiti, quod primum per sacram sit regene rationem. Priuatas autem maculas vocat author: particu- lares culpas quas sponte & libera nostræ voluntatis potestate postquam ad rationis vsum peruenimus, ipsi contrahimus, quæ etiam virtute passionis Christi delendæ sunt. N[on]a dominus in eo posuit iniquitatem omnium nostrum: & peccata nostra ipse in corpore suo pertulit super lignu[m]. 4 In quarto versu. Hoc contra signum, nullum stet periculum. Stet præualeat, inualeat & durare possit, vt ipsius signi crucis potentiifica virtute: periculum omne propellatur & diffugiat à nobis, neque possit in nos obtinere. Perinde atque signati signo. Tau apud Ezechielem (quod sanctæ crucis erat expressio & typus) Interfectionis cuasere periculum. Et serui dei signati in frontibus suis in Apocalypsi: ab omni nocumento quod cæteris interferebatur erant immunes. 5 In quinto versu. Honor in mundo sit crucis inuentio. Hoc pacto finiendus est præsens hymnus: vt accomodetur celebritati inuentionis sanctæ crucis. Quòd si quis velit eundem adaptare festo exaltationis eiusdem: finiat hymnum hoc modo, honor in mundo: crucis exaltatio, atque ex præcedentibus intelligat verbum sit, ad illam ultimam sententiam repeti. N[on]a in vtroque festo hic hymnus cantari potest. IN
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0266.png
Transcription: ATR-1
254 HYMNORVM IN BODEM FESTO alius hymnus. 1 Ignum crucis miraculis Olim per orbem prænitet, In qua pependit innocens Christus redemptor omniu[m] 2 Hæc arbor est sublimior Cedris, habet quas Libanus Quæ poma nescit noxia: Sed ferre uitæ præmia, Carmen iambicum dimetrum, in hoc hymno integrè rectèque seruatur, qui sanctæ crucis excellentiam dignita remque extollit: & demùm orationem ad Christum dirigit vt sanctæ crucis protectione atque præsidio nos semper muniat & ad ipsum laudandum reddat idoneos. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. Olim per orbem prænitet. Hoc in loco, prænitet legedum est (quod præfulgere, promicaréque signat) & non renitet: vt nonnulli habent libri, ne in tertio illius carminis loco constituatur trochæus: qui in eo locum habere non debet. Et planè cum in reliquis omnibus huius hymni locis author exactam carminis iambici dimetri regulam servauerit: non est id verisimile quòd in hoc tantum loco aberrauerit ab illius legibus. Prænitet autem atque emicat ipsa crux olim per orbem: quia à Christo sanctificata & per totum mundum prædicata, ab omnibus honoratur atque colitur. Multis item miraculis suam ipsa patefecit virtutem: vnde meritò est celebrrima. 2 In secundo versu. Cedris habet quas Libanus. Libanus, < Psal.82> < Eccl.24> mons est arduus inter Arabes & Phoenices: præcelsas arbores habens, inter quas & cedrus in sacra scriptura no[n] nunquam nominatur, vt in psalmo co[n]fringeret dominus cedros Libani. Et in Ecclesia. Quasi cedrus: exaltata sum in Libano. Verùm sancta crux omnibus illis arboribus est dignitate eminentiaque sublimior. Cacumen enim eius cælos tangit: quimmo[n] & cælis est superius. Omnibus item arboribus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0267.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 255 boribus salubrior est & fructuosior. Non enim poma pro- fert mortifera, & exitium manducantibus inferentia: sicut lignum scientiæ boni & mali, sed fructum maximè omniu[m] salutarem, quem qui dignè sumpserit: æternæ vitæ premia & dona cælestis immortalitatis consequetur. IN BODEM FESTO SANCTAE crucis: alius hymnus. Ex angeloru[m] præ- potens Qui sponte pauper factus es: Vt nos per æuum diuites In æthre tecum poneres. 2 Largire nobis prospera Crucis sacræ solennia: Gratesq[ue] da persoluere Magnæ tuæ clementiæ. 3 Qui sustineus opprobria, Fel, uincla, sputa, uerbera, Mortemq[ue]: nobis perpetis Vitæ parasti gloriam. 4 Nunc clarus in regno tuo: Nostri memento quæsum[us]. Et cum latrone perfrui Da paradisi gaudiis. 5 Tecum patrem piissi- mum Simulq[ue] sanctum spiritum. Inferna, terræ, sydera, Tremunt, adorant, prædi- cant. Amen. Carminis iambici dimetri forma rectè seruatur in toto hoc hymno: præter id quòd in quarti versus quarto carmi ne trochæus pro spondeo primo loco reponitur, quando- quidem prima syllaba dictionis paradis[us], corripitur. In eo ad dei filium dirigitur oratio, commendans in signem eius humilitatem: qua pro nobis paupertatem perpeti, & igno miniosam mortem subire dignatus est, & demùm supplicatio fit eidem, vt nos tandem ad regnum cæleste perducat: vbi ipse nunc exaltatus regnat in æternum. ANNOTATIONES. In primo versu. Qui sponte pauper factus es. Hæc sententia ex beato Paulo sumpta est: qui in secunda ad Corinthios epistola ita scribit. Scitis enim gratiam domini nostri Iesu Christi, quoniam pro- pter vos egenus factus est: cum esset diues: vt illius inopia vos diuites essetis. In eiusdem quoque versus quarto car- mine, æthre legendu[m] est per syncopam pro æthere: à nomi ne æther, eris, propter exigentiam carminis, quoniam 2. Cor. 8.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0268.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM si ætæere trisyllabum legeretur: superexcrescereret vna syllaba, & non staret carmen. 4 In quarto versu. Et cum latrone perfrui. Eo scilicet, qui cum Christo crucifixus & propriam recognovit culpâ consocio suo de blasphemia in illum increpato: & ipsius Iesus innocentiam palam est professus, dixitque ad illum. < Lucæ. 23.> Domine, memento mei: dum venerts in regnum tuum. Meruitque hanc desideratissimam & maximè optandam, à patre misericordiarum & deo totius consolationis audire vocem. Hodie mecum eris in paradiso. Porrò paradisus commune nomen pomarium significat & hortum consitum. Est & locus in oriente: longo spacij intervallo distans à terra nostra. De quo Augustinus ad Orosium ita scribit. Paradisus in oriente situs est interiecto oceano, & à nostro orbe longè remotus: in altissimo loco costitutus: pertingens vsque ad lunarem circulum, vnde illuc aqua diluvi minime peruenisse dicitur. Hic locus à primi hominis reatu interclusus est: nec vlli animantium datur in eum aditus. Inde etiam id nomen transfertur, vt locum beatorum regnumque cæleste significet: potissimu[m] in sacra scriptura & hymnis ecclesiasticis, quemadmodum & hoc in loco: & sæpe alias. VIDE SANCTO IOANNE baptista. 1 Tqueant laxis resonare fibris Mira gestorum famuli tuorum: Solue polluti labij reatum Sancte Ioannes. 2 Nuncius celso ueniens Olympo: Te patri magnum fore nasciturum. Nomen, ut seriem gerendæ Ordine promit. 3 Ille promissi dubius superni: Perdidit promptæ modulos loquelæ. Sed reformasti genitus: peremptæ Organa uocis. Vest-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0269.png
Transcription: ATR-1
EXO. 4 Ventris obstruso positus cubili: Senseras regem thalamo manentem. Hinc parens nati meritis uterq; Abdita pandit. 5 Antra deserti teneris sub annis Cuiuium turmas fugiens: petisti. Ne leui saltem maculare uitam Famine posses. 6 Præbuit hirtum tegimen camelus Artubus sacris: strophium bidentes. Cui latex haustum, sociata pastum Mella locustis. 7 Cæteri tantum cecinere uatum: Corde præsago iubar affuturum. Tu quidem mundi scelus auferentem Iudice prodis. 8 Non fuit uasti spacium per orbis Sanctior quisquam genitus Ioanne. Qui nefas secli meruit lauantem Tingere lymphis. 9 O nimis foelix, meritiq; celsi. Nesciens labem niuci pudoris. Præpotens martyr, eremiq; cultor: Maxime uatum: 10 Serta ter Denis alios coronant: Aucta crementis, duplicata, quosdam. Trina centeno cumulata fructu: Tesacer ornant. 11 Nunc potens, nostri meritis opimis. Pectoris duros lapides repelle. Asperum planans iter: & reflexos Dirige calles. 12 Vt pius mundisator & redemptor, t Mentibus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0270.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Mentibus pulsa luuione puris: Rite dignetur ueniens sacratos Ponere gressus. 13 Laudibus ciues celebrant superni Te deus simplex, pariterq[ue] trine. Supplices & nos ueniam precamur: Parce redemptis. Amen. Carmine sapphico & adonico præsens hymnus componitur: habens in vnoquoque versu tria prima carmina sapphica & quartum adonicum, seruatque adamussim illius leges, præterquam in sexti versus primo carmine: vbi in secundo loco iambus pro spondeo collocatur. Fuisset autem seruata carminis integritas: si ita dixisset author. Prebuit durum tegimen camelus. Et in noni versus tertio carmine, tribrachus tertio loco constituitur pro dactylo: quod in carmine sapphico raro vsu venit. Prædicantur in eo insignia beati Ioannis baptistæ præconia: conceptus è cælo denunciatus, exultatio in vtero matris, lingvæ paternæ reseratio, habitatio in deserto, austeritas in victu & amictu: prophetica excellentia, Christi baptisatio, virgineus candor, martyrj tolerantia, & centesumi fructus cumulatissimum præmium. Demùm deuota ad ipsum sit supplicatio: vt à deo impetret nobis gratiâ in præsenti vita, & gloriam in futura. IANNOTATIONES. In primo versu. I axis resonare fibris. Extremitas linguæ, & vincula eius quibus alligatur gutturi, fibrarum nomine hic significata: si costricta fuerint & contracta, impediunt vocem libere formari. Soluta verò & laxata: præstant facultatem liberius edendi vocem. Ita in anima nostra si vires eius mens & voluntas peccatis quasi retinaculis quibusdam fuerint implicatæ: indispositæ sunt ad rectè depromendam laudem dei & sanctorum, quoniam non est speciosa in ore peccatoris laudatio. Si verò liberæ fuerint & expeditæ à laqueis peccatoru[m] <Eccl. 15.> promptius erumpent in diuina cantica. Petit igitur hic versus: peccata nostra, potissimum ea quæ loquendo contra ximus, dissolui, vt liberioribus animi viribus & organis: sancti Ioannis laudes à nobis concinantur. Et alludere vi detur
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0271.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 259 detur hic locus ad id quod Esaiæ sexto capite legimus de Esa. 6. ipso propheta, conquerente apud se quòd pollutus labijs esset, & in medio populi polluta labia habentis habitaret. Ad quem purgâdum missus angelus, calculo: de altari sublato tetigit os eius, dicens. Ecce tetigi hæc labia tua: & auferetur iniquitas tua, & peccatum tuum mundabitur. 2 In secudo versu. Te patri magnum fore nasciturum. Cum scilicet ait angelus Gabriel ad Zachariam. Vxor tua Elizabeth pariet tibi filium: & vocabis nomen eius Ioannem. Et erit gaudium tibi & exultatio: & multi in nativitate eius gaudebunt. Erit enim magnus coram domino: & vi num & siceram non bibet, & spiritu sancto replebitur adhuc ex vtero matris suæ, & reliqua deinceps sequentia: quæ sanctus Lucas in exordio sui euangelij latè prosequitur. 3 In tertio versu. Perdidit promptæ modulos loquelæ. Modulos: modulationem, articulatam prolationem atque efformationem: sicut dixit ei angelus. Et ecce eris tacens, & non poteris loquit vsque in diem quo hæc fiant: pro eo quòd non credidisti verbis meis, quæ implebuntur in tempore suo. Verùm cum octauo die circuncideretur puer, & Zacharias eius nomen indicaturus scriberet, Ioannes est nomen eius: apertum est illico os eius & lingua eius, & loquebatur benedicens deum Peremptam autem vocem hic vocat: vocem ablatam ademptam & negatam. Quæ enim, vt prius non subsistunt: perempta dicuntur. 4 In quarto versu. Senseras regé thalamo manentem. Quando videlicet sacrosancta virgine Maria iam filio dei grauida, ingressa domum Zacharias & salutante Elizabeth, vt audiuit salutationem Mariæ Elizabeth, exultauit infans in vtero eius, sensitque regé Christum thalamo virgineo recòditum ac præsente. Hinc etia vterq; parens infantis, arcana dei, p[ro]phetico spiritu reseravit: per ipsius pueri ac filij coru[m] merita. Zacharias quidé, cum in circucisione filij repletus est spiritu sancto, & prophetauit dicens. Benedictus dominus deus Israel: quia visitauit & fecit redemptionem plebis suæ. Elizabeth verò: cum à sacratissima dei matre visitata & salutata, repleta est spiritu sancto, & clamauit voce magna dicens. Benedicta tu in mulieribus, & benedictus fructus ventris tui. r ij Et
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0272.png
Transcription: ATR-1
260 HYMNORVM Et vnde mihi hoc: vt veniat mater domini ad me? Et beata quæ credidisti, quoniam perficientur in te ea quæ dicta sunt tibi à domino: Porrò obstrusum, ex ob præpositione & trudo, interiecta significat occultatum siue occlusum. Idem quoque designat & abstrusum: ex præpositione abs & trudo compositum. Virgilius. Vt silicis venis abstrusum excuderet ignem, id est absconditum & abditum, Obtrudere verò abiectas, aliud signat: scilicet per vim aliquid cui quam ingerere, & quasi contra trudere. < Luc.1.> 5 In quinto versu. Antra deserti teneris sub annis. Id beatus Lucas etiam attestatur in euangelio: dicens. Puer autem crescebat & confortabatur spiritu: & erat in desertis vsque in diem ostensionis suæ ad Israel. Id autem faciebat (vt hic ait versus) ne etiam leui famine, id est verbo atque sermone (nam à for, aris: id nomen formatur) vitam suam macularet: ex convictu & quotidiana consuetudine inter populum. Nam qui tetigerit picem: inquinabitur ab ea, & qui communicaverit superbo: induet superbiam. < Eccl.13. Matth.3.> 6 In sexto versu. Præbuit hirtum tegimen camelus. Matthæus capite tertio. Ipse autem Iohannes habebat vestimentum de pilis camelorum: & zonam pelliceam circa lumbos eius: esca autem eius erant locustæ: & mel sylvestre. Idem perhibet & Marcus capite primo. Cæterùm tegimen à tego formatur: sicut regimen à rego, & id omne significat: quò aliquid tegitur, sed abiecta per syncopam: frequentius tegmen dicimus. Hirtum autem est hirsutum siue hispidum: quod scilicet pilosum est aut villosum, vt Virgilius hirtas vocat capellas. At verò strophium propriè fascia est pectoralis, quæ virginalem tumorem cohibet papillarum. Catullus. Non tereti strophio lactantes stringe papillas. Hic autem pro cingulo & zona sumitur: quòd corpus stringat & coerceat. Et quoniam zona pellicea fuisse Ioanni ab euangelistis scribitur: hic oves illi præbuisse zonam dicuntur. Demùm locustæ hoc loco nô summitates aut extremitates arborum teniores significant: quæ ideò fortasse in cibum accommodari possent, sicut cauliculi, quod tamen nonnulli: etiam graves & eruditi viri autumant. Sed animalia in scripturis sæpius nominata: secundum visitam & notam acceptionem hic significant, vt attestatur Hieronymus super Ionam prophetam dicens. Quod
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0273.png
Transcription: ATR-1
EXO. 261 Quod mihi (inquit) videntur & locustę significare: quibus velcebatur Ioannes, infirmas habent alas, de terra quidem consurgentes sed alcius non valentes euolare. Idem libro primo contra Iouinianum. Rursum orientales & Libyæ Populos, quia per desertum & calidam eremi vastitatem locustarum nubes reperiuntur: locustis vesci moris est, hoc verum esse: Ioannes quoque baptista probat. Neque aliorum efficax est ratio, contendentium non esse vero simile: quòd Ioannes vir sanctus cibo tam impuro (vt sunt locustæ) vsus fuerit. Nam apud Leuiticum, locusta inter animalia munda & quibus vesci licitum fuit: expresse numeratur. <Leui. II.> 7 In septimo versu. Cæteri tantum cecinere vatum. Testimonio Christi Ioannes non solum propheta sed & plusquam propheta fuit. Nam alij venturum Christum <Ioan. I.> prænunciauerunt. Ioannes autem præsente digito ostendit: dicens. Ecce agnus dei: ecce qui tollit peccata mundi. <Ioan. I. Psal. III.> Præsagum autem adiectiuum nomen: quod futurorum significatium est, præscium atque prænuncium: à præsagire verbo proficiscitur, sicut & præsagium: rei venture indicium significatio atque nunciatio. Iubar verò hic Christus dicitur: quoniam est lux vera, quæ illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, de qua psalmus. Exortum est in tenebris lumen rectis corde: misericors & miserator & iustus dominus. 8 In octauo versu. Non fuit vasti spacium per orbis. <Matth. II.> Id summæ veritatis testimonio comprobatum habetur: dicentis apud Matthæum. Inter natos mulierum: non surrexit maior Ioanne baptista Quòd autem Christum in Iordane baptizaverit Ioannes: ex quatuor euangelistis perspicuum est & clarum. 9 In nono versu. O nimis foelix meriti que celsi. Nimis aduerbium (quod propriè sumptum: comparatiui vim habet & notionem) hic propositiuo valde sumitur, quomodo & inscriptura frequenter ponitur, vt in psalmo. <Psal. 47. Psal. 38.> Magnus dominus & laudabilis nimis. Et rursum. Mihi autem nimis honorati sunt amici tui deus: nimis confortatus est principatus eorum. Sed penè superuacuum est tantillæ rei admonere, lectores: quæ nulli ferè est incognita. r iii In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0274.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM 10 In decimo versu. Serta ter denis alios coronant: Serta ter denis aucta crementis: sunt præmia iis præparata, qui fructum tricesimum bonorum operum hoc in mundo viuentes sunt assecuti. Et illa eos coronant: qui vitam coniugalem legitimè & castè egerunt. Duplicata verò sarta sunt cælestis præmij munera iis indulta, qui sexagesimu[m] cum hanc ducerent vitam, fructum sunt adepti. Et illa planè eos coronant: qui vidualem continentiam hic integrè, illabefactèque custodierunt. Trina verò sarta & centeno cumulata fructu: ea sunt cæli præmia quæ centesimum bonorum operum fructum adeptis sunt assignata. Illa autem eos ornant: qui cum vitam hanc transigerent, virginalem seruare pudorem studuerunt. Inter quos beatus Ioannes Baptista: miro splédore coruscat. Est enim tricesimus fructus: coniugatis, sexagesimus: viduis, & centesimus: virginibus, à sacris authoribus accommodatus. Est autem triplex iste fructus: significatus per triplicem seminis in terram bonam iacti prouentum. Illius enim: aliud fructu tricesimum, aliud sexagesimum: aliud verò centesimum protulisse fructum in euangelio perhibetur. 11 In vndecimo veriu. Hinc potens nostri meritis opimis. <Marc.4.> Opimus idem est quod diues, pinguis, abundans, magnificus. Virgi. Aut spolijs ego iam raptis laudabor opimis. Et quoniam magna sunt apud deum beati Ioannis merita copiosaque & eximia: hic opima dicuntur, Porrò nostri pectoris duros lapides repelli petit hic versus: hoc est auferrì à nobis cor lapideum & durum: darique cor carneum & molle, vt se facturum promisit deus populo Israel: <Eze.11.> per Ezechielem prophetam. Cum verò subiungit, asperum <Esa.40> planans iter, alludit planè ad oraculum Esaïæ de sancto Ioanne dictum, & teste Luca in eo completum. Et erût praua in directa: & aspera in vias planas. Vnde praua, directa liunt (vt exponit Gregorius) cum maloru[m] corda per iniustitiam detorta: ad iustitiæ regulam dirigûtur. Et aspera in vias planas immutantur: cum immites atque iracundæ inentes, per infusionem supernæ gratiæ ad lenitudine[m] mansuetudinis redeunt. 12 In duodecimo versu. Mentibus pulsa luvione puris, Non hic luvione legendum est: per i in prima syllaba, sed Luvione per u. a nominatiuo Luvio, onis. Quod quidem nomen
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0275.png
Transcription: ATR-1
EXO. nomen:luem, sordemque & vitiorum labem hic signat, si- ue illuuiem, & à luo, is, ere, proficiscitur. Liuio vero, onis: ne latinum quidem est, quantum norim, neque à liuor aut liueo formatur: vt co[n]singunt aliqui. Quod denique in eodem versu dicitur, ritè dignetur veniens sacratos ponere gressus, oratio est deprecatoria: vt deus ipse mundi condi- tor & saluator dignetur ad mentes nostras puras & peccatis expurgatas venire: & in illis suæ maiestatis vestigia pedesque figere, sicut diligentibus se promisit quòd ad eos veniet: & mansionem apud eos faciet. Quòd pro sua bonitate præstet nobis amator hominum: deus benedictus in secula. Amen. IDE SANCTO IOANNE BAPTISTA: alius hymnus: Ræco præclarus, sacer & propheta: Regis æterni paranymphus almi. Voxq; clamantis: domino potenter Dirige callem. Qui redemptorem digito notasti: Rite tollentem scelus omne mundi. Intimans agnum pietate cunctum. Soluere mundum. Angelus cum tu uocitaris alti: Iura formantem rogita tonantem, Quatenus sanctis sociemur astris Arce polorum. Hocq; tu præsta genitor superne: Nate superni dator ac redemptor, Spiritus rector tribue precamur Omne per æum. Amen. Carminis sapphici modulationem seruat hic hymn[us], in vnoquoque versu tribus sapphicis carminibus subiunctu[m] habens vnum adonicum, exactamque illius legem obser- uat præterquam in vltimi versus secundo carmine vbi iambus pro spondeo in secunda sede collocatur, & in et- usdem postremi versus tertio carmine: vbi pro trochæo r iiij in
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0276.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM 264 in quarta sede ponitur pyrrhichius. Referuntur in eo præclara nomina ac officia beati Ioannis Baptiste, quib[us] excellenter enituit & insignitus est cum versaretur in terris deinde ad eundem fit oratio, quòd nobis à deo impe- tret æternæ beatitudinis consortium. 1 CANNOTATIONES . In primo versu. Præco præclarus, sacer & propheta. quatuor in signa nomina, hic ver- sus, sancto Ioanni ascribit. Primò siquidem dicitur præco, quòd publicè proclamarit & denunciarit aduentum Christi, < Matt.3> < Matt.1> < Ioann.1> < Esaiæ 40> Iudæis, dicens. Pænitentiam agite appropinquabit e- nim regnum cælorum, & reliqua apud euangelistas clarè descripta. Sedundo nominantur propheta, vt in cantico Zachariæ. Et tu puer, propheta altissimi vocaberis. Qui- nimmò à Christo in euangelio plusquam propheta esse perhibetur. Tertio appellatur hic paranymphus, id est iu- xta sponsum consistens. Nymphos enim Græce, sponsum designat Latinè. Inde paranympho, vir sponso assistes, si- cut pronuba dicitur mulier, quæ est iuxta sponsam, illi o- ficij gratia assistens. Ioannes autem iuxta Christum eccle- siæ sponsum astitit, ad præstandum obsequium & testimo- nium, vt ipse in euangelio perhibet. Qui habet (inquit) sponsu, sponsus est, amic[us] aute sponsi, qui stat & audit eum: gaudio gaudet p[ro]pter vocé spôsi hoc ergo gaudiu meu, impletu est. Quarto vocatur hic vox clamâtis in deserto, quoniam assidua prædicatione in deserto admonebat po- pulum, vt pararet viâ domini. Et de ipso ad littera[m] intelli- gitur illud Esaiæ oraculum. Vox clamantis in deserto, pa- rate viam domini, rectas facite semitas dei nostri. 2 C In secundo versu. Tu redemptorem digito notasti. Id ex Ioannis euangelio deproptum est, vbi ait. Altera die vi- < Ioann.1> dit Ioannes Iesum venientem ad se & ait. Ecce agnus dei ecce qui tollit peccata mudi. Et paulopost eode[m] loco. Al- tera die iteru[m] stabat Ioannes & ex discipulis eius duo. Et respicieus Iesum ambulantem dixit. Ecce agnus dei. Vtroq[ue] autem loco, agnu[m] dei vocat Christu[m], propter singu- larem eius innocentam immunitatemque à peccato, & propter oblationem salutaris hostiæ, quàm facturus erat Christus in cruce pro mundi salute. Adhibebatur enim in veteri lege, agnus in sacrificium. Et Christus seip- sum obtulit pro nobis deo patri. 3 C In tertio veru[m]. An-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0277.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 265 Angelus cum tu vocitaris. Beatus Ioannes dictus est angelus, id est nuncius: quia palam nuciauit tot ludæe Christum mundi redemptorem venile in carnem. Quod ex ipsius Christi testimonio clarescit. dicetis apud Matthæum de Ioanne. Hic est enim de quo scriptu est. Ecce ego mitto angelum meum ante faciem tuam: qui præparabit viâ tuâ ante te. In eodem quoque versu dictur deus formare iura: quia rectas vivendi leges hominibus constituit, quibus quid iustum sit vel iniustum, discernat, amplectâtur quæ iusta sunt, quæ verò iniqua, diffugiant ac cuissent. DE SANCTO LADISLAO: rege Hungariæ. Rgis regum ciuis, aue. Regum gemma La dislac: Regni consors gloriæ. Regem regu[m] es aggressus: Sis defensor indefessus Et athleta patriæ. 2 Salue salus Huugarorum: Rex cohæres angelorum, Vas cælestis gratiæ. Ab æterno uas electum: Vas insigne, uas effectum, Vendicans iustitiæ. Hungarorum gens con- gaude. Noua noui regis laude 3 Pulsans tintinabula. Fælix aue Varadinum: Cuius augens fama[m] signum Resonet per secula. 4 Tibi Christe consors hymnum Canit orbis, qui per lignu[m] Ad te trabis omnia: Scala factus ascensorum, Et corona confessorum. Tibi laus & gloria. Amen. Hymnus iste, potius prosæ quàm hymnicæ modula- tioni persimilis est: quòd nullo certo genere carminis costringitur: sed co[n]sonantiam seruat similemque cadetia[m] in exitu suarum clausularum. Siquidem vnsuisque eius versus sex habet clausulas rythmicas: quaru[m] duæ primæ similem habent syllabarum exitum, similiter quarta & quinta adinuicem respondent in fine syllabarum. Et quæque harum quatuor, octo co[m]plectitur syllabas: penul timamque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0278.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM timâmque longam aut longæ in prolationis tenore simile obtinet. Tertia verò clausula rythmica, sextæ eiusde versus in simili desinentia syllabarum assimilatur, & vtraque earum septem habet syllabas, penultimâmque breuem. Commemorantur in eo laudes ac præconia sancti Ladisla gloriosi regis Pannoniæ, qui de temporali regno rectè secundum dei legem administrato, demùm ad cæleste & æternum regnum subuectus est: vbi cum Christo rege regum regnat in perpetuum. I NNOTATIONES In primoversu. Regum gêma Ladislae. Vt hui[us] hymni clarior habeatur intelligetia nonnihil hic de sancti Ladislai moribus & vita (quantum ex aliis accipere potui) adducendum est in medium. Sanè legitur ipse rex inclytus cum vitam hanc mortalem ageret: non minus singulari virtute quam regia dignitate cæteros anteisse: præsertim mansuetudine & benignitate in omnes, seueritate & rectitudine iustitiæ in subditos, commiseratione pióque affectu in pauperes, quorum præcipuus erat subleuator, & quod omnium primum ac potissimum est: pietate religionéque in deum. Ea præterea legitur suisse præditus modestia, vt coronam regiam capiti suo nunquam imposuerit, quo cælestem & immarcessibilem cælestis gloriæ coronam tûdem assequeretur. Fuit & rerum gestarum gloria insignis, & bellicis artibus præclarus. Nâ Cunos efferatissimos populos adiutore deo perdomuit, qui regni Hungariæ fines inuadere tentarunt. Verum illis attritis victor cum triumpho in Hungariâ reddiit. Insuper Rusciam adortus est & poloniam, regnu[m] suu[m] infestantes, de quibus itidem victoriâ obtiuuit. Postremu[m] & Bohemiâ sibi inimicâ deuicit. In qua quidé nouissima expeditione morbo correptus & iamiam futuru[m] suu[m] obitu[m] prænuncians: susceptis pro more & ritu Christiano sacramétis ecclesiasticis foeliciter migrauit ad dominu[m] vicissimo septimo die Iunij, quo quidem festu[m] eius quotanis celebratur. Nam ob crebra quibus sanctum suum deus glorificauit miracula, sanctorum catalogo apostolicæ sedis authoritate ascriptus est, & in beatorum numerum relatus, circa annum domini nonagesimum secundum, supra millesimum & centesimum, transactis à foelici eius obitu ferè cætum annis. Nempe ex hac vita ad æthereca[m] ca-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0279.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 267 celestemque vitam transiuit anno domini nonagesimo quinto supra millesimum. 2 In secudo versu. Salue salus Hungaroru[m]. Hungari vocantur à Latinis, qui à Græcis Pæones dicuntur, à Romanis verò Pænonij. Quorum fama olim formidine totam concussit Italiam: tanqua[m] essent bello insuperabiles. Et nostra etia[m] tempestate turchis efferatissimis (quos in vicinia habent) formidabiles planè sunt quòd sæpius adiutore deo eorum exercitus profligarint, & contra inimicos Christi, vexilla crucis erigant interriti: collatisq[ue]; signis manum sæpius cöserant cum illis, & in trepidam eos fugam conuertant Horum regio: Pannonia dicitur siue Hungaria: quæ Ptolomeo teste, Europæ est regio. Hungarorum autem nomen: ab Hunnis desumptum videtur, qui quidem populi: quodam in Scythia Europæ super Meotida paludem incoluere. Deinde mutatis sedibus cum ingenti multitudine profecti in Pannonia[m] tandè deuenerunt: cui Hungariæ: nomen indidisse ex suo nomine Hunni facilè putari possunt: Porrò Varadinu[m] ciuitas est episcopalis in Hungaria: cuius templu[m] splendide ædificauit sanctus Ladislaus in honorem sacrosanctæ virginis Mariæ. Et ibidem sepultus sacrum resudat ex sanctis ossibus oleum: multisq[ue]; habetur miraculis clarus, propter quod frequens & assiduus est populi pia vota ferentis: ad eum locum affluxus. Eius episcopatus: etia[m] hac tempestate Varadiensis nuncupatur. 4 In quarto versu. Qui per lignum ad te trahis omnia. Per lignu[m] scilicet crucis, sicut ipse Christus dicit in euangelio: suæ mortis genus prænuncians. Ego si exaltatus fuero à terra, omnia traham ad meipsum. Et ideo Christus factus est scala ascensorum, id est eorum qui ascendunt in cælum, quia nemo illuc ascédere potest, nisi per ipsum. Ego (inquit) su[m] via, veritas, & vita, nemo venit ad patrem: nisi per me. DE SANCTIS APOSTOLIS Petro & Paulo. Vrea luce & decore roseo. A Lux lucis omne perfudisti seculum, Decorans cælos inclyto martyrio Hac sacra dei, quæ dat reis ueniam. 2 Ianitor cæli: doctor orbis pariter. Iudices
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0280.png
Transcription: ATR-1
268 HYMNORVM Iudices secli: uera mundi lumina. Per crucem alter: alter ense triumphans. Vitæ senatum laureati possident. 3 Iam bone pastor Petre, clemens accipe Vota precantum, & peccati uincula Resolve, tibi potestate tradita. Qua cunctis cælum uerbo claudis, aperis. 4 Doctor egregie Paule, mores instrue. Et mente polum nos transferre satage. Donec perfectum, largiatur plenius Euacuato, quod ex parte gerimus 5 Oliuæ binæ, pietatis unicæ. Fide deuotos, spe robustos maxime, Fonte repletos charitatis geminæ. Post mortem carnis impetrate uiuere. 6 Sit triuitati sempiterna gloria, Honor, potestas atque iubilatio. In unitate, cui manet imperium Ex tunc & modo, per æterna secula. Amen. Præsens hymnus metri iambici senarij formam gerit & imaginem: in vnoque versu quatuor huiuscemodi car mina complectens, verùm à legitima pedum huiusce me tri collocatione & situ: longe abest: Nam nunc trochæu, nunc pyrrhichium promiscue pro spondeo & iambo con tinet: vocalem etia vocali aut literæ m terminali sine col- lisione subiunctam interdum habet. Author eius fuisse dicitur Elpis: vxor Seuerini Boetij, viri inter Latinos fa- cilè doctissimi. Cuius & thori socia: in modulatione car- minum, Latino sermone & sacris literis, hoc quasi argu- mento atque indicio dinoscitur fuisse admodum erudita. Laudatur in eo primùm diuina bonitas: quòd totum mun dum beatorum apostolorum Petri & Pauli gloria ac splé dore illustrarit. Deinde celebrantur ipsorum præconia: nunc simul & iunctim, vt in secúdo & quinto versu. Nuc verò singulatim & separatim: vt in teruo & quarto, Nam ad
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0281.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 269 ad solum beatum Petrum dirigitur: quartus verò ad so- lum Paulum. 1 CANNOTATIONES. In primo versu. Lux lucis omne persudisti. Geminatur hæc dictio lux in numero singulari; ad significandam excellentiam atque eminen- tiam: quoniam vsus Latinorum pluralem numerum hu- tus nominis lux potissimum in genitiuo nequaquam reci- pit. Christus autem hic lux lucis (vt & alias sæpe in hym- nis) dicitur quoniam lux est superintellectualis & super- stantialis: omnem superans lucem cum corporalem tum spiritualem. Ipse itidem totum mundum perfudit clara & fulgida luce doctrinæ apostolicæ: & roseo venustare mar tyrij. Rosa enim ob colorem sanguineum quem præfert: martyribus ascribi solet, sicut lilium ob candorem, virgi- nibus, nam ambo apostoli qui in hoc hymno celebrâtur: & doctrinæ euangelicæ prædicatores fuerunt, & marty- rij corona adornati sunt. Porrò cælorum nomine hic aptè intelliguntur apostoli: quòd ita cæteris hominibus digni- < Psal. 18> tare præcellunt, vt cælum terræ supereminet & ea præsta- < Psal. 96> bilius est. Quod & in sacris eloquuiis etiam crebro ob- seruari conspicitur, vt ibi. Cæli enarrant gloriam dei, & annunciauerunt cæli iustitiam eius, quorum vtrumque: < Matth. 19> apostolis attribuitur. 2 In secundo versu. Iudices sæ- cli, vera mundi lumina. Quòd seculi sint iudices: testatur < 1. Cor. 6> dominus noster apud Matthæum dicens. Amen dico vo- bis, quòd vos qui securi estis me in regeneratione cu[m] se- derit filius hominis in sede maiestatis lux: sedebitis & vos < Matth. 5> super sedes duodecim, iudicantes duodecim tribus Israel, Et Paulus ad Corinthios scribens de se & aliis electis: di- cit. Nonne & angelos iudicabimus? Quod aute[m] vera mun di sint lumina: ex verbis domini constat, quibus dicit ad < Matth. 5> apostolos. Vos estis lux mundi. Horum quidem duorum alter, scilicet Petrus: per crucem triumphauit: alter verò vtpote Paulus: triumphauit ense, quia & hic pro nomine < Matth. 5> Christi gladio obtruncatus est: ille verò cruci affixus. De- mum ambo laureati, id est lauro coronati, immò victrice æternæ gloriæ corona exornati: possident senatum vitæ, quia ascripti sunt senatoribus regni cælestis: & facti asse- sores æterni iudicis. Est enim senatus: ipsorum senatorum < Matth. 5> cæcus atque consessus. Virgilius. Iura magistratûlque legunt:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0282.png
Transcription: ATR-1
170 HYMNORVM legunt, sanctumque senatum. 3 In tertio versu. Tibi potestate tradita. Soluendi peccata potestas est tradita Pe- tro, cum dixit illi dominus. Tibi dabo claues regni cælorum, & quodcunque ligaueris super terram, erit ligatum & in cælis, & quodcunque solueris super terram, erit solutum & in cælis. Et propter huiusmodi authoritatem ligandi & soluendi ipse, Ianitor & clauiger cæli dicitur, & verbo ferente sententiam ligationis aut solutionis: cælum cunctis aut claudere aut apertre. Quæ omnia: spiritualé, & diuina dicentem mysteria, acquirunt intelligentiam. 4 In quarto versu. Et mente polum nos transferre satage. Sicut (inquit) tu ipse O Paule raptus fuisti spiritu in tertiu[m] cælum atque in paradisum: & audisti ibi arcana verba quæ no[n] licet homini loqui, ita satage, enitere, ac elabora & nos famulos tuos animo in cælu[m] subuehe: vt terrenis curis abiectis, cælestia tantu[m] curemus & meditemur. Quod auté subiungitur in eode[m] versu donec perfectu[m] largiatur plenius, respondet illi sententiæ beati Pauli in prima ad Corinthios epistola. Ex parte cognoscimus, & ex parte prophetamos. Cum autem venerit quod perfectum est: enacuabitur quod ex parte est. Nunc cognoscimus ex parte: tunc autem cognoscam sicut & cognitus sum. 5 In quinto versu. Olinæ binæ pietatis vnicæ. Duo prædicti sacratissimi apostoli dicuntur duæ oliuæ: quia viri sunt misericordiæ, à quibus profluxit oleum benignitatis & lenitatis per salutarem doctrinam, peccatorum vlceribus salubriter medentem. Vir enim iustus, oliuæ comparatur in psalmo: cum ait. Ego autem sicut oliva fructifera in domo domini. Vnicæ tamen sunt pietatis: quia eadem consimilisque in vtroque benignitas est, & facilis ad peccatores conuertendos in rectam viam condescensio. Cum verò subiungit: fide deuotos, spe robustos, fonte repletos charitatis geminę: tria innuit virtutu[m] præcipuarum (quibus mens in deu[m] nititur: & quas theologicas vulgo appellat) charismata, de quibus Paulus ad Corinthios ait. Nunc autem manent fides, spes, charitas: tria hæc, maior autem horum charitas. Geminam verò charitate[m] appellat: propter duo præcepta habedæ charitatis, in deum scilicet & proximu[m]. De quibus dominns apud Matthæu[m], Diliges dominum deum tuum ex toto corde tuo, & ex to-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0283.png
Transcription: ATR-1
EXO. ta anima tua, & ex tota mente tua, & proximum tuum si- cut teipsum. In his enim duobus mandatis: tota lex pen det, & prophetæ. DE IISDEM APOSTOLIS: alius hymnus. Ælix per omnes festum mundi cardines Apostolorum præpollet alacriter: Petri beati, Pauli sacratissimi. Quos Christus almo consecrauit sanguine: Ecclesiarum deputauit principes. 2 Hi sunt oliuæ duæ coram domino: Et candelabra luce radiantia. Præclara cæli duo luminaria: Fortia soluunt peccatorum uincula, Portas olympi referant fidelibus. 3 Habent supernas potestatem claudere Sermone sedes: pandere splendentia Limina poli super alta sydera. Linguæ eorum: claues cæli factæ sunt. Larus repellunt ultra mundi limites. 4 Petrus beatus catenarum laqueos Christo iubente rupit mirabiliter. Custos ouilis, & doctor ecclesiæ Pastorq[ue] gregis, conseruator ouium: Arcet luporum truculentam rabiem. 5 Quodcunque uinclis super terram restrinxerit Erit in astris religatum fortiter. Et quod resoluit in terris arbitrio: Erit solutum super cæli radium. In fine mundi: iudex erit seculi. 6 Non impar Paulus huic: doctor gentium, Electionis templum sacratissimum. In morte compar: in corona particeps, Ambo lucernæ, & decus ecclesiæ: In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0284.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum In orbe, claro corruscant uibramine. 7 O Roma salix: quæ tantorum principum Es purpurata precioso sanguine Excellis omnem mundi pulchritudinem: Non laude tua, sed sanctorum meritis: Quos cruentatis iugulasti gladiis 8 Vos ergo modo gloriosi martyres: Petre beate, Paule mundi lilium. Cælestis aulæ trium phales milites: Precibus almis uestris, nos ab omnibus Munite malis: ferte super æthers. 9 Gloria deo per immensa secula: Sit tibi nate decus et imperium. Honor, potestas, sanctoq[ue] spiritui. Sit trinitati salus indiuidua: Per infinita seculorum secula. Amen. Hymnus iste præcedenti similis est: quantum ad contextum & compositionem, in eo solo ab illo discrepans: quòd præsens in vnoquoque versu quinque habet carmi na vniformia, eiusdemque generis. Celebrantur in hoc hymno amborum supradictorum apostolorum præconia & præclaris extolluntur laudibus: quæ nunc de ambobus simul, nunc verò de vno & altero diuisim ac separatim de promuntur: vt in hymno præcedente. 1 CANNOTATIONES. In primo versu. Festum mundi cardines. Cardines, fines, limites, clymata, partes & regiones, Dicuntur enim cardines: altissimæ, extremæque cæli partes, quas Græci polos dicunt, à similitudine eorum circa quos valuæ voluuntur. Præpollet: præfulget, & resplendet, à præpræpositione & verbo polleo, quod excellere emicareque signat. Consecrauit: glorificauit, & clarificauit, sibique martyres sacrauit. Principes: præcipuos rectores ecclesiarum, de quibus psalmus. Constitues eos principes super omnem terram. Psal. 44 2 C In secundo versu. Hi sunt oliuæ duæ coram domino. Hic versus cu proximè sequente, illud exprimit præconium:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0285.png
Transcription: ATR-1
E X P O. 273 conium: quod ecclesia sancta in horum apostolorum laudem decantat, scilicet. Isti sunt duæ oliuæ, & duo candelabra lucentia ante dominum, habent potestatem claudere cælum nubibus, & aperire portas eius: quia linguæ eorum clauces cæli factæ sunt. < Apoc. 11> Quod partim sumptum est ex illo verbo in Apocalypsi. Hi sunt duæ oliuæ & duo candelabra: in conspectu domini terræ, stantes, hi habent potestatem claudendi cælum: ne pluat diebus prophetiæ eorum. Fortia autem vocantur hic vincula peccatorum: quia dura sunt & solida, arctiusque nos constringentia cum illis < Esa. 43> implicamur atque innectimur. Neque enim viribus nostris dissolui possunt: sed sola dei miseratrice bonitate & gratia, qui dicit per prophetam. Ego sum qui deleo iniquitates vestras. 3 In tertio versu. Laruas repellunt vltra mundi limites. Laruæ dicuntur hic noxiæ inferoru[m] vmbra & lemures, maligni scilicet spiritus: & dæmones q[ui] horroré incutiu[n]t & terroré hominib[us] quos infesta[n]t. Vnde laruati dicu[n]tur furiosi & mète capti: quasi à laruis exterriti quos & energuminos & arreptitios voca[n]t. Quoni[n]a igitur expellendoru[m] malignoru[m] spirituu[m] potestate[m] habueru[n]t hi duo præclari apostoli: & adeò quide[m] insignum, vt persudariola & sencinectia beati Pauli vexatorum corporib[us] superposita coerciti lega[n]tur & expulsi spiritus nequa[m]: < Ioan. 11> rectè hic laruas expulisse mudo dicuntur. Quod etiam de extirpato prophano idolorum cultu per ipsorum prædicationem, aptè intelligitur. Quia enim illa gentium idola erant pessima dæmonia: eliminatis illis & damnata omni spurcitia, sacrilegóque ritu illius nefandi cultus, certe dæmones ipsi sunt per apostorum operam mundo eie[n]cti. < Ioan. 10> 4 In quarto versu. Petrus beatus catenarum laqueos. Exactis apostolorum sacra nota est historia: quomodo Petrus ab impto Herode coie[n]ctus in carcerem & vinctus, angelo authore & duce liberatus est & carcere eductus. < Act. 12> Pastor autem gregis hic appellatur: quia tertio ei a domino cura commissa est agnos suos ouesque pascendi. Vnde & luporum nomine qui insidi[n]tur ouili, hic dæmones accipiuntur, sicut & in illa parabola domini de pastore & mercenario, cum ait. Mercenarius aute[m] & qui non est pastor: videt lupum venietem & fugit, & lupus rapit & dispergit oues. < In>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0286.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum 6 In sexto versu. Doctor gentium, electionis templum. Ex verbis domini ad Ananiam, vtrumque horum planum est: quibus de Paulo tale perhibet testimonium. Vade, quoniam vas electionis est mihi iste: vt portet nomineum coram gentibus, & regibus & filiis Israel. Et ipse Paulus de seipso ad Galatas scribens inquit. Qui operatus est Petro in apostolatum: operatus est & mihi inter gentes, & sicut Petro creditum est euangelium circumcisionis: ita & mihi (inquit) euangelium præputij. Rursum ad Timotheum de se dicit. Veritatem dico, non mentior: doctor gentium in fide & veritate. Demum ambo apostoli coruscant claro vibramine: hoc est eximio splendore & fulgore gloriæ. Deriuatur enim id nomen, à verbo vibrare: quod iacere & iaculari significat, vt sol suos vibra re dicitur radios. 7 In septimo versu. Es purpurata precio sanguine. Purpurata: decorata, adornata. Color enim purpureus: sanguineo colori propemodum vicinus est & propinquis, & purpura: martyrum est. Quod autem in huius versus fine dicit, quos cruentatis iugulaisti gladiis: accipiendum est non secundum specialem illorum vocabulorum rationem ac notionem. Cum enim iugulare: proprie sit iugulum resolucere atque aperire, & beatus Petrus non consummavit martyrium gladio sed cruce: non potest ipse dici iugulatus gladio vrbis Romanæ, si secundum propriam suam acceptionem sumantur illæ dictiones. Verum cum interdum speciale pro generali poni soleat: id ita accipiendum est, vt iugulare pro interimere sumatur. Gladiorum aute nomine: instrumenta illata per vim mortis intelligantur, tantundemque id valeat, atque quos occidisti suppliciis per te inflictis. 8 In octavo versu. Nos ab omnibus munite malis. Munite: defendite, protegite & tutamini. Ab omnibus malis: animæ, corporis, & sortunæ, vt à peccatis, morbis, egestate, & cæteris id genus. Ab omnibus item malis præteritis, præsentibus, & futuris, vt præterita deleantur, & præsentia minuantur, futura verò auertantur. IN VISL
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0287.png
Transcription: ATR-1
EX PO. IN VISITATIONE BEA. 1æ Mariæ. A Ssūt festa iubilæa In Mariæ nūc gau dia. Tota psallat ecclesia Douota laudu[m] dramata. 2 Cuius sacrata uiscera Dei inuisit gratia: Vt esset uirgo grauida, Tori uirilis nescia. 3 Hæc paranympho du[m] credit: Sacru[m] hæc pneumarepleuit Aluus tumescit & gerit: Verbu[m] patris, quod meruit 4 Co[n]festim mo[n]tes adiit: Elizabeth salutauit. Obuiis etiam suscipit Vlnis: stringit & circuit 5 Sacri iungu[n]tur uteri Milesq[ue] sui domini Præsentiam dum percipit: Hunc exultando suscipit. 6 Clamat anus cu[m] iubilo Plena sancto paraclito: Beata tu in filio, Quæ credidisti domino. Exultet cæli regina: Et mundialis machina. Abjussus atque maria Laudent deum per secula. 8 Patri summo, cum filia Sacratoq[ue] spiritui Sit sempiterna gloria: In unitate solida. Amen. Solum syllabarum numerum debitum in vnoquoque carmine hic hymnus habet cum metro iambico dimetro communem: non autem legitimum pedum suis in locis situm. Nam pedes omnes disyllabi sine delectu promiscue[m] in quibus suis ponuntur sedibus: nunc trochæus, nunc pyr rhichius, nunc iambus, nunc spondeus. Referuntur in eo sacra gloriosæ visitationis Mariæ mysteria, & quæ in ea peracta sunt diuina opera: ex euangelio Lucæ satis plena & perspicua. 10 ANNOTATIONES. In primo versu. Assut festa iubilæa Iubilæa, læta, iocuda, & solennia. Formatur enim id nomen à iubilus aut iubilare. Minus tamen visitatu[m] est apud authores probatos. Nam annus iubileus, id est remissionis Apud Iudæos: alia omnino ratio[n]e denominatus est in sacris literis. Eode[m] quoque versu, dramata laudu[m]: dicu[m]tur cantica & præconia laudum. Est enim drama, atis: fij fabu[m]
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0288.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum fabulæ in scænis actio vbi diuersæ personæ introducuntur: & aliis accedentibus, aliis autem discedentibus, à diuersis & ad diuersos textus narrationis expletur, sicut in comædiis & tragoediis, quod genus carminis: teste Hieronymo cantari solebat. Vnde etiam de sacrosancta virgine canit ecclesia. Ante thorum huius virginis: frequetate nobis dulcia cantica dramatis. Et id nomen: tertiæ declinationis est, & sine g intermedio scribi debet. Nam dragma, æ, cum g & in prima inflexione: genus est ponderis. 3 In tertio versu. Hæc paranympho dum credit. Paranymphus dicitur latinè pronubus: qui scilicet ex parte viri nuptiis preest sicut pronuba: mulier quæ ex parte vxoris adhibebatur. Quare apud Christianos, sacerdotes qui ad nuptiarum foedera celebrada adhibentur: greco nomine paranymphi, latino verò pronubi à nobis dicitur. Et quoniam angelus Gabriel à deo missus est ad commercium illud del cum homine, & foedus indissolubile in virginali vtero complendum, illi denuciandum: rectè quasi spiritualium illarum nuptiarum nuncius, hic paranymphus dicitur. 4 In quarto versu. Confestim montes adiit. Quoniam Nazareth in loco decliviore atque demissiore sita est quàm Hierosolyma, vbi domus etat Zachariæ: sacrosancta uirgo Maria à domo sua profecta ad visitandam Elizabeth in editiore loco habitantem, rectè montes adiisse dicitur. Hoc & Lucas in euangelio perhibet dicens. Exurgens Maria abiit in montana cum festinatione in cititatem Iuda, & intrauit in domum Zachariæ, & salutauit Elizabeth. 5 In quinto versu. Sacri iunguntur vteri. Matrum scilicet, super naturam & diuina virtute grauidarum: vt pote Elizabeth sanctum Ioannem gestantis vtero, & Maria virginis filium dei castis visceribus complexæ. Ita & sacri iunguntur ambarum nati. Nam vt audiuit vocem salutationis Maria Elizabeth: exultauit in gaudio infans in vtero eius, vt ex euangelio Lucæ constat, & id quidem: ob præsentiam domini sui: quem vt potuit veneratus est. IN EO-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0289.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 277 IN EODEM FESTO VISITATIO- nis: alius hymnus. 1 Christi mater ful Pusillamq; plebeculam gida subleua per auxilium: Scatens fons omni Quæ iacet nexu criminu[m]. gratia. 4 O aduocata strenua: Lux pelles quæque nubila, Hoste nostru[m] extermina. Maria uenustissima. Depelle quæque noxia, 2 Gestansq; castimonia Impetra cæli gaudia. Intacta, patrem filia, 5 Sit gloria deo patri, Virgo Monarcha inclyta, Et Iesu Christo filio. Genitrix pudicissima. Spiritui paraclito, 3 Tua prece hanc miseru[m] Trino et uni domino. Carminis iambici dimetri speciem habet & debitum syllabarum numerum hic hymnus: non tamen legitimos illius pedes: neque suis pedibus rite collocatos. N[on] spon- deu[m] plærunque secudo recipit loco, & passim ac sine dis crimine nuc trochæu[m] nuc pyrrhichiu[m] admittit: quod pro- hibet huiusce carminis forma. Inuocatur in eo sacrosan- cta virgo Maria, vt quoni[a] fons est exuberans omni gra- tiæ flueto: populu[m] Christianum sibi devotum benigniter visitet, & ab hoste exterminatore liberet. 1 ANNOTATIONES. In primo versu. Scatens fons omni gratia. Quoni[a] gratia esse plena, sacratissima virgo Maria ab angelo prædicatur: hâc gratiæ exuberan tiam post filium trasfundit in omnes. Et vt ait Bernardus omnibus omnia facta est: sapietibus & inspietibus copio- sissima charitate debitricem se fecit, omnibus misericor- diam sinu[m] aperit: vt de plenitudine eius accipiant vniuersi, captiùs redemptionem, æger curatione[m], tristis co[n]solatio- nem: peccator venia[m], iustus gratiam, angelus lætitiam, de- nique tota trinitas gloriam, filij persona carnis humanæ substantia[m]: vt non sit qui se abscondat à colore eius. 2 In secundo versu. Gestansq; castimonia intacta pa- trem filia. Hoc loco castimonia intacta, ablatiùs est sin- gularis: perinde significans atq; integra virginitate & il- libata castitate, ordinaturq; cu[m] participio gestas, Filia ve- sij verò,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0290.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM rò nominatius est singularis, & eiusdem participij substantium. Dicitur auté virgo Maria, filia gestasse patré: quoniam Christus vt deus & omnium conditor, eius per creationem pater est, & secundum hanc rationem ipsa vt eius filia: vt homo verò gestatus est in castissimo eius vero & filius est virginis ipsaque illius mater. Neque hæc inter se pugnantiam habent aut contrarietatem eo quòd secundum diuersam attenduntur rationem atque habitudinem. Proinde de ipsa gloriosissima virgine canit ecclesia catholica. Beata es Maria: quæ dominum portasti creatorem mundi, genuisti qui te fecit: & in æternum permanes virgo. In eodem versu. Virgo monarcha inclyta. Monarcha vol monarches, æ:dicitur vnicus omniu[m] princeps. Nam à monos componitur, quod vnum significat: & archos quod signat principem. Inde monarchia: vnsus principatus. Et quoniam beata virgo Maria cæli est regina & mudi domina, super omnes electorum ordines supernosque ciues post deum habens principatum: haud ab re hic inclyta dicitur monarcha, intelligendus tamen est hic primatus spiritualiter: & vt tantam virginem decet. 4 In quarto versu. O aduocata strenua. Strenuus simplo n scribit debet: & quæcunque ab eo nomine deducuntur, idemque significat quod fortis, celer, vigilans, & ad res gerendas promptus. Salustius. Nam vt quisque strenuus ceciderat in bello. Inde strenuitas: alacritas fortitudo, & vigilantia. Ouidius. Priscâque strenuitas mansit. Quoniam igitur beata virgo nostram apud deum causam agit indefessè, ac sollicitè: aduocata strenua humanis generis esse dicitur. IN EODEM FESTO VISITA- tionis, alius hymnus. En mirada prodigia, Tument ad partu[m] gelida: E concipit na[m] uirgun- Gradaux matris viscera. cula. 3 Hic perit omnis rgula: Fit Iesu Christi gerula Naturæq[ue] molimina. Maria sacratissima. Hic cessat omnis ratio: 2 Anus ætate marcida, Cadens dei miraculo. Prolis gestat solatia. 4 Salutat mater domini Matrem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0291.png
Transcription: ATR-1
EXP O. 279 Matrem vatis mirifici: num: Et vates cum præconio Patrem & patris filium, Reddit salutes domino. Sanctu quoq[ue] paraclitum. 5 Laudemus & nos domi Nunc & per omne seculu[m]. Hic hymn[us] præcedenti similis, numeru[m] syllabaru[m] in vnoquoque carminu[m] respondente habet carmini iabico dimetro, non tamen pedes illi consentaneos, cum trochæus & pyrrhichius passim omnibus in sedibus collocentur, & spondeus plærúnque secundu[m] occupet locu[m]. Referu[n]tur [i]o p[ræ]clara miracula, in coceptu filij dei & sui præcursoris natura stupete facta, & benigna illa visitatio mutuaq[ue]; sanctaru[m] matru[m] salutatio: cu[m] exultatio[n]e i[m]fatis i[v]tero materno 1ANNOTATIONES. In primo versu. En miranda prodigia. Prodigium interpretatur quasi porrò dictu[m]: quòd porrò dicat, atque significet & futurum aliquid esse portendat. cum scilicet quippiam præter solitum naturæ morem contingit, & venturum quicquam prænúciat. Hic aute[m] vt & sæpe alias, pro miraculo sumitur. Cæteru[m] in eodem versu, virguncula, nunc à virga diminutiu[m] est, & paruam significat virgam, nunc à virgine: & puellam signat intactam. in qua quidem secunda significatio[n]e hic accipitur. Denique gerulus dicitur portator atque baiulus, qui scilicet aliquid fert, & à gero, is, proficiscitur, corripitque penultimam. Inde in foeminino genere formatur gerula, id est gestatrix siue portatrix. 2 In secundo versu. Anus ætate marcida. Id marcidum dicitur, quod ia[m] co[n]putruit, effoetu[m] est & defectu[m] virib[us], vt flores deceipti: cu[m] suu[m] p[ro]dut vigoré elanguidi, natuúmq[ue] colore[m]. Et quoniam sancta Elizabeth iam processerat in diebus suis, & ob senium sterilis erat: hic marcida dicitur, & eius viscera ad partum fuisse gelida. 3 In tertio versu. Naturæque molimina. Moliri verbum deponens, vnico 1 scribi debet, & omnia ab eo derivata. significatque ingenio vel corpore ad aliquid agendum moueri siue conari. Inde molimé, conatus. Amb[assado]r Nescit tarda molimina, spiritussa[n]cti gratia. 4 In quarto versu. Et vates cum præconio. Per vatem hoc oco sanctus Ioannes Baptista intelligitur, præclarus quidem propheta, immò & plus quam propheta. Is autem cum præconio reddidit salutes siue salutatione[m] do- s iiij mino
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0292.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum mino, non quidem voce aut lingua sensibili, cum nec- dum natus esset, sed animo & gestiente corporis motu: quâ- do ad salutationem deiparæ virginis exultauit in gaudio in vtero materno sentiens domini sui præsentiam. 1 De Sancta Margarita. P Ange chorus hymnum dei filio: De martyris Margaritæ prælio: Quæ præfecto passa sub Olybrio. Consecrari meruit martyrio. 2 Iesu Christi propter diligentiam: Se præfecti spernit esse sociam. Per diuinam impolluta gratiam: Mundi huius euasit spurcitiam. 3 Castigatur, carceratur regia. Sed de cælo tenebrosa nubila: Illuminant magnifica lumina. Audit inaudita consolamina. 4 A dracone deuoratur pessimo: Signo crucis exit potentissimo. Ligno subleuatur in altissimo: Tormento discruciatur plurimo. 5 Caro ferro scalpitur sanctissima: Concrematur lampade terrifica. Ad æthera Christi clamat anima: Iudicium meum deus iudica. 6 Immergitur aquæ uirgo regia: Coxa simul, manus & uestigia, Abluuntur dum in aqua media: Ligamina dirumpuntur fortia. 7 Decollari datur carnificibus: Extra castrum ducitur uerberibus. Decollatur, fertur in cælestibus: Angelicis vlnis & concentibus. 8 Supplicamus ergo tibi domina. Qui
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0293.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 281 Qui tua recolimus certamina: Dei sentiamus adiuuamina Tua sanctissima per præcamina. 9 Mundi creatori patri gloria: Eius vnigenito victoria. Sancto flamini laus omnifaria: Per secula deus vnus omnia. Amen. II Præsens hymnus, carminis iambici quinarij formâ tenet, & hypercatalecticus est. n[on] in vnoquoq[ue]; versu quatuor complectitur carmina, quorum quodlibet quinque pedes habet disyllabos & vnam sylabbam supradictam. Non tamen hic seruata est exacta ratio disposioque pedum: ad tale carmen necessariorum. Nam pedes omnes disyllabi, singulis in locis sine delectu & promiscue ponutur: cum deberet in sedibus imparibus iambus aut spôde solum constitui, in paribus verò solus iambus. Describitur in eo multiplex agon & certamen martirij sanctæ virginis Margaritæ, cuius vitam & desudatum pro Christo laborem in tolerandis pro eius nomine suppliciis elegantissimo carmine conscripsit Baptista Mantuan[us] in sua tertia parthenice. Quod quidem opus quoniam in promptu à quousis haberi potest, & historia huius sacræ virginis apud omnes est vulgata satis, ab ampliore illi[us] enarratione hic supersedendu[m] duxi, & ad annotatio[n]es transeundu[m]. IANNOTATIONES. In primo versu. De martyris Margaritæ prælio: hanc sanctam virginé vulgo Margaretam vocant, per e in penultima syllaba, sed innepte[m] & perperam. Nam Margarita debet dici, per i vocalé cor reptam in tertia syllaba, vel Margaris. Sumpsit enim nomen (vt ex dictionis similitudine coniectare licet) à gemma seu vnione, quæ secundum Seruium margaritum dicitur in neutro genere & secunda declinatione, vel margaris, idis, vel idos, in eodem genere & tertia inflexione. Cæterùm si apud Græcos id nomen per scriberetur in tertia syllaba, quæ apud latinos in e longu[m] conuertitur, non sine ratione loqui videretur, qui Margaretam per e nominarent hanc sacram virginem. Verùm scribitur
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0294.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM scribitur apud Græcos id vocabulum per iota in penultima syllaba: quandoquidem eam habet breuem. Mantuan[us] Postquam Margaritę celebrauimus acta: supersunt. Atqui iota græcum nunquam in e apud Latinos solet conuerti: sed apud eos manet i breue. Appellatur & eadem virgo à Mantuano sæpius in carmine Margaris: quod idis vel idos penultima correpta facit genitiuum: vt cum ait. Claris vir go natalibus orta Margaris: ingressa est primæ incunabula vitæ, & alijs in locis eiusdem operis per quàm frequenter. In eodem versu. Quæ præfecto passa sub Olybrio. Hunc præfectum Antiochiæ, vnde erat orta sancta Margarita: Mantuanus vocat Olymbrium, adiectam ad secunda[m] syllabam: ait enim. In virides igitur præfectus Olymbri agros pergit:agens celeres turmas hominumque canuq[ue]; & sæpe alias. 6 In secundo versu. Iesu Christi propter diligentiam. Hic diligentia, à participio diligens deduci intelligatur: & significare amorem siue dilectionem, non autem formari à nomine diligens: neque significare sedulitatem, operam, atque vigilantiam: Verùm id nomen diligentia pro dilectione vt hic sumitur: in raro est vsu apud authores, sicut & plæraque vocabula hoc in hymno posita: satis aliena sunt à probato vsu authorum, vt carcerari, decollari, & similia. In eodem versu. Se præfecti spernit esse sociam. Thori scilicet & foederis coniugalis. Nam exardés in eius concupiscentiam præfectus, pollicitus est reiecta priore coniuge se illam ducturum vxorem, quam conditionem aspernata est sacerrima virgo: dicens se à teneris annis Christo cælesti sponso nuptam esse, suâmque illi vir ginitatem consecrasse. 3 In tertio versu. Castigatur, carceratur regia. Non hic regina legendum, vt nonnulli habent libri: sed regia Nam penultima syllaba in omnibus alijs præsentis hymni carminibus, breuis est: quare & in hoc carmine ob ratione[m] similitudinis debet corripi, vt si alijs in locis non seruatur accurata quantitas syllabarum: saltem eo vno in loco seruetur illa integra. Insuper si ibide[m] regia legatur: aptior ob seruabitur consonantia exitus illius carminis cum fine aliorum carminum eiusde[m] versus. Quod in hoc hymno studuit author, sedulo seruare: vt omnium quatuor eiusdem verso
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0295.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 283 versus carminum exitus & desinentiæ in eandem concurrerent terminationem. Intelligatur autem hic nom[m]e illud regia, adiectiuum esse: subaudiaturque suum substantiuu[m], virgo aut puella. 4 In quarto versu. A dracone deuoratur pessimo. Nomine draconis intelligatur hic dæmon nefandus: qui terrimo carcere clausam sanctam virginem exterrere volens, in forma horrendi draconis eam viuam (vt visum est) absorbuit. Verùm cum illa sacro viuificæ crucis signaculo se muniuisset: per mediam crepantis aluum illæsa emersit. 9 In nono versu. Mundi creatori patri gloria. Ita potius legendum est: quàm omnium creatori patri gloria, vt hende casyllabum vndecimque syllabarum sit illud carmè sicut & reliqua omnia huius hymni carmina. Quòd si omnium quis dixerit: duodecim syllabas complectens hoc carmen, in numero syllabarum à cæteris discrepabit. At satius est si non recta seruatur syllabarum quantitas: saltem debitum earum numerum non negligere, & in eo conformitatem tenere. DE SANCTA MARIA I Magdalena. Auda mater ecclesia: Et à morbo multiplici. Lauda Christi clemètiam. Verbo curatur medici. Qui septem purgat uitia: 5 Surgentem cu[m] victoria Per septiformem gratiam. Iesum uidit ab inferis. 2 Maria soror Lazari Quæ plus ardebat cæteris. Quæ tot commisiterimina: 6 Contriti cordis puctio Ab ipsa fauce tartari Cum lachrymarum fluuo: Redit ad uitæ præmia. Et pietatis actio 3 Post fluxæ carnis scadala Rcam soluit à uitio. Fit ex lebete phiala. 7 Soli deo sit gloria In uas translata gloriæ: Pro multiplici gratia. De uase contumeliæ. Qui culpas & supplicia 4 Aegra currit ad medicu[m] Remittit: & dat præmia. Vas ferens aromaticum. Amen. Car-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0296.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Carmen iambicum dimetrum in hoc hymno videtur obseruatum: non tamen suos habet pedes legitime dispositos, neque ea quam requirit mensura concinnatos. Nempe spondeus in secundo loco sæpe reponitur: trochęus itidem & pyrrhichi in locis anterioribus promiscuè sedem habere conspiciuntur. Studuit autem potius author in eo rythmicam quandam vocalitatem quàm carmen exprime re: quòd cuiusque versus duo carmina adinuicem respon dent in simili syllabarum exitu, nunc quidem primum cu[m] tertio & secundum cum quarto: nunc verò primum carmen cum secundo eiusdem versus, & tertium cum quarto. Laudatur in eo sacratissima Maria Magdalena ob salutaré poenitentiam quam post mundi illecebras ad Christi egit vestigia, vt Lucas euangelista scribit. Deinde ac tantâ cue ita est dignitatem: vt dominicæ resurrectionis nuncia ad apostolos missa fuerit, & prima omnium quorum memine sunt euangelistæ, ipsum dominum rediuiuum videre est promerita, & notas audire ac reddere voces. I Annotationes. In primo versu. Qui septé purgat. Id secundum materiam subiectam intelligendum est, præsertim in beata Maria Magdalena: licet in reliquis omnibus ad ipsum confugientibus illud etiam sit verum. Dicunt enim sancti euangelistæ Lucas & Marcus: Iesum Christum de Magdalena eiecisse septem dæmonia, quoru[m] nomine secundum sacros authores septem peccata mortalia sunt accipienda: quæ purgauit in ea dominus noster per septem dona spiritus sancti. Quippe septem diuini spiritus charismata, septem illis capitalibus vitijs à spiritu dæmonico profectis omnino ex opposito respondent. 3 In tertio versu. Fit ex lebete phiala. Lebes, etis: vas est æneum in quo carnes bulliunt, feruentéque aqua deco quuntur, quod & olla, & cacubus, & caldaria: interdum etiam nominatur. Phiala verò vasculum est vini aut aquæ: ex auro, crystallo, aut vitro conflatum, & ergo longè preciosius est & tersius lebete: atque ad digniorem vsum applicatum. Est igitur hic sermo, apta velatus metaphora: significans quòd Maria Magdalena prius sordida, ac atra vitijs, & feruens carnalibus concupiscentijs: facta est deinde munda, diuinæque gratiæ receptaculum, & virtute adornata. Et idipsum exponitur clarius per subiunctam con- tinuo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0297.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 285 < 2: Tim. 2.> d[omi]nus sententiam: In vas translata gloriæ de vase contumeliæ, sumptam ex Paulo ita scribente ad Timotheu. In magna autem domo, non solum sunt vala aurea & argentea: sed & lignea & fictilia, & quædam quidem in honore: quædam verò in conumeliam. Si quis ergo emudauerit se ab istis, erit vas in honorem sanctificatum, & vtile domino, ad omne opus bonum paratum. < Marc. 16. Ioan. 20.> 6 In sexto versu. Prima meretur gaudia. Illud consonat verbo evangelico Marci dicentis. Surgens autem Iesus mane prima sabbati, apparuit primo Mariæ Magdalenæ: de qua eiecerat septem dæmonia. Quòd autem plus cæteris arderet: aperto ostendit testimonio hæc sancta amatrix, quoniam discipulis Ioanne & Petro à monumento discedentibus: illa non inde abscessit: sed graui affecta dolore quòd non inueniret eum quem diligebat anima sua: ita bat ad monumentum foris plorans. Vnde hunc euangelij locum exponens Gregorius ait. Qua in re pensandum, huius mulieris mentem quanta vis amoris accenderat: quæ à monumento domini etiam discipulis recedentibus non recedebat. Exquirebat quem non inuenerat: flebat inquirendo, & amoris sui igne succensa: eius quæ sublatum credidit, ardebat desiderio. DE SANCTA ANNA. Vcis huius festa Colat plebs honesta: Deum cæli dignis Confrequentans hymnis. Ex hac carnis planta: Surgit uirgo sancta. Ex hoc fluit fonte: Lapis cæsus monte. 3 Annam sic expresse Fudit radix lesse: Vt sit mater matris Nati dei patris. 4 Mater matris Chri- Præsens hymnus, carmini trochaico trimetro persimilis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0298.png
Transcription: ATR-1
286 HYMNORVM lis est in syllabarum numero: in vnoquoque versu quatuor continens carmina, quorum singulum tres complectitur pedes disyllabos. Verùm cum hi frequentius trochæ esse deberent potissimu[m] in duabus primis sedibus: loco eorum nunc spondeus, nunc iambus, nunc pyrrhichius sine delectu constituitur. Sicut & in eo hymno. Aue maris stella: dei mater alma, cui iste propemodum assimilatur. Verùm id peculiare habet hic hymnus, quòd cuiusque versus eius prima duo carmina similem habent syllabarum exitum: & duo postrema etiam inter se hanc rythmicam seruant consonantiam terminalem. Celebrantur in eo laudes gloriosæ matronæ & sanctæ Annæ: cui id singulari privilegio à deo indultum est, quòd mater fuerit genitricis dei, Christiq[ue] parentis. < Dan. 2.> 1 ANNOTATIONES. In secundo versu. Lapis cæsus monte. Sumptus est hic locus ex Daniele propheta, qui in expositione somnij Nabugodonosor regis Babyloniæ, inter cætera dixit. Videbas ita donec abscisus est lapis de monte sine manibus, & percussit statuam in pedibus eius serris & fictilibus, & cominuit eos. Et paulo pòst. Lapis autem qui percusserat statuam: factus est mons magnus, & impleuit terram. Sanè per lapidem abscisum de monte sine manibus, intelligitur etiam ad literam dominus noster Iesus Christus: qui lapis est angularis, missus à < Esa. 28.> deo in fundamentis Syon (vt ait Esaias) ecclesiæque catholicæ. Per montem autem vnde abscisus est lapis ille: accipitur sacro sancta virgo Maria, dignitate siugulari & præcellentia gratiarum sublimis, & cæteris omnibus hominibus haud secus supereminens, quàm mons terræ planiciem < Psal. 67.> altitudine longè transcendit. Cui meritò id psalmi potest adaptari. Mons dei, mons pinguis: mons in quo beneplacitum est deo habitare in eo. Et hic quidem lapis præcisus est de hoc monte mystico sine manibus: quia sine humano adiutorio aut consortio sanctissima virgo Christum dominum: castis concepit visceribus. Quoniam igitur ex beata Anna nata est deipara virgo Maria, & ex hæc natus est dominus noster Iesus Christus: consequens est ipsum & ex sancta Anna sumptisse originem secundum carnem, quod hic etiam versus rectè astruit. 3 In tertio versu. Fudit radix Iesse: Beata dei mater &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0299.png
Transcription: ATR-1
EXO. 287 & virgo Maria, ex stirpe David & radice Iesse p[er]genitaest: sicut p[ro]dixerat Esa. Egredietur (igit) virga de radice Iesse & flos de radice ei[us] ascendet: & requiescet super e[ss]e spirit[us] domini. Vbi per virgam: intelligitur ad literam virgo Maria, & per florem inde prodeuntem: dominus noster, etiam sine hæsitatione ex progenie David natus, vt aperta scripturarum comprobant testimonia. Quare & sancta Anna ex qua prodijt virgo Maria, eius & filius Iesus Christus etiam ex stirpe David emanauit. Non enim possunt ex diversa origine prodire parentes & liberi: cum filij, progeni torum sequantur stemmata. IN TRANSFIGURATIONE domini. Aude mater pieta- Legis datæ cælitus: G tis Et Helias iubar In ualle gementium: gnum Pro ducatu dignitatis Zælo dei feruidus. Christi regis omnium. 4 Præsentia deitatis Quo dilecta prædotaris Declaratur prouide: In culmine montium. Inaudita uoce patris 2 Vbi patres præcellentes De supremo germine. In mortali corpore: Et spiritu ueritatis Admirantes, assistentes Forma nubis lucidæ. De tam grandi munere: 5 Genitori, genitoq[ue] Diuinum lumen cernentes Laus & iubilatio. Iu creato lumine. Salus, honor, uirtus quo- que Quod uertices prophetarum Sit & benedictio. Procedenti ab utro- que Præcolunt deuotius. Compar sit laudatio. Moyses lumen præclarum. Amen. Hymnus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0300.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Hymnus iste carmini trochaico, alcmanio & curipidio alternatim intertis est persimilis: in vnoquoque versu sex habens carmina, quorum primum, tertium, & quintu[m] quatuor habent pedes disyllabos, penultimamque longam aut in tenore prolationis longæ persimilem: & in exitu sylabarum consonantiam atque conformitatem. Secundum verò, quartum, & sextum: tres habent pedes itidem disyllabos, & syllabam in calce superabundantem: insuper penultimam syllabam seruant breuem, & mutuum in exitu syllabarum responsum eundemque sonum. Verùm loco trochæi, qui hoc in carmine deberet tenere dominatum & omnibus in locis præsertim paribus constitui: ponitur nûc spondeus: nunc iambus, nunc pyrrhichius, contra huiusce carminis leges. Inuitatur in eo ecclesia fidelium adhuc in terris subsistens, ad gaudium & exultationem in domini transfiguratione gloriosa demonstrandam: ob sacratissima mysteria & cælestis gloriæ & manifestationis sanctæ trinitatis, inibi reserata atque declarata coram testibus veteris & nouæ legis. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. In culmine montium. Id dictum est: aut quia ecclesia hic militans, in < Psal. 88> monte sancto Syon constituta in scripturis dicitur, secundum illud verbum psalmi. Fundamenta eius in montibus sanctis: & per hanc transfigurationem sublimata, & nouis dotata dignitatum insignibus effulget, aut quia ipsa domini transfiguratio: in fastigio excelsi montis (vt enarrat evangeliu[m]) ostensa est. 2 In secundo versu. Vbi patres præcellentes. Isti eximij patres fuerunt tres illi apostoli, Petrus, Ioannes: & Iacobus frater eius: assumpti à domino & admissi ad foelix illud & sacrum spectaculum transfigurationis dominicæ. Et rectè dicuntur præcellentes. Nam antiquis patribus patriarchis & prophetis ipsi tanto fuerunt præstantiores: quanto Christus Moyse, noua lex veteri, & veritas imagine ac vmbra est eminentior. Viderût item illi, diuinum lumen cælestis gloriæ quam tunc prælibarunt: in lumine creato ipsos circunfulgente, & clarissimo iubare illis irradiante. 3 In tertio versu. Quod vertices prophetarum. Moyses & Helias hic dicuntur vertices prophetarum: quoniam inter
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0301.png
Transcription: ATR-1
EXO. 289 Inter cæteros prophetas eminentiam & primatum habent in ijs quæ peculiaria ipsis sunt & propria, ac singulariter hic expressa. Moyses enim antiquæ legis à deo acceptæ fa- ctus est promulgator ad populum: quòd nulli aliorum p- phetarum cum eo est commune Insuper & de præteritis enarrationem propheticam contexuit ab origine mundi ad sua vsque tempora: itidem & de futuris, vt suscitatione noui prophetæ de medio populi Israel. Idcirco in eius laudem dicunt sacra eloquia: cum finem de ipso loquendi faciunt. < Dent. 18.> Non surrexit propheta vltra in Israel sicut Moyses: quem nosset dominus facie ad faciem in omnibus < Dent. 34.> signis atque portentis quæ misit per eum vt faceret in terra Aegypti Pharaoni & omnibus seruis eius, vniuersæque terræ illius. Helias verò in seruore diuini zæli (quo & reges Israel constanter increpabat, & reginam impiam crudelemque non verebatnr. prophetas Baal, occidit, & populum Israel ad dei veri cultum perduxit) nullum habuit prophetarum illi iure æquiparandum. Ideo in eius præconium dicit Ecclesiasticus. Et surrexit Helias propheta quasi- < 3. Reg. 18.> si ignis & verbum ipsius quasi facula ardebat. Verbo domini continuit cælum: & deiecit à se ignem terræ. Qui receptus est in turbine ignis: in curru equorum igneorum. 4 In quarto versu. De supremo germine. Germen dicitur: quod ab alio pullulat, germinandoque exoritur. Filius autem dei ex patre genitus est, natiuitate quidem in-temporali & æterna: ideo rectè germen patris dicitur, & quidem supremum. Nam prima & summa est illa vngenti ad deum patrem filiatio, cæterarumque omnium propagationum naturalium veritas: ex qua omnis (vt ita dixerim) filialitas in cælo & in terra nominatur. Vox autem patris in transfiguratione dominica audita de supremo germine: fuit vox illa paterna cælo delapsa, & filij sui testificatoria. < Matth. 17.> Hic est filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui: ipsum audite. At verò nubes lucida obumbras discipulos in eadem transfiguratione: spiritum sanctum insinuauit, qui spiritus est lucis, disciplinæ & refrigerij cõ- tra æstus vitiorum.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0302.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum In Eodem Festo Transfigurationis: alius hymnus. 1 Nouu[m] syd[er] exoritur Desudantes militiæ: Christi pia clementia: Vt assequantur brauium. 2 Quo tenebrosa premitur 4 Pro quo se cu[n]ctis obi[n]cit Inimici sæuitia. Beatum in mysterio 2 Insurgere cum nititur Christus et tande[m] perficit Malignitatatis spiritu: Regnans in cæli solio. Ex aduerso resistitur 5 Gloria tibi domine Præpotenti exercitu. Potestas et imperium: 3 Roborantur in acie: Qui certantibus agie Intuentes signaculum: Aperte monstras præmiu[m]. Amen. Hic hymn[us] cu[m] carmine iambico dimetro couenit in certo debitoque syllabarum numero, qui in vnoquoque carmine est octonarius: non autem in legitima pedum collocatione. Nam modo trochæum, modo pyrrhichium habet vbi spondeus aut iambus habere sedem situmque deberet. Cæterum visus est eius author (quisquis is fuerit) rythmicæ potius sonoritatis quàm metri ratione habuisse. Na[m] in vnoquoque versu, primi & terti[us] carminis similem studiosè observauit syllabarum exitum: similiter secundi & quarti carminis terminalem consonantiâ. Comendatur in co mira Christi benignitas, qui militibus suis in acie pugnaturis contra sæuitiam dæmonis, ostendere dignatus est in hac sua transfiguratione futuroru[m] in regno cælesti premiorum magnitudinem ac speciem, vt illorum assequendorum spe atque fiducia erecti: acrius insurgant in hostem & libentius durissima quæque perfera[n]t. Nam (vt ait Mantuanus) Efficiunt pugnam præmia magna leuem. 1 CANNOTATIONES. In primo versu. Nouum sydus exoritur. Nomine noui syderis, per metaphorâ trâslati tàmque locutionem hic intelligitur sacrum transfigurationis domini mysterium: terris de nouo exhibitum, quòd haud minus spirituali claritate perfundit pias hominum mentes: quàm sensibile sydus claro splendore oculos corporales. In eo enim lumine transfigurationis dominicæ: per
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0303.png
Transcription: ATR-1
EXO. 291 spicitur imprimis attestatio de Christo per veteris & noui testamenti patres, per legem itidem & prophetas: quòd ipse is est qui missus est à deo ad mundi salutem. Secundo supremæ ac individuæ trinitatis: in eadem est manifestatio patris quidem in voce. filij vero: in carne fulgida & cælesti splendore conspicua, spiritus autem sancti: in nube lucida. Tertio gloriæ beatorum in regno cælesti manifestata est species & quædam representatio: ex qua tanquam subruta imagine coniectare possint discipuli eorumque affectatores fideles, quanta sit amplitudo & copia beatitudinis æternæ, repromissæ ijs qui legitimè in agone certauerint: vt exinde incitentur ad animosè dimicandum contra aduersarios. 3 In tertio versu. Desudantes militiæ. Non hic desidentes legendum est: vt aliqui habent libri, quòd eius dictio- nis significatio: sensui huius loci repugnet. Est enim deside re: cum quiere sedere, & quasi continuè sedere, seu sedendo tempus consumere. Vnde formantur dees & delidiosus: idem significantia quod ociosus & ignauus, & desidia: ocium, ignauia. At qui desidet: neque rectè exercet militiam neque ad assequendum brauium se accingit. Desudare verò est cum sudore elaborare, eniti & conari, quod qui facit: munia militiæ rectè exequitur, & brauio dignus habetur: Itaque milites Christi, apostoli scilicet & discipuli, intuentes spectaculum illud futuri in calo præmij: exinde roborantur, confortanturque in acie & bello spirituali contra hostes iustitiæ & veritatis, desudantes ac insistentes illi militiæ, agoni & certamini, vt assequantur brauium: cuius dulcedinem, preciositatem & pulchritudine aliquantulum prægustarunt. 4 In quarto versu. Pro quo se cunctis obiicit. Christus (inquit) pro illo brauio assequendo se in hac transfiguratione omnibus proponit atque ostedit in forma gloriosa: quasi iam beatum. Integram autem beatitudinem & plenam atque completam: perfecte nunc ostendit cælestibus ciuibus in regno suo immortali. Itaque tunc cu[m] transfigutatus est, in parte exhibuit, atque in portiuncula quadam ante monstrauit: quòd postea pæfectè atque exuberanter erat daturus, vt per illud tantillum: inuitaret ad influentissimum suum fontem. t ij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0304.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM 1 DE SANCTO LAURENTIO. Artyris Christi canimus triumphum Annuum tempus uenerando cuius: Cernua uocis prece iam rotundus Orbis adorat. 2 Pontifex Sixtus monuit ministrum Fixus in ligno crucis: exequeris Me cito, poenam patiendo magnam Ibis ad astra. 3 Tortor iratus petit: ut talenti Pondus ignoti manifestet omne, Mente uesana cupiens uorare Aurea lucra. 4 Spreuit hic mundi peritura dona. Fert opem nudis: alimenta claudis. Diuidit nummos miseris cateruis Corde flagranti. 5 Igne torquetur: stabili tenore Cordis accensus: superat minaces Ignium flammas, in amore uitæ Semper opimæ. 6 Vritur postquam latus omne: testis Verte præfecto loquitur iocando, Corporis partem laniando coctam Dentibus atris. 7 Spiritum sumpsit chorus angelorum: Intulit cælo pie laureandum. Vt scelus laxet hominum: precando Omnipotentem. 8 Supplici uoto rogitemus omnes Sancte Laurenti ueniam preceris: Qui tuum festum celebrant ubique Voce uel actu.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0305.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 293 9 Gloriam patri resonemus omnes: Eius & nato iubilemus aptè. Cum quibus regnat simul & creator Spiritus almus. Amen. Carmen sapphicum & adonicum: huius hymni modulationem contextu, aptèque componit. Nam cæterorum hymnorum huiusce generis more: tria prima cuiusque versus carmina sunt sapphica & quartum adonicum, seruato vbique ipsius carminis recto contextu. Commemoratur in eo grauis agon durumque certamen martyrij: quod beatus sustinuit Laurentius pro confessione nominis Christi, & quomodo eo expleto tanquam miles inuictus: æthereas subijt sidereisque domos. Verùm hæc omnia ex vita & historia eius (quæ apud omnes satis est vulgata) perfacilè nota sunt, neque ampliorem poscunt declarationem. 1 A N N O T A T I O N E S. In primo versu. Annum tempus venerando cuius. Genitius ille relatiuus: ad nomen martyris antecedens refertur, & accusatiuus annum tempus: cum verbo adorat, ordinatur, vt gerundium venerando, absolutè positum intelligatur: & sine adiecto expresse accusatiuo casu, vt hic habeatur illius versus ordo. Colimus triumphum martyris Christi Laurentij, cui qui-dem martyris: orbis rotundus iam adorat & celebrat annum tempus, venerando (subaudi si libet: illud annum tempus aut festum) cernua pręce vocis, siue humili supplicatione orationis. 2 In secudo versu. Exequeris me cito. Exequi propriè est opus iniunctum complere: & quod cuiquam mandatu[m] est perficere. Hic autem prosequi siue comitari (licet min[us] propriè) gratia seruandi carminis ponitur. Quòd si insequeris aut assequeris in futuro indicatiui posuisset author sententiam fecisset apertiorem: & locutionem reddidisset aptiorem. 3 In tertio versu. Tortor iratus petit vt talenti. Hoc loco petit, in præsenti tempore & disyllabum ponédum est. Nam si petiit in præterito perfecto ponatur & trisyllabu[m]: vitiatur carmen & rectè constare non potest. 5 In quinto versu. Stabili tenore cordis accésus. Teno t iij re
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0306.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM re: constantia, firmitate, stabilitate, quæ animum eius adeo fixum, immotum incocussu[m]; tenuit in amore dei: vt propter acerrima ignis incendia non fuerit dimotus à confessione Christi. Vitam autem opimam in eodem versu vocat author, vitam regni cælestis: omnium bonorum copia cumulatissimam, & spiritualibus diuitiis abundè affluentem. Gloria enim & diuitiæ: in domo domini. 6 In sexto versu. Testis verè præfecto loquitur. Nomen testis, hic nominatius est singularis, annexus huic verbo loquitur: & idem signat quod martyr: quin potius ediverso martyr græcum nomen: idem est quod testis latinum, & martyrium testimonium. Et rectè sanctus Laurentius hic testis dicitur. Nam tormentorum illi inflictorum tolerantia: testificatus est veritatem & synceritatem fidei Christianæ. Quod si quis contendat hic nomen testis ablatiuum esse pluralem à nomine testa, æ: ineptum prorsus faciet sensum. 7 In septimo versu. Intulit cælo pie laureandum. Quoniam secunda syllaba aduerbij pie est longa: non constituttur in tertio illius carminis loco dactylus, vt deberet. Seruaretur autem carmen: si illius loco ponetur aduerbium bene: quod vtranque habet breuem. At verò laureandus non satis visitatum est vocabulu[m]: quòd verbum laureor, aris vnde formetur, vsus latinorum non recipit, laureatus autem tritum & aptum nomen à nomine laurea, æ, non à verbo descendit, sicut tunicatus, & loricatus. Ita etiam intelligatur hic laureandus: à nomine laurea non à verbo originem ducere. Demùm in tertio carmine huius versus, tribrachus pro dactylo ponitur: quod in sapphico carmine infrequens est ac insuetum. IDE SANCTO LAVRENTIO alius hymnus. EN martyris Laurentis Armata pugnauit fides. Nam morte morte diruit: Ac semet impendit sibi. 2 Fore hoc sacerdos dixerat. Iam Sixtus affixus cruci. Laurentium flentem uidens Crucis sub ipso stipite. 3 Desiste decessum eo Fletum dolenter fundere. Præcedo frater: tu quoque Post hoc sequeris triduum. Extre-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0307.png
Transcription: ATR-1
EXO. 295 4 Extrema uox episcopi, Nihil fefellit, nam dies Prænunciatris gloriæ: Prædicta palma præstitit. I De eodem alius hymnus. Conscendat usque Et impijs tortoribus: sydera Sæuis deuictis hostibus, Cæliq; pulset intima Nunc gaudet in cælestibus. Vox atque cantus omnium 4 Ipse dignetur domi- Te deum collaudantium. . num Adest nanque festiuitas Rogare clementissimum: Et dies uenerabilis, Vt ab æternis ignibus In qua cælum pro meritis Nos seruet, & dæmonibus. Laurentius ingressus est. 5 Deo patri sit gloriæ Qui superatis ignibus Eiusq; soli filio, &c. II Duorum præsentium hymnorum de sancto Laurentio propositorum: primus carminis iambici dimetri legem in- tegrè & ad vnguem seruat, non autem secundus: nam in prima sede pro spondeo nunc trochæum habet nunc pyr- rhichium. In secunda verò, pro iambo quandoque spon- deum habet quandoque trochæum, & ita in tertio loco: vt solum numerum syllabarum videatur cum recto carmine iambico habere communem. Commendantur in eo dura certamina beati Laurentij: quæ constanter pertulit pro fi- de Christiana, quemadmodum Sixtus summus pontifex il li prædixerat. Demùm oratio ad deum funditur: vt preci- bus sancti Laurentij nos conseruet ab æternis gehennæ incendijs. I IANNOTATIONES. In primo versu. Nam morte mortem diruit. Beatus Laurentius morte sua preciosa in conspectu domini: & pro Christo suscepta: diruit mortem peccati & infidelitatis à multorum cordibus, qui perspe- cta eius indomabili constantia: ad Christum sunt conuersi. Eadem quoq; morte sua gloriosa: diruit mortem propriâ, nam etsi secundum corpus mortuus est: anima tamen e- ius translata ad vitam perpetuam, nihil dispendij ex t iiij mor-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0308.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM 280 morte corporis est perpessa, neque ipsi mortis sensit molestiam aut incommoda. Quemadmodum Sapiens dicit de iustis, quòd visi sunt oculis insipientium mori: & existima-ta est afflictio exitus eorum: illi autem sunt in pace. Ipse etiam Laurentius semet impendit sibi: quoniam seipsum obtulit holocaustum, & sacrificium deo viuenti pro fide. Verbum enim impendere, interdum significat seipsum victimam facere, ac oblationem deo exhibere per martyrû pro aliorum salute, vt apud Paulum. Ego autem libentissime impendam: & super impendar ego ipse pro animab[us] vestris. 2 In secudo versu. Fore hoc sacerdos dixerat. hoc: quod Laurentius seipsum impenderet hostiam deo p[er] animabus aliorum, & huius vitæ cursum cõsummaret martyrio. Et id quidem dixit Sixtus, in cruce suffixus pro cõfessione fidei: cum beatum Laurentium videret astantem cruci, & se relinqui à patre suo lachrymosa voce conquerentem. Enimuerò cum ipse Laurentius sanctum Sixtum apostolicæ sedis moderatorem ac præsulem videret duct ad martyrium: his verbis eum compellasse dicitur. Quo progrederis sine filio pater? Quo sacerdos sanctæ sine dia cono properas? Tu nunquam sine ministro sacrificasti, nec offerre cõsueueras. Quid in me ergo displicuit tibi pater? Num degenerem me probasti? Experire certè, vtrum idoneum ministrum elegeris. Cui commisisti dominici sanguinis dispensationem, cui consummandorum cõsortium sacramentorum credidisti: huic sanguinis tui consortium negas. 3 In tertio versu. Desiste decessu meo. Predictis sancti laurentij querimoniis, & piis sane & singularis amoris in patrem suum spiritualem testib[us], ipse Sixtus respondeisse fertur hoc modo. N[on] ego te fili charissime desero, ac reliquo, sed maiora tibi debetur p[er] fide Christi certamina. Nos quasi senes, leuioris pugnæ cursum recipim[us]: te quasi iuuenem manet gloriosior de hoste triumphus. Post venies, flicere desiste. Post triduum me sequeris, sacerdotem levita. 4 In quarto versu. Extrema vox episcopi. Episcopus dicitur qui supintèdit iis quibus præficitur, curâ eoru[m] geres. Na[m] epi præpositio greca, significat super, scopos verò, intètio siue cõsideratio dicitur. Et episcopin verbu[m] grecu[m], superintendere signat. vt intelligat se nô rectè fugi officio episcopi, qui præesse dilexerit, nô p[er]desse. Et
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0309.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 297 Et is potissimum dicitur episcopus, qui peruigilem gerit curam populi fidelis, suæ directioni commissi, cuius virtutes, conditiones, atque officia. describit Paulus ad Timotheum his verbis. < I. Timot. 3 Titum. 1> Oportet episcopum irreprehensibilem esse, vnius vxoris virum, ornatum, prudentem, pudi- cum, hospitalem, doctorem. Et ad Titum scribens: eadem ferè repetit virtutis opera. < I. Timot. 3> Oportet (inquit) episcopum sine crimine esse: sicut dei dispensatorem. Inde episcopus tus: intentissima vigilantia & consideratio in subditorum directionem ad salutem, vt Paulus ad Timotheum. Fidelis sermo. Si quis episcopatum desiderat: bonum opus desiderat. Cæterum circa posteriorem de sancto Laurentio < I. Timot. 3> hymnum hoc loco adductum, nihil occurrit annotatu dignu[m], quòd per quàm facilis est & intellectui pervius: ideo ab annotationibus circa illum conficiendis supersedendu[m] duximus, solam literam adduxisse contenti. DE SVSCEPTIONE SANCTAE CORONÆ domini: hymnus: Sacræ Christi celebre- Ignis spinis coronatur: mus Quo culpa consumitur. Coronæ solennia: Nec læditur sed sacratur Et ipsius reuocemus Spina: dum sic tangitur. Ad mentem præconia: 4 Arcam, mensam, et al Vt impleta comprobemus tare: Legis uaticinia. Sertum ambit aureum. 2 Inter uepres demon Et sculptura cingit mare stratur Sacerdotum æneum. Veruex hærens cornibus. Quæ nunc Christi signat In quo Christus figura- clare tur: Diadema spineum. Coronandus sentibus. 5 Sponsum serto deco- Deus uiuit: immolatur ratum: Homo pro hominibus. Esaias meminit. 3 Sina rubus inflamatur: Ad uidendum coronatum: Nec tamen comburitur. Inuitans rex cecinit. Hoc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0310.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM Hoc Sibylla coornatum Vna patri, filioque: Serto, vates concinit. Inclyto paraclyto. Gloria & honor dco: Cui laus est & potestas: Vsquequo altissimo. Per æterna secula. Amen. Carmine trochaico alcmanio & curipidio alternatim positis, præsens hymnus componitur, sicut & ille de sancto Nicolao superius expositus. Pange lingua Nicolai, præsulis præconium. Obseruatur tamen in eo, maiore studio consonantia alternorum versuum, quàm integra carminis ante dicti lex & regula. excepto postremo versu qui in fine cuiusque hymni consimilis generis, locum plerunque solet vltimum obtinere, vt pro more ecclesiastico desinat hymnus in glorificatione summæ trinitatis. Referuntur in eo præconia sacræ coronæ spinæ, qua dominus noster in sua passione fuit coronatus, & multæ veteris legis adducuntur figuræ & oracula prophetarum: quibus præsignatum fuit ipsius sacræ coronæ mysteriu[m] quemadmodum annotationes sequentes clarius elucidabunt. 2 ANOTATIONES In secundo versu. Inter vepres demonstratur. Cum Abraham prohibitus esset ab angelo immolare filium suum, quemadmodu[m] proposuerat, <Gen. 22> eleuas oculos suos vidit post tergum, arietem cornib[us] inter vepres, assumens, obtulit holocaustum pro filio suo. Ille autem aries vepribus circunseptus. Christum significauit à Iudæis spinea corona affligedum. Idé quoque aries immolatus, ipso Isaac dimisso incolumi: signauit humanitatem Christi pro redemptione mundi mortem passuram. ipsa diuinitate per Isaac representata, permanente impassibili, & in perpessione dolorum & mortis nihil habente consortij cum carne. vt præclare ostedit Damascenus: circa finem tertij libri, de fide orthodoxa. 3 In tertio versu. Sina rub[us] inflammatur. Cum minasset Moyses gregem <Exod. 3> suum vsq[ue]; ad interiora deserti & venisset ad montem Sinai: vidit rubum ardentem atque inflamatum, qui tamen minime comburebatur, & ita spinæ rubi illic circumdabatur igni: non tamen absumebantur. Significabat autem hæc figura CHRISTVM qui ignis est consumens omnem culpam (deus enim noster, vt ait Moyses ignis <Deut. 4> consumens est) spinis coronandum. At quemadmodum in
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0311.png
Transcription: ATR-1
EXO. 299 In rubo, spinæ igni circumdatæ non lædebantur eius incé dio, ita & contactu sacratissimi capitis Christi coronata spinea non est læsa aut reddita contemptibilior: sed con- secrata in ornamentum & diadema regis æterni. 4 < Exod. 25> In quarto versu. Arcam mensam & altare. In exodo arca iussa est à domino coponi ex lignis sethim, & in eius circui- tu corona aurea fabricari. In mensæ itidé & altaris copositione: per gyrum iussit dominus coronam auream circu- poni. Quod deinde ab ipso artifice diuino delectu ad id opus conficiendum accito: completum fuisse describitur. < Exo. 37 3. Reg. 7.> Insuper in libro tertio Regu dicitur Salomon secisse, ma- re fusile decem cubitoru à labio vsque ad labium, rotun- dum in circuitu, & sculptura subter labium circuibat il- lud: decem cubitis ambiens mare. Hæc autem quatuor o- pera materialia, coronis au sculpturis circumdata: signifi- cabant Christi caput in circuitu spinis circunspiciendum, spineaque corona per gyrum circumdandum, quoniu[m] ip- se est arca noui testamenti mystica: continens in se diuinæ maiestatis secretum, velamine carnis obiectum. Ipse itidé est mensa illa propositionis: in qua collocatur panis vitæ, sacratissimumque eius corpus iugiter coram domino. De < Psal. 22> qua mensa loquitur propheta in psalmo. Parasti in con- spectu meo mensam aduersus eos qui tribulant me. Est etiam Christus altare spirituale, in quo offeruntur no- stra vota & preces: quoniam per ipsum à deo acceptan- tur. Denique idem est mare æneum sacerdotum: in quo abluuntur ab inquinamentis, quoniam fons est misericor dix copiosus, immò immensu gratiæ pelagus: inquo pec- cata nostra abst ergutur & diluuntur. Apud dominum e- nim misericordia: & copiosa apud eum redemptio. < Psal. 130 Es. 16> 5 < Can. 3> In quinto versu. Sponsum serto coronatum. Apud Esaui Christus spiritus domini vnectus: dicere perhibetur. Induit me dominus vestimeto salutis, & indumeto iustitiæ circu[n]didit me: quasi sponsum decoratum corona, & quasi sponsam ornatam monilibus suis. Vbi seipsum nominat sponsum decore coronæ adornatum: præsignificans ip- sius sacræ coronæ spinæ sacramentum. Præterea Sa- lomon in cantico canticoru ait ad animas fideles sponsæ pedissequas. Egredimini filiæ Syo & videre rege Salomo ne in diademate: quo coronauit illu mater sua i die despo- sationis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0312.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum factionis illius, & in die lætitiæ cordis eius. Quibus verbis rex iple sapientissimus inuitat omnes ad videndum veru[m] Salomonem Christum, diademate spino coronatu[m]: quo mater sua synagoga ipsum adornauit, in die desponsationis ipsius cum ecclesia, sua dilecta sposa. Demùm vna Sibyllarum suo etiam vaticinio prænunciauit Christu[m] spinaea corona circumambiendum, vt multiplici testimonio constet prædictam esse hanc Christi coronationem. Quæ autem & qualis fuerit illa Sibylla, aut quomodo cognominata: non habetur compertum. De Susceptione Coronae Spinaea domini: alius hymnus. D Eus tuorum militu[m] Sors et corona præmium: Tuæ coronæ meritum Confer medellu[m] omnium. 2 Tuæ corona spinaea: Tuos coronet aurea. Tuæ nobilis humilitas: Pænas repellat debitas. 3 Tuæ coronæ misticae Suscepto patrocinio: Iubilus uocis melicæ Concurrat mentis gaudio. 4 Nostra cõseruat regio: Tibi thesaurum inclytum. Imminente iudicio: Resumes hoc depositum. 5 Qui tanto diademate Nos coronat in stadio: Cum utriusque pneumate Sit laus patri cum filio. Amen. Carminis iabici dimetri solam gerit speciem hic hymnus: legem autem eius nequaqua[m] exactè seruat, sed rythmicam potius modulationem & consonantiâ in exitu carminum eiusdem versus. Commendatur in eo corona spinaea domini, quam Christus humiliter pro nobis pertulit: & per quam multa nobis contulit beneficia, potissimùm coronationem gloriosam quam decurso stadio expectamus in regno cælorum, quam sanè coronationem: in hoc hymno suppliciter exposcimus. 1 Hannotatones. In primo versus. Sors & corona, præmium. Christus suorum militum est sors: quoniâ est pars & portio eorum, quem assequentur post confectam suam militiam. Est & eorum corona secundum acti- uam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0313.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 310 uam rationem, quoniam eos demùm victores coronabit in cælis. Denique est præmium eorundem: quoniam est ipsorum merces copiosa in regno cælorum, quemadmodum dixit Abrah[æ]c. < Gene. 15> Ego protector tuus sum: & merces tua magnanimis. Accommodatior autem huius carminis esset sermo: si geminata coniunctione ita legeretur, sors, & corona, & præmium, quoniam non solet coniunctio illa inter primum & secudum copulatum poni: nisi etiam collocetur inter secundum & tertium: si affuerit. 2 In secundo versu. Tuos coronet aurea. Adiectiu[m] illud, in ablatiuo casu collocari intelligatur. & corona spina nea in nominativo, vt sensus sit, tuum sertum spineum in terris tuo capiti impositum: aureo nos diademate coronet in cælis. Sustulit enim Christus hic pro nobis spineam coronam, vt aure[us] coronæ decore nos exornaret in regno cælesti. In tertio autem versu corona domini spina dicitur mystica: quia significabat regnum & dominatu[m] Christi in Iudæos & omnes fideles, quanuis id non intelligentes milites: per ludibriu[m] ipsum appellarint regem Iudæorum. Coronæ autem spinae patrocinium susceptu[m] est ab iis: ad quos delatum est hoc sacrum pignus, cuius præsidio & munimine tuti redduntur ab hostium insultibus: & protectione firmantur. Demùm vox melica dicitur vox harmonica, nam melos vnde id deducitur adiectiuu[m]: concentum & melodiam signat. 4 In quarto versu. Nostra conseruat regio Inclyta Gallorum regio & præsertim florentissima vrbs Parisiensis: hunc sacræ coronæ spinae thesaurum conseruat in regio illius palacio reconditum. Instance autem iudicio extremo, Christus hoc resumer depositum, humanæque custodiæ commissum: quoniam sicut cum cruce, clavis, flagellis & aliis suæ passionis insignib[us] apparebit in iudicio, ita & cum spinae corona angelico ministerio deferenda. Quare vt ipsa corona exhibeatur coram omnium conspectibus: repetetur à Christo, & ab eo loco vbi reposita est accipietur. In quinto verò versu Christus in huius mundi stadio dicitur nos coronare tanto diademate, coronæ scilicet spinae, quoniam nos exornat & nobilitat eo beneficio. vt repositum apud nos habeamus tâ preciosum thesaurum, contactu sacratissimi capitis sui consecratum, & precioso
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0314.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Hymnus iste carmini trochaico, alcmanio & euripidio alternatim intertis est persimilis: in vnoquoque versu sex habens carmina, quorum primum, tertium, & quintu[m] quatuor habent pedes disyllabos, penultimamque longam aut in tenore prolationis longæ persimilem: & in exitu syllabarum consonantiam atque conformitatem Secundum verò, quartum, & sextum: tres habent pedes itidem disyllabos, & syllabam in calce superabundantem: insuper penultimam syllabam seruant breuem, & mutuum in exitu syllabarum responsum eundemque sonum. Verùm loco trochæi, qui hoc in carmine deberet tenere dominatum & omnibus in locis præsertim paribus constitui: ponitur nûc spondeus: nunc iambus, nunc pyrrhichius, contra huiusce carminis leges. Inuitatur in eo ecclesia fidelium adhuc in terris subsistens, ad gaudium & exultationem in domini transfiguratione gloriosa demonstrandam: ob sacratissima mysteria & cælestis gloriæ & manifestationis sanctæ trinitatis, inibi referata atque declarata coram testibus veteris & nouæ legis. I IANNOTATIONES. In primo versu. In culmine montium. Id dictum est: aut quia ecclesia hic militans, in monte sancto Syon constituta in scripturis dicitur, secundum <Psal. 88> illud verbum psalmi. Fundamenta eius in montibus sanctis: & per hanc transfigurationem sublimata, & nouis dotata dignitatum insignibus effulget, aut quia ipsa domini transfiguratio: in fastigio excelsi montis (vt enarrat evangelium) ostensa est. 2 In secundo versu. Vbi patres præcellentes. Isti eximij patres fuerunt tres illi apostoli, Petrus, Ioannes: & Iacobus frater eius: assumpti à domino & admissi ad foelix illud & sacrum spectaculum transfigurationis dominicæ. Et recté dicuntur præcellentes. Nam antiquis patribus patriarchis & prophetis ipsi tanto fuerunt præstantiores: quanto Christus Moyse, noua lex veteri, & veritas imagine ac vmbra est eminentior. Viderût item illi, diuinum lumen cælestis gloriæ quam tunc prælibarunt: in lumine creato ipsos circunfulgente, & clarissimo iubare illis irradiante. 3 In tertio versu. Quod vertices prophetarum. Moyses & Helias hic dicuntur vertices prophetarum: quoniam inter
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0315.png
Transcription: ATR-1
EXO. 289 Inter cæteros prophetas eminentiam & primatum habent in ijs quæ peculiaria ipsis sunt & propria, ac singulariter hic expressa. Moyses enim antiquæ legis à deo acceptæ factus est promulgator ad populum: quòd nulli aliorum p[ro]phetarum cum eo est commune Insuper & de præteritis enarrationem propheticam contexuit ab origine mundi ad sua vsque tempora: itidem & de futuris, vt suscitatione noui prophetæ de medio populi Israel. Idcirco in eius < Dent. 18.> laudem dicunt sacra eloquia: cum finem de ipso loquendi faciunt. < Dent. 34.> Non surrexit propheta vltra in Israel sicut < 3. Reg. 18.> Moyses: quem nosset dominus facie ad faciem in omnibus signis atque portentis quæ misit per eum vt faceret in terra Aegypti Pharaoni & omnibus seruis eius, vniuersæque terræ illius. Helias verò in seruore diuini zæli (quo & reges Israel constanter increpabat, & reginam impiam crudelemque non verebatnr: prophetas Baal, occidit, & populum Israel ad dei veri cultum perduxit) nullum habuit prophetarum illi iure æquiparandum. Ideo in eius præconium dicit Ecclesiasticus. Et surrexit Helias prophetaquasi ignis & verbum ipsius quasi facula ardebat. Verbo domini < Eccl. 4 1> continuit cælum: & deiecit à se ignem terræ. Qui receptus est in turbine ignis: in curru equorum igneorum. 4 In quarto versu. De supremo germine. Germen dicitur: quod ab alio pullulat, germinandoque exoritur. Filius autem dei ex patre genitus est, natiuitate quidem in-temporali & æterna: ideo rectè germen patris dicitur, & quidem supremum. Nam prima & summa est illa vngenti ad deum patrem filiatio, cæterarumque omnium propagationum naturalium veritas: ex qua omnis (vt ita dixerim) filialitas in cælo & in terra nominatur. Vox autem patris in transfiguratione dominica audita de supremo germine: fuit vox illa paterna cælo delapsa, & filij sui testificatoria. < Matth. 17.> Hic est filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui: ipsum audite. At verò nubes lucida obumbras discipulos in eadem transfiguratione: spiritum sanctum insinuauit, qui spiritus est lucis, disciplinæ & refrigerij cõ- tra æstus vitiorum.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0316.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum In eodem festo transfigurationis: alius hymnus. 1 Nouu[m] syd[er] exoritur Desudantes militiæ: Christi pia clementia: Vt assequantur brauium. 2 Quo tenebrosa premitur 4 Pro quo se cu[n]ctis obuicit Inimici sæuitia. Beatum in mysterio 3 Insurgere cum nititur Christus et tande[m] perficit Malignitatatis spiritu: Regnans in cæli solio. Ex aduerso resistitur 5 Gloria tibi domine Præpotenti exercitu. Potestas et imperium: 3 Roborantur in acie: Qui certantibus agie Intuentes signaculum: Aperte monstras præmiu[m] Amen. Hic hymn[us] cu[m] carmine iambico dimetro couenit in certo debitoque syllabarum numero, qui in vnoquoque carmine est octonarius: non autem in legitima pedum collocatione. Nam modo trochæum, modo pyrrhichium habet vbi spondeus aut iambus habere sedem situmque deberet. Cæterum visus est eius author (quisquis is fuerit) rythmicæ potius sonoritatis quàm metri ratione habuisse. Na[m] in vnoquoque versu, primi & tertij carminis similem studiosè observauit syllabarum exitum: similiter secundi & qvarti carminis terminalem consonantiâ. Comendatur in eo mira Christi benignitas, qui militibus suis in acie pugnaturis contra sæuitiam dæmonis, ostendere dignatus est in hac sua transfiguratione futuroru[m] in regno cælesti premiorum magnitudinem ac speciem, vt illorum assequendorum spe atque fiducia erecti: acrius insurgant in hostem & libentius durissima quæque perferat. Nam (vt ait Mantuanus) Efficiunt pugnam præmia magna leuem. 1 CANNOTATIONES. In primo versu. Nouum sydus exoritur. Nomine noui syderis, per metaphorâ trâflati tamque locutionem hic intelligitur sacrum transfigurationis domini mysterium: terris de nouo exhibitum, quòd haud minus spirituali claritate perfundit pias hominum mentes: quàm sensibile sydus claro splendore oculos corporales. In eo enim lumine transfigurationis dominicæ = per
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0317.png
Transcription: ATR-1
EXO. 291 spicitur imprimis attestatio de Christo per veteris & noui testamenti patres, per legem itidem & prophetas: quòd ipse is est qui missus est à deo ad mundi salutem. Secundo supremæ ac individuæ trinitatis: in eadem est manifestatio patris quidem in voce. filij vero: in carne fulgida & cælesti splendore conspicua, spiritus autem sancti: in nube lucida. Tertio gloriæ beatorum in regno cælesti manifestata est species & quædam representatio: ex qua tanquam subruta imagine coniectare possint discipuli eorumque affectatores fideles, quanta sit amplitudo & copia beatitudinis æternæ, repromissæ ijs qui legitimè in agone certaverint: vt exinde incitentur ad animosè dimicandum contra aduersarios. 3 In tertio versu. Desudantes militiæ. Non hic desidentes legendum est: vt aliqui habent libri, quòd eius dictionis significatio: sensui huius loci repugnet. Est enim desiderere: cum quiete sedere, & quasi continuè sedere, seu sedendo tempus consumere. Vnde formantur de ses & desidiosus: idem significantia quod ociosus & ignauus, & desidia: ocium, ignauia. At qui desidet: neque rectè exercet militiam neque ad assequendum brauium se accingit. Desudare verò est cum sudore elaborare, eniti & conari, quod qui facit: munia militiæ rectè exequitur, & brauio dignus habetur: Itaque milites Christi, apostoli scilicet & discipuli, intuentes spectaculum illud futuri in coelo præmij: exinde roborantur, confortanturque in acie & bello spirituali contra hostes iustitiæ & veritatis, desudantes ac insistentes illi militiæ, agoni & certamini, vt assequantur brauium: cuius dulcedinem, preciositatem & pulchritudine aliquantulum prægustarunt. 4 In quarto versu. Pro quo se cunctis obiicit. Christus (inquit) pro illo brauio assequendo se in hac transfiguratione omnibus proponit atque ostedit in forma gloriosa: quasi iam beatum. Integram autem beatitudinem & plenam atque completam: perfecte nunc ostendit cælestibus ciuibus in regno suo immortali. Itaque tunc cu[m] transfigutatus est, in parte exhibuit, atque in portiuncula quadam ante monstrauit: quòd postea perfectè atque exuberanter erat daturus, vt per illud tantillum: inuitaret ad influentissimum suum fontem. 1 ij De
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0318.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM 1 DE SANCTO LAURENTIO. Artyris Christi canimus triumphum Annuum tempus uenerando cuius: Cernua uocis prece iam rotundus Orbis adorat. 2 Pontifex Sixtus monuit ministrum Fixus in ligno crucis: exequeris Me cito, poenam patiendo magnam Ibis ad astra. 3 Tortor iratus petit: ut talenti Pondus ignoti manifestet omne, Mente uesana cupiens uorare Aurea lucra. 4 Spreuit hic mundi peritura dona. Fert opem nudis: alimenta claudis. Diuidit nummos miseris cateruis Corde flagranti. 5 Igne torquetur: stabili tenore Cordis accensus: superat minaces Ignium flammas, in amore uitæ Semper opimæ. 6 Vritur postquam latus omne: testis Verte præfecto loquitur iocando, Corporis partem laniando coctam Dentibus atris. 7 Spiritum sumpsit chorus angelorum: Intulit cælo pie laureandum. Vt scelus laxet hominum: precando Omnipotentem. 8 Supplici uoto rogitemus omnes Sancte Laurenti ueniam preceris: Qui tuum festum celebrant ubique Voce uel actu.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0319.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 293 9 Gloriam patri resonemus omnes: Eius & nato iubilemus aptè. Cum quibus regnat simul & creator Spiritus almus. Amen. Carmen sapphicum & adonicum: huius hymni modu- lationem contextu, aptèque componit. Nam cæterorum hymnorum huiusce generis more: tria prima cuiusque ver sus carmina sunt sapphica & quartum adonicum, seruato vbique ipsius carminis recto contextu. Commemoratur in eo grauis agon durumque certamen martyrij: quod bea- tus sustinuit Laurentius pro confessione nominis Christi, & quomodo eo expleto tanquam miles inuictus: æthere- as subijt sidereasque domos. Verùm hæc omnia ex vita & historia eius (quæ apud omnes satis est vulgata) perfaci- lè nota sunt, neque ampliorem poscunt declarationem. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. Annum tempus venerando cuius. Genitius ille relatiuus: ad no- men martyris antecedens refertur, & accusatiuus annum tempus: cum verbo adorat, ordinatur, vt gerundium vene rando, absolutè positum intelligatur: & sine adiecto ex- presse accusatiuo casu, vt hic habeatur illius versus ordo. Colimus triumphum martyris Christi Laurentij, cui[us] qui- dem martyris: orbis rotundus iam adorat & celebrat an- num tempus, venerando (subaudi si libet: illud annum tempus aut festum) cernua prece vocis, siue humili suppli catione orationis. 2 In secudo versu. Exequeris me cito. Exequi propriè est opus iniunctum complere: & quod cuiquam mandatu[m] est perficere. Hic autem prosequi siue comitari (licet min[us] propriè) gratia seruandi carminis ponitur. Quòd si inse- queris aut assequeris in futuro indicatiui posuisset author sententiam fecisset apertiorem: & locutionem reddidisset aptiorem. 3 In tertio versu. Tortor iratus petit vt talenti. Hoc lo- co petit, in præsenti tempore & disyllabum ponédum est. Nam si petiit in præterito perfecto ponatur & trisyllabu[m]: vitiatur carmen & rectè constare non potest. 5 In quinto versu. Stabili tenore cordis accésus. Teno t lij re
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0320.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM re: constantia, firmitate, stabilitate, quæ animum eius adeo fixum, immotum incôcussúq[ue]; tenuit in amore dei: vt propter acerrima ignis incendia non fuerit dimotus à confessione Christi. Vitam autem opimam in eodem versu vocat author, vitam regni cælestis: omnium bonorum copia cumulatissimam, & spiritualibus diuitiis abundè affluentem. Gloria enim & diuitiæ: in domo domini. 6 In sexto versu. Testis verè præfecto loquitur. Nomen testis, hic nominatius est singularis, annexus huic verbo loquitur: & idem signat quod martyr: quin potius ediverso martyr græcum nomen: idem est quod testis latinum, & martyrium testimonium. Et rectè sanctus Laurentius hic testis dicitur. Nam tormentorum illi inflictorum tolerantia: testificatus est veritatem & synceritatem fidei Christianæ. Quod si quis contendat hic nomen testis ablatiuum esse pluralem à nomine testa, æ: ineptum prorsus faciet sensum. 7 In septimo versu. Intulit cælo pie laureandum. Quoniam secunda syllaba aduerbij pie est longa: non constituitur in tertio illius carminis loco dactylus, vt deberet. Seruaretur autem carmen: si illius loco ponere tur aduerbium bene: quod vtranque habet breuem. At verò laureandus non satis visitatum est vocabulu[m]: quòd verbum laureor, aris vnde formetur, vsus latinorum non recipit, laureatus autem tritum & aptum nomen à nomine laurea, æ, non à verbo descendit, sicut tunicatus, & loricatus. Ita etiam intelligatur hic laureandus: à nomine laurea non à verbo originem ducere. Demùm in tertio carmine huius versus, tribrachus pro dactylo ponitur: quod in sapphico carmine infrequens est ac insuetum. IDE SANCTO LAVRENTIO alius hymnus. EN martyris Laurentis Armata pugnauit fides. Nam morte morte diruit: Ac semet impendit sibi. 2 Fore hoc sacerdos dixet. Iam Sixtus affixus cruci. Laurentium flentem uides Crucis sub ipso stipite. 3 Desiste decessum eo Fletum dolenter fundere. Præcedo frater: tu quoque Post hoc sequeris triduum. Extre-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0321.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 295 4 Extrema uox episcopi, Nihil fefellit, nam dies Prænunciatris gloriæ: Prædicta palma præstitit. 1 De eodem alius hymnus. Conscendat usque Et impijs tortoribus: sydera Sæuis deuictis hojtibus, Cæliq; pulset intima Nunc gaudet in cælestibus. Vox atque cantus omnium 4 Ipse dignetur domi- Te deum collaudantium. . num Adest nanque festiuitas Rogare clementissimum: Et dies uenerabilis, Vt ab æternis ignibus In qua cælum pro meritis Nos seruet, & dæmonibus. Laurentius ingressus est. 5 Deo patri sit gloria Qui superatis ignibus Eiusq; soli filio, &c. II Duorum præsentium hymnorum de sancto Laurentio propositorum: primus carminis iambici dimetri legem in- tegrè & ad vnguem seruat, non autem secundus: nam in prima sede pro spondeo nunc trochæum habet nunc pyr- rhichium. In secunda verò, pro iambo quandoque spon- deum habet quandoque trochæum, & ita in tertio loco: vt solum numerum syllabarum videatur cum recto carmine iambico habere communem. Commendantur in eo dura certamina beati Laurentij: quæ constanter pertulit pro fi- de Christiana, quemadmodum Sixtus summus pontifex il li prædixerat. Demùm oratio ad deum funditur: vt preci- bus sancti Laurentij nos conseruet ab æternis gehennæ incendijs. I IANNOTATIONES. In primo versu. Nam morte mortem diruit. Beatus Laurentius morte sua preciosa in conspectu domini: & pro Christo suscepta: diruit mortem peccati & infidelitatis à multorum cordibus, qui perspe- cta eius indomabili constantia: ad Christum sunt conuersi. Eadem quoq; morte sua gloriosa: diruit mortem propriâ, nam etsi secundum corpus mortuus est: anima tamen e- ius translata ad vitam perpetuam, nihil dispendij ex t iiij mor-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0322.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 297 Et is potissimum dicitur episcopus, qui peruigilem gerit curam populi fidelis, suæ directioni commissi, cuius virtutes, conditiones, atque officia. describit Paulus ad Timotheum his verbis. < 1. Timot. 3 Titum. 1> Oportet episcopum irreprehensibilem esse, vnius vxoris virum, ornatum, prudentem, pudi- cum, hospitalem, doctorem. Et ad Titum scribens: eadem ferè repetit virtutis opera. < 1. Timot. 3> Oportet (inquit) episcopum sine crimine esse: sicut dei dispensatorem. Inde episcopus tus: intentissima vigilantia & consideratio in subditorum directionem ad salutem, vt Paulus ad Timotheum. Fidelis sermo. Si quis episcopatum desiderat: bonum opus desiderat. < 1. Timot. 3> Cæterùm circa posteriorem de sancto Laurentio hymnum hoc loco adductum, nihil occurrit annotatu dignu[m], quòd per quàm facilis est & intellectui peruius: ideo ab annotationibus circa illum conficiendis supersedendu[m] duximus, solam literam adduxisse contenti. DE SVSCEPTIONE SANCTAE CORONÆ domini: hymnus: Sacræ Christi celebre- Ignis spinis coronatur: mus Quo culpa consumitur. Coronæ solennia: Nec læditur sed sacratur Et ipsius reuocemus Spina: dum sic tangitur. Ad mentem præconia: 4 Arcam, mensam, & al Vt impleta comprobemus tare: Legis uaticinia. Sertum ambit aureum. 2 Inter uepres demon Et sculptura cingit mare stratur Sacerdotum æneum. Veruex hærens cornibus. Quæ nunc Christi signat In quo Christus figura- clare tur: Diadema spineum. Coronandus sentibus. 5 Sponsum serto deco- Deus uiuit: immolatur ratum: Homo pro hominibus. Esaias meminit. 3 Sina rubus inflamatur: Ad uidendum coronatum: Nec tamen comburitur. Inuitans rex cecinit. Hoc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0323.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM Hoc Sibylla coornatum Vna patri, filióque: Serto, vates concinit. Inclyto paraclyto. Gloria & honor deo: Cui laus est & potestas: Vsquequo altissimo. Per æterna secula. Amen. Carmine trochaico alcmanio & euripidio alternatim positis, præsens hymnus componitur, sicut & ille de sancto Nicolao superius expositus. Pange lingua Nicolai, præsulis præconium. Obseruatur tamen in eo, maiore studio consonantia alternorum versuum, quàm integra carminis ante dicti lex & regula. excepto postremo versu qui in fine cuiusque hymni consimilis generis, locum plerunque solet vltimum obtinere, vt pro more ecclesiastico desinat hymnus in glorificatione lummæ trinitatis. Referuntur in eo præconia sacræ coronæ spinæ, qua dominus noster in sua passione fuit coronatus, & multæ veteris legis adducuntur figuræ & oracula prophetarum: quibus præsignatum fuit ipsius sacræ coronæ mysteriu[m] quemadmodum annotationes sequentes clarius elucidabunt. 2. ANOTATIONES In secundo versu. Inter vepres demonstratur. Cum Abraham prohibitus esset ab angelo immolare filium suum, quemadmodu[m] proposuerat, <Gen. 22> eleuas oculos suos vidit post tergum, arietem cornib[us] inter vepres, assumens, obtulit holocaustum pro filio suo. Ille autem aries vepribus circunseptus. Christum significauit à Iudæis spinea corona affligedum. Idé quoque aries immolatus, ipso Isaac dimisso incolumi: signauit humanitatem Christi pro redemptione mnndi mortem passuram. ipsa diuinitate per Isaac representata, permanente impassibili, & in perpessione dolorum & mortis nihil habente consortij cum carne. vt præclare ostédit Damascenus: circa finem tertij libri, de fide orthodoxa. 3 In tertio versu. Sina rub[us] inflammatur. Cum minasset Moyses gregem <Exod. 3> suum vsq; ad interiora deserti & venisset ad montem Sinai: vidit rubum ardentem atque inflamatum, qui tamen minime comburebatur, & ita spinæ rubi illic circundabatur igni: non tamen absumebantur. Significabat autem hæc figura CHRISTVM qui ignis est consumens omnem culpam (deus enim noster, vt ait Moyses ignis <Deut. 4> consumens est) spinis coronandum. At quemadmodum in
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0324.png
Transcription: ATR-1
EXO. 299 in rubo, spinæ igni circumdatæ non lædebantur eius incé dio, ita & contactu sacratissimi capitis Christi coronata spinea non est læsa aut reddita contemptibilior: sed con- secrata in ornamentum & diadema regis æterni. 4 < Exod. 25> In quarto versu. Arcam mensam & altare. In exodo arca ius sa est à domino coponi ex lignis sethim, & in eius circui- tu corona aurea fabricari. In mensæ itidé & altaris copositione: per gyrum iussit dominus coronam auream circu- poni. Quod deinde ab ipso artifice diuino delectu ad id opus conficiendum accito: completum fuisse describitur. < Exo. 37 3. Reg. 7.> Insuper in libro tertio Regu dicitur Salomon fecisse, ma- re fusile decem cubitoru à labio vsque ad labium, rotundum in circuitu, & sculptura subter labium circuibat il- lud: decem cubitis ambiens mare. Hæc autem quatuor o- pera materialia, coronis au sculpturis circumdata: signifi- cabant Christi caput in circuitu spinis circunspiciendum, spineaque corona per gyrum circumdandum, quoniu[m] ip- se est arca noui testamenti mystica: continens in se diuinæ maiestatis secretum, vel amine carnis oblectum. Ipse itidé est mensa illa propositionis: in qua collocatur panis vitæ, sacratissimumque eius corpus iugiter coram domino. De < Psal. 22> qua mensa loquitur propheta in psalmo. Parasti in con- spectu meo mensam aduersus eos qui tribulant me. Est etiam Christus altare spirituale, in quo offeruntur no- stra vota & preces: quoniam per ipsum à deo acceptan- tur. Denique idem est mare æneum sacerdotum: in quo abluuntur ab inquinamentis, quoniam fons est misericor dix copiosus, immò immensu gratiæ pelagus: inquo pec- cata nostra abst ergutur & diluuntur. Apud dominum e- nim misericordia: & copiosa apud eum redemptio. < Psal. 130 Es. 1. 16> 5 < Can. 3> In quinto versu. Sponsum serto coronatum. Apud Esaia Christus spiritus domini vnectus: dicere perhibetur. Induit me dominus vestiméto salutis, & induméto iustitiæ circu didit me: quasi sponsum decoratum corona, & quasi sponsam ornatam monilibus suis. Vbi seipsum nominat sponsum decore coronæ adornatum: præsignificans ip- sius sacræ coronæ spinæ sacramentum. Præterea Sa- lomon in cantico canticoru ait ad animas fideles sponsæ pedissequas. Egredimini filiæ Syo & videte regé Salomo né in diademate: quo coronauit illu mater sua i die despo- sationis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0325.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 310 uam rationem, quoniam eos demùm victores coronabit in cælis. Denique est præmium eorundem: quoniam est ipsorum merces copiosa in regno cælorum, quemadmodum dixit Abrah[æ]c. < Gen. 15> Ego protector tuus sum: & merces tua magna nimis. Accommodatior autem huius carminis esset sermo: si geminata coniunctione ita legeretur, sors, & corona, & præmium, quoniam non solet coniunctio illa inter primum & secudum copulatum poni: nisi etiam collocetur inter secundum & tertium: si affuerit. 2 In secundo versu. Tuos coronet aurea. Adiectiu[m] illud, in ablatiuo casu collocari intelligatur. & corona spinaea in nominatiuo, vt sensus sit, tuum sertum spineum in terrissuo capiti impositum: aureo nos diademate coronet in cælis. Sustulit enim Christus hic pro nobis spineam coronam, vt aure[us] coronæ decore nos exornaret in regno cælesti. In tertio autem versu corona domini spinaea dicitur mystica: quia significabat regnum & dominatu[m] Christi in Iudæos & omnes fideles, quanuis id non intelligentes milites: per ludibriu[m] ipsum appellarint regem Iudæorum. Coronæ autem spinae patrocinium susceptu[m] est ab iis: ad quos delatum est hoc sacrum pignus, cuius præsidio & munimine tuti redduntur ab hostium insulibus: & protectione firmantur. Demùm vox melica dicitur vox harmonica, nam melos vnde id deducitur adiectiuu[m]: concentum & melodiam signat. 4 In quarto versu. Nostra conseruat regio Inclyta Gallorum regio & præsertim florentissima vrbis Parisiensis: hunc sacrae coronæ spinae thesaurum conseruat in regio illius palacio reconditum. Instante autem iudicio extremo, Christus hoc resumer depositum, humanæque custodiæ commissum: quoniam sicut cum cruce, clavis, flagellis & aliis suæ passionis insignib[us] apparebit in iudicio, ita & cum spinaea corona angelico ministerio deferenda. Quare vt ipsa corona exhibeatur coram omnium conspectibus: repetetur à Christo, & ab eo loco vbi reposita est accipietur. In quinto verò versu Christus in huius mundi stadio dicitur nos coronare tanto diademate, coronæ scilicet spinae, quoniam nos exornat & nobilitat eo beneficio. vt repositum apud nos habeamus tâ preciosum thesaurum, contactu sacratissimi capitis sui consecratum, & precioso
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0326.png
Transcription: ATR-1
302 HYMNORVM precioso suo sanguine sanctificatum, quo tam amplo raróque donario multisque negato populis: quodammodo coronari, ac insigniri videmur. DE EADEM SVSCEPTIONE CORONÆ 1 Eternæ rex altissime Reddens coronas perditas: Da coronæ sanctissimæ Laudes proferre debitas. 2 Corona Christi capitis: Membra coronat hodie. Honoribus exhibitis: Concrepet uox letitiæ. 3 Sertum signat victoriam: Qua Christus mortem expulit. Spinae, nostram miseriam: Qua caput nostru[m] sustulit. 4 Vitæ coronam reperit Corona mortis auxiæ. Quo mors soluta deperit: Datur triumphus gratiæ. 5 Tu fructus trium seminum. Iesu corona uirginum. Corona continentium: Coniugatorum præmium. 6 Qui tanto diademate Nos coronat in stadio: Cum utriusque p[er]nucmate Sit laus patri cum filio. Amen. Præsens hymnus, & in carminis ipsius modulatione & materiæ pertractatio[n]e: præcedet[i]ti hymno persimilis est, habet enim formam & speciem carminis iambici: quanuis eius exactam legem non obseruet, sed potius consonatiæ carminum eiusdem versus in exitu syllabarum conformitatem. Pertractat etiam coronæ spinae domini laudes ac præconia: quid mysticæ illa signeta daperiens, & quatu[m] nobis beneficium cõtulerit æternæ scilicet coronæ in celis consecutionem. 1 ANNOTATIONES. In primo versu. Reddens coronas perditas. Per lapsum primorum parentum, perditæ sunt quamplurimæ coronæ: quas assecuti fuissent homines si perstitisset Adam in suam innocentia[m], quoniam ad eas peruenissent finito huius vitæ curriculo: quas tamé per præuaricationem protoplastorum & inde sequentem propriam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0327.png
Transcription: ATR-1
EXO. 303 propriam ipsorum culpam perdiderunt. Eas autem coronas Christus nobis reddidit: quoniam per passionem suâ & mortem reclusit nobis Ianuâ paradisi, aditumque præstitit ad percipiendam æternę glorię coronam prius amissam. 2 In secundo versu. Corona Christi capitis. Id per appositionem intelligendum est: non sciunctione, vt hic habetur sensus, quòd corona spinea Christi qui est caput nostrum, hodie coronat membra, siue nosipsos, qui su mus inuicé membra in corpore mystico, vt hoc modo caput ad membra aptam habeat concinnitatem: quæ non ita eluceret nec esset conspicua, si caput Christi intelligemus hoc in loco corporaliter: quòd spinis fuit confixum. Sanè Christus est caput nostrum: quoniam ipsum dedit deus caput super omnem ecclesiam, & ipse est caput corporis ecclesiæ, vt ait Paulus. Corona aute domini spinea: dicitur hodie membra coronare: quoniam eius præsentia & solennitas: magno nos afficit honore, & nouo beneficio adornat, quemadmodum in fine præcedentis hymni dictu est secundum eandem sententiam: quòd tanto diademate coronæ scilicet spinæ, Christus nos coronat in stadio. 3 In tertio versu. Sertum signat victoriam. Explicatur hoc loco mystica significatio coronæ spineæ domini, secundum quâ, corona designat victoriam: qua de morte Christus triumphauit, quòd victores, apud antiquos: corona solebant adornari in signum victoriæ. Idcirco sancti in regno cælorum mundo triumphato gloriosi: visti sunt gestare coronas in capitibus eorum. Spinæ verò quibus coronatus est Christus designant humanæ conditionis miseriâ, quam Christus qui caput est nostrum pertulit in præsentis vitæ incolatu, quoniam inter cætera miseriæ nostræ incommoda hoc ipsi Adæ domino est inflictum: quòd cum operaretur terrâ, produceret illi spinas & tribulos. Itaque in argumentum nostræ miseriæ à Christo toleratæ: caput eius spinis est confixum. 4 In quarto versu. Vitæ coronam reperit. Mortis anxie corona, fuit ipsa corona spinea: quam tépore mortis & passionis suæ amarissimę Christus pertulit, immò quæ cum cæteris illi inflictis tormentis mortem demùm intulit. Illa autem attulit nobis coronam vitæ: quoniam promeruit nobis & cōtulit vitæ perpetuæ in cælis hæreditatem ac consortium. Ipsa nanque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0328.png
Transcription: ATR-1
EXO. 341 summum fine tenet sine 3 Quæ uirgo peperit, uirgoq[ue] permanet Lactauit propriis uberibus deum: Portantemque gerebat Vlnis prona trementibus. 4 Fælix multiplici laude puerpera: Regis porta sui clausa perenniter. Mundi stella fluentis: Floris uirgula regia. 5 Te nunc suppliciter sancta theotocos Regis perpetui sponsaq[ue] poscimus: Vt nos semper, ubique Miti munere protegas. 6 Sanctis obtineas uirgo precatibus Pacis præsidium dulce diutinæ: Nobis atque beati Regni dona perennia. 7 Præsta summe pater, patris & unice: Amborumq[ue] simul spiritus annue. Qui regnas deus unus: Omni tempore seculi. Amen. Præsens hymnus, tricolos est atque triformis: quòd in vno quoque versu tria carminum genera co[m]plectatur. est & tetra stophos: quoniam post quatuor carmina ad pri mum genus completo iam versu reuertitur. Costat enim quisque versuum ex duobus primis carminibus asclepiadæis, tertio autem pherecratio (quod dactylicu[m] est trime- trum: constans ex primo pede spondeo, secundo dactylo, & tertio spondeo vel trochæo) quarto verò carmine gliconico. N[on] tamen vbique seruatur recta huius carminis lex. N[on]a in primi versus secundo carmine, loco primi chori[n]ubi ponitur ionicus maior: costans ex duabus primis sylabis longis & reliquis duabus, breuib[us] cu[m] secu[n]da syllaba dictionis ecclesia: sit loga: eo quòd apud Græcos per scribitur, quæ apud Latinos semper in e longum conuer- titur.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0329.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 343 mentemque vniuersa secundum diuinitatls maiestate. At quoniam ipsa, deitatis filij sui haud dubiè erat conscia: cu[m] humilitate, veneratione, & tremore illum in annis infantilibus, & correctabat & brachiis gestabat, non immemor se illum gestare: qui totum hunc mūdum immensa virtute gubernat, idcirco prona siue inclinata & humilis, eum hic gestasse dicitur vlnis tremetibus: ob veneratione, dignitate, & reverentiâ eius qui portabatur. 4 In quarto ver su. Floris virgula regia. Alludit illa sentetia ad illud Esaiæ oraculum: sæpius ante adductum. Egredietur virga de radice Iesse: & flos de radice eius ascendet. Vbi nomine vir < Esa. 11> gæ, sacratissima virgo: & nomine floris, dominus noster Iesus Christus accipie[n]dus est. Itaque hic virgula regia dicitur semper sancta virgo: quia ex regali progenie exorta refulget, & de stirpe David nata. Virgula inquâ floris= quoniâ ex ea flos ille suauissimus prodiit, cuius odore bono totus mundus: ad vitam reuocatus est. 5 In quinto versu. Tenu[n]c suppliciter sancta theotocos. Id nomen grecum: idem significat latinè quod deu[m] pariens, vel dei genitrix, siue deipara. Quod quidè epithetum: illi merito & verè ab ecclesia catholica attributu[m] est, primu[m] in tertio co[n] cilio vniuersali, atque inter quatuor primas sacrosanctas patrum co[n]ciones tertio loco celebrato apud Ephesiu[m], sub Celestino primo, summo pontifice, & Theodosio iuniore Romanoru[m] impetratore: in concessu ac coetu ducetorum patrum, circa annum domini quadringentesimum vicesimum quartum. In quo damnata est impij Nestorij vesania atque blasphemia: astruentis sacrosanctam virginem Mariam non dei sed hominis tantummodo suisse genitricem, vt aliam personam carnis, aliâ[m] faceret deitatis: Christumque verum deum esse negaret. Ad cuius explodenda[m] hæresim decreuit vnanimi sententia, illa celeberrima synodus: q[ui] beata virgo, deinceps theotocos, id est dei mater appellaretur. Idè quoque deinde corroboratum est & secunda assertione denuo approbatum temporibus Vigilij summi pontificis: contra repullulantem ipsius Nestorianæ hæreseos per improbos affectatores impietatem, circa annum domini quinq[ue] gentesimum & cinquagesimu[m]. Nempe ea tempestate, Constantinopoli quinta synodus habita est contra Theodorum & eius astipulatores: qui v ij affirma-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0330.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM affirmabant beatam virginem, solum hominem non etia[m] deum & hominem peperisse. Qua quidem in synodo rursum constitutum est authore Platina: vt beata virgo, theotocos diceretur, quia deum suo partu nobis ædidisset. Cæterum quanuis ea dictio theotocos quatuor habeat suas syllabas breues: quòd in trib[us] postremis syllabis peroparum apud Græcos scribatur, necessitate tamen carminis adactus author: hic secundam eius syllabam producit. IN EODEM FESTO ASSUMPTIO- nis: alius hymnus. Quàm glorifica luce coruscas: Stirpis Dauidicæ regia proles. Sublimis residens uirgo Maria: Supra cæligenas ætheris omnes. 2 Tu cum uirgineo mater honore: Angelorum domino pectoris aulam Sacris uisceribus casta parasti. Natus hic deus est corpore Christus 3 Quem cunctus uenerans orbis adorat: Cui nunc rite genu flectitur omne. A quo nunc petimus te ueniente Abiectis tenebris gaudia lucis. 4 Hoc largire pater luminis omnis. Natum per proprium flamine sacro. Qui tecum nitida uiuit in æthra: Regnans ac moderans secula cuncta. Amen. Præsens hymnus vnico genere carminis componitur: quod est dactylicum: tetrametrum, hypercatalecticum. Dactylicum quidem: à pede dominatu in eo tenente. Tetrametrum, à numero pedum. quoniam singula carmina quatuor continent pedes. Et hypercatalecticu[m]: quoniam in medio vna syllaba superecrescit. Constat enim id carmen ex pētimetri dactylica heroica, id est duobus pedibus & medio, carminis heroici, habens primo loco semper spondeum, secundo verò dactylum: & deinde syllabâ longam adiectam, quæ debet ob sonoritate carminis clau- dere
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0331.png
Transcription: ATR-1
E X P O. 345 dere dictionem: & vltima esse syllaba alicuius dictionis. Tertio autem loco hoc carmen semper habet dactylum: quarto verò spondeum vel trochæum. Laudatur in hoc hymno sacratissima virgo, quòd regia stirpe ædita, claro virtutum & gratiarum splédore sit mirificè adornata, nô solum cum in terris facta est dei mater: sed & nunc in cælis, vbi super omnes sanctorum ordines gloriosa residet. Porrò sacræ assumptionis ipsius gloriam diffusius expró. p[er]simus in opusculo de huius solennitatis celebritate ædito. idcirco ab illa latius explicanda nunc supersedendum duximus: & ad annotationes pro more transeundum. I IANNOTATIONS. In primo versu. Stirpis Daui dicæ regia proles. Quoniam id nomen Dauid, d terminalem habet & postremâ literam non t, in adiectiuo Dauidicus inde formato manere debet litera d in tertia syllaba, quare Dauidicus scribendum & proferendum est: non Dauiticus. Rursum Latini id nomen (quod apud Hæ bræos inflexionem per casus refugit) declinant plærûque more nominis tertię declinationis, & probati authores in obliquis illius nominis sic infexi vt Dauidis, Dauida: me diam illam syllabam producunt vt Mantuanus in prima Parthenicæ. Sic Dauida pater tulit: Ezechiâsque Manassem. Sic Erosmus Arâ genuit: Salmona Naason. Quare deriaturum ab eo adiectiuum Dauidicus: secundâ illâ syllabam debet habere longam, quod studiosè seruant exactiores & tersiores latinæ linguæ authores. Vt mâtuanus in eode opere. Cû coetu comitata graui Dauidica virgo: In patriâ reduxi flexit vestigia gressu. Quod etia si sedulo obseruasset hic hymnographus secundu[m] carmen primi versus reddidisset nitidius & aptius. 2 In secundo versu. Angelorum domino. Non seruatur hoc in versu recta huius carminis lex. Nam in prima sede loco spondei ponitur amphimacrus, pes trisyllabus: vnâ breué syllabam duabus longis interiectam habens, qui in huiusmodi carmine dactylico nunqua[m] pro spódeo poni solet. At verò si hoc modo legeretur illud carmen. Cæloru[m] domino pectoris aulâ. Et aptum esset carmem & grata prolatio ob debi tum syllabarum numerum, pedumque situm: necnon & sententiæ integritas atque decetia seruaretur. Cosimiliter in vltimo eiusde secundi versus carmine: contra dactylici v iij metri
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0332.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum metri legem ac regulam trochæus pro spondeo in prima fede collocatur. Verùm illi facilè occurreretur vitio: si co[m] mutato duarum primarum dictionu[m] ordine hoc modo co[m] texeretur carmen. Hinc natus deus est corpore Christus. 3 In tertio versu. A quo nos petimus te veniente. Relatiuum te, sacrosancta virginem mo[n]strat: ad quam solam in tribus primis versibus dirigitur sermo. Petimus aute[m] in hac oratione ipsam venire in nostru[m] subsidiu[m]: potissimum in agonia & angustia mortis, vbi omni humano auxilio destituti: summopere dei & gloriosè virginis Mariæ angelique custodis indigebimus præsidio, ne malignus rapiat vt leo anima[m] nostram. 4 In quarto versu. Hoc largire pater luminis omnis. Nomine luminis, spiritualia dona à deo in creaturas rationales profluentia, hic rectè intelliguntur quemadmodum Iacobus ait. Omne datu[m] optimum & omne donum perfectum, de sursum est: descedes à patre luminum. Flam[m]e aute[m] hic neutri generis est idem significans quod spiramen siue spiritus sanctus, & nomen verbale est: formatum à flo, as. Nam si masculinum esset nomen: significaret sacerdotem gētilium, vt Romanoru[m], quæ significatio huic loco nequaquam congruit. Deniq[ue]: æthra disyllabum hic proferendu[m] est: vt satis ostendit ipsa carminis ratio, & significat splendorem siue fulgorem ætheris: hic autem pro ipso toto cælo sumitur. DE SANCTO STEPHANO: rege Hungariæ. Audent cæli no- 3 Pannonia gratulatur: G ua luce: Angelica uox dum sonat. Tonitrui uox du[m] Decrepitus dux cum Gesa: clangit. Dei cepit repromissa. Nouo rege nouo duce 4 Inquit missus æthereus. Gedeonis tuba barrhit. Su[m] ptomartyr Stephanus: 2 Per quæ fratres liberan Et qui nascetur Stephan[us]: Paganismi cæcite. (tur Rex erit et apostolus. Hungarorum gēs lætatur 5 Pater credes admirat[ur], Ortu prolis et magistri. Pauens mater re rimatur. Rore
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0333.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 347 Roresimul perlustratur 9 Hic est miles, rex, & Orthodoxæ fidei. rector. 6 Crescunt dona, crescunt Qui dum rexit & regnauit laudes: Hostis tandem de tortura Cor cõgaude, vox nō cesset Gentem suam liberauit. Cum non sistat operari 10 Hierarchiæ iam con- Summus rerum artifex. gaudent: 7 Puer natus vegetatur: Cum rex regni prædicatur. Et in regem coronatur Reparandam ad ruinam: Regnum rite gubernatur: Saxa quadrauit verbere. Fides Christi dilatatur. 11 Almo patri sit gloria 8 Sydus claret matutinu[m] Natóque sit victoria: Ante solem fert vexillum. Amborum cum spiramine Per quod, solis fulsit lumen In sempiterna secula. In Hungaroru[m] mentibus. Amen. Præsens hymnus in solo syllabarum numero conuenit cu[m] carmine iâbico dimetro, habes in vnoquoque carmine instar illius, octo syllabas. Quòd si pauciores inueniantur forsan ob librum mendosum, adiiciendæ sunt. sin verò plu res quàm octo, resecandæ, vt saltem debitus syllabarum numerus hic seruetur cum hoc metro communis. Nam pedes nullo modo habet hic hymnus illi generi carminis congruentes, sed sine discrimine nunc trochæu[m] nunc pyr- richium in quauis sede, nunc verò spondeum in secunda liberius admittit. Commemorantur in eo præconia sancti Stephani regis Hungariæ: cuius vita (vt clarior ha- beatur totius hymni intelligentia) quoniam vulgata non est neque apud omnes cognita, hoc loco paucis est per- stringenda. Post Attilam qui primus fuit author ingressus Hunnorum in Hungarium, quartus illorum immani- um populorum (quos ob feritatem & seuitiam appella- runt ea tempestate flagellum Christianorum) princeps: fuit Geysa, author secundæ ingressionis Hunnorum in Pannonia[m]: quàm à se deinde vocarunt Hungariâ. Is & si more illi barbaræ gentis, in suos efferus esset & crudelis v iij in
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0334.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum In alienos tamen vt Christianos mitis erat & benignus quanuis adhuc à vera fide alienus foret & gentilis. Vnde Christianis omnibus regnum suum intrare volentibus ho- spitalitatem & benivolentiam exhibuit, clericis & mona- chis potestatem fecit suam præsentiam adeundi: quibus de fide Christiana differentibus libenter accommodauit aurem, & tandem ipse credidit in Christum cum familia- ribus suis. & sacro baptismatis fonte ablutus est, propo- nens apud se omnes suæ diuioni subiectos etiam ad ortho doxæ fidei confessionem adducere. Cumque id negocij animo solicito secum voluntaret tacitus: vidit in somnis a- stantem sibi iuuenem aspectu decorum (erat autem is: an- gelus eius custos) qui à deo se missum co[n]testans, iussit i- psum omné illâ qua angebatur curam animo deponere: quoniâ quæ meditabantur per eum non erant omnino co[n] plenda, quòd manus haberet humano sanguine in bello effuso pollutas: sed per filium sibi diuino munere nascitu- rum. Facta est deinde eidem Geysæ & eius coniugi altera reuelatio à beato Stephano protomartyre. quòd filius i- psoru[m], Stephanus vocari debeat. Qui cum natus esset, à san- cto Adalberto archiepiscopo Pragensi per summum pon tificem ad Hungariam misso, baptisatus est: & primus ab incunabulis Christianus rex Hungarorum. Et factus est ipsis non solum moderator regni: sed & apostolus & præ- dicator veritatis catholicæ, totumque regnum suum inte grè conuertit ad Christum, quare & gēris illius patronus est præcipuus: tutelarisque & defensor singularis ac vni- cus. Nempe cum vitam ageret, ipsam tutatus est sedulo ab infestis hostibus, illorum vires armis co[n]tundendo, aut precibus ad deum non minus qnàm gladio pro suo popu lo dimicando, illique pacem impetrando. Celebratur au- tem quotannis dies eius festus: vicesima die Augusti. Por rò transiuit ex hoc regno temporali ad cæleste: anno ver bi incarnati tricesimo octavo supra millesimum, sepultus in Basilica Albensi quam in honore dei genitricis co[n]stru xerat: vbi multis coruscat miraculis. IANNOTATIONES. In primo versu. Tonitrui vox dum clangit. Clangere, est tuba personare ad ineun- dum prælium. Vnde clangor, tubæ sonitus. Virgilius. Astra serit sonus armorum, clangorque tubarum. Cum autem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0335.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 349 autem tonitruu[m] perstrepit in nubibus subito fulgore totus acer emicat, ita & in noua huius sancti celebritate (cuius splendor virtutis mirificè rutulat) noua laudum resonare debent præconia vt in noui regis festo, innouentur & gaudia. At verò cum idem versus subiungit in quarto carmine, Gedeonis tuba barrhit: insinuat historiam sacram quæ in libro ludicum scribitur de Gedeone. quo modo ipse cu[m] < Iudicum 7.> trecentis viris pugaturus contra Madiam, stetit circuitu castrorum hostilium, & clangore continuo buccinarum, co[n]fractionéque lagenarum fictilium & fulgore lampadum, totum exercitum hostium profligavit & in trerpidam fugam conuertit. ita & hic sanctus Stephanus tuba suæ vocis alti loca personans, omnem deorum veterum immò dæmoniorum cateruam effugavit à phanis Hungariæ, & totam illam regionem deo consecrauit denique barrhire, proprium est elephantorum, qui etiam barrhi ab authoribus nominantur. & cum vocem ædunt, barrhire dicuntur. Inde barrhitus, vox elephanti. 2 In secundo versu Ortu prolis & magistri. Non hic orto legendum est, vt habet libri mendosi. Nam illud, adiectiuum est participium, cui deest nomen substantiuum, neque cum genitivo constitui potest quemadmodum hic ponuntur genitui ab illo ablatiuo regendi. Sed si ortu legatur, & sententia & oratio erit apta Proles aute[m] & magister, & beatus Stephanus, qui nunc celebratur? proles inquam Hungarorum, quoniam ex ipsis oriundus & exortus est. Magister verò, quoniam illorum in Christi fide institutor ac doctor. 3 In tertio versu. Decrepitus dux cum Gesta. Licet in oratione soluta vox illa Gesta trisyllaba scribatur ac proferatur, interiecta y Græca inter duas syllabas in hoc tamen loco & carmine, abiecta y, proferri debet disyllaba, vt non excedatur numerus syllabarum cuique carmini debitus. Neque enim trisyllabam admitteret ipsa carminis structura. 4 In quarto versu. Rex erit & apostolus. Græcum est id nomen apostolus, significans idem quod missus. Quoquidem nomine insigniti sunt & nucupati à domino, præsertim illi duodecim ab eo electi & missi ad annuntiationem euangelij in omnem terram. Secundo tamen loco & post eos, sancti viri in diuersas regiones diuina dispensatione missi vt illis primum euagelizarent mysteria fidei, dicuntur
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0336.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum dicuntur etiam illorum populorum quibus annunciarunt eloquia dei, apostoli. Sic enim sacratissimus pater Dionysius Areopagita: Galliarum dicitur apostolus, & sanctus Firminus: Ambianensium, ita & beatus iste Stephanus: rectè dicitur Hungarorum apostolus. 5 In sexto versu. Cum non sistat operari. Simplex pro composito hic intelligatur sumptum: scilicet sistat pro desistat quod sæpe vsu venit: vt ponere pro deponere, mittere pro dimittere, & legere pro eligere plerunque accipitur. 8 In octavo versu. Ante solem fert vexillu[m]. Id dictum putetur, quoniam lucifer vt solaris ortus prænuncius: ante solem exoritur: & eam ob rem: ante solis lucem dicitur quasi signum & vexillum ferre. Ita & ipse Stephanus ex ortus est, vt lumen Christi (qui est sol iustitiæ) luceret in cordibus Hungarorum. 10 In decimo versu. Hierarchiæ iam congaudent. Si gaudium est angelis super vno peccatore poenitentiam agente: quantò magis super totius vnius populi à ritu gentilitio ad Christum conuersione? Itaque cælestes hierarchiæ & angelici spiritus hic congratulati fuisse dicuntur: cum beatus Stephanus Hungariæ rex institutus est. Qui ad instaurandum ruinam & lapsum Hungarorum à fide: saxa eorum corda in quadrum disposuit, & virtuti exercem de adaptauit crebra prædicationis inculcatione: quasi mal leo assiduè feriente & excidente à cordibus eorum quod inutile visum est, quemadmodum ædificij ruinam reparaturus: saxa in quadratam redigit figuram assiduo verbere celtis aut scalpri, tollentis quod in eis superfluum est. Id sancto Ludovico: rege Francorum. Aude mater ecclesia G Nouæ laudis præconio: Quam Ludouici gloria Solenni replet gaudio. 2 De regno terræ uehitur Ad regni cæli solium: Cuius vita dinoscitur Forma uirtutum omnium. 3 Fide purus, spe patiens. Et charitate feruidus. Omni petenti largiens: Pius,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0337.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 351 Pius, p[ro]udicus, prouidus. 4 Fraus, furor, violentia Relegantur à subditis Signa coruscant uaria: Virtutum eius meritis. 5 Pro corona iustitiæ Iam coronatus gloria: Nostræ memor mise- riæ Cæli procuret præmia. 6 Trino deo et simplici: Laus, honor, uirtus, gloria. Qui nos regis mirifici Coronet per suffragia. Amen. Hymnus iste formam gerit carminis iambici dimetri, ob certum syllabarum numerum in vnoquoque eius carmine seruatum: qui etiam debetur illi generi metri. Eius tamen pedes non habet legitimè dispositos, nam loco iâbi in secunda sede nunc spondeum habet, nunc trocheum alijs etiam in locis plærumque trochæum admittit pro spondeo aut iambo. Verùm alterna eiusdem versus carmina vt primum & tertium inter se, similiter secundum & quartum adiniuicem mutuum habent responsum in desinentia & exitu syllabarum: studiosè loco legis metricè obseruatum. Incitatur in eo tota fidei u[m] cōcio: ad celebranda sanctissimi Ludouici regis Francorum festa, cuius egregiè virtutes & præclara opera in regum Gallorum annalibus atque historijs amplissimè referuntur: & ex illis sunt requirenda, vt superuacuum ferè videri possit: illa latius ibi dem explicata hic repetere. I IANNOTATIONES. In primo versu. Quam Ludouici gloria. Id nomen Ludouicus, visitatius atque vulgarius in lingua Latina ita profertur & scribitur: per u[m] scilicet vocalem in prima syllaba. Illam tamen sæpius alij in o commutant: dicentes Lodouicus, quòd duæ illæ vocales o & u, magnam ad inuicem cognatiocem & germanita tem habeant: quantum ad id quòd vna in alteram sæpius transit & ediuerso. Vt Ludocus dicunt Latini: vel Iodoc[us]. Iucundus pro Iocundus: adolescens pro adolescens. Id planè facit Mantuanus in vita sancti Ludouici Morbioli: cum ait. Nomen erat sacro ductum Ludouicus ab amne. Mystica
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0338.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM Mystica cum tenerum diluit vnda caput. Neque desunt terti, qui vt leniorem faciat prolationem & gratiorem au ribus: auferunt u consonantem à tertia syllaba, & dicunt præsertim in carmine, Lodoicus. Verum siue Ludouicus di xeris, siue Lodoicus: siue Lodoicus: nomina quidem sunt plura, res taine eadem. 3 In tertio versu. Fide purus, spe patiens. Hic tres ille virtutes præcipuæ, quæ hominem decent ad deum: attribu untur sanctissimo Ludouico, cum proprijs & admodum aptis epithetis. Nempe fidei puritas accommodatur: quòd syncæra esse debeat, & omnem aduersari superstitionem atque vanitatem. Vnde in actis apostolorum dicit beatus Petrus. Fide purificans corda eorum. Spes autem congruenter patiens dicitur: quòd expectatione cælestium bonorum inducat hominem adferenda æquo animo aduersa huius vitæ. Idcirco apostolus patientiæ annexuit spem: cum ita scribit ad Romanos. Sed & gloriamur in tribulationibus: scientes quòd tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio verò spem, spes aute non confundit. Rursum in eadem epistola alio loco. Si autem quod non videmus speramus: per patientiam expectam. Charitati verò feruor convenienter ascribitur: nam ignis est spiritualis diffusus in cordibus nostris per spiritum sanctum, qui datus est nobis. Vnde & spiritu feruentes nos iubet esse apostolus. In eodem versu. Omni petenti largiens. Inter cætera virtutum suarum studia atque exercitia, largitatem in pauperes & munificentiam in egenos exercuit hic rex clarissimus, vt de eo verè dicatur illud verbu psalmi. Dispersit dedit pauperibus: iustitia eius manet in seculum seculi, & quòd eleemosynas illius enarrabit omnis ecclesia sanctorum. Vt raros admodum inuenias sanctitatis titulo conspicuos cælestes incolas: qui ipsum liberalitate & effusa eleemosynarum erogatione aut æquauerint aut superauerint. Et quoniam intimis syncæræ charitatis viscib[us] misericors fuit: certè nunc misericordiam secundum Christi promissum consecutus est. 4 In quarto versu. Relegantur à subditis. Relegantur: elimantur, expelluntur & abiiciuntur. Fuit enim ipse sanctus Ludouicus, seruantissimus æqui: & regius iustitiæ sa- telles,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0339.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 355 telles, quoties per ocium licuit sibi, conscendens tribunal: & pauperum, viduarum, pupillorumque causas audiens ac breuiter expediens. Curauit item administratores iustitiæ in toto suo regno constitui viros sapientes & timentes deum: in quibus esset veritas & qui odio haberent auaritiam, < Exod. 18> vt in Exodo legitur Ietro suggestisse Moysi genero suo. Diligenter item ipse rex amator iustitiæ: perscrutabatur mores & acta eorum qui magistratum in ferendis iudiciis gerebant, an suo quisque (vt par erat) fungeretur officio, quare nullus fraudi, rapinæ, concussioni pauperum, & violentiæ apud subditos eius tunc erat locus. Sunt & duo alij omnino eiusdem formæ & generis hymni: de eodem sanctissimo rege compositi, dilucidi tamen satis & aperti: vt expositione non videantur egere. Quos quoniam elegantes sunt, & ad celebriorem facientes eius commendationem hic continuò subiunxi. DE SANCTO LUDOVICO: alius hymnus. 1 Noua regis præconia morbos, pestes, pericula solenni digna cantico suis fugando precibus. deuota promat Francia: 4 O quam dulce spectaculu[m] ca[n]tu plaudes angelico. in Ludouico cerneret: 2 Regis huius religio qui virtutis signaculum & aspectus gratissimus eius vultum inspiceret. mo[n]strabat: q[ui]d de premio 5 Nam vult[us] eius claritas eius gustaret animus. nunqua[m] in terrâ corruit 3 Monstrat quoq; miracula nec affectus benignitas quætus sit in cælestibus: deo præsente caruit. De eodem: alius hymnus. 1 Hymnum nouæ lætitiæ vitam inuenit moriens regi canamus omnium: tali foelix certamine. qui sancto regi Franciæ 4 Nam sic in vita viguit: noui dat regni solium. vt patiendo vinceret. 2 Ludouicus ex nomine & hoc in morte meruit: Lucis dator exprimitur: vt moriendo viueret. & custos in certamine 5 Vivit ergo foeliciter præsentis vitæ ponitur. rex Francoru[m] in gloria: 3 Crucis hostes concutiens quæ Christo singulariter concussus ægritudine: sua repleuit gratia. DE
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0340.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM IDE SANCTO AUGUSTINO. M Agne pater Au gustine Preces nostras suscipe: Et per eas conditori Nos placare satage. Atque rege tuum gregem Summum decus præsulum. 2 Amatorem paupertatis Te collaudant pauperes: Assertorem ueritatis Amant ueri iudices. Frangis nobis sauum mellis: De scripturis disserens. 3 Quæ obscura prius erat Nobis plana faciens: Tu de uerbis conditoris Dulcem panem conficis. Et propinas potum uitæ De psalmorum nectare. 4 Tu de uitæ clerico-rum Sanctam scribis regulam. Quam qui amat & sequuntur: Viam tenent regiam. Atque tuo sancto ductu Redeunt ad patriam. 5 Regi regum salus, uitæ: Decus & imperium. Trinitati laus & honor Sit per omne seculum. Qui consortes nos ascribat Supernorum ciuium. Amen. Hymnus iste, trochaicus est: alemanio metro & euripidio alternatim intermixtis compositus, sicut hymnus ille prius explicatus. Corde natus ex parentis: ante mundi exordium. Verùm non ita accuratam seruat legitimoru[m] pedum suis in locis constitutionem: cum loco trochæi nunc spondeum, nunc pyrrhichium, nunc iambum recipiat. In eo ad beatum Augustinum supplex habetur fidelis populi oratio: vt nobis apud deum patronus sit & adiutor. Eximiae itidem illius virtutes: paupertas spiritus, syncæritas veritatis catholicæ, diligentia interpretandi scripturas sacras, & conscriptio regulæ monasticæ: deinde celebratæ. Quæ omnia latius innotescunt cum cæteris hic no[n] expressis eius præconijs, ex vita eiusdem: quam conscripsit vir venerabilis Possidonius, episcopus Calamensis, qui quadraginta ferè annos cu[m] ipso beato Augustino conuersatæ est & magna
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0341.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 333 magna eidem familiaritate quotidianâque consuetudine coniunctus. Et quoniam illa facilè à quous haberi potest, iampridem in lucem emissa, non opus est ipsam hic recensere, ne actum agere videamur aut superuacuo labore occupari. I CANNOTATIONS. In primo versu. Nos placare satage. Satago secunda syllaba correpcta: ex aduerbio & ago componitur, facit præteritum sategi: supinum verò satactum. Significâtque nunc anxium & solicitum esse, geni tiuumque poscit. Terentius. Is suarum rerum satagit. N[ost]u[m] festinare & diligentem esse. Plautus. Nunc satagit: adducit domum. Denique interdum eniti signat & laborare, vt in hoc loco: & in hymno superius explicato de sancto Paulo, & mente polum nos transferre satage: id est stude & conare. 2 In secundo versu. Amatorem paupertatis. Euangelicæ paupertatis atque spontaneæ beati Augustini: testimonium perhibet Possidonius in vita ipsius dicens, quòd factus presbyter monasterium intra ecclesiam mox instituit: & cum dei seruis viuere coepit secundum modum & regulam sub sanctis apostolis constitutam, maximè vt nemo quicquam proprium in illa societate haberet: sed essent eis omnia communia, & distribueretur vnicuique prout cuique opus erat, quòd iam ipse prior fecerat: dum de transmarinis ad sua remeasset. Quòd si amplius expetitur paupertatis ipsius argumentum audiatur rursum Possidonius de eo scribens. Testamentum autem nullum fecit: quia v[er]n[um] de faceret, pauper Christi non habuit. In eodem versu. De scripturis differens. Singularis in beato Augustino fuit diligentia conscribêdi libros ad explanationem diuinorum eloquiorum: vt his verbis testatur possidonius. Tanta autem ab eodem dictata ac ædita sunt, tantaque in ecclesia disputata, excerpta atque emedata: vel aduersus diversos hæreticos conscripta, vel ex canonicis libris exposita ad ædificationem sanctorum ecclesiæ filiorum: vt ea omnia vix quisquam studiosorum nosse ac perlegere sufficiat. Dicitur autem hic Augustinus de scripturis differens, nobis fauum mellis frangere: propter admirabilem sui eloquij suauitatem & sermonis dulcedinem, quam in suis operibus habet, necnon & propter sacrorum eloquioru[m] dulco rema
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0342.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum 356 <Psal.118.> rem: de quibus dicit psalmus. Quàm dulcia faucibus meis eloquia tua: super mel ori meo. Et alio in loco: iudicia <Psal.18.> domini dulciora dicuntur super mel & fauum. <Deut.8.> 3 In tertio versu. Tu de verbis conditoris. Quoniam non in solo pane viuit homo: sed & in omni verbo quod procedit de ore dei Et de isto pane, potuque spirituali Ecclesiasticus: quòd dominus cibauit virum iustum & timentem deum pane vitæ & intellectus, & aqua sapientiæ salutaris potabit eum. De psalmorum autem nectaræ hic præsertim fit mentio: quoniam in psalmos omnes beatus Augustinæ copiosam & luculentam elaborauit expositionem, Cuius sententias breuibus constrinxit. Cassiodorus: in sua elucubratione admodum præclara super psalterium. <Eccl.15.> 4 In quarto versu. Tu de vita clericorum. Regula illa à beato Augustino constituta: inscribitur de communi vita clericorum cuius initium est. Ante omnia fratres charissimi diligatur deus, deinde proximus: quia ista præcepta sút principaliter nobis data. Quàm deinde eximius parer Hugo de sancto Victore, eam professus: breui & facili explanatione elucidauit. At verò clerici dicuntur non (vt vulgaris est multorum sententia) scolastici aut eruditi, vel studio literarum addicti, sed qui ecclesiastico ordini se manciparunt, & iam sacris initiati sunt aut propemodum vt tientur dispositi, atque ad id destinati. Cleros enim: Latine sors dicitur, siue sorte electus. Inde clericus: sortitus dici potest & in domini sorrem ascitus, qui scilicet ecclesiasticæ vitæ institutum amplectitur. Hieronymus ad Nepotianu[m]. Propterea vocantur clerici, quia de sorte sunt domini: vel quia dominus ipse, sors id est pars clericorum est. Et quia vel ipse pars domini est, vel dominum partem habet: talem se exhibere debet, vt & ipse possideat dominum & <Num.21.> ipse possideatur à domino. In eodem versu. Viam tenent regiam. Via regia hic dicitur recta mandatorum dei <Num.20.> semita, quæ ducit ad vitam. non declinando ad dexteram aut sinistram per abrupta aut deua vitiorum. Dicitur enim enim in rebus corporalibus via regia, quæ publica est & trita regionis via: per quam constitutum est & consuetum viatores ipsos progredi debere, vt in libro Numeri capite vicesimoprimo dixerunt filij Israel ad Scon regem Amor reorum.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0343.png
Transcription: ATR-1
EXO. reorum. Via regia gradiemur: donec transeamus terminos tuos. Quod & in præcedente eiusdem libri capite ad regé Edom his dixerant verbis. Gradiemur via publica: nec ad dexteram nec ad sinistram declinantes, donec transeamus terminos tuos. Et rursum eodem loco. Per tritam gradiemur viam. Itaque à sensibili via & materiali ad spiritualé & mysticam hic apta est translatio. 1 DE SANCTO MICHAELB archangelo. Christe sanctorum decus angelorum Rector humani generis & author: Nobis æternum tribue benignus Scandere cælum. 2 Angelum pacis Michael ad istam Cælitus mitte rogitamus aulam. Nobis ut crebro ueniente crescant Prospera cuncta. 3 Angelus fortis Gabriel: ut hostem Pellat antiquum, uolitet ab alto. Sæpius templum ueniens ad istud Nostri misertus. 4 Angelum nobis medicum salutis: Mitte de cælis Raphael: ut omnes Sanet ægrotos, pariterq; nostros Dirigat actus. 5 Hinc dei nostri genitrix Maria, Totus & nobis chorus angelorum Semper assistant: simul & beata Concio tota. 6 Præstet hoc nobis deitas beata Patris ac nati, pariterq; sancti Spiritus: cuius reboat in omni Gloriamundo. Amen. Carminis sapphici forma non omnino ad vngué seruatur in hoc hymno. Nam interdum loco trochæi in prima x sede
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0344.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 323 que felle illius piscis imposito oculis Thobiae senioris visum sexennio illi adeptum restituisse. 5 In quinto versu, Et beata concio tota. Concio, onis: aliquando locum suggestumque significat, vnde ad populum verba fiunt, aliquando verò ipsam populi multitudinem, conuocatam adaudiendum concionantem. Denique interdum ipsam orationem signat: quæ habetur ad populum. Inde concionari: est ad populum orationem habere, & concionator, qui publicam habet orationem. Cæterum ratione secundæ acceptionis, omnis congregatio, coetus et concessus multitudinis, nomine concionis significatur, vt hic omnis sanctorum chorus: concio dicitur. IDE SANCTO MICHAEL: alius hymnus. Ibi Christe splendor 3 Quo custode procul pello patris Rex Christe piissime Vita, uirtus cordiu[m]: Omne nefas inimici: In conspectu angelorum Mundo corde & corpore Votis uoce psallimus. Paradiso redde tuo Alternantes concrepando Nos sola clementia. Melos damus uocibus. 4 Gloriam patri melodis 2 Collaudamus uenerates Resonemus uocibus: Omnes cæli milites. Gloriam Christo canamus, Sed præcipuè primatem Gloriam paraclito. Cælestis exercitus Qui deus trinus & unus Michaelem: in uirtute Extat ante secula. Amen. Conterentem Zabulon. Hic hymnus carmine alcmanio ac euripidio trochaico commixtus, alternationem vtriusque seruat: in vnoquoq; versu sex habens carmina, quorum primum, tertium & quintum: eiusdem sunt formæ, secundum itidem quartum & sextum: inter se mutuum habent responsum. Non tame[n] semper aptè collocantur hic pedes: vt deberent. Nam loco trochæi nunc spondeus admittitur hospes nunc iambus x ij nunc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0345.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 325 uis etiam ipsa ad salutem sint necessaria. Si vis (inquit) ad vitam ingredi: serua mandata. Si enim iniquitates obserua uerit dominus: quis sustinebit iudicium eius? Si itidem se- cundum peccata nostra faciat nobis, & secundum iniqui- <Lucæ. 17.> tates nostras retribuat nobis: quis ausit sperare salutem? Si cum fecerimus omnia quæ præcepta sunt nobis: dicere <Tit. 3.> debemus & verè, serui inutiles sumus, quod debuimus fa- cere: fecimus, quid igitur nobis dicendum: cum pauca ad- modum immò ferè nulla eorum quæ præcepta sunt vt de- <Tit. 3.> buimus fecimus? Itaque humili confessione dicamus cum beato Paulo, quòd non ex operibus iustitiæ quæ fecimus nos: sed secundum magnam misericordiam suam saluos <Tit. 3.> nos faciet in regno suo cælesti, & in sola misericordia dei speremus saluari: neque fiduciæ operum nostroru[m] tanqua[m] baculo arundineo innitamur. 4 In quarto versu. Gloriam patris melodis. Nomen il- <1> lud melodis, hic trisyllabum est, & adiectiuum, à nomina- tiuo melodus, 2,um, deductum: cuius substantiuum est vo- <2> cibus. Nam si melodiis tetrasyllabum legatur: & ineptus erit sensus & nimius syllabarum numerus. Significat au- <3> tem melodus idem quod suauis, dulcis & harmonicus: for maturque à nomine melos siue melodia. 1 DE OMNIBVS SANCTIS. Christe redemptor 4 Martyres dei inclyti: <4> omnium Confessoresq; lucidi. Conserua tuos sa- Vestris orationibus mulos: Nos ferte in cælestibus. Beata semper uirginis 5 Chorus sacratus uirgi- <5> Placatus sanctis precibus. num 2 Beata quoque agmina Monachorumq; omnium: <6> Cælestium spirituum: Simul cum sanctis omnib[us] Præterita, præsentia, Consortes Christi facite. Futura mala pellite. 6 Gentem auferte per- <7> fidam 3 Vates æterni iudicis, Credentium de finibus: <8> Apostoliq; domini: Vt Christo laudes debitas Suppliciter exposcimus Persoluamus alacriter. <x iij> Saluari uestris precibus. Glo-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0346.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum 7 Gloria patri ingenito, Vnà cum sancto spiritu: Eiusq[ue] unigenito, In sempiterna secula. Amè Carmini iambico assimilatur hic hymnus in forma & specie metri propter numerum syllabarum cuiusque carminis rite obseruatum. Non tamen legitimam sibi vendicat pedum suis in locis constitutionem: cum in secunda se de plærumque spondeum pro iambo, & frequenter in anterioribus locis trochæum aut pyrrhichiu[m] nunc pro spondeo nunc pro iambo admittat. Habeat item vocalem: alteri vocali aut literæ m terminali sine collisione proxime postpositam. In eo ad omnes sanctorum ordines dirigitur oratio: vtpote ad deum, sacrosanctam dei matrem, angelicos spiritus, sanctos prophetas, apostolos, martyres, confessores & virgines: vt à nobis hostium nostrorum propel lant ferociam atque molestiam, æterniq[ue]; regni cohortium nobis indulgeant & suæ gloriæ participationem. 2 IANNOTATIONS. In secundo versu. Præterita præsentia, futura mala pellite. Præterita quidem vt diuina bonitate deleantur, & data facili venia aboleantur. Præsentia, vt emendentur in melius, & substollantur. Futura verò: ne eueniant nobis, neque sinamur in illa prolabi. Sicut enim præteritorum siue præsentium malorum sine dei misericordia non possumus remissionem consequi: ita neque futura declinare valemus aut euitare, nisi diuina nobis virtus animum viresque ministret. 3 In tertio versu. Vates æterni iudicis. Per vates (quòd rectè intelligi potest hic esse vocatiuus pluralis) omnes sancti prophetæ accipiuntur: qui vnum peculiarem sanctorum constituunt ordinem. Acterni autem iudicis vates esse merito dicuntur: quoniam ferè omnes de futuro domini aduentu ad iudicium perhibuerunt testimonium. Inter omnes tamen principatum habet & primum vendicat locu[m] sacratissimus Ioannes baptista, de æterno etiam iudice co[n]testans: quòd cuius ventilabrum in manu sua, & permundabit aream suam: & congregabit triticum in horreurum suum, paleas autem comburet igni inextinguibili. 4 In quarto versu. Nos ferte in cælestibus. Recta lingua Latinæ locutio exigeret potius hunc contextum orationis, nos ferte in cælestia, quoniam præpositio, in, ad- iuncta
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0347.png
Transcription: ATR-1
EXO. 327 iuncta verbo significanti motu ad locu (quale est verbufer te) accusatiuo debet coniungi & non ablatiuo. Author autem huius hymni vt consonantiam in exitu syllabarum seruaret huius carminis cum proxime præcedente: non cu ravit exactam ipsius Latinæ locutionis rationem obserua- re. Debuerat tamen illa similis desinentia: congruentiæ & aptitudini sermonis cedere. 6 In sexto versu. Gentem auferte perfidam. Propria perfidi significatio est: qua is dicitur qui datam fidem vio lat, & perfidia diffinitur esse fidei datæ violatio. Generali tamen nuncupatione etiam ille perfidus nominatur: qui fidem non profiteur quam deberet amplecti. Cum igitur Agareni & Turcæ aspernantur ludibrioque habeant fide Christianam ad quam tamen capessendam astringuntur (nam qui non crediderit: condemnabitur, & qui non cre- <Marc. 16.> dit: iam iudicatus est, quia non credit in nomine vnigeniti filij dei) ideo omnis illorum caterua: gens perfida hic dici- tur. Quam vt deus auferat de finibus credentium: vel ma- xime deum orare debemus quoniam hac præserum tem- pestate: nimis in nos grassatur & inualescit. DE OMNIBVS SANCTIS: alius hymnus. I Esu saluator seculi: tyrum I Redemptis ope subueni. Confessio sacerdotum, 1 Et pia dei genitrix Et uirginalis castitas Salutem posce miseris. Nos à peccatis abluant. 2 Cætus omnes angelici: 5 Monachorum suffragia, Patriarcharum cunci. Omnesq; ciues cælici, Et prophetarum merita, Annuant uotis supplicum, Nobis precentur ueniam. Et uitæ poscant præmium. 3 Baptista Christi præui 6 Laus, honor, uirtus, glo Et clauiger æthereus ria Cum cæteris apostolis, Deo patri & filio, Nos soluant nexu crimi- Vna cum sancto spiritu, nis. In sempiterna secula. 4 Chorus sacratus mar- Amen. x iiiij Hic
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0348.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum 1 Hic hymnus omnino similis est formæ cum præcedente, & idem de utroque ferendum iudicium. Amboru[m] itidè eadem est sententia, eademque materia: suplicatio scilicet ad omnes sanctorum gradus, vt orent pro nobis. 2 IANNOTATIONES. In secundo versu. Patriarcharum cunei. Patriarcha ex Græco deductum nomen, princes patrum dicitur, eumque signat qui inter patres præcipuum sortitur locum dignitatemque & authoritatem. Et quoniam in veteri testamento Abrahâ, Isaac, & Iacob: populi Israelitici fuerunt primores præcipuique progenitores, & deinde duodecim filij Iacob ex quibus denominatæ sunt duodecim tribus illius populi: inter cæteros, primates fuerunt & primum merito stirpis gradum vendicarunt, optimo iure, nomine patriarcharum signantur, & cu[m] cuneo multitudineque prophetarum, peculiarem ac specialem sanctorum ordinem, sortemque constituunt. 3 In tertio versu. Baptista Christi præuius. Sanctus Ioannes Baptista hic præuius dicitur Christi: quoniam præcursor eius fuit nascendo, baptisando, prædicando, moriendo: & ad inferos descendendo, quemadmodum angelus dixerat de eo Zachariæ patri. Et ipse præcedet eum in spiritu & virtute Helæ. Et Zacharias de eodem prophetauerat. Et tu puer propheta altissimi vocaberis: præhibis enim ante faciem domini parare vias eius. < Lucæ 1> Clauiger verò æthereus intelligitur sanctus Petrus quòd ei dictum sit à domino. Et tibi dabo claues regni cælorum. & quodcunque ligaueris super terram, erit ligatum & in cælis: & quodcunque solueris super terram, erit solutum & in cælis. < Matt. 16> 4 In quarto versu. Confessio sacerdotum & virginalis castitas. Cum aliquod speciale rerum genus nominant authores: cætera eiusdem sortis in generali quadam ratione conuentia, per illud etiam volunt intelligi: vt hoc loco per confessionem sacerdotum etiam cæteros sanctos confessores qui sacedotio non sunt functi accipere debemus Et per virginalem castitatem eam quoque continentia quæ in coniugali aut viduali pudicitia gratum deo exhibet obsequium. Itaque per confessionem sacerdotum: sacrum confessorum ordinem hic insinuari putandum est & per virginalem castitatem, candidum ipsarum virginu[m] & omnium continentium chorum. De
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0349.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 329 DE SANCTO EMERICO duce Hungariæ. 1 Laude parens Pano- nid De tam foelici filio: Cuius uirtute uaria Cælum repletur gaudio. 2 In te regu[m] de germine Dux emericus oritur. Ortus salutis semine Deo cultore seritur. 3 Ab ipsa pueritia Deum timere didicit: Subtus pedum uestigia Cuncta terrena subiicit. 4 Conseruans pudicitiam Vitæ deuitat maculam: Domans cordis lasciuiam. Spernit consortis copula[m]. 5 Trino deo et simplici Sit sempiterna gloria. Qui præmio multiplici Sanctos donat in patria. Amen. Hic hymnus duobus præcedentibus est persimilis, nu merum habens syllabarum vt carme iambicum dimetrum: non tamen recte aptos pedes. Insuper consonantiam in exitu syllabarum obseruant cuiusque versus primum & tertium carmen adinuicem: similiter secundum & quartum inter se. In eo prædicantur laudes sancti Emerici ducis Hungariæ: cuius vita (quo dilucidiora sint ea quæ conti- net præsens hymnus) breuibus ita est constringenda. Sanctus Emericus beati Stephani primi regis Christiani Hugariæ (cuius paulo ante facta est mentio) filius: modico contentus somno per singulas ferè noctes, cunctis dormientibus in psalmis deo decantandis ad multam noctem vigilare solitus fuit. Idem quoque ob singularem vitæ puritatem, à deo gratiam obtinuit cognoscendi qualitates operum & dignitatem meritorum, aliorum hominum ad deum. Missus enim à patre ad excipiendos cum beniulé- tia & veneratioe religiosos in ecclesia sancti Martini sub regula sancti Benedicti ab ipso rege Stephano institutos, qui ad salutandum regiam maiestate erant venturi: à spi- ritu sancto interius edoctus, singulis eorum secundum qua- litatem & statum animorum ipsorum ad eum oscula exhibuit vni quidem plura, alteri verò pauciora. Id admirante patri respondit: pro diuersitate meritorum & sortis ipso- rum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0350.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum rum in spirituali vitæ profectu se oscula ipsis distribuisse. Eorum enim (inquit) aliqui diutius deo incontinentiæ serenitate seruierant, & illos pluribus honoravit osculis. Alij verò minori tempore & feruore deo militauerant, & illis pauciora libauerat oscula. Cumque idem intellexisset superna reuelatione sibi in oratione facta, gratissimu[m] diuinæ maiestati in syncæritate mundiciaque corporis & animi præparari & prestari habitaculum, licet foedere co[m]iugali esset aligatus vxori: illius tamen consensu in virginali integritate permansit, corpus suum ieiuniis & abstinentiis affligens, spirituique seruire coges. Demum superstitite adhuc patre, antequam regni diadema assequeretur: plenus operibus bonis & in florente adhuc ætate foelicititer migrauit ad dominum, regnaturus cum eo in æternum. Festu eius quotannis celebratur quinta die nouembris. Plura de eodem, sicut & de sancto Stephano & beato Lasdilao Hungariæ regibus, ex ipsorum vita & historia sunt requirenda. Hic enim pauca admodum perfunctorie & in transcursu sunt adducta: vt vel modicum habeant lectores quod de ipsis dinoscant, quorum virtutes & opera non sunt passim omnibus vulgata. 2. [IANNOTATIONES]. In secundo versu. Ortus salutis semine. Hic ortus non intelligatur esse nomen secundæ declinationis per aspirationem scribendum, aut quartæ declinationis verbale: quoniam neutrum illorum nominum sensui rectè accommodatur. sed participium est præteritum de orior, eris: & ad Emericus suum substantiu[m] refertur. vt sensus sit, q[uæ] ipse ort[us] siue exortus in nudu[m] secundum carnem, seritur semine salutis, verbo scilicet fidei & præceptorum dei, proferente in eo fructum copiosum iustitiæ. & id quidem cultore, impartiente scilicet illi gratiam & bene vivendi & rectè operandi. Quòd si quis legeret hortus eo loco, vt secundæ sit inflexionis nomen substantium, non omnino ineptus erit sensus, propter significatum huius nominis satis conveniens metaphoræ, quæ ibidem prætenditur. Verum non ita gradatim & cohærenter annectetur secunda illius versus sententia primæ, sicut si legatur participium, sed quodam modo abrupta & omnino aliena videbitur illa secunda ab ipsi
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0351.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 331 ipsius primæ habitudine. Cæterum in fine superadicti versus nequaquam legendum est: subiicitur, tum quòd verbum illud sententiæ nequaquam congruat: vt aperte liquet omnibus tum etiam quòd non conveniat carmini: sed ob syllabâ superfluam reddat illud subsultans ac prolixius æquo. Si verò seritur (vt debet ibidem) legatur: & apta erit sententia, & debitus carmini numerus syllabarum. In quinto versu. Trino deo & simplici. Aliqui libri hunc postremum versum ita habent co[n]stitutum. Trino deo & simplici, eiusque soli filio, cum spiritu paraclito: & nunc & in perpetuum. Sed omnino ineptè & incongruenter versus ille ita legitur: ex ignorantia (nescio quorum) sic ex pluribus conflatus & male cohærens. Nempe secunda & tertia summæ trinitatis personæ ibidem exprimuntur sine nominatione primæ: quod in postremis hymnorum versibus nunqua[m] fieri solet. Non enim illud, trino deo & simplici, propriè ad patrem accommodari potest: sed ad totam spectat trinitate[m], communiter & complexiue intellectam. Insuper nullum ibi ponitur verbum aut nominatius, quemadmodum gloria, laus, honor aut quippiam simile: quod explicet illud quod ipsi deo & super diuinis personis adesse petim[us], cum tamen huiusmodi nominatius cum verbo, in nullis fere postremis hymnorum versibus desit. Denique non seruatur in illo ultimo versu, ita disposito, consonantia exitus syllabarum primi carminis ad tertium, neque secundi ad quartum: quod in omnibus præcedentibus versibus est studiosè obseruatum. In hymnis autem rythmicam seruantibus consonantiam, si in pluribus illoru[m] versibus illa obseruetur: in omnibus vtique, vt melior sit & aptior eorum adinuicem coalescentia, debet obseruari. Quocirca prætermisso illo versu minus co[n]ueniente huic loco: alterum loco eius posuimus, in litera postremo ordine collocarum, vbi cum apta summæ trinitatis significatione sine particulari personarum nominatione: & verbum ponitur & nominatius ad complementum sententiæ, & & con- similis syllabarum desinentia in alternis carminibus etia[m] seruatur DE
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0352.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum I De Sancto Martino. Martine confessor dei, Vales uigore spiritus: Carnis fatiscens artubus, Mortis futuræ præsciùs. Qui pace Christi affluens In unitate spiritus: Diuisa membra ecclesiæ Paci reformas unicæ. Quem uita fert probabilem: Quem mors cruenta non lædit. Qui callidi uersutiis In mortis hora derogas. Hæc plebs fide promptissima Tuæ diei gaudia Votis colit fidelibus: Adesto mitis omnibus. Per te quies sit temporum: Vitæ detur solatium. Pacis redundet commodu[m]: Sedetur omne scandalum. Vt charitatis spiritus Sic affluamus inuicem: Quo corde cum suspiriis Christu[m] sequamur intimis. Qui læteris cum angelis: Exultas cum archangelis. Triumphas cum apostolis In seculorum seculis. Sit trinitati gloria: Martinus quam confessus est. Cuius fidem per omnia In nobis Christe roboræ. Amen. Hic hymnus propemodum carminis iambici dimetri lege constringuntur: præter id quòd nonnullis in locis spondeum in secunda sede pro iambo admittit, & vocalem in fronte dictionis alteri vocali aut literæm finienti dictionem sine collisione habet subiunctam. Commenda[n]tur in eo præclaræ virtutes & insignia opera sanctissimi Martini: luculéter & copiosè à Sulpitio seuero illius discipulo tribus libris explicata. Cuius opus quoniam omnium in manibus versatur non est cur illis enarrandis hic amplius immoremur. I Annotationes. In primo versu. Carnis fatiscens artubus. Fatiscens participium à fatiscor, eris, verbo deponente: defatigatum significat, & ob nimium laborem,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0353.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 333 rem, defectum viribus. Inde fessus participium: sicut ab eius composito defatiscor venit defessus, significas cu[m] au xesi quod suum simplex. Hoc autem carmen illi respon- det sententiæ: quam de sancto Martino canit ecclesia. Ar tus febre fatiscentes: spiritui seruire coegit, sicut & quar- tum huius versus carme, mortis futuræ præsciuius, id expli- cat metro: quod in oratione soluta de eode[m] legitur. Mar- tinus obitum suum longe antè præsciuit: qui & discipulos in vnum congregauit atque sui dissolutionem imminere prædixit. 2 In secundo versu. Diuisa membra eccle- siæ. Per hæresim scilicet Arrhianæ: quæ circa sancti Mar- tini & beati Hilarij Pietauensis episcopi, illi contempora nei atque familiaris, tempora: miserè dilacerauit ecclesia Christi. Ipse tamen Martinus vt fortis athleta ac pugil, & verbo & opere confutauit illam execrandam, impieta- tem: & ad vnitate[m] confessionis verè fidei omnes reduxit. 3 In tertio versu. Quem mors cruenta non lædit. E adé sententia in vita eius ita exprimitur. O virum ineffabilem nec labore victum nec morte vincendu[m]: qui nec mori ti- muit, nec viuere recusauit. Et certe neque prima mors eum lesit: sed ad immortalem vitam hinc traduxit. Nec mors secunda: quia culpa letifera in eo locum non habuit, quæ sola secundam inferre potest mortem. In eodem quoque versu cum dicitur, qui callidi versutiis: per callidum in- telligitur dæmon fallax & astutus, de quo scriptura. Sed < Gene. 3 2. Cor. 2> & serpens erat callidior cunctis animantibus terræ: quæ fecerat dominus deus. Et de quo Paulus. Non enim igno ramus astutias eius. Nempe sancto dei viro iamiam mo- rituro appariuit sathanas: exploraturus siquid suum in eo inueniret. Quem increpitans Martinus ait. Quid hic agis cruenta bestia? nihil funestum in me inuenies: sed si- nus Abrahæ me suscipiet. Tum ille confusus: vt fumus euanuit. 5 In quinto versu. Sedetur omne scan- dalum. Scandalum Latinè offendiculum, ruinam vel im pactionem signat: cum pes inter ambulandum impactus lapidi aut obuio cuiuis solido corpori, ruinam ea offen- < Matth. 18> sione ambulanti infert. Per translationem autem scanda- lum dicitur occasio ruinæ in peccatum: dicto vel facto a- licui præstita, vt in euangelio. Necesse est vt veniant scâ- dala: veruntamen væ homini per quem scâdulum venit. Et
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0354.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 335 tas tua. Et rursum. Domine iam satis est quod hucusque certaui: sed quoad ipse iusseris militabo. At si parcis ætati: bonum est mihi, hos quibus timeo, ipse custodias. 2 In secundo versu. Fac nunc quod olim gesseras. Sicut (inquit) cum hic vitam ageres: ecclesiæ antistites & verbo & opere illustrasti, & mirum Christianæ ecclesiæ adiecisti tuis virtutibus splendorem ac ornamentum: ita & nunc idem præstare digneris, gratiâmque à deo impe- trare qua præsules ecclesiastici tuæ fiant virtutis imitato- res: & ecclesia ipsa tuæ sanctitatis splendore & per dignâ imitatione refulgeat. Est & id obiter hic annotadu[m], quòd in quarto versus huius carmine author huius hymni: se- cutus vulgatam multitudinis sententiam primam syllabâ huius dictionis sathanæ posuit longam & secundam breuem, cum probati authores Latini prorsus, oppidò modo primam eiusdem dictionis syllabam corripiant, & secundam producant. Formatur enim id nomen sathanas,æ: à nomine tertiæ inflexionis sathan, anis, quod in obliquis a ante n per crementum habet longam: sicut titan: anis, pæan, anis, quare & nomen ab illis obliquis derivatum primæ declinationis: eandem vocalem ante n debet habere longam. Mantuanus in bucolicis. Misit in ambages: sed non deus, immo sathanum Pessimus, vbi sathanum, genitinus est pluralis: à nominatiuo sathan, anis. 3 In tertio versu. Qui ter chaos euiceras. Per chaos, infernas sedes hic accipere debemus: quòd ibi omnimoda sit confusio & obscuritas, neque vllus ordo, sed sempi- ternus horror illic inhabitat. Id autem chaos ter euict beatus Martinus: quia tres mortuos ad vitam reuocauit, sicut in eius præconium canit ecclesia. Hic est Martinus electus dei pontifex, cui dominus post apostolos tantam gratiam conferre dignatus est: vt in virtute trinitatis dei- ficæ merereiur fieri trium mortuorum suscitator magnificus. At verò quomodo adhuc catechuminus & nondum sacris ablutus vndis, chlamidem pauperi diuiserit, vt nudum vestiret, quemadmodum innuit tertium huius versus carmen: nullos fere latet qui vel vitam eius evoluerint aut pictam eius imaginem attenderint. 4 In quarto versu. Quondam recorderis tuæ. Vt denuo (inquit) exhibeas etiam nûc spiritualem illam gratiâ: quam hic
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0355.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum hic vitam agens palam ostendisti, cum & ante episcopatu[m] & post illius consecutionem, monasticæ austeritatis disciplinam rigidæ in te & tuis discipulis observare studuisti: succurre quæsumus monasteriali statui ac ordini, iâ prope modum in omnem dissolutionem licentiâmque vitæ prolapso, vt reuocatus à devio, tua sequatur studiosè vestigia. DE SANCTO MARTINO: hymnus. 1 Fratres unanimes foedere nexili Mecum participes luminis annui: Quo solis hodie fulminat orbita Martini reuehens festa celebria. 2 Cantemus pariter carmen amabile: Martini meritis oppido nobilis. Clerus cum populo consonet organo Grandi, nam uolupe est psallere gaudio. 3 Martinus quoniam uota fidelium Attendit: tribuens cuncta salubria. Confert hic famulis rite canentibus Stellis aureola sarta micantibus. 4 Cunctis candelabrum luminis extitit: A multis tenebras mortis & expulit. Virtutum statuit crescere germina: In quorum fuerant pectore crimina. 5 His nos subsidiis undique præditi: Pangamus proprio cantica præsuli. Laudemus parili uoce quod approbat: Damnemus uigili mente quod improbat. 6 Martinum precibus gens modo gallica Dignis solicitet: nostraque patria. Martinus faciat tempora prospera Mundi: Christe salus o tibi gloria. Amen. Præsens carmen vniforme est, vniusq[ue] generis: quod asclepiadæum nominatur, omnino consimile illi hymno. Inuentor
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0356.png
Transcription: ATR-1
EXO. 321 Inventor rutili dux bonę luminis. Verūtame[m] hic in secūda fede pro choriābo interdum ponitur pæon quartus: vt in tertio carmine primi versus, aliquando eodem loco collo catur pæon primus: vt in quarto carmine tertij versus, co[m] tra legem & regulam huius carminis. Incitantur in eo fideles ad celebrandas beati Martini laudes, ac præconia: ob egregias virtutes quibus insigniter effulsit, promitti- turque id facientibus ingens præmium, vita scilicet æter- na: quam suis cultoribus Martinus impetrat. I [CIRCUMCISION] ANNOTATION s. In primo versu. Fratres v- nanimes foedere nexili. Nexile dicitur: quod alteri con- nectitur ac adiungitur. Adiectiua siquidem in ilis desiné tia & ab vltimo deducta supino: passiuam habent signifi- cationem, vt sutile quod est sutum. Virgilius. Gemuit sub pondere cymba sutilis. Tortile, quod est tortum. Fictile quod fictu, sculptile quod sculptum, & ita de cæteris. Foedus ergo nexile est: quod simul ictum est ac compositum. In eodem quoque versu: fulminare pro rutilare sumi- tur, non autem hic signat fulmé emittere. Orbita enim & sphæra solis emicat claro lumine: non autem fulmen co- torquet in aera. 2 [CIRCUMCISION] In secundo versu. Martini meritis oppidò nobilis. Oppidò hoc in loco nequaquam est no men cum habeat vltimam syllabam breuem, contra natu- tam nominis, sed aduerbium: significans valde siue mul- tum, vt oppidò lassus sum. Interdum ei postponitur dictio quàm. Gellius Oppidò quàm libens feci. Cæsar. Quibus rebus oppidò quàm pauci sub pellibus acquiescebant. In eodem versu, volupe nomen inflexionem non habens: si- gnificat delectabile. Plautus. Nam qvia vos tranquillos video: gaudeo, & volupe est mihi. Aliquando pro volu- ptate ponitur: vt apud eundem. Facite animo vestro vo- lupe. 2 [CIRCUMCISION] In tertio versu. Stellis aureola sarta micanti- bus. Aureola, hoc in loco adiectiuum est diminutiuum, ab aureus deductum, & idem signans, vt aureola sarta dicantur: quæ ex auro sunt contexta. Interdum idem nomen substa[n]tiuum est primæ inflexionis, significatque regni cælestis coronam virginibus, martyribus & doctoribus deo tradi solitam: ob arduum virtutis opus atque diffici- le. 4 [CIRCUMCISION] In quarto versu. Cunctis candelabrum lu- minis extitit. Apud Matthæum dicit dominus, quòd ne- y m o Matth. 9
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0357.png
Transcription: ATR-1
EXO. 393 4 Coniuncta cæli ciui- D[omi]n[us] per sancta suffragia bus: Miranda fiunt seculis. Vitæ potatur flumine. 6 Vita defunctis redditus: Diuinis uacans laudibus: AEgris confertur sanitas Lumen uidet in lumine. Claudus directè graditur: Læta stupet Thuringia Cæcos illustrat claritas. Fractis naturæ regulis: Hic hymnus maiorem cum prosa quàm hymnica modulatione gerit similitudinem: quod cuiusque versus carmina primum & tertium inter se, secundum itide[m] & quartum habent similem in exitu syllabarum consonantiam. Pedes autem ad carmen iambicum dimetrum necessarios nequaquam obseruat: cuius tamen præfert in numero syllabarum speciem. Habet enim plærumque secundo in loco spondeum pro iambo: & in tribus primis locis sæpius trochæum in spondeo vel iambo. Prædicantur pro eo laudes ac præconia sanctissimæ Elizabeth: quæ filia fuit regis Hungariæ, & coniunctas foedere matrimonij duci Thuringiæ. Triplicem autem cu[m] sancta illa. Anna, cuius meminit Lucas in euangelio, sortita vitę gradu per diuersa temporu[m] curricula, virginalè, coiugale & vidualè, triplicique insignita corona: in omnibus se humilitatis, patientiæ, paupertatis & contemptus mundi memorabile præbuit exemplum, & insignib[us] claruit miraculis, quemadmodum historia vitæ eius omnibus ad manum promptum: dilucide monstrat. 2 ANNOTATIONS. In secundo versu. Elizabeth sanctissima. Nonnulli hunc hymnum perperam adaptare studuerunt sancte Helenæ matri Constantini imperatoris Romanorum, quæ Hierosolymam profecta, dominicam inuenit crucem. Quod vt commodius facerent: mutauerunt nomen elizabeth in Helenam. & hunc versum ita legendum disposuerunt. Helena sanctissima: de te nascendo prodiit, no[n] attendentes se & carme[m] vitiare, ob minore[m] æquo syllabarum numerum: & falsum itidem aut saltem ambiguum tanquam certum astruere, quòd scilicet sancta Helena ex Hungaria fuerit oriunda, quod nulli y ij vnquam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0358.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 325 fragiu[m] proprie voces illas significat quæ dabantur in co- miuis, & tabellis describebantur: quibus vnusquisque suâ declarauit voluntatem de aliquo in magistratum eligen- do. Iuuenalis. Libera si dentur populo suffragia: quis tam Perditus, vt dubitet Senecam proferre Neroni? Inde trâs- fertur ad significandu[m] auxilium: quod precibus aut quo- uis alio modo cuiquam præstatur. Et ideo sanctorum ora- tiones pro nobis: sæpissime suffragia nuncupantur. Venit aurem id no men verbo suffragor: quod adiuvare & fa- uorem præstare significat. Virgilius. Copia me perdit: tu suffragare rogatus. DE SANCTA ELIZABETH: alius hymnus. 1 Nouum sydus emi- cuit: Error uetus con- ticuit. Nouo splendore rutilans Plebs: nouas laudes iubilat. 2 In cuius nunc præ- conia Linguam soluat ecclesia. Nouæ præconis gloriam Promit sperando ueniam. 3 Dies solennis agitur: Dies salutis colitur. In qua, spes quæ promitti- tur: Hic attestante redditur. 4 Ergo dei tu famula Elizabeth per secula Christo conregnans: ue- niam Nobis poscas & gratiâ. Amen. Carminis iambici dimetri regulæ non integrè seruat hic hymnus: quòd ipondeum in secundo, trochæum aute[m] & pyrrhichiu[m] in quouis loco admittat, quinpotius ad ter- minalem quandam syllabarum consonantiam deuergit: in eodem versu primum carmen & secundum inter se, ter tium itidem & quartum in huiusmodi similitudine deliné tiæ mutuum plærumque habent responsum. Inuitatur in illo ecclesia catholica totáque fidelium con- cio ad persoluendas deo nouas laudes: ob præclaras san- ctissimæ Elizabeth virtutes. Cuius vt oratio nobis suf- fragetur apud dominu[m]: humilis supplicatio ad ipsam de- mum dirigitur. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. Nouu[m] sy- y iij dur
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0359.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 343 Dum subis tormentum: Nobis Verum Sina: Cæsa, lacte fluis Vt intremms chorum Sina sepeliris Tecum angelorum. 5 Monstra vitæ viam. 7 Sit laus deo patri, Vt philosophiam Summo Christo decus: Mundi transeamus: Spiritui sancto. Veram requiramus. Trinus honor vns. 6 Ora & inclina Amen. II Hic hymuus, carminis trochaici trimetri gerit speciem in vnoquoq; versu quatuor co[m]plectes carmina, quoru[m] singulu[m] tribus constat pedibus disyllabis. Verutam e[st] loco trochęi nunc spondeu[m]. nunc iambu[m], nunc pyrrhichiu[m] recipit vt maiore studio & cura similis syllabarum desinentia seruata sit in duobus primis eiusdem versus carminibus, itidem & duobus postremis adinuicé: quà metrica ratio aut legitima pedum dispositio. In vltimo verò versu non est huiusmodi conformitas exitus syllabarum in sono vocalium, quoniam non est huic hymno proprius, sed omnibus hymnis huius formæ communis. Vnde & idem: postremus est versus hymni prius explicati. Aue maris stella, dei mater alma, cui iste quantum ad contextum & genus metri: admodum assimilatur. Laudatur in hoc hymno sacratissima virgo Catharina, quòd spretis mundi illecebris & pompa: Christum sponsum sibi delegit, & illi syncæro adhæsit amore. pro quo demùm grauia tormenta & mortem constantissime sustinuit: & angelico ministerio in monte Sina sepulta est. IANNOTATIONES. In primo versu. Aue Catharina. Id nomen vulgo proferunt per e vocalem in secunda syllaba. Baptista tamen Mantuanus nostra tempestate in componendo carmine celeberrimus author, nec minus in oratione soluta disertus: in prologo secundæ parthenices (in qua tribus libris elegantissime vitam & agonem huius sacrae virginis psecutus est) assignat Grecam originem huius nominis Catharina. ex qua haud dubie colligitur: quòd per à vocalem in secunda syllaba potius scribi debeat. Dicit enim ibidem, quòd vel a uadagos y iii quòd
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0360.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM 328 quód est purus, vel a καθαρίω, purifico, vel a καταρριν, desluo, vel a κατα & ριας quod est riuus: vox illa deflecti tur, legimus enim (inquit) apud Pliniu[m], Hopponé Aphricæ oppidum (cuius episcopatum tenuit sanctus Augustinus) à Græcis catharitum appellari: quòd riuis & aquis es set irrigua. Quoduis horu[m] (ait) dixeris: rectè dixeris. Atqui in vnoquoque horum vocabulorum iam nominatorum: vnde nomen Catharina deduci potest: à vocalis: secundam tenet syllabam. Quare & in hac voce Catharina ab illis efformata: debet à: secundæ syllabæ & scribendo & proferendo inseri. Cæterùm & id in præsentia adiiciendum: quòd non debet eadem vox Catharina per K Latinum in fronte scribi, vt faciunt orthographiæ imperiti, in eum (vt coniectatu facilè est) induci errorem, quòd K Græcum, cuius loco Latini habent literam c, formam gerit & figuram K Latini. Et hoc similitudine decepti plerique: putarunt K Latinum, in capite dictionis illius ponendum loco K Græci: inchoantis illius dictionis scripturam, cum deberent illud in c apud Latinos commutare. Nulla siquidem dictio Latina inchoatur altera K: neque Carolus, neque caleæ neque Catharina, apud orthographos rectosque scriptores. 2 In secundo versu. Christum indusi. Spirituali quidem induendi genere, quo quis per dignam imitationem atque insitionem sibi mysticæ Christum circum ponit: eiusque similitudinem per virtutum opera & ornatum in se nititur exprimere perinde atque ferrum ignitum retur induere ignem. Quod induendi genus commendat apostolus: cum ait ad Romanos. Induimini dominum Iesum Christum. Et ad Galatas. Quicunque in Christo baptisati estis, Christum induistis. 3 In quinto versu. Vt philosophiam mundi transeamus. Quidnam discriminisit in, er philosophiam mundi & philosophiam veram siue diuinam: sub nomine sapientiæ beatus Iacobus satis explicat in sua epistola. De philosophia enim mundi loquens, qua mendaces sunt homines aduersus veritate[m]: ait. Non est ista sapientia de sursum descendens à patre luminum: sed terrena, animalis, diabolica. Quæ autem de sursum est sapientia, primu[m] dem pudica est, deinde pacifica, modesta, suadibilis, bonis sine
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0361.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 329 sine simulatione. Cui consonat apostolus ad romanos di- cens. Prudentia carnis, mors est. prudentia autem spiritus vita & pax, quoniam sapientia carnis inimica est deo. le- gi enim dei non est subiecta, necesse potest. 6 In sexto versu. Nobis veru[m] Sina. Verus Sina Christo est. quoniam mons est dei mysticus: ob dignitatis suæ & excellentiæ su- blimitatem. Qui enim de sursum venit, super omnes est. < Ioann. 3> Etiam ob legislationem in eo monte factam, quoniam ip- se est legifer noster. Deniq; ob diuinæ gloriæ manifesta- < 2: Cor. 5> tionem eodem in monte factam, quonia[m] deus erat in Chri- < Ioann. 1> sto: mundum reconcilians sibi. Et vidimus gloriam eius: gloriam quasi vnigeniti à patre, plenum gratiæ & verita- tis. Vnde mons ille, vt symbolum & typus Christi, in diui- < Psal. 67> nis eloquius sacer habetur. vt in psalmo. Etenim cæli disti- lauerunt à facie dei Sinai, à facie dei Israel. Et paulo post eodem in loco. Dominus in eis in Sinai, in sancto. Hunc < autem verum Sina, sancta virgo Catharina in Sina mate- riali tumulta nobis inclinat. quâdo suis orationibus Chri- stum nobis reddit placabilem, facilémque præcibus no- stris & exorabilem.> IDE SANCTA CATHARINA: alius hymnus. Catharinæ collau- Iudex iubet vt ccrementur. demus. Nec pilis nec vestibus Virtutum insignia. Noce ignis: sed torrentur Cordis ei præsentemus Iniustis corporibus. Et oris obsequia: 4 Velut auru[m], cõprobauit Vt spe certa respiremus Fornacis adustio. Per eius sufragia. Na[m] quos Chist[us] cõseruauit 2 Fulta fide Catharina: Foris ab incendio: Iudicem Maxentium Coxit intus purgauit Non formidat. lex diuina Fides confessio. Sic firmat eloquium: 5 Post hæc blandis rex Quòd cõfutat ex doctrina molitur Doctores gentilium. Virginem seducere. 3 Victi Christum cõfitetur Nec promissis emollitur, Relictis erroribus. Nec terretur verbere. Con-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0362.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 347 bores. Inde deducitur insigne, is, substantium: quod signi ficat signum atque indicium excellentiæ ob nobilitatem, magistratum, victoriam, virtutem, aut aliud quiduis in veste, armis, alióve exteriore habitu ad discretionem ostensum. Virgilius. Mutemus clypeos: Danaumque insignia nobis Aptemus. Itaque insignia virtutum, ea sunt ornamé ta: quæ quis ob virtutem est adeptus. Cicero ad Appium. Insignia enim virtutis: multi etia sinevirtute assecuti sunt. Et hoc loco insignia virtutum sanctæ Catharines: sunt excellentia, splendor & gloria suarum virtutum. 2 In secundo versu. Fulta fide Catharina. Fulta: stabilita, munita, corroborata, à fulcior, iris, cuius actiuum fulcio, is, ire, significat sustentare, munire, & co[n]solidare quippiam ne decidat. Cæterùm Maxentius ille cuius meminit præsens versus: filius fuit Maximiani (qui & Herculeus dictus est) consortis quidem imperij Romani cum Diocletiano: & illi crudelitate quam simillimi. Postquam autem ambo, sanctorum martyrum sanguine (quem stygio furore debacchantes in toto terrarum orbe effuderant) satis inebriati: imperij insignia deposuissent, vt priuati in ocio reliquam transigerent ætatem, Maxentius hic patri succedens in imperio: tyrannum potius quam Imperatoré gessit, scelerumque immanitate longè patrem superauit: in omnem profusus libidinem ac magicis præstigijs addictissimé, vt diffuse prosequitur historia ecclesiastica libro octa uo. Tandem more tyrannorum misere perit, cum contra Constantinum pro imperio occupando bella gerens: suis ipsius insidijs interceptus est, & iuxta pontem Miluuiu[m] incidit in foueam quam fecit. Sub hoc igitur immanissimo persecutore cum in finibus Aegyptiis versaretur: beata Catharina suum expleuit agonem. 3 In tertio versu. Sed torrentur inustis corporibus: Torrentur inquam: non sensibili ignis l[es]sione aut consumptione, nam illos omnino non tetigit ignis: nec ipsis quicquam molestiæ intulit (quemadmodum de tribus pueris in fornacem babylonicam missis: dictt Daniel) sed sola applicatione iniectionéque in ignem: cui iussu tyranni fuerunt immissi vt exurerentur. Itaque verbum illud, non cremationis actum nobis hic insinuat: sed modum ac habitu, secundu[m] Dana. 3.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0363.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM 332 secundum quem revera absumpti fuissent: nisi diuina virtu eos servasset incolumes Pote[n]t & id ad exitium vitæ eoru[m] insinuandum: intelligi dictum. Nam Hammis circundati, omnes placida morte quinenerunt: reddentes animas deo quen fuerant confessi, non tamen ignis violentia adacti ad mortem: sed diuino beneplacito imponente finem eorum martyrio. Quare correri hic dicuntur, quia rebus humanis sunt exempti: eorum more qui in Himnas coniecti animam exhalant, citra tamen omnem cruciatum aut afflictione n corporum. 6 In quarto versu. Velut aurum comprobauit. Intelligendus est ad complementum sententiæ hoc loco accusatiuus eos: qui referat rhetores siue doctores gentilium, vt hic habeatur sensus. Adustio fornacis comprobauit eos philosophos Christum confessus: velut aurum. Debet enim hic integra & perfecta esse sententia, non dependens ex sequentibus: quod vix bene præstari poterit sine huiusmodi accusatiuo subaudito. Sumptus aute n est hic locus ex libro Sapientiæ: ita de iustis qui coram hominibus tormenta passi sunt dicente. In paucis vexati: in multis bene disponentur: quoniam deus tentauit eos: & inuenit illos dignos se, tanqua[m] aurum in fornace probauit illos, & quasi holocausti hostiam accepit illos: & in tempore erit respectus illorum. 6 In sexto versu. Nec intra se capitur. Id est rex ipse Maxentius non est suæ mentis compos, sed furore aetus & sæuo percitus ce tro: extra se rapitur more immanis beluæ, non continens se intra metas rationis, sed humanæ moderationis fines & limites egrediens. Qui enim iracundia exagitatus effusis habenis indulget anuino: iam ampli[us] se intra seipsum non continet, sed rabie concitus exit hominem. In eodem quoque versu: soli Catharinæ turba multa creuisse tunc dicitur. Nam cum sola esset Christi partes defendens contra tyranni sæuitiam, multa illi deinde turba accessit consortio fidei: per ipsam ad Christum conuersa, vt sequens declarat versus. 7 In septimo versu. Clausæ lumen ne claudatur. Ne lumen (inquit) coelitus immissum carceri, aut fidei Christianæ claritas, ipsius virginis Catharinæ clausæ retro carcere: claudatur & occultetur alijs, nullisque fiat manife- stum:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0364.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 333 stum: illud lumen illucet Porphyrio. Nam & per cæleste lumen conspectum in carcere inductus est Porphyrius pri mum ad fidem amplectendam & spirituale lumen agnitioque fidei per sacram virginem ei illuxit, quandoquidé ipsius suasu, exhortatione & prædicatione: ad Christum conuersus est. 8 In octauo versu. Huius ergo concionis. Quæ scilicet imitata est fide Porphyrij & reginę: vt modo dictu est, nosi psi co[n]cordes conformesq; & similes co[n]statia atq; stabilitate in bono, hoc est, nosipsi conformantes nos & similes facti constantia huius sacrae concionis per imitationem morum: consimili patientia vincamus incursus & molestias persecutionum huius mundi, efficiamurque veri affectatores patientia ipsorum. Porrò in nonnullis libris ecclesiasticis comperiuntur & alij duo hymni omnino eiusdem generis & formæ cum isto: prosequentes reliquam martyrij huius sacrae virginis enarrationem vsque ad foelicem et mortem & sepulturam. Qui quoniam apprimè digni sunt & præclari, immò videntur partes esse reliquæ alicuius totius hymni, ex quo hic qui nunc explicatus est desumptus censetur: ambo hic sine ampliori expositione (nâ satis plani sunt) subnectuntur. IDI SANCTA CATHARINA: alius hymnus. 1 Pangelingua gloriosæ vim. virtute numinis: virginis præconium. struem de hâc lignoru[m] gemmæ iubar preciosæ ictu frange fulminis. descendat in medium: 4 Vox co[m]pletur: mox iu[n]ctu vt illustret tenebrosæ rotaru[m] dissoluitur. (ra. mentis domicilium. astans molis ex pressura 2 Virgo poenis iam aurita: populi pars teritur: rotarum patibulo pars baptismu[m] susceptu. præsentatur præmunita virgini coniungitur. (ra fidei signaculo. 5 Fide fidens occultata genu flectit, orat ita regis vxor emicat: circunstante populo. deos regis detestata 3 Vt confirmes spem tuoru[m] Christum regem prædicat. & honorem nominis, totis mammis cruciata: & elidas superborum spe constanti dimicat. Decol
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0365.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 351 Votis precamur cordium subitur Audite preces suplicum. Salus & languor omnium: Sanate ægros moribus 3 Qui cælum uerbo clauditis Nos reddentes uirtutibus. Seras & eius soluitis: Nos à peccatis omnibus Christus in fine seculi: Soluite iussu quæsumus. Nos sempiterni gaudij Faciat esse compotes. 4 Quorum præcepto Amen. II Hymnus iste, carminis iambici dimetri solum retinet numerum syllabarum in vnoquoque carmine sine debita pedum collatione. Nam in secundo loco spondeum sæpi habet pro iambo: & in anterioribus sedibus pyrrhichium pro spondeo aut iambo, occurrit & in eo vocalis sequens alterius dictionis vocalem sine collisione. Incitatur in eo tota fidelium ecclesia: ad celebrandam solennitatem in apostolorum honorem, ad quos deinde sermo dirigitur, eorum explicans dignitatem & sublimitatem: postulânsque vt nunc peccatorum nobis impetrent medelam, & in die adventus domini ad iudicium: gloriam sempiternam. IANNOTATIONES. In primo versu. Exultet cælum laudibus. Nomine cæli: angelica substantia quæ in cælis versatur, & nomine terræ: humana intelligitur natura, quæ terram habitat. Nam vtrique earum & nulli aliarum creaturarum convenit exultare & iubilare diuinis laudibus in sanctorum solennitate: quòd solæ rationales sint & intellectu præditæ. Quinimmo sæpius in scriptura cælum & terra hoc modo accipiuntur, & adinuicem coniunguntur, vt in Esaiæ. Audite cæli: & auribus percipe terra. Et in Esa.1. Cant.31. cantico Moysi circa finem Deuteronomij. Audite cæli quæ loquor: audiat terra, verba oris mei. Denique in psalmo. Latentur
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0366.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Extentur cæli & exultet terra: moueatur mare & plenitudo eius. Illa autem ambo, cælum inquam & terra: hic conjunguntur ad verbum canunt: tanquam nominatiui ad suu[m] verbum, vt sacra solenia, eiusdem verbi sit accusatiuus: & gloria, ablatiuus ab eodem rectus. 2 In secundo versu. Vos secli iusti iudices. Id ex Matthæo habetur: vbi dominus discipulis dixisse legitur. Amé dico vobis quòd vos qui secuti estis me, in regeneratione cum sederit filius hominis in sede maiestatis suæ: sedebitis & vos super sedes duodecim, iudicantes duodecim tribus Israel. Quòd verò apostoli sint mundi lumina: ex eodem constat evangelista, in eo sermone quem fecit eis domin[us] in monte. Vos estis (inquit) lux mundi. Nemo accendit lucernam & ponit eam sub modio: sed super candelabrum: vt luceat omnibus qui in domo sunt. Sic luceat lux vestra coram hominibus: vt videant opera vestra bona, & glorificent patrem vestrum qui in cælis est. 3 In tertio versu. Qui cælum verbo clauditis. Nempe ipsis omnibus dictum est à domino apud Matthæum. Amé dico vobis, quæcunque alligaveritis super terram: erunt ligata & in cælo, & quæcunque solueritis super terram: erunt soluta & in cælo. Idem quoque expressus ipsis apud Ioannem indultum est: cum ait. Accipite spiritum sanctu[m], quorum remiseritis peccata: remittuntur eis, & quorum retinueritis: retenta sunt. 4 In quarto versu. Quorum præcepto subditur. Hoc ex Luca manifestum euadit: vbi dicit quòd conuocatis Iesus duodecim apostolis, dedit eis virtutem & potestatem super omnia dæmonia, & vt languores curarent: & misit illos prædicare regnum dei & sanare infirmos. Egressi autem circuibant per castella: euangelizantes & curantes vbique. Similiter & ex Marco: vbi dominus ad cælot rediturus, ait discipulis suis. Signa aute[m] eos qui crediderint: hæc sequentur. In nomine meo dæmonia eiicient, linguis loquentur nouis, serpentes tollent, & si mortiferum quid berint: non eis nocebit, super ægros manus imponent: & bene habebunt. 5 In quinto versu. Christus in fine seculi. Hic per ablatiuum in fine seculi, legendum est: non per accusatiuum in finem, quia nomen temporis præpositioni in, adiunctum, in
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0367.png
Transcription: ATR-1
EXO. 353 in ablativo deber constitui. Vt Christus veniet mundum iu dicaturus in nouissimo die: non in nouissimum diem, & in fine mundi venturus est: non in finem. Ita in tertio huius hymni versu potius dicendum: seras & eius soluitis, quam serasque eius soluitis, ad fugiendum nimium hiatum: pro- pter vocalis subiunctionem ad alterius dictionis vocalem fine collisione. Et si qua talia occurrunt castiganda: sine præiudicio possunt emendari, vbi id ratio locutionis lati- næ aut carminis aut sententiæ efflagitat. IDEAPOSTOLIS: alius hymnus. Æterna Christi 5 Nudata pendent uisce- munera ra. A Apostolorum glo- Sanguis sacratus funditur: ria Sed permanent immobi- Laudes canentes debi- les: tas: Vitæ perennis gratia. Lætis canamus mentibus. 6 Deuota sanctorum fides: 2 Ecclesiarum princi- Inuicta spes credentium, pes: Perfecta Christi chari- Belli triumphales duces. tas Cælestis aulæ milites: Mundi triumphat prin- Et uera mundi lumina. cipem. 3 Terrore uicto seculi 7 In his paterna gloriæ Spretisq; poenis corpo- In his uoluntas filij, ris: Exultat in his spiritus. Mortis sacræ compendio Cælum repletur gaudiis. Vitam beatam possident. 8 Tenunc redeptor quæ- 4 Traduntur igni mar- sumus: tyres: Vt ipsorum consortio Et bestiarum dentibus. Lungas precantes seruulos Armata sæuit ungulis In sempiterna seculæ Tortoris infani manus. Amen. 2 Hymnus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0368.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Hymnus iste, carminis iambici dimetri legibus rectè ac integre coercetur: hoc solo excepto quòd in septimi versus tertio carmine pyrrhichius pro iambo constituitur in secundo loco. Verùm pulchro & eleganti corpori non magnam infert deformitatem neuulus. In eo sanctorum apostolorum gloriosi tituli laudésque depromuntur: nec non & inuicta animi constantia in perferendis pro confessione veræ fidei tormentis. Nempe apostoli dei omnes, martyrium gloriosum pro Christo perpessi sunt: & calicem domini biberunt. Quare à multis præsens hymnus decantari plærunque solet etiam de pluribus martyribus non apostolis: commutato duntaxat secundo carmine primi versus, scilicet apostolorum gloria, in hoc carmen, & martyrum victorias. Nam tota hymni (qui oppidò quàm suauis est & elegans) sententia: vtrisque aptè congruit. IANNOTATIONES. In primo versus. Laudes canetes debitas. Hoc in versus & participium canentes ponitur, & verbum canimus: neutrum tamen superflue. Vtrunque enim: suum habet accusatium cui adiungatur. Participiu[m] quidem: accusatiuo laudes debitas asciscitur, verbum autem: accusatiuo æterna munera, præter quem: & ablatiu[m] habet, gloria, id est in gloriam vel propter gloriam apostolorum. Quòd si quis malit ablatium illum cum participio ordinare: non illi refragamur, nam ob id non mutatur sententia sed ferè eadem est. 2 In secundo versus. Ecclesiarum principes. De ipsis enim dictum est in psalmo. Pro patribus tuis nati sunt tibi filij: constitues eos principes super omnem terram. Et rursum in alio loco psalmi. Mihi autem nimis honorificati sunt amici tui deus: nimis confortatus est principatus eorum. Fuerunt & triumphales duces belli contra scribas & Pharisæos: volentes nomen Iesu Christi benedictum in secula: eradere de terra & penitus abolere. Etiam contra reges terra & principes: qui conuenerunt in vnum aduersus Christu[m] eius. Et quòd longè valentius est: contra horrendos dæmones, quos suis phanis & idolis expulerunt, ac reclamante toto mundo inuitisque tenebrarum potestatibus: cultum nominis Christi induxerunt, multo sanè insigniore laude digni, quàm Romani duces & cæsares omnes: ac honoratiore triumpho ad immarcessibilem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0369.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 355 cessibilem gloriam cælis inuecti, ornatique caput sacrum vltrice corona. 3 In tertio versu. Mortis sacra compendio. Compendium, via breuior dicitur, quasi ad latus constituta citiusq; ad terminum ducens quàm ea quæ publica & protrita est. Vt in secundo libro Regum dicitur Achimaas cucurrisse < 2. Reg. 18.> per viam compendij & transisse Chusi: qui tamen prior ad cursum se accinxerat. Quoniam autem mors corporalis quam pertulerunt apostoli & martyres, admodum breuis est in collatione ad vitam sempiternam, quam per morte illam sunt affecuti: rectè dicuntur hic possidere vitam beatam per sacra mortis compendium, quasi mors illa fuerit via quædam compendiaria ad assequendum illum terminum & metam: scilicet vitam incorruptibilem. 4 In quarto versu. Traduntur igni martyres. Hæc immania tormenta quæ sustinuerunt martyres Christi: beatus Paulus ad Hebræos scribens ita complectitur. < Heb. 11.> Alij autem distenti sunt: non accipientes redemptionem vt meliorem inuenirent resurrectionem. Alij verò ludibria & verbera experti: insuper & vincula & carceres, lapidati sunt, secti sunt, tentati sunt, in occasione gladij mortui sunt. Circulerunt in melotis, in pellibus caprinis: egen tes, angustiati, afflicti: quibus dignus non erat mundus. In eodem versu. Armata sævit vngulis. Vngula ab vnguis deriaturum est, non tamen diminutium: quia non im minuit sui primitiui significatum, sed denominatium. Et dicitur de ijs animalibus quæ digitos non habent: sicut vnguis eorum propriè est animalium quæ digitis sunt prædi ta. Ouidius. Vngulâque in qui nos delapsa absumitur vngues. Interdum verò idem nomen pro instrumento sumitur ferreo, vt pectine aut alio quouis: quo dilacerantur aut discerpuntur corpora hominum in equuleo extentorum. Prudentius in hymno de sancto Romano. Amor coronæ poenæ præuenit trucem: lietoris artem sponte nudas offerens, costas bisulcis execandas vngulis, vbi tria sunt carmina iambica trimetra, quo genere metri: totus ille hymnus (qui copiosissimus est & elegatissimus) coponitur. Idem in hymno de sancto Vincentio: Per te, per illum carcerem: honoris augmentum tui, per vincla, flammas, z ij vngulas,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0370.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum vngulas, per carceralem stipitem. Vbi quatuor sunt carmina iambica dimetra, nam & tota illa ode (de qua paulo post fiet mentio) hoc genere metri conficitur, Et in hac acceptione sumitur hic: sicut & in illo loco hymni plurium martyrum inferius explicati, His cessit lacerans fortiter vngula. 6 In sexto versu. Mundi triumphat principem. Triumphare verbum etsi suapte natura neutrale sit, & significet obtinere triumphum eoque potiri, interdum tamen vim habet actiui verbi, & superare significat siue vincere, accusatiuum que petit, vt hoc in loco Prudentius in hymno de sancto Laurentio. Antiqua phanorum parens, iam Roma Christo dedita, Laurentio victrix duce, ritum triumphas barbarum. Quatuor sunt ibi carmina iambica dimetra, sicut & totus ille hymnus (qui cultissimus est & diffusissim[us]) hoc genere metri constituitur. Inde participium triumphatus, victum significat siue superatum, & de quo actus est triumphus. Mantuanus in principio secundæ parthenices. Atque triumphato victricia bella tyranno. 7 In septimo versu. In his paterna gloria. Pronomen illud his, tertio hic repetitum, demonstrat fidem, spem, & charitatem sanctorum (quæ Christi charitas hic dicitur, quia in Christum habetur) nominatas in præcedenti versu. Aut si malis, monstrat apostolos & martyres, hoc hymno celebratos. Tres verò illi nominatiui, paterna gloria, voluntas filij, & spiritus, insinuantes nobis tres summæ diuinitatis personas, ordinantur ad idem verbu exultat, quo vnitas significetur deitatis. DE APOSTOLIS: alius hymnus. A Nnue Christe seculorum domine: Nobis per huius tibi chara merita, Vt quæ te coram grauiter deliquimus: Huius soluantur gloriosus precibus 2 Salua redemptor plasma tuum nobile: Signatum sancto uultus tui lumine Ne
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0371.png
Transcription: ATR-1
E X P O. 357 Ne lacerari sinas fraude dæmonum: Propter quos mortis exoluisti precium. 3 Dole captiuos esse tuos seruulos Absoluereos, compeditos erige. Et quos cruore redemisti proprio, Rex bone tecum fac gaudere perpetim. 4 Sit tibi Iesu benedicte domine, Gloria, uirtus, honor, & imperium, Vna cum patre sanctoq[ue] paraclito. Cum quibus regnas, deus ante secula. Amen. Præsens hymnus carminis iambici senarij præ se fert imaginem & formam: quod in locis imparibus primo tertio & quinto: spondeum aut iambum in paribus verò secundo, quarto, & sexto: iambum solum continere debet, aut postremo loco pyrrhichium. Verùm huiusmodi lex non exactè obseruatur in hoc hymno. Nam pro spondeo, itidem & iambo nunc trochæus ponitur: nunc verò in anterioribus sedibus pyrrhichius, vt solum syllabarum numerum: cum eo carmine habeat communem. Et consimilis omnino est structuræ: cum illo hymno prius exposito. Aurea luce & decore roseo. In eo dirigitur oratio ad Christum (nam totus est deprecatorius) vt precibus apostoli in cuius honorem decantatur, placatus: veniam peccatorum nobis tribuat, à fraude diaboli nos eripiat, & suo redemptos sanguine participes efficiat æternæ beatitu dinis. IANNOTATIONES. In primo versu. Seculorum domine. Christus hic dicitur seculorum dominus: quoniam deus est, omnium temporum, ætatum, successionum & decursuum durationis rerum: rector, ordinator, & dispositor. Et id ex beato Paulo depromptum videtur: ita ad Timotheum scribente. Regi autem seculorum, immortali, inuisibi, soli deo: honor & gloria in secula seculorum. Amen. Et regnum eius à propheta in psalmo regnum omnium seculorum dicitur: quoniam omnia secula, temporu[m] que successiones complectitur, & quæ præterieru[n]t, & quæ nunc assunt, & quæ futuræ sunt. Dominatio enim eius: z iiij est 1: Tim. 1. Psal. 144.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0372.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM < Roma.13 Gala.3 > quód est purus, vel a καθαρίω, purifico, vel a καταρριο, defluo, vel a κατα & ριας quod est riuus: vox illa deflecti tur, legimus enim (inquit) apud Pliniu[m], Hopponé Aphricæ oppidum (cuius episcopatum tenuit sanctus Augustinus) à Græcis catharitum appellari: quòd riuis & aquis es set irrigua. Quoduis horu[m] (ait) dixeris: rectè dixeris. Atqui in vnoquoque horum vocabulorum iam nominatorum: vnde nomen Catharina deduci potest: à vocalis: secundam tenet syllabam. Quare & in hac voce Catharina ab illis efformata: debet à: secundæ syllabæ & scribendo & proferendo inseri. Cæterùm & id in præsentia adiiciendum: quòd non debet eadem vox Catharina per K Latinum in fronte scribi, vt faciunt orthographiæ imperiti, in eum (vt coniectatu facilè est) induci errorem, quòd K Græcum, cuius loco Latini habent literam c, formam gerit & figuram K Latini. Et hoc similitudine decepti plerique: putarunt K Latinum, in capite dictionis illius ponendum loco K Græci: inchoantis illius dictionis scripturam, cum deberent illud in c apud Latinos commutare. Nulla siquidem dictio Latina inchoatur altera K: neque Carolus, neque caleæ neque Catharina, apud orthographos rectosque scriptores. < Iaco.3 > 2 In secundo versu. Christum indusi. Spirituali quidem induendi genere, quo quis per dignam imitationem atque insitionem sibi mysticæ Christum circum ponit: eiusque similitudinem per virtutum opera & ornatum in se nititur exprimere perinde atque ferrum ignitum dice- retur induere ignem. Quod induendi genus commendat apostolus: cum ait ad Romanos. Induimini dominum Iesum Christum. Et ad Galatas. Quicunque in Christo baptisati estis, Christum induistis. < Rom.8 > 5 In quinto versu. Vt philosophiam mundi transeamus. Quidnam discriminisit inter philosophiam mundi & philosophiam veram siue diuinam: sub nomine sapientiæ beatus Iacobus satis explicat in sua epistola. De philosophia enim mundi loquens, qua mendaces sunt homines aduersus veritate: ait. Non est ista sapientia de sursum descendens à patre luminum: sed terrena, animalis, diabolica. Quæ autem de sursum est sapientia, primu[m] quidem pudica est, deinde pacifica, modesta, suadibilis, bonis sine
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0373.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 319 sine simulatione. Cui consonat apostolus ad romanos di- cens. Prudentia carnis, mors est. prudentia autem spiritus vita & pax, quoniam sapientia carnis inimica est deo. le- gi enim dei non est subiecta, necesse potest. 6 [in] In sexto versu. Nobis veru[m] Sina. Verus Sina Christo est. quoniam mons est dei mysticus: ob dignitatis suæ & excellentiæ su- blimitatem. Qui enim de sursum venit, super omnes est. < Ioann. 3> Etiam ob legislationem in eo monte factam, quoniam ip- se est legifer noster. Deniq; ob diuinæ gloriæ manifesta- < 2: Cor. 5> tionem eodem in monte factam, quoniu[m] deus erat in Chri- sto: mundum reconcilians sibi. Et vidimus gloriam eius: < Ioann. 1> gloriam quasi vngeniti à patre, plenum gratiæ & verita- tus. Vnde mons ille, vt symbolum & typus Christi, in diui- < Psal. 67> nis eloquius sacer habetur. vt in psalmo. Etenim cæli disti- lauerunt à facie dei Sinai, à facie dei Israel. Et paulo post eodem in loco. Dominus in eis in Sinai, in sancto. Hunc autem verum Sina, sancta virgo Catharina in Sina mate- < Psal. 67> riali tumulta nobis inclinat. quado suis orationibus Chri- stum nobis reddit placabilem, facilémque præcibus no- stris & exorabilem. IDE SANCTA CATHARINA: alius hymnus. Catharinæ collau- Iudex iubet vt ccrementur. demus. Nec pilis nec vestibus Virtutum insignia. Noce ignis: sed torrentur Cordis ei præsentemus Iniustis corporibus. Et oris obsequia: 4 Velut auru[m], co[m]probauit Vt spe certa respiremus Fornacis adustio. Per eius sufragia. Na[m] quos Chisto co[m]seruauit 2 Fulta fide Catharina: Foris ab incendio: Iudicem Maxentium Coxit intus purgauit Non formidat. lex diuina Fides confessio. Sic firmat eloquium: 5 Post hæc blandis rex Quod co[m]futat ex doctrina molitur Doctores gentilium. Virginem seducere. 3 Victi Christum co[m]fite[n]tur Nec promissis emollitur, Relictis erroribus. Nec terretur verbere. Con-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0374.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 347 bores. Inde deducitur insigne, is, substantium: quod signi ficat signum atque indicium excellentiæ ob nobilitatem, magistratum, victoriam, virtutem, aut aliud quiduis in veste, armis, aliôve exteriore habitu ad discretionem ostensum. Virgilius. Mutemus clypeos: Danaumque Insignia nobis Aptemus. Itaque insignia virtutum, ea sunt ornamé ta: quæ quis ob virtutem est adeptus. Cicero ad Appium. Insignia enim virtutis: multi etia sinevirtute assecuti sunt. Et hoc loco insignia virtutum sanctæ Catharines: sunt excellentia, splendor & gloria suarum virtutum. 2 In secundo versu. Fulta fide Catharina. Fulta: stabilita, munita, corroborata, à fulcior, iris, cuius actiuum fulcio, is, ire, significat sustentare, munire, & co[n]solidare quip piam ne decidat. Cæterùm Maxentius ille cuius meminit præsens versus: filius fuit Maximiani (qui & Herculeus dictus est) consortis quidem imperij Romani cum Diocletiano: & illi crudelitate quàm simillimi. Postquam autem ambo, sanctorum martyrum sanguine (quem stygio furore debacchantes in toto terrarum orbe effuderant) satis inebriati: imperij insignia deposuissent, vt priuati in ocio reliquam transigerent ætatem, Maxentius hic patri succedens in imperio: tyrannum potius quàm Imperatore gessit, scelerumque immanitate longè patrem superauit: in omnem profusus libidinem ac magicis præstigijs addictissim[us], vt diffuse prosequitur historia ecclesiastica libro octa uo. Tandem more tyrannorum misere perit, cum contra Constantinum pro imperio occupando bella gerens: suis ipsius insidijs interceptus est, & iuxta pontem Miluuiu[m] incidit in foueam quàm fecit. Sub hoc igitur immanissimo persecutore cum in Ægyptiis versaretur: beata Catharina suum explæuit agonem. 3 In tertio versu. Sed torrentur inustis corporibus: Torrentur inquam: non sensibili ignis lesione aut consumptione, nam illos omnino non tetigit ignis: nec ipsis quicquam molestiæ intulit (quemadmodum de tribus pueris in fornacem babylonicam missis: dicit Daniel) sed sola applicatione iniectionéque in ignem: cui iussu tyranni fuerunt immissi vt exurerentur. Itaque verbum illud, non cremationis actum nobis hic insinuat: sed modum ac habitu[m], secundu[m] Dan. 3.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0375.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM secundum quem revera absumpti fuissent: nisi diuina virtu eos seruasset incolumes Pote[n]t & id ad exitium vitæ eoru[m] insinuandum: intelligi dictum. Nam flammis circumdati, omnes placida morte quieuerunt: reddentes animas deo quen fuerant confessi, non tamen ignis violentia adacti ad mortem: sed diuino beneplacito imponente finem eorum martyrio. Quare correri hic dicuntur, quia rebus humanis sunt exempti: eorum more qui in flammas coniecti animam exhalant, citra tamen omnem cruciatum aut afflictionem corporum. 6 In quarto versu. Velut aurum comprobauit. Intelligendus est ad complementum sententiæ hoc loco accusatiuus eos: qui referat rhetores siue doctores gentilium, vt hic habeatur sensus. Adustio fornacis comprobauit eos philosophos Christum confessus: velut aurum. Debet enim hic integra & perfecta esse sententia, non dependens ex sequentibus: quod vix bene præstari poterit sine huiusmodi accusatiuo subaudito. Sumptus autem est hic locus ex libro Sapientiæ: ita de iustis qui coram hominibus tormenta passi sunt dicente. In paucis vexati: in multis bene disponentur: quoniam deus tentauit eos: & inuenit illos dignos se, tanqua[m] aurum in fornace probauit illos, & quasi holocausti hostiam accepit illos: & in tempore erit respectus illorum. 6 In sexto versu. Nec intra se capitur. Id est rex ipse Maxentius non est suæ mentis compos, sed furore a[n]tus & sæuo percitus o[mn]e tro: extra se rapitur more immanis belux, non continens se intra metas rationis, sed humanæ moderationis fines & limitos egrediens. Qui enim iracundia exagitatus effusis habenis indulget an[n]uno: iam ampli se intra seipsum non continet, sed rabie concitus exit hominem. In eodem quoque versu: soli Catharinæ turba multa creuisse tunc dicitur. Nam cum sola esset Christi partes defendens contra tyranni sæuitiam, multa illi deinde turba accessit consortio fidei: per ipsam ad Christum conuersa, vt sequens declarat versus. 7 In septimo versu. Clausæ lumen ne claudatur. Ne lumen (inquit) coelitus immisum carceri, aut fidei Christianæ claritas, ipsius virginis Catharinæ clausæ retro carcer: claudatur & occultetur alijs, nullisque fiat manife- stum:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0376.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 333 stum: illud lumen illucet Porphyrio. Nam & per cæleste lumen conspectum in carcere inductus est Porphyrius pri mum ad fidem amplectendam & spirituale lumen agnitioque fidei per sacram virginem ei illuxit, quandoquidé ipsius suasu, exhortatione & prædicatione: ad Christum conuersus est. 8 In octavo versu. Huius ergo concionis. Quæ scilicet imitata est fide Porphyrij & regine: vt modo dictu est, nosi psi co[n]cordes conformesq; & similes co[n]statia atq; stabilitate in bono, hoc est, nosipsi conformantes nos & similes facti constantiæ huius sacrae concionis per imitationem morum: consimili patientia vincamus incursus & molestias persecutionum huius mundi, efficiamurque veri affectatores patientiæ ipsorum. Porrò in nonnullis libris ecclesiasticis comperiuntur & alij duo hymni omnino eiusdem generis & formæ cum isto: prosequentes reliquam martyrij huius sacrae virginis enarrationem vsque ad foelicem et mortem & sepulturam. Qui quoniam apprimè digni sunt & præclari, immò videntur partes esse reliquæ alicuius totius hymni, ex quo hic qui nunc explicatus est desumptus censetur: ambo hic sine ampliori expositione (nâ satis plami sunt) subnectuntur. DE SANCTA CATHARINA: alius hymnus. 1 Pangelingua gloriosæ vim. virtute numinis: virginis præconium. struem de hâc lignoru[m] gemmæ iubar preciosæ ictu frange fulminis. descendat in medium: 4 Vox co[m]pletur: mox iu[n]ctu vt illustret tenebrosæ rotaru[m] dissoluitur. (ra. mentis domicilium. astans molis ex pressura 2 Virgo poenis iam attrita: populi pars teritur: rotarum patibulo pars baptismu[m] susceptu. præsentatur præmunita virgini coniungitur. (ra fidei signaculo. 5 Fide fidens occultiata genu Hectit, orat ita regis vxor emicat: circunstante populo. deos regis detestata 3 Vt confirmes spem tuoru[m] Christum regem prædicat. & honorem nominis, totis mammis cruciata: & elidas superborum spe constanti dimicat. Decol
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0377.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 351 Votis precamur cordium Audite preces supplicum. 3 Qui cælum uerbo clau ditis Seras & eius soluitis: Nos à peccatis omnibus Soluite iussu quæsumus. 4 Quorum præcepto subitur Salus & languor omnium: Sanate ægros moribus Nos reddentes virtutibus. 5 Et cum iudex aduerit Christus in fine seculi: Nos sempiterni gaudij Faciat esse compotes. Amen. Hymnus iste, carminis iambici dimetri solum retinet numerum syllabarum in vnoquoque carmine sine debita pedum collatione. Nam in secundo loco spondeum sæpi habet pro iambo: & in anterioribus sedibus pyrrhichium pro spondeo aut iambo, occurrit & in eo vocalis sequens alterius dictionis vocalem sine collisione. Incitatur in eo tota fidelium ecclesia: ad celebrandam solennitatem in apostolorum honorem, ad quos deinde sermo dirigitur, eorum explicans dignitatem & sublimitatem: postulansque vt nunc peccatorum nobis impetrent medelam, & in die adventus domini ad iudicium: gloriam sempiternam. IANNOTATIONES. In primo versu. Exultet cælum laudibus. Nomine cæli: angelica substantia quæ in cælis versatur, & nomine terræ: humana intelligitur natura, quæ terram habitat. Nam vtrique earum & nulli aliarum creaturarum conuenit exultare & iubilare diuinis laudibus in sanctorum solennitate: quòd solæ rationales sint & intellectu præditæ. Quinimmo sæpius in scriptura cælum & terra hoc modo accipiuntur, & adinuicem coniunguntur, vt in Esaiæ. Audite cæli: & auribus percipe terra. Et in cantico Moysi circa finem Deuteronomij. Audite cæli quæ loquor: audiat terra, verba oris mei. Denique in psalmo. Lætentur Esa.1. Deut.31. Psal.95.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0378.png
Transcription: ATR-1
EXO. 353 in ablativo debet constitui. Vt Christus veniet mundum iu dicaturus in nouissimo die: non in nouissimum diem, & in fine mundi venturus est: non in finem. Ita in tertio huius hymni versu potius dicendum: seras & eius soluitis, quàm serâsqque eius soluitis, ad fugiendum nimium hiatum: propter vocalis subiunctionem ad alterius dictionis vocalem fine collisione. Et si qua talia occurrunt castiganda: sine præiudicio possunt emendari, vbi id ratio locutionis Latinæ aut carminis aut sententiæ efflagitat. IDE APOSTOLIS: alius hymnus. 1 Eterna Christi munera Apostolorum gloria Laudes canentes debitas: Lætis canamus mentibus. 2 Ecclesiarum principes: Belli triumphales duces. Cælestis aulæ milites: Et uera mundi lumina. 3 Terrore uicto seculi Spretisq; poenis corporis: Mortis sacræ compendio Vitam beatam possident. 4 Traduntur igni martyres: Et bestiarum dentibus. Armata sæuit ungulis Tortoris insani manus. 5 Nudata pendent uisce- ra. Sanguis sacratus funditur: Sed permanent immobiles: Vitæ perennis gratia. 6 Deuota sanctorum fides: Inuicta spes credentium, Perfecta Christi charitas Mundi triumphat principem. 7 In his paterna gloria: In his uoluntas filij, Exultat in his spiritus. Cælum repletur gaudiis. 8 Tenunc redeptor quæsumus: Vt ipsorum consortio Iungas precantes seruulos In sempiterna seculæ Amen. 2 Hymnus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0379.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Hymnus iste, carminis iambici dimetri legibus rectè ac integre coercetur: hoc solo excepto quod in septimi versus tertio carmine pyrrhichius pro iambo constituitur in secundo loco. Verum pulchro & eleganti corpori non magnam infert deformitatem neuulus. In eo sanctorum apostolorum gloriosi tituli laudésque depromuntur: nec non & inuicta animi constantia in perferendis pro confessione veræ fidei tormentis. Nempe apostoli dei omnes, martyrium gloriosum pro Christo perpessi sunt: & calicem domini biberunt. Quare à multis præsens hymnus decantari plærunque solet etiam de pluribus martyribus non apostolis: commutato duntaxat secundo carmine primi versus, scilicet apostolorum gloria, in hoc carmen, & martyrum victorias. Nam tota hymni (qui oppidò quàm suauis est & elegans) sententia: vtrisque aptè congruit. I. IANNOTATIONS. In primo versu. Laudes canetes debitas. Hoc in versu & participium canentes ponitur, & verbum canimus: neutrum tamen superflue. Virunque enim: suum habet accusatium cui adiungatur. Participiu[m] quidem: accusatiuo laudes debitas asciscitur, verbum autem: accusatiuo æterna munera, præter quem: & ablatiu[m] habet, gloria, id est in gloriam vel propter gloriam apostolorum. Quòd si quis malit ablatiuum illum cum participio ordinare: non illi refragamur, nam ob id non mutatur sententia sed ferè eadem est. 2. In secundo versu. Ecclesiarum principes. De ipsis enim dictum est in psalmo. Pro patribus tuis nati sunt tibi filij: constitues eos principes super omnem terram. Et rursum in alio loco psalmi. Mihi autem nimis honorificati sunt amici tui deus: nimis conforta: us est principatus eorum. Fuerunt & triumphales duces belli contra scribas & Pharisæos: volentes nomen Iesu Christi benedictum in secula: eradere de terra & penitus abolere. Etiam contra reges terræ & principes: qui conuenerunt in vnum aduersus Christu[m] eius. Et quòd longè valentius est: contra horrendos dæmones, quos suis phanis & idolis expulerunt, ac reclamante toto mundo inuitisque tenebrarum potestatibus: cultum nominis Christi induxerunt, multo sanè insigniore laude digni, quàm Romani duces & cæsares omnes: ac honoratiore triumpho ad immarcessibilem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0380.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 355 e effibilem gloriam cælis inuecti, ornatique caput sacrum victrice corona. 3 In tertio versu. Mortis sacra compendio. Compendium, via breuior dicitur, quasi ad latus constituta citiusq; ad terminum ducens quam ea quæ publica & protrita est. Vt in secundo libro Regum dicitur Achimaas cucurrisse per viam compendij & translisse Chusi: qui tamen prior ad < 2. Reg. 18.> cursum se accinxerat. Quoniam autem mors corporalis quam pertulerunt apostoli & martyres, admodum breuis est in collatione ad vitam sempiternam, quam per morte illam sunt assecuti: recte dicuntur hic possidere vitam beatam per sacra mortis compendium, quasi mors illa fuerit via quædam compendiaria ad assequendum illum terminum & metam: scilicet vitam incorruptibilem. 4 In quarto versu. Traduntur igni martyres. Hæc immania tormenta quæ sustinuerunt martyres Christi: < Heb. II.> beatus Paulus ad Hebræos scribens ita complectitur. Alij autem distenti sunt: non accipientes redemptionem vt meliorem inuenirent resurrectionem. Alij verò ludibria & verbera experti: insuper & vincula & carceres, lapidati sunt, secti sunt, tentati sunt, in occasione gladij mortui sunt. Circulerunt in melotis, in pellibus caprinis: egen tes, angustiati, afflicti: quibus dignus non erat mundus. In eodem versu. Armata sævit vngulis. Vngula ab vnguis derivatum est, non tamen diminutiuum: quia non im minuit sui primitiui significatum, sed denominatiuum. Et dicitur de ijs animalibus quæ digitos non habent: sicut vnguis eorum propriè est animalium quæ digitis sunt prædi ta. Ouidius. Vngulâque in qui nos delapsa absumitur vngues. Interdum verò idem nomen pro instrumento sumitur ferreo, vt pectine aut alio quouis: quo dilacerantur aut discerpuntur corpora hominum in equuleo extentorum. Prudentius in hymno de sancto Romano. Amor coronæ poenæ præuenit trucem: lietoris artem sponte nudas offerens, costas bisulcis excandas vngulis, vbi tria sunt carmina iambica trimetra, quo genere metri: totus ille hymnus (qui copiosissimus est & elegatissimus) coponitur. Idem in hymno de sancto Vincentio: Per te, per illum carcerem: honoris augmentum tui, per vincla, flammas, < 2 ij vngulas,>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0381.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum vngulas, per carceralem stipitem. Vbi quatuor sunt carmina iambica dimetra, nam & tota illa ode (de qua paulo post fiet mentio) hoc genere metri conficitur, Et in hac acceptione sumitur hic: sicut & in illo loco hymni plurium martyrum inferius explicati, His cessit lacerans fortiter vngula. 6 In sexto versu. Mundi triumphat principem. Triumphare verbum etsi suaptè natura neutrale sit, & significet obtinere triumphum eoque potiri, interdum tamen vim habet actiui verbi, & superare significat siue vincere, accusatiumque petit, vt hoc in loco Prudentius in hymno de sancto Laurentio. Antiqua phanorum parens, iam Roma Christo dedita, Laurentio victrix duce, ritum triumphas barbarum. Quatuor sunt ibi carmina iambica dimetra, sicut & totus ille hymnus (qui cultissimus est & diffusissim[us]) hoc genere metri constituitur. Inde participium triumphatus, victum significat siue superatum, & de quo actus est triumphus. Mantuanus in principio secundæ parthenices. Atque triumphato victricia bella tyranno. 7 In septimo versu. In his paterna gloria. Pronomen illud his, tertio hic repetitum, demonstrat fidem, spem, & charitatem sanctorum (quæ Christi charitas hic dicitur, quia in Christum habetur) nominatas in præcedenti versu. Aut si malis, monstrat apostolos & martyres, hoc hymno celebratos. Tres verò illi nominatiui, paterna gloria, voluntas filij, & spiritus, insinuantes nobis tres summæ divinitatis personas, ordinantur ad idem verbu[m] exultat, quo vnitas significetur deitatis. DE APOSTOLIS: alius hymnus. A Nnue Christe seculorum domine: Nobis per huius tibi chara merita, Vt quæ te coram grauiter deliquimus: Huius soluantur gloriosus precibus 2 Salua redemptor plasma tuum nobile: Signatum sancto uultus tui lumine Ne
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0382.png
Transcription: ATR-1
E X P O. 357 Ne lacerari sinas fraude dæmonum: Propter quos mortis exoluisti precium. 3 Dole captiuos esse tuos seruulos Absolue reos, compeditos erige. Et quos cruore redemisti proprio, Rex bone tecum fac gaudere perpetim. 4 Sit tibi Iesu benedicte domine, Gloria, uirtus, honor, et imperium, Vna cum patre sanctoq[ue] paraclito. Cum quibus regnas, deus ante secula. Amen. II Præsens hymnus carminis iambici senarij præ se fert imaginem & formam: quod in locis imparibus primo tertio & quinto: spondeum aut iambum in paribus verò secundo, quarto, & sexto: iambum solum continere debet, aut postremo loco pyrrhichium. Verùm huiusmodi lex non exactè obseruatur in hoc hymno. Nam pro spondeo, itidem & iambo nunc trochæus ponitur: nunc verò in anterioribus sedibus pyrrhichius, vt solum syllabarum numerum: cum eo carmine habeat communem. Et consimilis omnino est structuræ: cum illo hymno prius exposito. Aurea luce & decore roseo. In eo dirigitur oratio ad Christum (nam totus est deprecatorius) vt precibus apostoli in cuius honorem decantatur, placatus: veniam peccatorum nobis tribuat, à fraude diaboli nos eripiat, & suo redemptos sanguine participes efficiat æternæ beatitu dinis. I IANNOTATIONES. In primo versu. Seculorum domine. Christus hic dicitur seculorum dominus: quoniam deus est, omnium temporum, ætatum, successionum & decursuum durationis rerum: rector, ordinator, & dispositor. Et id ex beato Paulo depromptum videtur: ita ad Timotheum scribente. Regi autem seculorum, immortali, inuisibi, soli deo: honor & gloria in secula seculorum. Amen. Et regnum eius à propheta in psalmo regnum omnium seculorum dicitur. quoniam omnia secula, temporu[m] que successiones complectitur, & quæ præterieru[n]t, & quæ nunc assunt, & quæ futuræ sunt. Dominatio enim eius: z iij est <1: Tim. 1. Psal. 144.>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0383.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum est a generatione in generationem. De hoc diuinus pate[n] Dionysius in libro de diuinis nominibus capite decimo ita perhibet testimonium. Enimuerò deum & vt seculum & vt tempus laudare convenit: quippe qui temporis toti ac seculi author sit, & vt antiquum dierum: vt qui ante te- pus & supra tempus sit, & momenta immutet & tempora, & ante item secula subsistat: quia & ante seculum, & supra seculum est, eiusque regnum: regnum omnium seculoru[m]. Hæc Dionysius. 1 In secundo versu. Salva redemptor: plasma tuum no bile. Plasma dei nobile hic vocatur homo: inter creatu- ras sensibiles dignitatis primatum tenens, & omnibus pre- stans perfectione, naturæque nobilitate, vt cuius dominio omnia animalia subiecta sint, & ad cuius vsum ministeri- um & obsequium: tota hæc cæli & terræ sensibilis machi- na, est condita atque disposita. Idem quoque dicitur si- gnatus sancto diuiui vult[us] lumine: quoniam ad imaginem & similitudinem dei factus est, animæ suæ impressam ha- bens superdiuinæ trinitatis notam, in tribus istis viribus & potentiis spiritualibus memoria intellectu & volunta- te: quæ tamen ab ipsa vnicam animæ substantia re ipsa non discrepant. Sumptumque est illud quod hic dicitur, de si- gnatione diuini cultus: ex psalmo, dicente. Signatum est super nos lumen vultus tui domine: dedisti lætitiam in cor de meo. 3 In tertio versu. Dole captivos esse tuos seruulos. Ca- ptiui sumus: quando in carcerem tenebrosum peccati su- mus coniecti: & per iniquitatem perpetratam captiuitate ipsius dæmonis detenti. A qua sane misera captiuitatis co- ditione eripi non possumus (licet sponte nostra eandem ex nobis subire ac incurrere valeamus) nisi benignitate & gratia domini nostri Iesu Christi, qui solus hanc peccati captiuitatem ac seruitutem dissoluere potest: nosq[ue] liber- tati restituere. Vt ipse Christus apud Ioannem testatur di- cens. Si filius vos liberavit: verè liberi eritis. Tunc autem rei absoluimur: quando peccatorum reatu constricti: à do- mino veniam illorum consequimur & remissionem. Com- pedisti verò sumus: quando laqueis, vinculis, & compedi- bus peccatorum implicati: tot vincimur catenis, quot gra- uamur peccatis, Funibus enim peccatorum suorum con- stringitur
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0384.png
Transcription: ATR-1
EXO. 359 stringitur peccator: vt ait Sapiens, & propheta in psalmo conqueritur. Funes peccatorum circumplexi sunt me. At solumur duris istis compedibus: quando diuina benignitate diruptis vinculis peccatorum nostrorum, à laqueis diaboli quibus eramus irretiti eripimur, & cum propheta decantare possumus. Anima nostra sicut passer erepta est: & de laqueo venantium, laqueus contritus est: & nos liberati sumus. Et ad id liberationis beneficium nobis præstandum: admodum propensa est diuina miseratio, quoniam vt ait propheta in psalmo. Dominus soluit compeditos dominus illuminat cæcos, dominus erigit elisos. DE VNO MARTYRE. DEUS tuorum mili- tum Sors & corona præmium: Laudes canentes martyris Absolue nexu criminis. 2 Hic nempe mundi gau- dia Et blandimenta noxia, Caduca rite deputans: Peruenit ad cælestia. 4 Poenas cucurrit forti- ter: Et sustulit uiriliter. II Carminis lambici formam & regulam vbique seruat hic hymnus: præter id quòd bis in secundo loco (in secundo scilicet carmine secundi versus: & in tertio tertij) spon deum habet pro iambo & vocalis positionem ante vocalem sine collisione. Explicatur in eo laus (cuiusuis martyris: quòd contempta mundi pompa & gloria elegerit Christum sequi in tribulationibus & persecutionibus tolerandis atque tormentis, quibus pertransitis: nunc pro temporalibus æterna, pro caducis perpetua, & pro terrenis cælestia obtinet. Cuius precibus petimus & nos apud deum commendari. 1 litj ANNO-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0385.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum I Anotationes In primo versu. Sors & corona præmium. deus dicitur esse sanctoru[m] martyru[m] (qui inui et[i]sunt milites Christi, & in stadio huius vitæ magnu[m] certauerunt certamen. in quo mortem passi, viuentiu[m] euase runt victores) sors siue portio, & pars cedens illis in præmiu[m], quia se totu[m] illis com[m]unicat perfruendu[m] in mercede[m] Vt quisque eoru[m] rectè dixerit illud psalmi. Pars mea de[m] in eternum. Item & illud. Dixi, tu es spes mea, portio mea in terra viuentium. Corona itidem eorum est, quoniæ ipsoru[m] decus est & insigne ornamentum, quo in æterna vita venustantur. Super omne enim pulchritudine[m] & decore[m] quem obtinent sancti in gloria, eminet ille ornatus quo a deo habitante in eis & immanente quinimmo & circumambiente eos & circumplectente (sicut corona caput) adornantur. In hoc autem secundo carmine, coniunctio & geminanda potius esset. quoniam nunqua[m] secundo potest loco poni si tria sunt quæ copulantur: quinetiam ad tertiu[m] ponatur secundum protritu[m] probatoru[m] authoru[m] vsum. In tertio versu. Et blandimenta noxia. Blanditur enim huc mundus vt fallat, arridet vt decipiat, vultuque aplaudit amico vt percipitet interitu[m]. Proinde dicit Iocobus amicitia huius mudi inimica est deo, & quicu[m]q[ue]; vult amic[us] esse huius mundi, inimicus dei constituitur. Et B. Ioanes in prima sua epistola catholica. Si quis diligit mundu[m], no[n] est charitas dei in illo. Et mundus transit & concupiscentia eius: Ex quo, liquido cognoscutur eius gaudia esse caduca. & ex eo itide[m] p[er] dicit B. Iacob[us], quod eius gloria sicut flos foeni transibit. Exortus est enim sol cu[m] ardore & aresecit foenum, & flos eius decidit, & decor vultus eius deperiit. Et vt idem deinde perhibet. Vita nostra vapor est ad modicum parens, & deinde exterminabitur. DE VNO MARTYRE: ALIVS HYMN. Martyr dei qui vnicum Patris sequendo filium. Victis triumphas hostibus Victor fruens cælestibus. Tui precatus munere Nostrum reatum dilue: Arcens mali contagium, Vitæ remouens tædium. 3 Soluta sunt ia[m] vincula Tu sacrati corporis: Nos solue vinclis seculi. Amore filij dei. Amen. Car-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0386.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 361 Carmen iambicum dimetrum in hoc hymno exactè seruatur & integrè: præter id quòd in primi versus primo carmine vocalis subiungitur vocali sine collisione, & in secundi versus quarto carmine pyrrhichius pro iabo ponitur in secundo loco. Quòd si repellens, dixisset author: seruasset tenorem carminis & rectam legem. In eo dirigitur supplex oratio ad quemuis martyrem Christi, commendans illius constantiam in passione: qua hostes omnes fidei moriendo superauit, & petens eius præcibus nos ad bonum adluuari. I IANNOTATIONES. In primo versu. Qui vnicu[m] patris sequendo filium. Christum scilicet: qui secundum diuinitatem vni genitus est dei patris. Hunc autem secutus est gloriosus martyr: imitatione operum, vt quemadmodum Christus pro veritate & iustitia acerbissimam passus est mortem: ita & is pro cofessione veritatis fidei grauissima sustinuit tormenta, & denique mortem ipsam. Quemadmodum faciundum esse admonuit beatus Petrus dicens. Christus passus est pro nobis: vobis relinquens exemplum vt sequamini vestigia eius. Et beatus Ioannes idem nobis proponit exemplum, dicens. In hoc cognouis charitatem dei, quoniam ille animam suam pro nobis posuit: & nos debemus pro fratribus animas portere. In tertio autem versus istius carmine, triumphas legendu[m] est: non triumphans, vt aliquod in toto illo versu habeatur verbum: quod sententiam compleat, neque enim gerundium neque participia sola: possent eam perfectam reddere. 2 I In secundo versu. Vitæ remouens tædium. Vitæ tædium est molestia & anxietas animi: consurgens ex incommodis, ærumnis, & calamitatibus huius vitæ: vt paupertate, nudititate, orbitate, & similibus afflictionibus. Quæ si non æquo ferantur animo: inferunt noxiam sæpe tristitiam, & tantam animæ amaritudinem: vt aliquem interdum præsentis vitæ tædeat. Propterea dicit Ecclesiasticus. Tristitiâ longe expelle à te: multos enim occidit tristitia, & non est vtilitas in illa. Animus enim gaudens ætatem facit floridam: & spiritus tristis exsiccat ossa. Huic modi ergo tædium repelli à nobis perimus, aut per sublationem occasionis & materiæ illius afflictationis & cru ciatus <1. Pet. 2 1. Ioan. 3> <Eccl. 30 Prover. 17>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0387.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM ciatus animi, aut per patientiam, qua præsentis vitæ sorti acerbam si eueniat leviter feramus. 3 In tertio versu. Soluta sunt iam vincula per mortem scilicet temporalem illi inflictam, quæ connexionem illam naturalem compagésque membrorum, & iuncturas vitæ necessarias disoluit. Vnde etiam consequenter & anima sacra eius, domicilio corporis soluta tanquam carcere quodam & ergastulo, nunc liberiore vitæ cælestis aura perfruitur. Ita perim[us] ipsius sancti martyris præcibus, tantum nobis dei amorem inspirari, vt soluamur à pedicis & laqueis concupiscetiarum huius mundi, quibus tanquam vinculis alligamur & implicamur, ne liberi feramur in deum. IDE VNO MARTYRE: alius hymnus. Beatæ martyr: pperæ Ruius cruoris laueras. Diem triumphalem 4 Adesto nuc, & percipe tuum. Voces precatum supplices: Quo sanguinis merces tibi Nostri reatus efficax Corona vincenti datur. Orator ad thronum patris 2 Hic te extenebris seculi 5 Miserere nostrarum (Tortore victo & iudice) precum. Euexit ad cælum dies: Placatus vt Christus suis Christóque ouantê reddidit Inclinent aurem prosperam, 3 Nuc angeloru[m] particeps Noxas nec omnes imputet. Colluces insigni stola: Quam testis indomabilis Carminis iambici dimetri mensuram ac legem omni- mode seruat hic hymnus, præter id solum quòd in tertij versus secundo carmine spondeum habet pro iambo in secunda sede. Quòd si sententia pateretur verbum colluces in tertia poni persona: esset quidem apte dispositum carmen. Verum non debet verbi persona mutari: quòd in toto hymno ad ipsum martyrem, in cuius honorem canitur, dirigitur sermo. Author eius: Aurelius prudentius. Apud quem præsens hymnus, multo copiosior est &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0388.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 363 & diffusior: peculiariter in laudem sancti Vincentij compositus, & gloriosum eius pro Christo agonem latius explicans: necnon & preciosam eius mortem, & sacri corporis eius post obitum & in terra & in mari (ne absumere tur) conseruationem: dei virtute factam. Veruntamen ex toto illo hymno sumpti sunt à posteris, quinque tantum versus: tres scilicet primi & in ipsa fronte constituti, & duo circa finem eius, & ex illis constatus hic hymnus: cuius martyri communis, qui ad vsum insignis ecclesiæ Parisiensis & nonnullarum aliarum decantatur in præconiu[m] cuiusuis martyris: constantiam eius in tormentis cum pateretur, & nunc gloriam eius in cælis concelebrans. 1 ANNOTATIONS. In primo versu. Beate martyr prospera. Hæc dictio, prospera, non hic nomen est: sed verbum imperatiu[m] actiue vocis, à prospero, as, are, tantum valens sicut prosperum rede, lætumque ac foelicem: tuum diem. In eodem etiam versu & quarto eius carmine, vinceti hic datiuus est singularis, à nominatiuo participij vincens, tis, & ordinatur cum substantiuo tibi, in eode casu: vt indifferenter cuilibet martyri possit aptè accommodari. Apud prudentium verò, primum hymni authorem: id nomen Vincenti, vocatius est singularis, huius nominatiui Vincentius: quòd hunc hymnum illi soli adaptauerit. 2 In secundo versu. Christoque oua[n]tem reddidit. Non est hic prætermittenda coniunctio illa copulatiua: quemadmodum à nonnullis perperam omittitur: tum vt sententiâ præcedentem sequêti annectat, quæ duæ sublata illa coniunctione: nullam haberent adinuicé cohærentia, tum etiam vt ipsius vocalis proxime vocalem præcedentis fiat collisio: qua[m] in suis hymnis Prudentius hymnographorum clarissimus aut nunqua[m] aut raro omit tis ac præterit. 3 In tertio versu. Riuis cruoris laueras. Non hic legedu[m] (vt faciunt nonulli) cruoris lauerat. Na[m] per totu[m] hymnum: ad ipsum sacrum martyrem per secundam personam dirigitur sermo. Quare vt præcedens verbum eiusdem versus scilicet colluces, in secunda ponitur persona: & ita seques, laueres, poni debet & ablatiuo riuis, pro sua natura colugi. 4 In quarto versu. Efficax orator ad thronum patris. Qui pro eo causam agit apud humana prætoria, si persuadeat iudici illu[m] absolueudum eue
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0389.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum esse nec aliqua mulctadum poena: orator est efficax, quod id assecutus est quo sua tendebat oratio. Ita coram summi iudicis throno si quispiam sanctorum imperret nobis peccatorum nostrorum veniam, orator itidem est efficax, quod suis precibus nobis obtinuit quod ab eo expetebamus. Et tota illa duobus postremis huius versus carmini bus comprehensa oratio: appositorie iungitur ad verbum percipe. 5 In quinto versu. Placatus vt Christus suis. Dariuus ille suis, cu participio placatus iungi potest: aut cu verbo inclinet. Dicimus enim rectè, deus est mihi placatus: & deus inclinavit aurem suam mihi. Aptior tamen est orationis structura: si cum verbo inclinet iungi intelligatur, complectiorque sentetia. Et quoniam supradictus datiuus no habet expressum substantiuum: subaudiri debet seruis vel famulis. Demum aurem prosperam vocat hic author aurem facilem, benignam, & fauentem precibus supplicantium, easque humaniter & beniuole suscipientem. 1 DE PLVRIBVS MARTYRIBVS. Anctorum meritis inclyta gaudia S pangamus socij: gestaque fortia. Nam gliscit animus promere cantibus: Victorum genus optimum. 2 Hi sunt: quos retinens mundus inhorruit Ipsum nam sterili flore peraridum Spreuere penitus, teq[ue] secuti sunt Rex Christe bone cælitus. 3 Hi pro te furias, atque ferocia Calcarunt hominum sæuaq[ue] uerbera. Cessit his lacerans fortiter ungula: Ne carpsit penetralia. 4 Cæduntur gladiis more bidentium. Non murmur resonat: nec querimonia Sed corde tacito mens bene conscia: Conseruat patientiam. 5 Quæ uox, quæ poterit lingua retexere
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0390.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 365 Quæ tu martyribus munera præparat? Rubri nam fluido sanguine, laureis Ditantur bene fulgidis. 6 Te summa deitas, unaque poscimus, Vt culpas abluas, noxia subtrahas. Des pacem famulis, nos quoque gloriam Per cuncta tibi secula. Amen. Hymnus iste, choriambicus est: à pede dominatum in eo obtinête, & dicolos siue biformis: quòd duobus me trorum generibus coalescat, est & terrastrophos: quoniâ post quatuor carmina renouato versu semper ad primum genus sit recursus. Siquidem quisque versuum eius tria prima habet carmina asclepiadæa: quartum verò glyconicum. De vtroque aute horum carminum genere & eorum compositione, superius habita est mentio. Veruntamen non tam exacta vt par fuit, obseruata est hic legitimorum pedum collocatio. Nam loco choriambi, sæpius pæon quartus & conspiscitur admissus: qui tribus primis syllabis breuibus quartam subiungit longam, vt metuerent. In sexti quoque versus secundo carmine, pro choriambo ponitur in secunda sede epitritus tertius: qui primam, secundam, & quartam habet longas & tertiam breuem, vt describeret. Insuper loco pyrrhichij aut iambici: occurrit interdum in quarta sede positus spondeus. Værum hæc carminum errata potius mendosis libris & à prima synceritate metrorum vitio scriptorum prolapsis imputarim: quàm ipsi (quisquis is fuerit) authori. Nam totus hic hymnus magnam præ se fert elegantiam & gra nitatem. Celebrantur in eo egregia sanctorum martyrû præconia, quòd contempto mundi fastu & flore: Christu[m] in tribulationibus secuti sunt, & superatis grauissimis tormentis, vitam adepti perpetuam: in qua coronati & amplissimis sunt præmiis honorati. 1 ANNOTATIONS. In primo versu. N[on] gliscit animus. Gliscere verbum neutrum: nunc crescere significat. liuius. Gliscence indies seditione. Nunc piguescerere, vt fimo per agros sparso dicimus terram hoc pabulo gliscere. N[on]c verò cupere signat, & ardente affectu exposcere,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0391.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum exposcere, vt hoc in loco: & sic infinitiuo verbo in eade[m] oratione coniungi postulat. In omnibus autem suis significatis: præterito pariter & supino caret. Eodem quoque in versu, vectoru[m] genitiuus, no[n] à victus nominatiuo participij præteriti temporis: sed à nomine verbali victor, oris, descendit. Victores nempe omnium optimi & præstantissimi sunt martyres: qui patiendo vicerunt, non resistendo aut manum cum hostibus conserendo, moriendo itidem vicerunt: non victis superuiuendo, animo denique vicerunt: no[n] corporis viribus, quo nullum victoriæ genus est præstantius. 2 In secundo versu. Quos retinens mundus inhorruit. Inhorrere est cum horrore fugere quippiam tanquam vile & abiectu[m]: & accusativo venuste iungitur: sicut exhorrere, abhorrere, perhorrere: cognatæ significarionis pariter & originis verba. Sanctos quidem martyres secundum corporis incolarum mundus in se co[m]tinuit: eos tamen quantum ad mores & vitæ institutu[m] refugit ac odio habuit, quoniam non magnifaciebant ea quæ mundi sunt, sed Christi affectatores illum præ se feretem speciem quandam pulchri & boni, vanum tamen omnino & emarcidum aspernati sunt, quemadmodu[m] dixerat Christus discipulis: & omnibus suæ vitæ imitatoribus. Si mundus vos odit: scitote quia me priorem vobis odio habuit. Et rursum ad eosdem. Si de mundo fuissetis: mundus vti- que quod suum erat diligeret. Quia verò de mundo non estis, sed ego elegi vos de mudo: propterea odit vos mundus. Hic autem mundus pro concupiscentia rerum mundanarum: siue pro multitudine hominum secularia desideria sectantium sumitur, sicut & sæpissime in sacris literis: Porrò in tertio versus huius carmine, spreuerunt potius quam sprevere legendum esset: vt secundo loco ponatur choriambus. In quarto carmine, aduerbium cælitus cum verbo seculi sunt debet ordinari: quoniam no[n] ab hominibus sed à deo id eis indultu[m] est, quòd fuerint dei imitatores. Nemo (inquit dominus) potest venire ad me: nisi pater meus qui misit me, traxerit cum. 3 In tertio versus. Nec carpsit penetralia. Non quidem corporis. Nam interiora etiam beatorum martyrum viscera potueru[n]t sæuis vngulis dilacerari: & nonnunquam dissecta legu[n]tur. Sed non carpsit vngula: penetralia animi: no[n] enim potuit virtutem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0392.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 367 virtutem animi in penitissimo eius sinu cõdltam abditis. simisque mentis recessibus, euellere aut discerpere: ne- que corda eorum à constantiæ & fortitudinis suæ sede di mouere. Cæterùm hic potius, hic cessit lacerans, legendu[m] esset: quam cessit his lacerans: vt primo loco spōdeus po- natur, quemadmodum poni debet: & non trochæus. 4 In quarto versu. More bidentium. Bidentes dicuntur oues quæ per ætatem duos dentes altiores habent. Nam vt author est Higynius: quæ bidens est hostia, den- tes octo habeat oportet: sed ex his duos cæteris altiores, per quos appareat eam ex minore ætate in maiorem trâs- cendisse. Virgilius. Mactant lectas de more bidentes. Et hæc comparatio occisionis sanctorum martyru[m] ad macta- tionem ouium: ex psalmo desumpta videtur, hanc ipsoru[m] < Psal. 43> vocem ad dominum exprimente. Quoniam propter te mortificamur tota die: facti sumus velut oues occisionis. Et in hac, sine murmuratione & querela, admirabili patiè < Esai. 53> tia: Christi propemodum similes facti sunt, de quo ait E- saias. Sicut ouis ad occisionem ducetur: & quasi agnus co ram tondete se obmutescet, & non aperiet os suum, quod ex sacra passionis eius historia omnino completum in ip- so fuisse manifestum est. 5 In quinto versu. Quæ po terit ligua retexere. Interdu[m] retexere est opus quod prius < Apoc. 7> textum erat dissoluere: vt præpositio re, oppositum simpli cis significatum insinuet: quemadmodum etiam in his ver bis: reuelare, retegere, recludere. Ouidius. Rursus amor patriæ, ratione valentior omni. Quod tua fecerunt scripta, retexit opus. Interdum verò est exprimere, explicare siue eloqui: quo quidem modo < > hic sumitur. Porrò martyres ipsos laureis in cælo ditari atque exornari, hic conuenienter dictum est: quòd lau- rus apud antiquos victoriæ erat insigne, & qui victores euaserat: lauro coronabantur. Sed quinam dabuntur vi- < > ctores: his fortissimis athletis præcellentiores? Sicut & in Apocalypsi legutur sancti martyres stolis albis amicti: < > coronis insigniti, & palmas manibus gestantes. 6 In < > sexto versu. Nos quoque gloriam. Subaudiédum hic est verbu[m] demus: ex præcedente sentetia sumedum, quod cu[m] < > datiuo tibi & accusatiuo gloriâ iunctu[m]: perfecta reddat & < > completam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0393.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM completam sententiam. Neque legendum est in vltimo carmine, per cuncta pie secula, vt habent aliqui libri mendosi, tum quòd sine expresso datiuo: postrema sententia non erit integra & absoluta, tum quòd aduerbium pie vltimam habeat longam: & nequaquam conueniat illi loco carminis. DE PLVRIBVS MARTYRIBVS: alius hymnus. R Ex gloriosæ martyrum: Trophæa sacra pangimus: Corona confitentiu[m] Qui respuentes terrena: Ignosce quod deliquimus. Perducis ad cælestia: 3 Tu uincis in martyribus: Aurem benignam protinus Tu uince nostra crimina: Appone nostris uocibus Donando indulgentiam. Amen. Carminis iambici dimetri legem ac normam adamussim seruat hic hymnus: præter id quòd in tertio carmine primi versus trochæum habet pro pyrrhichio in postremo loco, cu[m] dictio, terrena: mediam syllabam habeat longam. Quòd si terrea vel infima dixisset author: concinnum fuisset & aptum carmen. Insuper in tertij versus quarto carmine: vocalis sequitur alterius dictionis vocalem sine collisione. In eo ad Christu[m] sit oratio, vt ob merita & præclaras martyrum virtutes, nostras preces benignus audiat, peccatorum concedat veniam, & demum æternæ vitæ præmia: I ANNOTATIONES. In primo versu. Rex gloriosæ martyrum. Christus rex martyru[m] dicitur, quòd omnium martyrum supremus est & eminentissimus: cæteros omnes longe magis antecedens quàm rex subiectu[m] sibi populum. Ipse enim deus est & homo: alij, homines tantum. Ipse peccatum non fecit nec inuentus est dolus in ore eius: alii omnes dicunt. Si dixerimus quia peccatu[m] non habemus: nos ipsos seducimus & veritas in nobis no[n] est. Ipse autem morti non fuit obnoxius: & indebita[m] mortem sponte susceptit. Alij omnes, mortis fueru[n]t debitores: &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0394.png
Transcription: ATR-1
EXO. 369 & aliquando debitam mortem, spontanee deo obtuleru[n]t. Denique ipse pro totius mundi salute oblatus est deo patri: in hostiam & odorem suauitatis. Alij verò pro fratrib[us] quidem animas posuerunt: sed particularibus tantum, & qui aut intuitu mortis eorum aut auditu, conuersionis su[n]c frugem inde accipere potuerunt. Corona itidem confitentium, id est confessorum, dicitur Christus: eorum scilicet qui vitæ sanctimonia claruerunt, non tamen suu[m] pro Christo sanguinem suderu[n]t: sed placida morte pie defun- ti sunt. 3 II In tertio versu. Tu vincis in martyribus. Si miles contra tyrannum regni occupatorem pugnat pro rege, & victoriam assequatur profligato tyranno tunc certe rex vincit in milite, quoniam miles non sibi sed regi certauit, à quo certandi munus ac potestatem accepit. Martyres autem omnes, animosi sunt Christi milites, & contra adversas potestates totum fere genus humanum occupantes, prælia domini certarunt: vt eas antiquis sedibus suis fraude & dolo occupatis eiicerent. Et vicerunt quidem ipsi: vt ministri ac satellites, verius autem Christus in eis vicit: quia pugnandi & vincendi vires illis suffecit, vtq; inchoarent pugnam, prosequerentur ac conficerent: animum illis virtutemque ministrauit, & martyres ipsi non ad propriam & suam ipsoru[m] gloriam, sed soli Christo certarunt, vt suo regi ac domino. DE VNO CONFESSORE. 1 1 Ste confessor domini sacratus 1 (Festa plebs, cuius celebrat per orbem) 1 Hodie lætus meruit secreta Scandere cæli. 2 Qui pius, prudens, humilis, pudicus Sobrius, castus, fuit et quietus. Vita dum præsens ugetauit eius Corporis artus. 3 Ad sacrum cuius tumulum, frequenter 44 Membra
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0395.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Membralanguentum modo sanitati, Quolibet morbo fuerint grauata: Restituuntur. 4 Vnde nunc noster chorus, in honore Ipsius: hymnum canit hunc libenter. Vt piis eius meritis iuuemur Omne per æuum. 5 Sic salus illi, decus, atque uirtus, Qui supra cæli residens cacumen: Totius mundi machinam gubernat Trinus & unus. Carmine sapphico & adonico hymnus iste contexti- tur: in vnoquoque versu more aliorum hymnorum consi milium tria co[m]plectens carmina sapphica, & quartu[m] ado- nicum. Non tamen illius leges obseruat ad vngue: in suo- rum pedum collocatione. Na[m] in primi versus tertio car- mine, pyrrhichius pro trochæo in prima sede co[n]stituitur: & spondeus pro trochæo in quarta, quandoquidem aduer- bium hodiè primam habet breuem. Quidius. Qui no[n] est hodiè: cras minus aptus erit: & nomen secreta, ratione co[n] positionis primam habet longam. Quòd si ita constitutu[m] fuisset illud carmen. Hoc die lætus meruit superna: apta vtique fuisset eius contextio. In quarti quoque versus primo carmine, pyrrhichius pro trochæo in quarto loco disponitur: contra carminis sapphici formam. Insuper in quinti versus tertio carmine, pro dactylo ponitur antibac chius ex primis duabus longis constans & vluma breui, cum prima syllaba dictionis machina sit loga. Virgilius. Scandit fatalis machina muros. Seruatum autem fuisset rectum carmen: si ita dixisset author, totius mundi fabri- cam gubernat. Commemorantur in eo virtutes cuiusuis sancti confessoris cuibus confestum celebratur, non modo ad vitæ attinentes sanctitatem: sed & ad miraculorum o- stensionem, quæ diuinæ bonitatis indulgiu ad eius sepul- chrum fiunt. Propter quod, præsens fidelium in Christo congregatio illi sedulo laudem impendit debitam: vt ip- sius
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0396.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 371 sius patrocinio adiuvetur. 2 T'ANNOTATIONES. In secundo versu. Vegetavit eius corporis artus. Vege- tare est vivificare & in vita conseruare, siue fouere in la- nitate & incolumitate. Actiuum est verbum, & acculati- < Gene.9> uum postular, vt in Genesi legitur dixisse dominus. Re- cordabor foederis mei vobiscum: & cum omni anima vi- uente quæ carnem vegetat. Inde vegetus, 2, um: quod sanum est & incolume. Et modo ad corpus pertinet, vt de Cæsare scribit Suetonius: quòd nigris erat & vegetis oculis, valetudine prospera. Modo ad animum, vt vege- to corde aut mente dicitur is esse: qui erecto est & alacri animo, vigorisque pleno. 3 In tertio versu. Quolibet morbo fuerint graua- ta: Quilibet, non vniuersalis est dictio sicut omnis quan- uis eam plærunque ita accipiant dialectici præter vsum probatorum authorum, sed particularis: aliquem ex tota multitudine significans indeterminate ac indifferenter: vt quilibet morbus: dicitur morbus aliquis, quicunque sit ille. 4 In quarto versu. Vnde nunc noster chorus in ho- nore. Potius dicendum esset, in honorem, quoniam præ- positio, in, sumpta pro ad, ob, siue propter: accusatiuu[m] po- stulat, non ablatiuum, vt quæcúque facimus: in laudem, gloriam, & honorem dei facere debemus, non in laude & gloria. DE VNO CONFESSORE: alius hymnus. 1 Esu redemptor omniu[m], 1 Perpes corona præsu- 1 lum: 1 In hac die clementius 1 Nostris faucto nocibus. 2 Tui sacri qua nomi- 2 nis 1 Confessor almus claruit: 1 Cuius celebrat annua 1 Deuota plebs solennia. 3 Qui rite mundi gau- 3 dida 1 Huius caducas respuens: 1 Cum angelis Cælestibus 1 Lætus potitur præmiis. 4 Huius benignus annue 1 Nobis, sequi uestigia. 1 Huius precatu, seruulis 1 aa ij 1 Dimittis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0397.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum Dimitte noxam criminis. Cum spiritu paraclito 5 Sit Christe rex piis- In sempiterna secula. sime Tibi patriq[ue] gloria: Amen. Carminis iambici dimetri legibus hic hymnus omnino coercetur & exactè constringitur. hoc solo excepto quòd in primi versus quarto carmine trochæu habet pro spondeo aut iambo in tertio loco. Seruatum autem fuisset rectum carmen, si ita dixisset author, nostris faue precatibus. Insuper in tertij versus tertio carmine, vocalem habet literæ m terminali sine collisione subiunctam sublatum autem foret id vitium: si dixisset, cum civibus cælestibus. In eo fit ad Christum oratio, vt sancti confessoris (cuius dies festus agitur) placatus precibus: nobis & peccatorum veniam tribuat, & gratiam imitandi præclaram vitæ eius sanctitatem. 2 ANNOTATIONES. In secundo versu. Cuius celebrat annua. Annum dicitur interdum: quod toto vnius anni spacio durat. Ouidius. Et nox erat annua nobis, & morbus annuus est: qui vnius anni circulo extenditur. Interdum verò annuum dicitur, quod quotannis & singulo quoque anno sit: licet tantum semel, & vno solo die, vt festum annuum, & hic annua dicuntur solennia. 4 In quarto versu. Huius benignus annue. Annuerere nunc fauere significat: & datiuo jungitur. Virgilius. Da facilem cursum: atque audacibus annue cæptis. Nuc verò cöcedere siue præstare: & accusativum postulat aut infinitiuu[m], vt hoc in loco. Virgilius. Nos tua progenies: cæli quibus annuis arcem. DE PLV RIBVS CONFES- soribus. Eus plasmator Arce qui de supernorum, D cunctorum, Chaos uides infernorum. Thronos guber- 2 Vt dulcores per tuo- uans polorum: rum Septifor-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0398.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 373 Septiformium donorum: 6 Mundi luxus inimici: Ad amorem æternorum Casti spernunt & pudici. Cor inflammes terrenoru[m]. Ac pro cursu tam foelici: 3 Huius boni largitate Dei facti sunt amici. Quæ procedit deus à te: 7 Horum flatus cum Confessorum roboratæ decorus Mentes sunt, & illustratæ. Dulci melo sit canorus: 4 Hi castigant nocitura: ipsis hymnus hunc sonorus Et fatigant carnis iura Noster lætus psallat chorus. Mundi bella calcant dura: 8 Patri decus increato: Pro salutis spe futura: Vnigenitoq[ue] nato. 5 Pij uiuunt & quieti: Ab utroque propagato Hi prudentes & mansueti. Laus sit pneumati sacrato. Sanctitatis norma freti: Amen. In aduersis gaudent læti. Solum numerum syllabarum in vnoquoque carmine hic hymnus habet cum carmine iambico dimetro com[m]unem. Debet enim quodque carmen octo continere syllabas, vt si plures aut pauciores habeat: liber iudicandus sit mendosus, & quæ superfluut ultra eum numerum, tollendæ sint, sique verò citra eum deficiunt: veniant adiiciendæ. Nullam tamen pedum metricorum habet vt iambi cum exigit metrum: collocationem, sed illorum loco omnia eiusdem versus carmina similem inter se seruant desinentiam syllabarum: & in postremis illis penultima & ultima consonantiam, semperque penultimam longam. Commendatur in eo magna dei bonitas, qui larga gratiarum munera contulit sanctis confessoribus: per quæ, sanctitate vitæ conspicui euaserunt & copioso bonorum operum fructu locupletissimi. Quas in ipsorum laudem merito hunc hymnum concinit læta fidelium concio: vt ipsi nos suis precibus apud deum commendent. 2ANNOTATIONES. In secundo versu. Vt dulcores per tuorum. Hoc loco dulcores, nequaquam est verbum optatiuum, descendens à dulcoro, as, are quon t a aa iii præposi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0399.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM præpositio per, tunc nullum haberet accusatiuum cu[m] quo ordinaretur, & genitiui illi, tuorum septiformium donorum: à nullo nomine regerentur, sed accusatiuus est pluris à nomine dulcor, oris, & præpositioni per, adiungitur, & genitiuos supradictos sibi comites asciscit. Est aute[m] dulcor, oris dulcedo & suauitas. 4 In quarto versu. Et fatigant carnis iura. Dicuntur hic iura carnis: oblectamenta mollia & illecebrosa quæ caro concupiscit aduersus spiritum: vt sensuum blandimeta & irritamenta gulæ: quòd suaptè natura caro ad illa procliuis est & propersa. Illa autem fatigant sancti confessores: quoniu[m] has inclinationes & pronitatem ad carnalia desideria reprimunt in se, vigore ac lege spiritus quemadmodum beatus Paulus seipsum omnibus exemplum proponens ait. Castigo corpus meum & in seruitutem redigo: ne forte cum aliis prædicauerim, ipse reprobus efficiar. 6 In sexto versu. Mundi luxus inimici. Et in loco, inimici genitiuus est singularis & adiectiuus: cum nomine substauiuo mundi ordinatus, vt sensus sit, quòd sancti confessores spernunt luxus mundi: qui ipsis est inimicus. Et sæpius apud authores hoc modo & adiectiue sumitur id nomen. Virgilius. Gés inimica mihi Tyrhenu[n] nauigatae æquor. DE PLVIBVS CONFESSORIBUS: alius hymnus. Christe lucis splendor uera Nos benignus intuere. Nobis parcens miserere: Confessorum precibus. 2 Hi talenta sibi data Solerter elaborata: Tibi reddunt duplicata Cum laborum fructibus: 3 Christu[m] rege conuiuata[m] Fidos seruos præmiantem: Præstolantur remeantem Lucernis ardentibus. 4 In paucis examinati. Fide pollent roborati. Ad maiorum sunt uocati Gaudiorum præmia. 5 Quorum precibus iu- uemur. Et exemplis informemur: Christe tecum ut lætemur In cælesti patria. Amen. Hymnus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0400.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 375 II Hymnus iste potius prosæ quam hymnicæ modulatio- ni assimilatur, quòd consonanturæ rythmicæ quam mensuræ metricæ sit obseruantior. Cuiusque enim versus tres primæ clausulæ, in exitu syllabarum conformitatem habent & similitudinem adinuicem earum vnaquæq[ue]; octo syllabas continet, & penultimam ipsarum longam. Quarta verò clausula vnius versus, seruat responsum in simili cadentia ad quartam clausulam versus proximè sequentis septemque syllabas complectitur, & penultimam earu[m] breuem. Laudantur in eo confessores inclyti quòd talenta sibi commissa à domino multiplicarint in huius vitæ curriculo, & duplicata illi obtulerintquòd item dominum suum reverentem à nuptiis expectauerint, & cum pulsauit inuenti sunt vigilantes. Deinde sit supplicatio, vt eorum præcibus subleuemur apud dominum. 2 IANOTATIONIS In secundo versu. Solerter elaborata. Solers est: qui industrius est, diligens & sedulus & solertia, sagacitas, industriamque animi in rebus agendis Mantuanus. Miserisque venit solertia rebus. Itaque talenta sibi data studuerunt solerter elaborare sancti confessores, quoniam cum labore & studio illa accomodarut ad opus & vsum bonum, superlucratiq[ue]; sunt in illis totidem talenta quot acceperant. Et innititur totus iste versus illi < Matt. 25> parabolæ euangelicæ de homine peregre prohiscête, qui vocauit seruos suos & dedit eis talenta, vni quinque, alij autem duo, alij verò vnu[m], vt in eis operarentur donec rediret. Qui autem quinque acceperat talenta, itidem & is qui duo, operati in eis, duplum assecuti sunt lucrum, & re uerso domino illud obtulerunt. Vnde & ab eo comendati sunt mirifice, & vt intrarent in gaudium domini sui, dulciter inuitati. 3 II In tertio versu. Christum regem conuiantem. Hic locus respondet verbis illis euangelicis domini nostri ad diciulos suos. Sint lubi vestri præcincti < Luca 12> & lucernæ ardentes in manibus vestris. & vos similes hominibus expectantibus dominum suum quando reuertatur à nuptiis: vt cum venerit & pulsauerit Ianuam, confestim aperiant illi. Beati sunt serui illi, quos cum venerit domin[us], inuenerit vigilates. Amé dico vobis quòd præcinq[ue] get se & faciet illos discubere, & trahiens ministrauit illis. 4 III In quarto versu. In paucis examinati. Spectare aa iiij vide-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0401.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum videtur per quandam affinitatem hæc sententia, ad illud dictu in libro Sapientiæ de iustis: quòd in paucis vexati, <Sapien.> in multis bene disponentur: quoniam deus tentauit illos, & inuenit eos dignos se. Et vt ex contrapositione oppositorum accommodatior fiat comparatio: aptè subiungitur, < Rom. 8> quod ad maiorum sunt vocati gaudiorum præmia, quoniam vt ad Romanos scribit beatus Paulus: non sunt condigne passiones huius seculi ad futuram gloriam, quæ < 1. Cor. 4> reuelabitur in nobis. Et in secunda ad Corinthios episto la idem confirmat dicens. Id quod in præsenti est momé taneum & leue tribulationis nostræ: supra modu[m] in sublimitate æternum gloriæ pondus operatur in nobis. DE VNA VIRGINE. Virginis proles, opifexq; matris: Virgo quem gessit, peperitq; uirgo. Virginis festum canimus: trophæum Accipe uotum. Hæc tua uirgo duplici beatæ Sorte: dum gestit fragilem domare Corporis sexum, domuit cruentum Corpore seclum. Vnde nec mortem nec amica mortis. Sæua pænarum genera pauescens: Sanguine fuso meruit secretum Scandere cælum. Huius obtentu deus alme nostris Parce iam culpis: uitia remittens. Quo tibi puro resonemus alnum Pectoris hymnum. Gloria patri, genitæq; proli: Et tibi compar utriusque semper Spiritus alme: deus unus omni Tempore secli. Amen. Carminis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0402.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 377 [1] Carminis sapphici & adonici lege præsens hymnus co- ponitur: illius tamen legitimos pedes nô vbique rectè col- locatos continet. Nam loco spondei in secunda sede car- minis sapphici iambum quater admittit, scilicet in primo carmine secundi versus. in tertio tertij, & in primo ac ter- tio carmine quinti versus. Rursum loco trochæi in quarta sede bis recipit pyrrhichiu[m], scilicet in secundo carmine ter tij versus & in secundo quarti. Habet & semel loco tro- chai in eadem sede spondeum, scilicet in tertio carmine tertiæ versus. sed mallem ibi supernum quam secretum di- cere, & propter sensum & propter carmen. Denique in quinto versus loco dactyli in tertia sede bis habet tribracu[m] contra carminis sapphici iura: vt pote in secundo carmi- ne illius versus, & in tertio eiusdem. Laudatur in eo Christus de virgine matre natus quod eius dono sancta virgo in cuius præconium hymnus iste concinitur, & car- nem vicerit per virginitatis puritatem, & mundum per gloriosum quod pertulit martyrium. Ad eundem denique supplicatio dirigitur, quod huius sacra virginis oratione nobis peccatorum remissionem clementer elargitur. IANNOTATIONES. In primo versus. Virginis proles, opifexque matris. Proles virginis matris est Chri- stus secundum naturam humanam: nam carnis substatiam verè ab ea accepit Idem quoque opifex & factor est vir- ginis matris secundum diuinam naturam, secundum quâ cuncta creauit, fecit, & condidit. Adde quòd diuina sua virtute effecit Christus quod ipsa & mater fieret, & virgo integra permaneret, secundum quam rationem, opifex e- tiam virginis matris dici haud immeritò posset. In eo- de versus. Trophæu[m] accipe votu[m]. Hoc votu[m] intelligi debet esse adiectiuu[m] & participiu[m]: ideo significans quòd voto p- missum atque destinatum, & cum substativo trophæum or dinari. Significat autem trophæum, id quod in testimoniu[m] victoriæ publico in loco statuitur. vt statua equestris, aut equus armatus, aut quippiam simile. Quare publica laus & solenitas quæ ab ecclesia alicui sanctæ virgini celebra- tur in suæ victoriæ testificatione hic non absurde trophæ- um dicitur. Sumitur etiam trophæum pro ipsa victoria: qua in fuga couersi sunt hostes à qua quide[m] couersione: id no-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0403.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum nomen in græco'deductum est, seu pro virtute egregia: qua comparata est victoria, vt in hymno paulo ante explicato de pluribus martyribus trophæa sacra pangimus. 2 In secundo versu. Duplici beata sorte. Scilicet servata virginitatis integritate & martyrio: quo mortem pro Christo pertulit. Vnde & duplicem deuicit hostem eadem sacrata virgo: vt pote carnem per pudicitiam intactam, & mundum per passionem & tolerantiam mortis, quare & duplici corona siue aureola est exornata: scilicet virginali & martyrij. Canitur enim hic hymnus solum (vt ipsa satis ostendit sententia) de virgine martyre: vt sanctis Agatha, Lucia, Agnete, Cæcilia & similibus. Neque illud prætermittendum putarim, quòd in hoc versu non legendum est gestit: vt habent libri incastigati, sed gestit. Nam gerere, nullum habet significatum huic loco conveniens: & in quo possit ordinari cum verbo infinitiuo, Gestire autem interdum est cupere siue affectare: & aptè coniungitur verbo infinitiuo, vt infans gestit loqui aut ambulare, quæ qui dem acceptio hic accommoda est & congrua. Et vbi ferè omnes libri habent domuit cruentum corpore seclum: potior videretur sententia, domuit cruento corpore seclum. Nam cruentum: non est conveniens epithetum ad seclum (licet aliqui pro nomine seclum, legant ibi cetum: & per illum, intelligent dæmonem, qui rectè cruentus dicitur & crudelis) sed ad corpus aptius accommodatur, vt cruento corpore, id est cruore perfuso & sanguinolento: domuisse mundum dicatur per martyrij agonem, sicut fragilem domuit corporis sexum: per continentiam & virginalem pudorem. 3 In tertio versu. Nec amica mortis sæua poenarum genera pauescens. Suppliciorum diuersa genera à tyrannis illata teneris virginibus, dicuntur amica mortis, quoniam nata sunt mortem infligere, & propemodum disponunt ad mortem, habentque cum ea quandam affinitatem. Quibus enim non inferret exitium & interitum iniectio in ignem, aut bullientem aquam, membrorum in equuleo distentio: nisi diuina virtus adesset protectrix? Porro amicus substantium, cum solo ponitur genitium, adiectium autem: modo cum genitium, modo datium collocatur,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0404.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 579 Locatur. Hic autem, & adiectiuum est nomen, & genitiuo adiunctum. 6 In quinto versu. Et tibi compar vtriusque semper. Pronomen tibi, non ordinandum est hic cum nomine co- par, quanuis datiuum suapte natura non recuset, sed cum verbo sit, subaudito, vt iste habeatur sensus. O alme spiri- tus vtriusque, patris scilicet & filij, quoniam ab vtroque ineffabiliter procedis, compar & æqualis gloria sit etiam tibi, sicut patri & filio. Et ita compar adiectiuum, non ad substantiuum spiritus sed ad gloria coniungendum est: vt recta colligatur huius loci sententia. IDE PLVRI BVS virginibus. I I Esu corona uirginum, Quem mater illa concipit Quæ sola uirgo partiùrit: Hæc nota clemens accipe. 2 Qui pascis inter liliæ: Septus choreis uirginum. Sponsas decorans gloria, Sponsisq[ue] reddens præmia. 3 Quocunque pergis uir- gines Sequuntur, atque laudibus Post te canentes cursitant: Hymnosq[ue] dulces personant. 4 Te deprecamur largi Nostris adauge sensibus, Nescire prorsus omnia Corruptionis uulnera. Amen. II Carminis iambici dimetri mensura & norma: in hoc hymno integrè seruatur in quo laudatur Christus purissimus virginum sponsus, quòd sacratissimas virgines sponsas suas ex hoc mundi ergastulo euexerit ad cælestem thalamum, vbi eas gloria & honore coronauit, & ipsas canticum nouum cantantes semper habet quocuque ierit suo-rum gressuum comites. I IANNOTATIONES. In primo versu. Quæ mater illa concipit. Non hoc loco concepit legendum est: vt sub præteriti temporis verbo exprimatur quod iampridem est
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0405.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum 380 est transactum. Nam tunc trochæus in quarto poneretur loco carminis iambici pro pyrrhichio, quod non admittit huiusce metri regula. Sed concipit in præsenti indicatiuo dicendum: sicut verbum sequens parturit præsentis est temporis. Sæpius enim in carminibus hymnicis præsens tempus pro præterito eleganter ponitur: & quamuis vox præsens fuerit intelligentia tamen fertur in præteritum. 2 In secundo versu. Qui pascis inter lilia. Id sumptum est ex canticis canticorum: vbi spiritualis sponsa de dilecto sponso suo dicit. Dilectus meus mihi & ego illi: qui pascitur inter lilia. Liliorum autem nomine (nam virginitatis insignia sunt) candidissimum sacrarum virginum coetu[m] rectè accipimus, inter quas pascitur dominus atque diuer satur: spirituali earum tripudio & dulcissimæ societatis ambitu circunseptus, tanquam in ipsarum medio consistens. Agnus enim qui in medio throni est, regit eas: & deducit ipsas ad vitæ fontes aquarum. 3 In tertio versu. Quocunque pergis: virgines. Hoc ex Apocalypsi desumptum est: vbi se vidisse scribit Ioannes agnum stantem supra montem Sion, & cum eo centu[m] quæ draginta quatuor milia: habentes nomen eius & nomen patris eius scriptum in frontibus suis: Et cantabant quasi canticum nouum ante sedem & ante quatuor animalia, & seniores, & nemo poterat dicere canticum: nisi illa centu[m] quadraginta quatuor millia, qui empti sunt de terra. Hi sunt qui cum mulieribus non sunt coinquinati: virgines enim sunt. Hi sequuntur agnum quocunque ierit. Cum enim hic describantur præmia illis indulta ob virginalem mundiciam: planum est similia cælestis gloriæ munera ipsis assignari sacratissimis virginibus, quæ illis centum quæ draginta quatuor milibus ascripta sunt, vt quibus eadem sunt virtutum insignia ac merita. merces quoque eadem deputetur. Quinimmo pervenerandum illum stantium cu[m] agno supra montem Sion chorum: non ineptè quis dixerit insinuari candidissimum sacrarum virginum ordinem in cælo, ob cognationem affinitatemque virtutum inter has & illos, & cælestia præmia inibi expressa: virginalem coetum quàm maxime decentia. 4 In quarto versu. Nostris adauge sensibus. Alij legut hoc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0406.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 381 hoc pacto id carmen: largire nostris sensibus, & vtrunque quidem rectè. Nam & hoc & illo modo stat carmen, & per manet in sua integritate: & sententia itidem est apta. Hic enim largiri nostris sensibus id muneris petimus: quòd puritatis corruptrices peccatorum plagas non sustineant. Illic verò: hoc bonum tanquam iam adeptum adaugeri in mentibus nostris exposcimus. Et sanè vtrunque nobis est necessarium, vt scilicet indulgeatur nobis primum hoc cæ leste donum: deinde vt indultum adaugeatur. Non enim possumus esse continentes nisi de det: neque perstare aut proficere incæpta continentia, nisi eodem largiente, va- lemus. 1 DE VNA VIDVA. Ratuletur ecclesia. 4 Igne flagrabat fi- G Nam summiregis dei, filia: Amore succensa dei: Post huius uitæ tristia Signis effulgens uariss, Scandit ad cæli gaudia. Cæli potitur præmiis. 2 Hæc uera Christi fa- 5 Hæc de ualle mise- mula riæ Inuenta sine macula: In patriam lætitiæ: Deum amauit sedula Ad summum regem glo- Cum quo regnat per se- riæ. cula. Læta peruenit hodie. 3 Nobili stirpe genita, 6 Laus uni deo & trino. Sed uirtutibus prædita: Qui nos beatæ precibus Mundi contempsit glo- Peracto uitæ termino riam, Coniungat cæli ciuibus. Adepta Christi gratiam. Amen. II Hymnus iste speciem & formam carminis iambici dime tri pre se fert, illius tamen neque lege coercetur neque pe dibus mensuratur: quòd promiscuè in anterioribus locis trochæum recipiat & pyrrhichium, & in secunda sede sæ- pius
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0407.png
Transcription: ATR-1
382 HYMNORVM pius spondeum, contra huius carminis iura. Numerum tamen syllabarum illi metro debitum retinet: in vnoquoq[ue] scilicet carmine octonarium, insuper & rythmicam seruat consonantiam primi carminis ad secundum & tertij ad quartum eiusdem versus: in exitu syllabarum. Incitatur in eo ecclesia fidelium ad spirituale gaudium in domino: ob solennitatem sanctissimæ cuiusuis viduæ, cuius dies festus celebratur cum hunc modulatur hymnum. Commendatur & illa ob mundi contemptum, virtutis studium, dei famulatum, cultumque Christianæ fidei: quem hic vitam agens studiosè exercuit. Ob quæ, & miraculis coruscâtem illam reddidit deus, & gloriosam in cælestes cuexit sedes. I AANNOTATIONES. In primo versu. Nam summi regis filia. Non de terreno rege hic fit sermo, nullus enim in terris est omnino summus rex: sed omne sub regno grauiore regnum est, vt ait Seneca & cunctis dominatur regibus ipse rex regum & dominus dominantium. Neque de carnali consanguinitate aut cognatione hic itidem habetur mentio: sed de spirituali & mystica: qua sancta illa vidua quæ hoc celebratur hymno: summi regis dei filia est tum per creationem: qua ipse omnium pater est, tum per regenerationem factam in baptismo: per quam ipsa ex deo nata est, & ex aqua & spiritu regenita, tum per sacram imitationem & assimilationem: in diuinis denominationibus. De qua postrema cognatione: ait dominus in euangelio. Quicunque fecerit voluntatem patris mei qui in cælis est: ipse meus frater, soror & mater est, & eadem omnino ratione: filius eius & filia, quandoquidem hæc omnia spiritualiter coincidunt, solam rationum discrepatiam abinuicem habentia. Si enim ex patre diabolo sunt per imitationem, qui desideria eius volunt complere, vt testatur euangelium: cur non magis ex deo sunt patre, qui illius præcepta studiosè laborant obseruare? Et deus ipse pro sua dignatione hoc honoratissimo filiæ nomine vnamquâque fidelem animam in psalmo compellat: dicens. Audi filia & vide & inclina aurem tuam: & obliuiscere populum tuum & domum patris tui, & concupiscet rex decorem tuum: quoniam ipse est dominus deus tuus. 2 In secundo versu. Hæc vera Christi famula. Melius hoc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0408.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 383 hoc pacto aptatur carmen quàm eo modo. O Christi vera famula: vt nonnulli habent libri. Nam cum in omnibus alijs versibus, de sancta illa vidua cui hic hymnus concinitur, fiat in tertia persona sermo: par est & decens etiam in hoc versu consimilem tenere loquendi formam, & nequaquam ad secundam transire personam, cum præsertim in tertio huius versus carmine verbum tertia personæ amauit ponatur: cui nominatiuus ille famula adiungi debeat. Quòd si quis dicat O, ibidem non vocantis esse particulam sed admirantis interiectionem: quæ nominatiuo tertiæ personæ potest adiungi. Esto id, verum non solent authores interiectionem annextere casui qui cum alia dictione nexum habeat & habitudinem: sed illi duxat, qui soli adhæreat interiectioni. Hic autem nominatiuus famula cum verbo amauit ordinatur: quare concinnam non habet cum interiectione connexionem. 5 In quinto versu. Ad summum regem gloriæ. Melius hoc modo legitur istud carmen: quàm vt alij habent libri ad regem nimis gloriæ. Nam aduerbium nimis, cum adiectiuo læta in sequente carmine posito ordinandum, omnino ineptè secundum orationis latinæ rationem sciungitur ab eo: per interiectum hunc genitiuum gloriæ, & aut proximè ante adiectiuum illud ponendum erat: aut penitus sustollendum. Atqui non potest continuò præponi illud aduerbium supradicto adiectiuo, quoniam tunc non seruaretur similis syllabarum desinentia in hoc carmine & sequente: quæ tamen omnibus in locis de industria conspicitur seruata. Satius est igitur illud aduerbium tollere: & illius loco ad complendum carmen aliud nomen ponere, aptè coniungatur alicui dictioni eiusdem carminis, quod quidem sit pro concinitate: si quis dixerit, ad summum regem gloriæ, vel ad regem veræ gloriæ. 6 In sexto versu: Qui nos beatæ precibus. Loco dictionis beatæ, in alijs libris ponitur litera N designans ibidem nominandam sacram illam viduam, in cuius honorem cantatur hic hymnus. Veruntamen illud proprium nomen fortasse non quadrabit carmini. Nam sidisyllabum fuerit: red det ipsum breuius æquo, & si tetrasyllabum: efficiet idem quàm par est prolixius. Quare satius fuerit, quocunque vocetur
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0409.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum vocetur proprio nomine sancta illa vidua: illud supprime, & illius loco semper ponere genitivum beatæ vel sacratæ: qui sit adiectivum nominis substantiui viduæ, subaudi- ti in eo, quoniam hoc pacto & carmen & sensus erit con- veniens: qui ex toto versu colligetur huiusmodi. Iaus sit deo: vni in substantia, & trino in personis qui nos post ter minum vitæ peractum consortes efficiat supernorum ci- uium, per preces sacratæ deo vel beatæ viduæ: cuius hodie celebratur solennitas. Cui quidem deo vni trino, pro co[m]pletis istis in hymnos ec clesiasticos annotationibus: sit bene- dictio, laus, & gratiarum actio in secula seculorum. Amen. Primilibriev- cidatorij Ecclesiastici: Finis,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0410.png
Transcription: ATR-1
ELVCDATORII CLESIASTICI LIBER SE- CVNDVS: NONNVILLA Cantica, Antiphonas, Responsoria, & Benedictiones Ecclesiasticas exponens. CANTICVM SANCTORVM AVGV- stini & Ambrosij. 1 E Deum laudamus: te dominum confitemur. 2 Te æternum patrem omnis terrae neratur. 3 Tibi omnes angeli, tibi cæli & uni- uersæ potestates: 4 Tibi Cherubim & Seraphim, incessabili uoce procla- ment. 5 Sanctus, sanctus, sanctus: dominus deus sabaoth. 6 Pleni sunt cæli & terra, maiestatis gloriæ tuæ. 7 Te gloriosus apostolorum chorus. 8 Te prophetarum laudabilis numerus. 9 Te martyrum candidatus laudat exercitus. 10 Te per orbem terrarum sancta confitetur ecclesia. 11 Patrem immensæ maiestatis. 12 Venerandum tuum uerum & unicum filium. 13 Sanctum quoque paraclitum spiritum. 14 Tu rex gloriæ Christe. 15 Tu patris sempiternus es filius. 16 Tu ad liberandum suscepturus hominem: non horrui sti uirginis uterum. 17 Tu deuicto mortis aculeo: aperuisti credentibus re- gna cælorum. 18 Tu ad dexteram dei sedes: in gloria patris. bb Index
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0411.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 19 Iudex crederis esse uenturus. 20 Te ergo quæsumus famulis tuis subueni: quos precioso sanguine redemisti. 21 Æterna fac cum sanctis tuis in gloria numerari. 22 Saluum fac populum tuum domine: & benedic hæreditati tuæ. 23 Et rege eos, & extolle illos usque in æternum. 24 Per singulos dies benedicimus te. 25 Et laudamus nomen tuum in seculum: & in seculu[m] seculi. 26 Dignare domine die isto: sine peto nos custodire. 27 Miserere nostri domine: miserere nostri. 28 Fiat misericordia tua domine super nos quemadmodum sperauimus in te. 29 In te domine speraui: non confundar in æternum. Hoc canticum à celeberrimis sancte ecclesiæ doctorib[us] Augustino & Ambrosio dicitur esse copositu[m]: cu[m] hic illu[m] sacris baptismi abluisset vndis, & post diuturnas errorum te nebras ad veræ fidei lumen reduxisset. Tunc enim ambo in gratiaru[m] actione[m] de suscepto diuino munere dicuntur erupisse: per hoc diuinæ maiestatis præconium: & alternando vices, Ambrosio quidem inchoante & Augustino subseqente, ipsum à principio ad sinê vsque deduxisse. Vnde ferè ab o[mn]ibus inscribitur canticu[m] sanctoru[m] Augustini & Ambrosij. Quòd sanè ab vniuersali ecclesia receptum est cum tanta authoritate: vt in matutino officio ante laudes ipsum decantari debere solenniter sit institutu[m]. Et quoties nouum aliquod & insigne beneficiu[m] respublica civilis aut ecclesiastica à deo consecuta est: vt pacem, victoriam, nouam pastoris designationem, aut quoduis aliud consimile: hoc celebratissimo cantico tota illius congregationis societas in templum conveniens deo solenniter agere gratias & publice solet. Neque immerito quidem. Nam continet istud eâticum, primum laudem diuinæ bonitatis: prædicatione eorum quæ ad vnitatem diuinæ substantiæ attinent, vt quòd deus sit, quòd dominus, quòd æternus pater, hæc enim tria toti diuinitati & cuique diuinæ personæ sunt co- munia
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0412.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 387 munia, deinde verò denominatione eorum quæ ad expli- cationem & distinctionem diuinarum personarum attinet vt cum patrem immensæ maiestatis nominat, cum venerandum eius filium, & etiam spiritum sanctum exprimit. Deinde verò specialis conuertitur ad secundam summæ trinitatis personam oratio: cuius & diuina explicatur natura cum rex glorræ nominatur & sempiternus patris filius, & natura itidem humana: cum nostræ carnis substantiam sus cepturus dicitur non exhorruisse neque dedignatus fuisse sacratissimæ virginis vterum. Nostræ quoque redemptio- nis mysteria per passionem eius, resurrectionem & ascensionem in cælum consummata: in signum gratitudinis deinde commemorantur, Denique ad ipsum dei filium dirigitur supplex oratio ad finem vsque cantici: vt totam fidelium ecclesiam in suo nomine congregatam hic á malo co[m] seruare, & demùm ad cælestem & immortalem gloriâ perducere dignetur. 2 IANNOTATIONIS. In secundo versu. Te æternu[m] patrem: omnis terra veneratur. Pater hic commune nomé est dei: & cuique diuinarum personarum indifferens, signat enim habitudinem dei ad creaturas ab eo conditas: sicut frequenter in sacris literis accipitur, & præsertim in exordio orationis dominicæ: Pater noster qui es in cælis: sanctificetur nomen tuum. Neque discrete hic sumitur, vt < Matth. 6.> exprimat primam summæ trinitatis personam, & habitudinem signet ad filium: sed ita in vndecimo huius cantici versu sumi intelligatur. In hoc quoque versu: terra pro hominibus (quòd ex terra formati sunt & eam habitat) accipitur: sicut etiam sæpenumero in scriptura, vt in psalmo. Omnis terra adoret te deus & psallat tibi: psalmum dicat < Psal. 6. 5.> nomini tuo. Omnis igitur terræ nomine: omnis hominum multitudo vbicunque terrarum habitet insinuatur. 3 In tertio versu. Tibi omnes angeli. Angelorum nomen non hic commune est ad omnes cuiusuis ordinis cælestes spiritus: sed ad eos duntaxat qui infimum in postrema hierarchia complent ordinem. Nam cæli: hoc loco potius omnes cælestes substantias & spiritus angelicos (quancunque constituant hierarchiam aut sacrum ordinem) significant. Vt enim terræ nomine, genus humanum ita cælorum nomine tota natura angelica rectè signatur. bb ij quod
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0413.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 388 quòd cælestis mansionis sint incolæ & super cælestes sorti- antur proprietates Deinde cælestium agminum comuni- ter nomine cælorum nobis hic insinuatorum, tres innuun- tur hierarchiæ: vnaqueque per vnum suorum ordinu[m] hic expressum, per quem cæteri non nominati intelligantur. Postrema siquidem & in imò constituta cælestium spiritu- um hierarchia: nomine angelorum, qui vltimum eius con siciunt ordine, insinuatur. Media verò: nomine potestatum quæ nouissimum etiam illius ordinem constituunt, indica tur. Demùm suprema hierarchia denotatur hoc loco no- mine cherubim & seraphim: duorum superiorum eius or- dinum. Verum angelicorum spirituu[m] distinctio in tres hie rarchias, & cuiusque adhuc hierarchiæ distributio in tres < Es.4.5.> ordines: ex sacratissimo patre Dionysio in libro de cælesti hierarchia exactius est requirenda. 4 In quarto versu. Incessabili voce proclamant. Sum- ptum est illud ex Esaiæ propheta: dicente. Vidi dominu[m] se- dentem super solium excelsum & eleuatum: & plena erat domus à maiestate eius, & ea quæ sub ipso erant: replebant templum. Seraphim stabant super illud: & clamabant al- ter ad alterum & dicebant. Sanctus, sanctus, sanctus: domi- nus deus exercituum. Plena est omnis terra: gloria eius. Sabaoth autem nomen hebræum hic expressum: idé valet < Dan.7.> quod exercituum in Latino. Estque id vnum ex decem no minibus dei: à beato Hieronymo in epistola ad Marcellâ quarto loco positum. Cæterùm deus dicitur dominus sa- baoth quia exercituum cælestium totiusque militiæ an- gelicæ dominus est, quæ à deo copiosa est & numerosa: vt de ea dicat Daniel. Milia milium ministrabant ei: & decies centena milia assistebant ei. 9 In nono versu. Te martyrum candidatus. No solum ab angelicis substantijs laudari hic dicitur deus: sed & ab hominibus in cælestis ciuitatis sortem iam ascitis, & etiam ab ijs qui præsentis vitæ stadium adhuc decurrunt. At ve- ro receptorum in æterna cæli tabernacula tres hic nomi- nantur ordines & gradus: scilicet apostolorum, propheta- rum & martyrum, sub quibus reliqui ordines sanctorum vt confessorum, & virginum comprehendantur, qui non minus quàm cæteri deum assidue laudent: secundum illud < Psal.83.> verbum psalmi octogesimi tertij. Beati qui habitant in do mo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0414.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 389 mo tua domine: in secula seculorum laudabunt te. < Apo. 7.> Dicitur autem hoc loco exercitus martyrum candidatus: id est candidis vestibus amictus & ornatus: quia in diuina Apocalypsi leguntur eo habitu & cultu beato Ioanni in spiritu ostensi: cum ait de seipso. Et respondit v[er]nus de senioribus & dixit mihi. Hi qui amicti sunt stolis albis: qui sunt & v[er]n de venerunt? Et dixi illi. Domine mi: tu scis. Et dixit mihi. Hi sunt qui venerunt de tribulatione magna. & laverunt stolas suas & dealbaverunt eas in sanguine agni. Ideò sunt ante thronum dei: & seruiunt ei die ac nocte in templo ei, & qui sedet in throno habitabit super illos: & absterget deus omnem lachrymam ab oculis eorum. 14 In decimoquarto versu. Tu rex gloriæ Christe. Ab hoc versu ad finem vsque totius cantici ad solum dei filiu[m] dirigitur sermo, eiusque & diuinæ explicantur proprietates pariter & humanæ: quoniam vtrasque in se perfectè & integre habet sine confusione, sicut & vtranque naturam in vna persona sine commixtione vnitam. Porrò dicitur sanctus Thomas Aquinas pietate in deum & religione insignis: in eleuatione sacratissimi corporis Christi in sacrificio altaris solitus fuisse hunc versum cum cæteris sequentibus ad calcem vsque deuote legere, & ipsum quem omnis adorat creatura hac inuocatione adorata. Neque sanè ab re. Nam paucis constringit hæc oratio: quæ ad Christi diuinitatem pertinent & humanitate, nostræque redéptionis sacramenta salutaria complectitur, & denique piam p[er] toto populo Christiano supplicationem. Quare sentio hûc sanctum dei virum: vt in cæteris virtutum operibus, ita & in hoc orandi genere nobis esse imitandum. Cæteru[m] quòd < Psal. 23.> rex gloriæ dicatur Christus: ex psalmo 23. sumptum est, dicente. Attollite portas principes vestras, & eleuamini portæ æternales: & introbit rex gloriæ, & cætera quæ sequuntur: ad literam de solo Christo intelligenda. Idem quoque co[m]probat beatus Paulus: ita scribens ad Corinth. Si enim < 1. Cor. 2.> cognouissent: nunquam dominum gloriæ crucifi xissent. 16 In decimosexto versu. Tu ad liberandum susceptur homine. Id nomen accusatiui casus hominem, non hic personam aliquâ particularem hominis exprimit: sed natura[m], & pro suo nomine abstracto sumi debet: vt t[ame]tundé valeat sicut humanitate liue naturam humanam. Non enim in al- tissimo bb iij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0415.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 90 tissimo incarnationis mysterio dei filius humanam suscepit personam: quasi prius fuerit homo perfectus, & deinde à filio dei assumptus. Id enim non modo falsum est: verum etiam impium & blasphenum. Sed humanam accepit naturam: diuinæ substantiæ in vnitate personæ ineffabiliter coniunctam. Et quoties apud sacros authores hoc loquendi genus occurrit: intelligatur in eo nomen personæ pro nomine naturæ positum, & simili modo exponatur. 17 In decimoseptimo versu. Tu deuicto mortis aculeo. Aculeo est quod pungit & penetrat, vt apes omnes aculeo dicuntur armatæ: dempto rege, diciturque ab acu vel acumine. Inde aculeatum dicitur quod habet aculeum. At verò per translationem quandam aculeus mortis appellatur ipsa vts atque violentia mortis: quæ vitam adimit & enecat viuentia. Hunc autem aculeum mortis deuicit Christo: quando mortem passus tertia die resurrexit à mortuis, & pessundata morte ad vitam rediit immortalem. Neque in seipso solum, sed & in nobis aculeum mortis deuict: quia mortem nostram moriendo destruxit, & vitam resurgendo reparauit. Tunc etiam credentibus regna cælorum aperuit quia paradisi portam à tempore lapsus primorum parentum ad horam vsque suæ passionis occlusam, virtute preciosi sui sanguinis nobis reserauit, & in gloriosa ascensione sua eam primus omnium ingressus: nobis quoque eandem ingrediendi, viam patefecit. 21 In vicesimoprimo versu. Aeterna fac cum sanctis tuis. Intelligatur ex præcedenti versu accusatiuus hoc loco, scilicet famulos tuos: vt completior sit & perfectior sententia, hoc modo. Fac famulos tuos numerari cum sanctis tuis in gloria æterna. Et consimilia grammaticâ exposcetia operam: alijs in locis suppleantur, vt in decimosexto versu iam exposito id aduertatur: quòd accusatiuus hominem, bis sumendus est ad sententiæ completionem, semel quidem cum participio suscepturus: & iterum cum gerundio liberandum, hoc pacto, tu suscepturus hominem: ad liberandum ipsum hominem. Non enim potest accusatiuus ille semel sumptus: cum vtraque dictione, participio scilicet & gerundio ordinari, neque perfecta fuerit sentetia: si gerundium illud actiuum sine accusatiuo ponatur. Sed hæc amplius discutere: grammaticorum est, In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0416.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 391 1 In vicesimosecundo versu. Saluum fac populum tuum domine. Hic versus cum proxime sequente, ex vicesimo septimo psalmo depromptus est: qui his duobus versibus clauditur. < Psal. 1.> Hæreditatem autem domini vocat propheta genus humanum precio Christi sanguine redemptum, & magno illo emptum precio. < Psal. 15.> De qua pater ait ad filium. Postula d me, & dabo tibi gentes hæreditatem tuâ: & possessionem tuam terminos terræ. Et de qua itidem filius ad patrem in psalmo. Tu es qui restitues hæreditatem meam mihi. At verò relatiuum eos & illos in sequente versu, non ad vocem antecedentis antè positam referuntur: scilicet populum & hæreditatem, sed ad rem significatam & multitu dinis numero expressâ, scilicet homines aut famulos, qui sunt de populo tuo & hæreditate tua. 24 In vigesimoquarto versu. Per singulos dies benedicimus te. < Psal. 144.> Hic versus cum proxime sequente, sumptus est ex psalmo centesimo quadragesimoquarto: cuius secundus versus ita se habet. Per singulos dies benedicam tibi: & laudabo nomen tuum in seculum & in seculum seculi. < Psal. 110.> Versus autem huius cantici deinde sequens, vtpote, Dignare domine die isto: quodamodo sumptus videri possit ex hoc versu psalmi centesimi vicesimi. Dominus custodit te ab omni malo: custodiat animam tuam dominus, aut alio quouis: consimils sententiæ. At verò vicesimus septimus præsentis cantici versus, ex psalmo centesimo vicesimo secundo manifeste desumptus est: vbi eodem verboru[m] schemate idem versus ponitur. Vicesimus octauus autem huius cantici versus ex psalmo tricesimo secundo depromptus est: nam eum claudit & terminat. Demùm vltimus huiusdi uinæ laudis versus: psalmi tricesimi est initium. CANTICVM TRIVM puerorum. 1 Benedicite omnia opera domini domino: laudate & superexaltate eum in secula. 2 Benedicite angeli domini domino: benedicite cæli domino. 3 Benedicite aquæ omnes quæ super cælos sunt domino: benedicite omnes uirtutes domini domino. bb iiij Benedi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0417.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 4 Benedicite sol & luna domino: benedicite stellæ cæli domino. 5 Benedicite imber & ros domino: benedicite omnis spiritus dei domino. 6 Benedicite ignis & æstus domino: benedicite frigus & estas domino. 7 Benedicite rores & pruina domino: benedicite gelu & frigus domino. 8 Benedicite glacies & niues domino: benedicite noctes & dies domino. 9 Benedicite lux & tenebræ domino: benedicite fulgura & nubes domino. 10 Benedicat terra dominum: laudet & superexaltet eum in secula. 11 Benedicite montes & colles domino: benedicite vniuersa germinantia in terra, domino. 12 Benedicite fontes domino: benedicite maria & flumina domino. 13 Benedicite cete & omnia quæ mouentur in aquis domino: benedicite omnes volucres cæli domino. 14 Benedicite omnes bestiæ & pecora domino: benedicite filij hominum domino. 15 Benedicat Israel dominum: laudet & superexaltet eum in secula. 16 Benedicite sacerdotes domini domino: benedicite serui domini domino. 17 Benedicite spiritus & animæ iustorum domino: benedicite sancti & humiles corde, domino. 18 Benedicite Anania, Azaria. Misael domino: laudate & super exaltate cum in secula: 19 Benedicamus patrem & filium cum sancto spiritu: laudemus & superexaltemus cum in secula. 20 Benedictus es domine in firmamento cæli: & laudabilis & gloriosus & superexaltatus in secula.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0418.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 393 Hoc canticum est trium puerorum Hebræorum: qui nolentes adorare statuam auream quam crexerat Nabu- godonosor rex Babylonis, ab eò missi sunt 1 fornacé ignis ardentis. Verùm non solum ab igne non sunt læsi, ne- que vestimenta eorum aut crines ambusti, sed etiam libe- ta vocé in diuinam proruperunt laudem, & hîc hymnum suauissimum deo cecinerunt, quemadmodum Daniel ter tio cap. scribit. Vbi totum hoc canticum vna cum cæteris laudibus quas in gratiarum actionem deo exolueru[n]t: in- seritur, & certo digeritur (quo hic) ordine. Quare ex eo loco, eius expositio accuratior est efflagitanda: quanuis non multa indigeat explanatione, quòd magnam præ se ferat facilitatem. Inuitantur autem in eo omnia creatu- rarum genera, tam cælestia quàm terrestria, tam animata quàm inanimata, t[ame]n rationalia quàm irrationalia: ad deca[m] tandam deo laudem. Non quidem quòd pecora, arbusta, eleméta, & orbes cælestes possunt diuinas depromere lau des: cum intellectus & rationis sint expertia, & soli homi nes ac spiritus cælestes facti sint: vt hoc modo deu[m] quem cognoscunt debita veneratione celebrationéque prose- quitur. Sed irrationalia & inanimata corpora deo dicun tur benedicere ipsum laudare & superexaltare: quia mate riam & argumentum deo benedicendi ipsumque laudan- di & superexalta[n]di suggerunt ac præstat rationalib[us] crea turis. Sicut enim in imagine egregie depicta aut sculpta: vnaquæque particula corporis ita effigiati aut exculpi præbet materiam laudandi artificem ipsum, vt Appellem aut Phidiam, cognoscendique eius industriam & excellé- tiam artis, ita & in hoc diuino opificio & tota mundi fa- brica, vnaquæque creatura vt pars quædam vniversi, præ dicandam ostendit ipsius dei opificis potentiam, sapien- tiam, bonitatem, prouidetiam atque perfectionem. Et ex omnium considératione assurgit rationalis creatura in dei cognitionem, laudem & commendationem. I II ANNOTATIONS. In primo versu. Bene- dicite omnia opera domini: domino. Certus quidam or- do in nominatione creaturarum hic expressarum serua- tus conspicitur: qui à generalibus ad specialia & à pro- pinquioribus deo ad distantiora procedit. Primum enim generatim omnia dei opera proponuntur: deinde specia- ti
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0419.png
Transcription: ATR-1
394 CANTICORVM tim ad hæc & illa sit progressio. Similiter inter creatura- rum genera primum angeli, cælestesque spiritus nominâ- tur: & cæli, orbésq; cælestes ac sydera. Deinde ad hæc sub- lunaria & inferiora decumbitur, & elementa, quæque ex elementis gignuntur suo deinde loco disponuntur: serua- to propemodum ordine productionis rerum, in illo sex primorum dierum spacio à deo factæ. Prius siquidem mi- xta in perfecta ex elementis ortum ducentia, deinde quæ è terra pullulant hic nominatim afferuntur. Postea ex a- quis p[ro]genita: & postremo quę ex terra sumpserut exordi- u[m]. Inter quæ postremo loco nominatur homo, sicut & ipse nouissimus inter cætera conditus est. Non tamen ad vn- guem & omniquaque is ordo hic semper obseruatus de- prehendetur. 3 In tertio versu. Benedicite aquæ om- <Gen. 1> nes quæ super cælos sunt domino. Aquæ illæ sunt, de qui- bus dicit liber Geneseos in principio, quòd fecit deus fir- mamentum in medio aquarum, & diuisit aquas quæ sub firmamento sunt, ab aquis quæ sunt super firmamentum. Et de quibus dicit psalmus centesimus quadragesimus o- ctauus) qui ferè eodem ordine cum hoc hymno creaturas <Psal. 148> omnes incitat ad deum laudandum) & a quę quæ super cæ- los sunt landent nomen domini. Et alio in loco propheta ad deum. Qui regis aquis superiora eius. Verum an aquæ <Psal. 103> illæ corporales sint & eiusdem cum aquis elementaribus naturæ, an potius spirituales: doctiloqui certant & adhuc sub iudice lis est. Per virtutes verò domini, in hoc versu non sunt intelligendi spiritus angelici medij ordinis se- cundæ hierarchiæ, qui nomine virtutum censentur. Nam illi angelorum nomine prius sunt comprehensi, quod ap- pellatione communi omnes spiritus angelicos cuiusuis hierarchie & ordinis co[m]plectitur. Sed eo nomine virtutu[m] hic signatur pluriformes & multimodæ diuinę puidetio vires, quibus totu[m] huc mundu[m] moderatur. 5 In quinto versu. Benedicite omnis spirit[us] dei domino. Spirit[us] hic no[n] pro creatura spirituali, aut anima humana siue brutorum sumitur. Nam spiritualis creatura, angelorum nomine si- gnata est. Animæ verò hominu[m] & brutorum, sub totis su- is postea nominatis continentur. Sed id nomen pro vé- to hic sumitur, quoniam inter cæteras impressiones & mixta imp[er]fecta quæ ex elemetis gignutur, hic collocatur &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0420.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 397 & nullum aliud hic nomen occurrit: quo commodius si- gnificari ventus possit. Neque illud absonum est aut præ ter scripturæ consuetudinem: in qua plærunque spiritus < Psal. 148> pro vento sumitur, vt in psalmo, ignis, grando, nix, gla- cies, spiritus procellarum: quæ faciunt verbum eius. 14 In decimoquarto versu. Benedicite filij hominu[m] domino. Sicut prius in generibus reru[m], ab vniuersalioribus ad particularia deductus est ordo: ita & nuc in gene- re hominu[m]. Prius enim generali nuncupatione omnes ho mines significantur per hanc versus particulæ: postea ve- ro particulares hominu[m] sortes & gradus adducuntur, sci- licet Israel, id est populus Israeliticus: deo particularis & ad eius cultum selectus, deinde sacerdotes: ministerio al- taris peculiariter mancipati, postea spiritus animæ iusto- rum sanctiq[ue]; & humiles corde: na[m] ipsi singulare sunt dei templum in quo gratum sibi deus delegit habitaculu[m]. Po- stremum ipsi tres pueri, ob acceptu[m] liberationis ab incen- dio fornacis beneficium: etia[m] à seipsis prouocantur ad di- uini nominis laude[m]. 19 In decimonono versu. Bene- dicamus patre[m] & filiu[m] cu[m] sancto spiritu. Iste versus: in ter- tio cap. Danielis, vnde hoc sumitur canticu[m], no[n] habetur, immo neq[ue]; in toto veteri testameto habentur hisce pro- priis nominibus expressæ diuinæ personæ in vno oratio- nis schemate sicut in nouo, quoni[m]a[m] clarior tanti mysterij referatio ipsius nouæ legis luci co[n]gruebat & seruabatur. Sed ab ecclesia catholica hic versus (qui omniu[m] est diu- nissimus & sacratissimus) adiectus est: vt in simili forma & modo locutionis cu[m] cæteris versibus huius cætici: etiam supersancta trinitas laudaretur quemadmodu[m] in cæteroru[m] psalmoru[m] modulatione: ex constitutione Damasi summi po- tificis, adhortate ipsum ad hoc sacerrimo Hieronymo ad- iicitur hæc summæ trinitatis laus in fine gloria patri & fi- lio, & spiritui læcto. In supradicto aute[m] versus qui nuc ex- ponendus suscipitur: ipsarum diuinarum personaru[m] trini- tas insinuatur, per propria & consuera ipsarum nomina, in priore versus particula expressa. Vnitas verò diuinæ substantiæ innuitur per relatiu[m] singularis numeri: in po- steriore eiusdem versus parte subiunctum, quod diuinas quidem personasse sed vt vnum substantia sunt, referre di- noscitur. Porrò sicut hoc canticum: quarto loco inter psalmos
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0421.png
Transcription: ATR-1
HYMNORVM pius spondeum, contra huius carminis iura. Numerum tamen syllabarum illi metro debitum retinet: in vnoquoq[ue] scilicet carmine octonarium, insuper & rythmicam seruat consonantiam primi carminis ad secundum & tertij ad quartum eiusdem versus: in exitu syllabarum. Incitatur in eo ecclesia fidelium ad spirituale gaudium in domino: ob solennitatem sanctissimæ cuiusuis viduæ, cuius dies festus celebratur cum hunc modulatur hymnum. Commendatur & illa ob mundi contemptum, virtutis studium, dei famulatum, cultumque Christianæ fidei: quem hic vitam agens studiosè exercuit. Ob quæ, & miraculis coruscatem illam reddidit deus, & gloriosam in cælestes euexit sedes. I C ANNOTATIONES. In primo versu. Nam summi regis filia. Non de terreno rege hic sit sermo, nullus enim in terris est omnino summus rex: sed omne sub regno grauiore regnum est, vt ait Seneca & cunctis dominatur regibus ipse rex regum & dominus dominantium. Neque de carnali consanguinitate aut cognatione hic itidem habetur mentio: sed de spirituali & mystica: qua sancta illa vidua quæ hoc celebratur hymno: summi regis dei filia est tum per creationem: qua ipse omnium pater est, tum per regenerationem factam in baptismo: per quam ipsa ex deo nata est, & ex aqua & spiritu regenita, tum per sacram imitationem & assimilationem: in diuinis denominationibus. De qua postrema cognatione: ait dominus in euangelio. Quicunque fecerit voluntatem patris mei qui in cælis est: ipse meus frater, soror & mater est, & eadem omnino ratione: filius eius & filia, quandoquidem hæc omnia spiritualiter coincidunt, solam rationum discrepatiam abinuicem habentia. Si enim ex patre diabolo sunt per imitationem, qui desideria eius volunt complere, vt testatur euangelium: cur non magis ex deo sunt patre, qui illius præcepta studiosè laborant obseruare? Et deus ipse pro sua dignatione hoc honoratissimo filiæ nomine vnamquâque fidelem animam in psalmo compellat: dicens. Audi filia & vide & inclina aurem tuam: & obliuiscere populum tuum & domum patris tui, & concupiscet rex decorem tuum: quoniam ipse est dominus deus tuus. 2 C In secundo versu. Hæc vera Christi famula. Melius hoc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0422.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 383 hoc pacto aptatur carmen quàm eo modo. O Christi vera famula: vt nonnulli habent libri. Nam cum in omnibus alijs versibus, de sancta illa vidua cui hic hymnus concinitur, fiat in tertia persona sermo: par est & decens etiam in hoc versu consimilem tenere loquendi formam, & nequaquam ad secundam transire personam, cum præsertim in tertio huius versus carmine verbum tertia personæ amauit ponatur: cui nominatiuus ille famula adiungi debeat. Quòd si quis dicat O, ibidem non vocantis esse particulam sed admirantis interiectionem: quæ nominatiuo tertiæ personæ potest adiungi. Esto id, verum non solent authores interiectionem annextere casui qui cum alia dictione nexum habeat & habitudinem: sed illi duxat, qui soli adhæreat interiectioni. Hic autem nominatiuus famula cum verbo amauit ordinatur: quare concinnam non habet cum interiectione connexionem. 5 In quinto versu. Ad summum regem gloriæ. Melius hoc modo legitur istud carmen: quàm vt alij habent libri ad regem nimis gloriæ. Nam aduerbium nimis, cum adiectiuo læta in sequente carmine posito ordinandum, omnino ineptè secundum orationis latinæ rationem sejungitur ab eo: per interiectum hunc genitiuum gloriæ, & aut proxime ante adiectiuum illud ponendum erat: aut penitus sustollendum. Atqui non potest continuò præponi illud aduerbium supradicto adiectiuo, quoniam tunc non servaretur similis syllabarum desinentia in hoc carmine & sequente: quæ tamen omnibus in locis de industria conspici tur servata. Satius est igitur illud aduerbium tollerè: & illius loco ad complendum carmen aliud nomen ponere, aptè coniungatur alicui dictioni eiusdem carminis, quod quidem fit pro concinitate: si quis dixerit, ad summum regem gloriæ, vel ad regem veræ gloriæ. 6 In sexto versu: Qui nos beatæ precibus. Loco dictionis beatæ, in alijs libris ponitur litera N designans ibidem nominandam sacram illam viduam, in cuius honorem cantatur hic hymnus. Veruntamen illud proprium nomen fortasse non quadrabit carmini. Nam sidisyllabum fuerit: red det ipsum breuius æquo, & si tetrasyllabum: efficiet idem quàm par est prolixius. Quare satius fuerit, quocunque vocetur
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0423.png
Transcription: ATR-1
Hymnorum vocetur proprio nomine sancta illa vidua: illud supprime re, & illius loco semper ponere genitivum beatæ vel sacra tæ: qui sit adiectiuum nominis substantiui vidua, subaudi- ti in eo, quoniam hoc pacto & carmen & sensus erit con- veniens: qui ex toto versu colligeretur huiusmodi. Iaus sit deo: vni in substantia, & trino in personis qui nos post ter minum vitæ peractum consortes efficiat supernorum ci- uium, per preces sacratæ deo vel beatæ vidua: cuibus hodie celebratur solennitas. Cui quidem deo vni trino, pro co[m]pletis istis in hymnos ec clesiasticos annotationibus: sit bene- dictio, laus, & gratiarum actio in secula seculorum. Amen. Primi Libri Ecclesiastici: Finis,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0424.png
Transcription: ATR-1
ELV C I D'ATORI I EC- CLESIASTICI LIBER SE- CVNDVS: NONNVILLA Cantica, Antiphonas, Responsoria, & Benedictiones Ecclesiasticas exponens. CANTICVM SANCTORVM AVGV- stini & Ambrosij. 1 T E Deum laudamus: te dominum confitemur. 2 Te æternum patrem omnis terrae neratur. 3 Tibi omnes angeli, tibi cæli & uni- uersæ potestates: 4 Tibi Cherubim & Seraphim, incessabili uoce procla- ment. 5 Sanctus, sanctus, sanctus: dominus deus sabaoth. 6 Pleni sunt cæli & terra, maiestatis gloriæ tuæ. 7 Te gloriosus apostolorum chorus. 8 Te prophetarum laudabilis numerus. 9 Te martyrum candidatus laudat exercitus. 10 Te per orbem terrarum sancta confitetur ecclesia. 11 Patrem immensæ maiestatis. 12 Venerandum tuum uerum & unicum filium. 13 Sanctum quoque paraclitum spiritum. 14 Tu rex gloriæ Christe. 15 Tu patris sempiternus es filius. 16 Tu ad liberandum suscepturus hominem: non horrui sti uirginis uterum. 17 Tu deuicto mortis aculeo: aperuisti credentibus re- gna cælorum. 18 Tu ad dexteram dei sedes: in gloria patris. bb Index
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0425.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 19 Iudex crederis esse uenturus. 20 Te ergo quæsumus famulis tuis subueni: quos precioso sanguine redemisti. 21 Æterna fac cum sanctis tuis in gloria numerari. 22 Saluum fac populum tuum domine: & benedic hæreditati tuæ. 23 Et rege eos, & extolle illos usque in æternum. 24 Per singulos dies benedicimus te. 25 Et laudamus nomen tuum in seculum: & in seculu[m] seculi. 26 Dignare domine die isto: sine peto nos custodire. 27 Miserere nostri domine: miserere nostri. 28 Fiat misericordia tua domine super nos quemadmodum sperauimus in te. 29 In te domine speraui: non confundar in æternum. Hoc canticum à celeberrimis sancte ecclesiæ doctorib[us] Augustino & Ambrosio dicitur esse copositu[m]: cu[m] hic illu[m] sacris baptismi abluisset vndis, & post diuturnas errorum tenebras ad veræ fidei lumen reduxisset. Tunc enim ambo in gratiaru[m] actione de suscepto diuino munere dicuntur erupisse: per hoc diuinæ maiestatis præconium: & alternando vices, Ambrosio quidé inchoante & Augustino subseqente, ipsum à principio ad finem vsque deduxisse. Vnde ferè ab o[mn]ibus inscribitur canticu[m] sanctoru[m] Augustini & Ambrosij. Quòd sanè ab vniuersali ecclesia receptum est cum tanta authoritate: vt in matutino officio ante laudes ipsum decantari debere solenniter sit institutu[m]. Et quoties nouum aliquod & insigne beneficiu[m] respublica civilis aut ecclesiastica à deo consecuta est: vt pacem, victoriam, nouam pastoris designationem, aut quoduis aliud consimile: hoc celebratissimo cantico tota illius congregationis societas in templum conveniens deo solenniter agere gratias & publice solet. Neque immerito quidem. Nam continet istud canticum, primum laudem diuinæ bonitatis: prædicatione eorum quæ ad vnitatem diuinæ substantiæ attinent, vt quòd deus sit, quòd dominus, quòd æternus pater, hæc enim tria toti diuinitati & cuique diuinæ personæ sunt co[m]munia
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0426.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 387 munia, deinde verò denominatione eorum quæ ad expli- cationem & distinctionem diuinarum personarum attinet vt cum patrem immensæ maiestatis nominat, cum venerandum eius filium, & etiam spiritum sanctum exprimit. Deinde verò specialis conuertitur ad secundam summæ trinitatis personam oratio: cuius & diuina explicatur natura cum rex glorræ nominatur & sempiternus patris filius, & natura itidem humana: cum nostræ carnis substantiam suscepturus dicitur non exhoruisse neque dedignatus fuisse sacratissimæ virginis vterum. Nostræ quoque redemptionis mysteria per passionem eius, resurrectionem & ascensionem in cælum consummata: in signum gratitudinis deinde commemorantur, Denique ad ipsum dei filium dirigitur supplex oratio ad finem vsque cantici: vt totam fidelium ecclesiam in suo nomine congregatam hic à malo co[m]feruare, & demùm ad cælestem & immortalem gloriâ perducere dignetur. 2 IANNOTATIONS. In secundo versu. Te æternu[m] patrem: omnis terra veneratur. Pater hic commune nomé est dei: & cuique diuinarum personarum indifferens, signat enim habitudinem dei ad creaturas ab eo conditas: sicut frequenter in sacris literis accipitur, & præsertim in exordio orationis dominicæ: Pater noster qui es in cælis: sanctificetur nomen tuum. Neque discrete hic sumitur, vt < Matth. 6.> exprimat primam summæ trinitatis personam, & habitudinem signet ad filium: sed ita in vndecimo huius cantici versu sumi intelligatur. In hoc quoque versu: terra pro hominibus (quòd ex terra formati sunt & eam habitat) accipitur: sicut etiam sæpenumero in scriptura, vt in psalmo. Omnis terra adoret te deus & psallat tibi: psalmum dicat nomini tuo. Omnis igitur terræ nomine: omnis hominum < Psal. 6. 4.> multitudo vbiunque terrarum habitet insinuatur. 3 In tertio versu. Tibi omnes angeli. Angelorum nomen non hic commune est ad omnes cuiusuis ordinis cælestes spiritus: sed ad eos duntaxat qui infimum in postrema hierarchia complent ordinem. Nam cæli: hoc loco potius omnes cælestes substantias & spiritus angelicos (quancunque constituant hierarchiam aut sacrum ordinem) significant. Vt enim terræ nomine, genus humanum ita cælorum nomine tota natura angelica rectè signatur, bb ij quod
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0427.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM quòd cælestis mansionis sint incolæ & supercælestes sorti- antur proprietates Deinde cælestium agminum comuni- ter nomine cælorum nobis hic insinuatorum, tres innuun- tur hierarchiæ: vnaqueque per vnum suorum ordinu[m] hic expressum, per quem cæteri non nominati intelligentur. Postrema siquidem & in imò constituta cælestium spiritu- um hierarchia: nomine angelorum, qui vltimum eius con siciunt ordine[m], insinuatur. Media verò: nomine potestatum quæ nouissimum etiam illius ordinem constituunt, indica tur. Demùm suprema hierarchia denotatur hoc loco no- mine cherubim & seraphim: duorum superiorum eius or- dinum. Verum angelicorum spirituu[m] distinctio in tres hie rarchias, & cuiusque adhuc hierarchiæ distributio in tres < Esa. 5.> ordines: ex sacratissimo patre Dionysio in libro de cælesti hierarchia exactius est requirenda. 4 In quarto versu. Incessabili voce proclamant. Sum- ptum est illud ex Esaia propheta: dicente. Vidi dominu[m] se- dentem super solium excelsum & eleuatum: & plena erat domus à maiestate eius, & ea quæ sub ipso erant: replebant templum. Seraphim stabant super illud: & clamabant al- ter ad alterum & dicebant. Sanctus, sanctus, sanctus: domi nus deus exercituum. Plena est omnis terra: gloria eius. Sabaoth autem nomen hebræum hic expressum: idé valet quod exercituum in Latino. Estque id vnum ex decem no minibus dei: à beato Hieronymo in epistola ad Marcella[m] quarto loco positum. Cæterum deus dicitur dominus sa- baoth quia exercituum cælestium totiusque militiæ an- gelicæ dominus est, quæ à deo copiosa est & numerosa: vt < Dan. 7.> de ea dicat Daniel. Milia milium ministrabant ei: & decies centena milia assistebant ei. 9 In nono versu. Te martyrum candidatus. No[m] solum ab angelicis substantijs laudari hic dicitur deus: sed & ab hominibus in cælestis ciuitatis sortem iam ascitis, & etiam ab ijs qui præsentis vitæ stadium adhuc decurrunt. At ve- rò receptorum in æterna cæli tabernacula tres hic nomi- nantur ordines & gradus: scilicet apostolorum, propheta- rum & martyrum, sub quibus reliqui ordines sanctorum vt confessorum, & virginum comprehendantur, qui non minus quàm cæteri deum assidue laudent: secundum illud < Psal. 83.> verbum psalmi octogesimi tertij. Beati qui habitant in do mo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0428.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 389 mo tua domine: in secula seculorum laudabunt te. Dicitur autem hoc loco exercitus martyrum candidatus: id est candidis vestibus amictus & ornatus: quia in diuina Apocalypsi < Apo. 7.> leguntur eo habitu & cultu beato loanni in spiritu ostensi: cum ait de seipso. Et respondit vnus de senioribus & dixit mihi. Hi qui amicti sunt stolis albis: qui sunt & vn de venerunt? Et dixi illi. Domine mi: tu scis. Et dixit mihi. Hi sunt qui venerunt de tribulatione magna. & lauerunt stolas suas & dealbauerunt eas in sanguine agni. Ideò sunt ante thronum dei: & serviunt ei die ac nocte in templo ei, & qui sedet in throno habitabit super illos: & absterget deus omnem lachrymam ab oculis eorum. 14 In decimoquarto versu. Tu rex gloriæ Christe. Ab hoc versu ad finem vsque totius cantici ad solum dei filiu[m] dirigitur sermo, eiusque & diuinæ explicantur proprietares pariter & humanæ: quoniam vtrasque in se perfectè & integre habet sine confusione, sicut & vtranque naturam in vna persona sine commixtione vnitam. Porrò dicitur sanctus Thomas Aquinas pietate in deum & religione insignis: in eleuatione sacratissimi corporis Christi in sacrificio altaris solitus fuisse hunc versum cum cæteris sequentibus ad calcem vsque deuote legere, & ipsum quem omnis adorat creatura hac inuocatione adorata. Neque sanè ab re. Nam paucis constringit hæc oratio: quæ ad Christi diuinitatem pertinent & humanitate, nostræque redéptionis sacramenta salutaria complectitur, & denique piam p[er] toto populo Christiano supplicationem. Quare sentio hûc sanctum dei virum: vt in cæteris virtutum operibus, ita & in hoc orandi genere nobis esse imitandum. Cæteru[m] quòd rex gloriæ dicatur Christus: ex psalmo 23. sumptum est, dicente. < Psal. 23.> Attollite portas principes vestras, & eleuamini portæ æternales: & introbit rex gloriæ, & cætera quæ sequuntur: ad literam de solo Christo intelligenda. Idem quoque côprobat beatus Paulus: ita scribens ad Corinth. Si enim < 1. Cor. 2.> cognouissent: nunquam dominum gloriæ crucifi xissent. 16 In decimosexto versu. Tu ad liberandum susceptur hominé. Id nomen accusatiui casus hominem, non hic personam aliquâ particularem hominis exprimit: sed natura[m], & pro suo nomine abstracto sumi debet: vt tâtundé valeat sicut humanitate siue naturam humanam. Non enim in al- tissimo bb iij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0429.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 391 11 In vicesimosecundo versu. Saluum fac populum tuum domine. Hic versus cum proxime sequente, ex vicesimo septimo psalmo depromptus est: qui his duobus versibus clauditur. < Psal. 2. Psal. 15.> Hæreditatem autem domini vocat propheta genus humanum precioso Christi sanguine redemptum, & magno illo emptum precio. De qua pater ait ad filium. Postula d me, & dabo tibi gentes hæreditatem tuâ: & possessionem tuam terminos terræ. Et de qua itidem filius ad patrem in psalmo. Tu es qui restitues hæreditatem meam mihi. At verò relatiuum eos & illos in sequente versu, non ad vocem antecedentis antè positam referuntur: scilicet populum & hæreditatem, sed ad rem significatam & multitudinis numero expressâ, scilicet homines aut famulos, qui sunt de populo tuo & hæreditate tua. 14 In vigesimoquarto versu. Per singulos dies benedictimus te. < Psal. 144.> Hic versus cum proxime sequente, sumptus est ex psalmo centesimo quadragesimoquarto: cuius secundus versus ita se habet. Per singulos dies benedicam tibi: & laudabo nomen tuum in seculum & in seculum seculi. Versus autem huius cantici deinde sequens, vtpote, Dignare domine die isto: quodammodo sumptus videri possit ex hoc versu psalmi centesimi vicesimi. < Psal. 120.> Dominus custodit te ab omni malo: custodiat animam tuam dominus, aut alio quouis: consimils sententiæ. At verò vicesimus septimus præsentis cantici versus, ex psalmo centesimo vicesimo secundo manifeste desumptus est: vbi eodem verboru[m] schemate idem versus ponitur. Vicesimus octauus autem huius cantici versus ex psalmo tricesimo secundo depromptus est: nam eum claudit & terminat. Demùm vltimus huiusdiuinæ laudis versus: psalmi tricesimi est initium. CANTICVM TRIVM puerorum. Benedicite omnia opera domini domino: laudate superexaltate eum in secula 2 Benedicite angeli domini domino: benedicite cæli domino. 3 Benedicite aquæ omnes quæ super cælos sunt domino: benedicite omnes uirtutes domini domino. bb iiiij Benedi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0430.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 393 Hoc canticum est trium puerorum Hebræorum: qui nolentes adorare statuam auream quam exerat Nabu- godonosor rex Babylonis, ab eò missi sunt ́ fornacé ig- nis ardentis. Verùm non solum ab igne non sunt læsi, ne- que vestimenta eorum aut crines ambusti, sed etiam libe- ra vocé in diuinam proruperunt laudem, & hûc hymnum suauissimum deo cecinerunt, quemadmodum Daniel ter tio cap. scribit. Vbi totum hoc canticum vna cum cæteris laudibus quas in gratiarum actionem deo exoluerût: in- seritur, & certo digeritur (quo hic) ordine. Quare ex eo loco, eius expositio accuratior est efflagitanda: quanuis non multa indigeat explanatione, quòd magnam præ se ferat facilitatem. Inuitantur autem in eo omnia creatu- rarum genera, tam cælestia quàm terrestria, tam animata quàm inanimata, tâ rationalia quàm irrationalia: ad decâ tandam deo laudem. Non quidem quòd pecora, arbusta, elemêta, & orbes cælestes possunt diuinas depromere lau des: cum intellectus & rationis sint expertia, & soli homi nes ac spiritus cælestes facti sint: vt hoc modo deu quem cognoscunt debita veneratione celebrationéque prose- quâtur. Sed irrationalia & inanimata corpora deo dicun tur benedicere ipsum laudare & superexaltare: quia mate riam & argumentum deo benedicendi ipsumque laudan- di & superexaltâdi suggerunt ac præstat rationalib[us] crea turis. Sicut enim in imagine egregie depicta aut sculpta: vnaquæque particula corporis ita effigiati aut exculpti præbet materiam laudandi artificem ipsum, vt Appellem aut Phidiam, cognoscendi que eius industriam & excellé- tiam artis, ita & in hoc diuino opificio & tota mundi fa- brica, vnaquæque creatura vt pars quædam vniuersi, præ dicandam ostendit ipsius dei opificis potentiam, sapien- tiam, bonitatem, prouidétiam atque perfectionem. Et ex omnium cósideratione assurgit rationalis creatura in dei cognitionem, laudem & commendationem. I II ANNOTATIONES. In primo versu. Bene- dicite omnia opera domini: domino. Certus quidam or- do in nominatione creaturarum hic expressarum serua- tus conspicitur: qui à generalibus ad specialia & à pro- pinquioribus deo ad distantiora procedit. Primum enim generatim omnia dei opera proponuntur: deinde specia- tim
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0431.png
Transcription: ATR-1
EXO. 397 & nullum aliud hic nomen occurrit: quo commodius si- gnificari ventus possit. Neque illud absonum est aut præ ter scripturæ consuetudinem: in qua plærunque spiritus < Psal. 148> pro vento sumitur, vt in psalmo, ignis, grando, nix, gla- cies, spiritus procellarum: quæ faciunt verbum eius. 14 In decimoquarto versu. Benedicite filij hominu[m] domino. Sicut prius in generibus reru[m], ab vniuersaliori- bus ad particularia deductus est ordo: ita & nuc in gene- re hominu[m]. Prius enim generali nuncupatione omnes ho mines significantur per hanc versus particulæ: postea ve- ro particulares hominu[m] sortes & gradus adducuntur, sci- licet Israel, id est populus Israeliticus: deo particularis & ad eius cultum selectus, deinde sacerdotes: ministerio al- taris peculiariter mancipati, postea spiritus animæ iusto- rum sancti[us]; & humiles corde: na[m] ipsi singulare sunt dei templum in quo gratum sibi deus delegit habitaculu[m]. Po- stremum ipsi tres pueri, ob acceptu[m] liberationis ab incen- dio fornacis beneficium: etia[m] à seipsis prouocantur ad di- uini nominis laude[m]. 19 In decimonono versu. Bene- dicamus patre[m] & filiu[m] cu[m] sancto spiritu. Iste versus: in ter- tio cap. Danielis, vnde hoc sumitur canticu[m], no[n] habetur, immo neq[ue]; in toto veteri testameto habentur hisce pro- priis nominibus expressæ diuinæ personæ in vno oratio- nis schemate sicut in nouo, quoniâ clarior tanti mysterij reseratio ipsius nouæ legis luci co[n]gruebat & seruabatur. Sed ab ecclesia catholica hic versus (qui omniu[m] est diu- nissimus & sacratissimus) adiectus est: vt in simili forma & modo locutionis cu[m] cæteris versibus huius cætici: etiam supersancta trinitas laudaretur quemadmodu[m] in cæteroru[m] psalmoru[m] modulatione: ex constitutione Damasi summi po- tificis, adhortate ipsum ad hoc sacerrimo Hieronymo ad- iicitur hæc summæ trinitatis laus in fine gloria patri & fi- lio, & spiritui lacto. In supradicto aute[m] versus qui nuc ex- ponendus suscipitur: ipsarum diuinarum personaru[m] trini- tas insinuatur, per propria & consueta ipsarum nomina, in priore versus particula expressa. Vniras verò diuinæ substantiæ innuitur per relatiu[m] singularis numeri: in po- steriore eiusdem versus parte subiunctum, quod diuinas quidem personasse sed vt vnum substantia sunt, referre di- noscitur. Porrò sicut hoc canticum: quarto loco inter psalmos
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0432.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM < Daniel. 3> psalmos laudum matutinarum constitutum, & dici domi- minicæ potissimu[m] addictum, ex certo sacræ scripturæ pas- su desumitur: ita & omnium seriarum totius hebdomadę cantica, quæ in officio matutino dicuntur eo ordine & quarto in laudibus matutinis loco: ex aliqua etiam sacræ scripturæ depromuntur parte, vt canticum feriæ secudæ, côsitebor tibi domine quoniam iratus es mihi, ex duodeci mo Esaiæ cap. Canticum feriæ tertiæ, ego dixi in dimidio dierum meorum, ex tricesimo octauo Esaię cap. Canticum feriæ quartæ: exultauit cor meum in domino, ex primi li bri regum capite secundo. Canticum feriæ sextæ, cante mus domino, gloriosæ enim magnificatus est, ex decimo- quinto Exodi capite. Canticum feriæ sextæ, domine au- diui auditionem tuam & timui, ex tertio capite Abachuc. Denique canticum sabbati, audite cæli quæ loquor, ex tri cesimosecundo capite Deuteronomij acceptum est. Qua- re supradicta cantica non efflagitant hic particularé ex- positionem sed cuiusque illorum explanatio, suo ex loco iam nominatim expresso est perquirenda. Quinimo ne- que psalmus ipse qui in exordio matutinarum canitur ad inuitatorium scilicet venite exultemus domino, particu- larem hic exigit declarationem: quoniam prorsus idé est cù nonagesimo quarto psalmo, hoc solo ab eo discrepâs: quòd nonagesimus quartus psalmus quem in nostro ha- bemus psalterio eo còstitutum loco ac ordine: legitur se- cundum gallicam psalmodiam. Ille verò qui canitur ad inuitatorium :ordinatur secundum psalmodiam Roma- nam, vt diligenter annotauit præceptor meus singularis, Iacobus Stapulensis: in explanatione quintuplicis psalte rij à se superioribus annis elaborata. Idcirco ad haben- dum ipsius psalmi inuitatorij sensum ac intelligentiam: le gatur nonagesimi quarti psalmi (qui cum eo concidit) expositio eadem enim prorsus vtriusque est sententia. Verùm cum secunda huius operis pareretur æditio, vi- sum est commodius quodque caticum reliquarum seria- rum cum sua explanatione hic subnectere, quam legenti bus laborem ingerere singula cantica perquirendi suis lo cis, & illorum expositionem indagandi. Magis enim hoc modo habebuntur in promptu & ad manum: tam ipsa, quam ipsorum sententia. CAN-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0433.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 397 CANTICVM ESAIAE prophetæ. 1 Confitebor tibi domine, quoniam iratus es mihi: eô uersus est furor tuus, & consolatus es me. 2 Ecce deus saluator meus: fiducialiter agam, & non timebo. 3 Quia fortitudo mea & laus mea dominus: & factus est mihi in salutem. 4 Haurietis aquas in gaudio de fontibus saluatoris: & dicetis in die illa. 5 Confitemini domino & inuocate nomen eius. 6 Notas facite in populis adinuentiones eius: memen- tote quoniam excelsum est nomen eius. 7 Cantate domino, quoniam magnifice fecit: annuicâ- te hoc in uniuersa terra. 8 Exulta & lauda habitatio Syo: quia magnus in me- dio tui sanctus Israel. Hoc canticum in feriæ secundæ laudibus matutinis pro more ecclesiastice decantatur: quod duodecimo ca- pite Esaiæ descriptum, ipsius quidem Esaiæ est vt depro- mentis ipsum & describentis, totius verò ecclesiæ catholi- cæ iam suscepto euangelio ex fidelibus collectæ, ipsiusq; fidelis populi in lege gratiæ degentis: idem canticu[m] est vt concinentis ipsum, & gratias deo agentis de maximis & plurimis beneficiis per incarnationem Christi, morte[m], re- surrectionem, ascensionem in cælum, euangelij prædica- tionem susceptis. Euimuero Esaias septimo capite, nono & vndecimo, revelationem habuerat & texuerat oraculu[m] de aduentu Christi in carnem: cum ait. Ecce virgo conci- piet & pariet filium: & vocabitur nomen eius Emanuel. Et iteru[m]. Paruulus natus est nobis, & filius datus est: & re- liqua quæ cõtinue sequuntur. Rursum. Egredietur virga de radice lesse, & flos de radice eius ascenderit: & requies- cet super eum spiritus domini. Vbi etia[m] deinde no[n] tam vt ptopheta quàm euangelista: Christi prædicatione[m], morte[m], sepultura[m] & reliqua eius insignia opera depromit, ac po- tassium
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0434.png
Transcription: ATR-1
398 CANTICORVM tissimu[m] diffusione[m] euangelicæ doctrinæ: ministerio ac vo- ce apostoloru[m] per vniuersum orbé celeriter facta[m]. Quoru[m] <Esa.12> omnium c[on]sideratione: ipse propheta ad populu[m] fidelem verba facies in principio duodecimi capitis inquit. Et di- ces in die illa. O popule (inquit) fidelis postqua[m] tot & tan- ta susceperis beneficia, per dispensatione[m] carnis suscepta[m] à Christo, quæ mihi in spiritu sunt revelata: ora tua re- solues in hoc canticu[m]: quo gratias ages deo de magnitudi ne suæ largitatis & beneficetia[m]. Et id quidé facies illa die, tèpore scilicet nouæ legis & gratiæ Christi revelatæ: quod < Rom.13> sanè tèpus in scriptura plærumque dies appellatur, vt cu[m] scribit Paulus ad Romanos, Nox præcessit: dies aute[m] ap- propinquauit. I [Chri] ANNOTATIONES. In primo versu. Confite- bor tibi domine. Laudabo (inquit populus fidelis) te do- mine deus meus: quoniam iratus est mihi per præuarica- <Luc.10> tionem primorum parentum, totius humani generis dam natricem, quod incidit ea culpa in latrones: & expoliatu[m] est duobus gratuitis, & diris vulneribus grauiter affectu[m]. Hic tamen furor tuus post multa annorum curricula con- uersus est in benignitatem & misericordiam: quando filiu[m] dei in terrâ misisti ad humanæ redemptionis opus c[on]suum mandum, vt salutarem medicum meorum vulneru[m], & re- conciliatorem meum. Et hac conversione iræ tuæ in man suetudine[m], consolatus es me: prius vehementer desolatu[m]. Huic autem sententiæ propheticæ: responderet illud verbu[m] psalmi Benedixisti domine terrâ tuam: auertisti captivi- <Psal.84> tatem Iacob. Remisisti iniquitatem plebis tuæ: aperuisti omnia peccata eorum. Mitigasti omnem iram tuam: auer- tisti ab ira indignationis tuæ. 2 [Chri] In secundo versu. Ecce deus saluator meus. Decurrente veteris legis tempo re: multis prophetarum oraculis fuerat promissus salua- tor mundi, quòd tandem veniret ad omnium salute. Nuc autem & tempore legis euangelicæ, ecce adest visibiliter in carne apparens deus saluator meus: non amplius expe- < Luc.19> ctandus vt veniat. Et saluator rectè dicitur: nomine con- gruente suo operi. Nam venit filius hominis quærere, & saluum facere: quod perierat. Et responderet id nomen illi < Matth: 1> quod in euangelio impositum ipsi describitur. Vocabis (in- <Esa.62> quit angelus ad Ioseph) nomen eius Iesum. Ipse enim saluum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0435.png
Transcription: ATR-1
EXO. 399 saluum faciet populu[m] suum: à peccatis eorum. Quare nûc completu[m] cernitur: quod dixerat Esaias. < Esai. 58> Dicite filiæ Syo: ecce saluator tuus venit ecce merces eius cu[m] eo, & opus eius coram illo. Et alio in loco eiusdem prophetæ: ait ipse dei filius. Quia ego ipse qui loquebar: ecce assum. Prius enim fuerat per prophetas locutus: quòd tandè veniret. < Psal. 113> Nunc aute[m] adest nobis per susceptam carne[m]: suumque promissum compleuit. Propter quam saluatoris mei præsentiam, fiducialiter agam (ait fidelis populus) & cum firma spe perficiam opera legis euangelicæ: quæ lex est libertatis & gratiæ, & non timebo hostes meos inuisibiles: & aduersarios animæ. Tot enim & tanta sunt præsidia atque auxilia in lege euangelica ad bene operandum & resistendum hostibus: per sacramenta ecclesiastica, & abundatiorem gratiam, quod nullus timori habendo amplius relinquitur locus. 3 In tertio versu. Quia fortitudo mea & laus mea dominus. Fiducialiter (inquit) aga[m] & non timebo, quia dominus est virtus mea contra hostiles impetus: quos non meis viribus sed potestate à domino mihi co[n]cessa superaui. Ipse etiam est laudatio mea, & cui om nem boni operis laudem debeo ascribere: non mihi ipsi. Non enim nobis domine no[n] nobis: sed nomini tuo da gloriam. Et factus est ipse dominus mihi in salutem: quoniâ à téporali huius vitæ periculo & peccati ruina sæpius me liberauit, & æternam salutem mihi per suam misericordiam præparauit. Et hic versus omnino concidit cum simili versu psalmi centesimi decimiseptimi: vt intelligamus ipsum Esaiam & psalmographum, eodem diuino spiritu licet diuersis temporibus fuisse locutos. 4 In quarto versu. Haurietis aquas in gaudio de fontibus saluatoris. < Ioan. 1> Nomine aquarum hic recte intelliguntur dona spiritus sancti: quæ de fontibus saluatoris, ipsis scilicet ecclesiasticis sacramentis à Christo salutare nostro institutis abu[n] de hauri[n]tur. Na[m] ipsa co[n]feru[n]t gratiâ salutare[m] & largâ: quod non præstabant sacramenta veteris legis. Gratia enim & veritas: per Iesum Christu[m] facta est. < Ioan. 7> Vnde dominus in euangelio loqués de spiritu sancto, qué accepturi erat credentes in eum: dixit. Si quis sitit: veniat ad me & bibat. Qui credit [n]o[n] me, sicut dicit, scriptura: flumina[m] de vêtre ei[us] flu[n]ct aquæ viuæ. Vbi per aquâ viuâ, spiritu sancti
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0436.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 400 sancti gratia significatur. A quaru[m] etia[m] nomine, hic intelli- gi possunt fluenta doctrinæ euangelicæ: quæ populi fide- les largiter hauserut tépore nouæ legis ex apostolis & vi- ris apostolicis, cu[m] gaudio & exultatione cordis. Siquidem per aqua[m], interdu[m] signatur doctrina in sacris literis: vt cu[m] dicit Ecclesiasticus. Cibabit illu[m] dominus pane vitæ & in- tellectus: & aqua sapientiæ salutaris potabit illu[m]. Per fon- tes verò accipiuntur nonunqua[m] apostoli, prædicatores, & doctores ecclesiastici: scatentes aquis salutaribus diuinæ doctrinæ, & aridas hominu[m] mētes illis irrigantes: vt in il- lo loco psalmi. Benedicite domino de fontibus Israel: sa- pientia eius & virtus eius in nubibus. Saluatorem autem hic nominat propheta dominu[m] nostru[m]: quæ angelus ad vir ginem missus in euangelio vocandu[m] dicit Iesum, quod in- terpretatur salvator: vt prophetia cu[m] euangelio coueniat. Hoc enim canticu[m] non solum propheticu[m] est, sed & euan- gelicum, & euangelicæ gratiæ mysteria reserans. Idcirco subiungitur in fine huius versus. O vos fideles populi: in illa die novi testamenti dicetis ad proximos vestros, inui tantes ipsos ad dei laudem: dicetis inqua[m] quod habet se- quens versus, scilicet. Confitemini domino Iesu Christo: & invocate nomen eius admirabile ac gloriosum. 6 In sexto versu. Notas facite in populis adiuentio- nes ei[us]. Exhortatio est prophetæ ad apostolos & prædica- tores euangelicos: quòd in omnibus gentibus per prædi- catione euangelicæ veritatis declarant adiuentiones do mini, id est modos admirabiles humanæ salutis: quos ad- inuenit diuina sapientia in filij dei incarnatione, prædica- tione, passione, resurrectione, & ascensione: secundu[m] alti- tudinem & profunditate sui consilij. Adiuentionu[m] enim nomen, quanuis sæpius praua agedi excogitationes & ma chinamenta significet: potissimu[m] cum hominibus attribui tur, vt in psalmo de filiis Israel dicit dominus. Et dimisi cos secu[n]dum desideria cordis eorum, ibunt in adiuen[tion]e- nibus suis: Et rursu[m] in alio psalmi loco. Et irritaueru[m] eu[m] in adiuen[tion]ib[us] suis: & multiplicata est [n]o[n] eis ruina. Inter- du[m] tam[m]e in bonâ sumitur parte[m]: p[ræ]sertim cu[m] deo ascribitur, significat[us]; vias & modos diuinaru[m] operationu[m], quos im- mensa eius sapientia constituit ac ordinavit, vt in hoc lo- co prophetæ: & etiam in psalmo. Et meditabor in omnib[us] ope-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0437.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 401 operibus tuis & in adinu[n]ctionibus tuis exercebor, Excelsum auté est nomen domini Iesu: quoniâ vt scribit apostolus ad Philippéses: Exaltauit illum deus: & dedit ei nomé < Philip. 1> quod est super omne nomen, vt in nomine Iesu, omne genu flectatur, cælestium, terrestriu[m], & infernoru[m], & omnis lingua co[n]fiteatur, quia dominus noster Iesus Christus, in gloria est dei patris. 7 < Ioan. 11> In septimo versu. Cantare domino, quoniam magnificè fecit: Dominus noster magnificè fecit, omnia opera nostræ redemptionis, carne pro nobis suscepit suæ deitati vnitam, morte sua nostram morte vicit, resurrectione sua vitâ nobis restituit, carnemq; suâ gloriosam in cælum vexit. Magnificè itidem fecit domin[us] miracula, suæ diuinitatis attestatoria vt mortuos suscitatuit, infirmos solo attactu aut verbo sanauit, imperauit véritis & mari, dæmones corporibus obsessis expulit, idola omnia contriuit, principem huius mundi foras eiecit. Et hæc eius magnalia, operâq; magnifica: ab apostolis in viuversa terra annu[n]ciata sunt. In omnem enim terræ exiuit sonus eoru[m]: & in fines orbis terræ verba eoru[m]. < Psal. 4> In octauo versu. Exulta & lauda habitatio Syo, Hoc in loco habitatio Syo, dicitur primu[m] ciuitas Hierusalé & mós Syo materialisque excitatur hic ad laudadu[m] Christu[m] eoq[ue] in ipsa versatus sit secudum carnis præsentiâ, & in ea perfecit opera nostræ redemptionis. Fuit enim ibidem in templo præsétatus, prædicauit, miracula fecit, fuit mortuus sepultus, resurrexit. In monte etiam Syon eucharistiæ sacramé tum instituit, & super apostolos spiritum sanctum misit, & exinde tota ecclesia in vniversum orbem est diffusa, quæadmodum vaticinatus est Esaias dicens. De Syon exibit lex, & verbum domini de Hierusalem. Itaque sanctus Israel & dominus noster sanctificans omnes fideles, in medio illius Syon constitit, & secundum carnem co[n]uersatus est. Secundo loco per Syon intelligitur hic ecclesia catholica toto orbe diffusa, & coetus fidelium syncæra fide deu[m] speculantium. In cuius medio etiam est Christus inuisibiliter per gratiam, operaturque nostram salutem per ecclesiastica sacramenta. Vbicunque (inquit) fuerint duo vel tres congregati in nomine meo: illic in medio eoru[m] sum. < Matth. 18> Et rursum. Ecce ego vobiscum sum in omnibus diebus, v[er]lue ad consummationem seculi. < Matth. 28>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0438.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM CANTICVM EZECHIAE regis Iuda. 1 Ego dixi in dimidio dictum meorum: uadam ad por tas inferi. 2 Quæsiui residuum annorum meorum: dixi: no[n] uidebo dominum deum in terra uiuentium. 3 Non aspiciam hominem ultra: & habitatore quietis. 4 Generatio mea ablata est, & co[n]uoluta est à me: quasi tabernaculum pastorum. 5 Præcisa est uelut à texente uitæ meæ: dum adhuc ordi rer succidit me, de mane usque ad uesperam finies me. 6 Sperabam usque ad mane quasi leo sic contriuit omnia ossa mea: 7 De mane usque ad uesperam finies me, sicut pullus hirundinis sic clamabo: meditabor ut columba. 8 Attenuati sunt oculi mei: suscipientes in excelso 9 Domine uim patior, responde pro me: quid dicam aut quid respondebit mihi, cum ipse fecerit? 10 Recogitabo tibi omnes annos meos: in amaritudine animæ meæ. 11 Domine si sic uiuitur: & in talibus uitæ spiritus mei. 12 Corripies me & uiuificabis me: ecce in pace amarituro mea amarissima. 13 Tu autem cruisti animam meam ut non periret: proiecisti post tergum tuum omnia peccata mea. 14 Quia non infernus confitebitur tibi, neque mors laudabit te: non expectabunt qui descendunt in lacum, ueritatem tuam. 15 Viniens, uiuens ipse confitebitur tibi: sicut & ego hodie, pater filiis notam faciet ueritatem tuam. 16 Domine saluum me fac, & psalmos nostros cantabimus, cunctis diebus uitæ nostræ, in domo domini. Hoc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0439.png
Transcription: ATR-1
EXO. 403 Hoc Ezechiæ canticum (quod feria tertia canitur in laudibus matutinis) describitur Esaiæ tricesimo octauo capite, & primum deplorat in eo Ezechias vitæ suæ breuitatem ac angustiam, deinde de suscepti beneficiis deo gratias agit. < 4. Reg. 19.> Enimuero cum deus Ezechiæ regi luda sine labore victoriam dedisset contra Sennacherib regem Assytorum, nec ille condignas ei gratias de tam claro munere egisset: < 4. Reg. 20> in illius ingratitudinis punitionem (vt sentiunt hebrei) graui infirmitate correptus est, illique per Esaiam prophetam futura breui mors est denunciata. Ad lachrymas autem & preces conuersus, obtinuit à deo sanitatem: & quindecim annorum ad vitæ suæ spacium adiectione. Itaque postquam co[n]ualuit: & laudes domino de susceptis muneribus persoluit, & quæ in angustia morbi co[n]stitutas cogitauarat: nunc edicit ac in apertum profert. I ANNOTATIONES. In primo versu. Ego dixi < 4. Reg. 18 Gene. 39> in dimidio dierum meorum. Cum hoc canticum depromeret Ezechias: agebat nouum & tricesimu[m] vitæ suæ annu[m], vt ex historia sacra colligitur. Nempe quarti libri regum cap. decimum octauu[m] refert ipsum Ezechiam quinque & viginti annos esse natum cum regnare inciperet, quodq[ue] nouem & viginti annis regnauerit, qui simul iuncti conficiunt quinquaginta quatuor annos. A quibus si subducâtur quindecim anni quibus regnauit post infirmitatem illam à qua diuina ope conualuit: residui sunt triginta nouem anni vitæ ipsius Ezechiæ vsque ad tempus illius infirmitatis. Qui sunt ferme mediu[m] curriculum vitæ humanæ quæ ad octoginta annos aut circiter in plærisque exte[n]ditur. Portas autem inferi vocat hic ezechias receptaculu[m] illuc sanctarum animarum & antiquorum patrum: in quo degebant vsque ad horam mortis ac passionis Christi, na[m] locus ille in sacris literis interdum infernt nomine designatur, vt cum Iacob ad filios suos ait. Descendam ad filium meum logens: in infernum. 2 In secundo versu. Dixi, non videbo dominum deum in terra viuentium. Cum audivisset Ezechias ab Esaia propheta hanc domini denunciatione. Dispone domui tuæ: quia morieris & non viues, apud se cogitauit quòd immatura morte raptus no[n] videret amplius in hac viuorum regione dominu[m] deu[m] in templo hierosolymitano: per arcam; & proprietorium cc ij atque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0440.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM atque cherubin representatum, quòd etiam amplius non conspiceret hominum societatem mutuumque coiictum: nec populum suum in quieta pacis tranquillitate viuente quemadmodum pollicitus ei fuerat per prophetam domi nus. 4 In quarto versu. Generatio mea ablata est. His verbis conqueritur Ezechias sibi filium deesse: per quem eius generatio extederetur continua serie in poste- ros. Autumant enim hebrai, ipsi Ezechia (cum graui illo morbo decumberet ægrotus) necdum fuisse natu filium. Proinde conuolutam dicit esse suam generatione: in seip- so tanquam extremo suæ stirpis deficientem: quasi taber- naculum pastorum, quod quando locum mutant quæren- tes alia pascua: conuoluunt & complicat, vtitur deinde & alia similitudine, texentis scilicet: qui interdum telam im- perfectam succidit, nec permittit eâ ad perfectione perdu- ci. Ita vitam suam dicit in medio cursu atque progressu à deo esse præcisam: vt non ueniat ad completum annoru[m] numeru[m]. 5 In quinto versu. De mane vsque ad ves- peram finies me. Sperabat Ezechias se diutius victurum, & multorum adhuc futurorum dierum mane se visurum. Sed cum se statim morituru intellexit per verba prophe- tæ: id vnum graviter conqueritur, quòd inter matutinum tempus & verspertinum illius diei vita eius sit finienda, vt non excedat eiusdem diei vesperam. Et facile coniecta id in ianuis adesse mortem: quoniam infirmitas illa contriuit omnia eius ossa ac robur corporis, sicut leo cominuit os- sa animaliu[m] quibus pascitur. Quare nihil ei reliquuu[m] est, nisi clamor & gemitus ad deum: quemadmodu[m] pullus hi- rundinis clamitat in nido pro pastu habendo, & columba continuum edit gemitum. 6 In octavo versu. Attenuati sunt oculi mei. Ex diuti- na attentione oculorum ad aliquid ipsi obiectum: debili- tatur vis visua, hebetaturq; & obtuditur: Ita defessos hic dicit Ezechias suos oculos & extenuatos: ex continua at- tentione in cælum, ad implorandum dei auxilium. Conte- staturque se vim pati, id est violentia[m] infirmitatis vltra vt res corporis: quæ succumbut morbo, ideo petit quòd pro eo deus respondeat, feratque illi auxilium de cælo contra morbum, quæadmodum patronus respondes pro reo non habente quid respondeat suo patrocinio illi fert præsidiu[m]. Patetur
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0441.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 405 Fatetur enim ipse rex se nihil habere quid dicat deo: si- cut nec lutum quicqua[m] habet quod obiiciat figulo, & crea tura suo creatori. Neque etiam dignum esse & iustu[m] quòd deus ei aliquid obiicieti respondeat: sicut nec figulus de- bet respondere luto expostulati cum eo, nam ipse deus se cit & plasmavit Ezechiam: quemadmodum cæteros homines. Vnde si isto in loco verbum fecerit legitur, vt habet plæriq[ue] libri: referri debet ad nominatium deus, vt hæc habeatur sententia: quòd deus psalmauerit Ezechiam, & ergo potest pro suo nutu eundem dissoluere per mortem. Si verò fecerim verbum legatur in prima persona, vt nô- nulli habent codices: referendum est ad Ezechiam consi tentem se fecisse & commisisse, id crimen, ob quod merito ei illatus est gravis ille morbus. < Iob. 14> 11 In vndecimo versu. Domine si sic viuitur. Cū (in- quit) fragilis & caduca sit vita humana: miseriisque plena (homo enim natus de muliere, breui viuens tempore: re- pletur multis miseris. Quì quasi flos egreditur & contert tur, & fugit velut vmbra: & nunquam in eodem statu per- manet (& vita spiritus mei, in ærûnis & calamitatibus sit constituta: corripies me o domine tua seueritate ob culpâ meam, & viuificabis me tua misericordia, vitam & salutê mihi impartiendo. Quod nisi præstiterit deus: tunc in pa- ce tranquilla totius populi Iuda post percussum regé As- syriorum: erit amaritudo Ezechia[m] amarissima, quoniam morte sustoletur ab hac vita: & non poterit perfrui illa pa cis tranquillitate & dulcedine, quam promisit deus popu lo futurâ. 13 In decimotertio versu. Tu aute[m] eruisti animam meam: vt non periret. Hoc in loco gratias agit Ezechias domino de vita corporis, nomine animæ hic si- gnata: sibi reddita per adauctionem & extésionem spacij vitæ eius in quindecim annos. Et de vita animæ suæ per remissionem peccatorum suorum: quæ post tergum domi ni dicit proiecta, id est obliuioni tradita: Causa aute[m] gra- tiarum actionis subnectitur: quoniam mortui qui in locis infernis perpetuæ dûnationi sunt addicti, non confitebun tur vnquam domino confessione fidei aut laudis aut pec catorum, quia ibidem non est locus poenitentiæ. Sed vi- uens vita naturæ, & viuens etiam vita animę: confitebitur domino grata confessione. Ante mortem (inquit Eccle- cc iii siasticus)
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0442.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM < Eccl.17> siasticus) confitere. A mortuo quasi nihil perit confessio. Confiteberis viuens: viuus & sanus, confiteberis. Et idem < Eccl.15> alio in loco. Non est speciosa laus in ore peccatoris: quoniam nó est à domino missus. Consimilem huic propositæ in præsenti cantico sententiam habet propheta in psalmo, dicens. Non mortui laudabunt te domine: neque omnes qui descendunt in infernum. Sed nos qui viuimus < Psal.113 Psal.87> benedicimus domino: ex hoc nunc & vsque in seculum. Et iterum in alio loco. Nunquid mortuis facies mirabilia: aut medici suscitabunt & confitebuntur tibi? Nun quid narrabit aliquis in sepulchro misericordiam tuam: & veritatem tuam in perditionem? Nunquid cognoscens tur in tenebris mirabilia tua, & iustitia tua in terra oblivionis. CANTICVM ANNAE, MATRIS Samuelis. < 1> Exultauit cor meum in domino: & exaltatum est cornu meum in deo meo. < 2> Dilatatum est os meum super inimicos meos: quia lætata sum in salutari tuo. < 3> Non est sanctus ut est dominus: neque enim est alius extra te, & non est fortis sicut deus noster. < 4> Nolite multiplicare loqui sublimia: gloriantes. < 5> Recedant uetera de ore uestro: quia deus scientiarum dominus est: & ipsi præparantur cogitationes. < 6> Arcus fortiu[m] superatus est: & inferni accincti sunt robore. < 7> Saturati prius, pro panibus se locauerunt: & in famelici saturati sunt. < 8> Donec sterilis peperit plurimos: & quæ multos habebat filios, infirmata est. < 9> Dominus mortificat & uiuificat: deducit ad infernus & reducit. < 10> Dominus pauperè facit et ditat humiliat & subleuat. < 11> Suscitat de puluere egenum: & de stercore eleuat pauperem.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0443.png
Transcription: ATR-1
EXO. 407 12 Vt sedeat cum principibus: & solium gloriæ teneat. 13 Domini enim sunt cardines terræ: & posuit super eos orbem. 14 Pedes sanctorum suorum seruabit, & impij in tenebris conticescent: quia non in fortitudine sua roborabitur vir. 15 Dominum formidabunt aduersarij eius: & super ipsos in cælis tonabit. 16 Dominus iudicabit fines terræ, & dabit imperiu[m] regi suo: & sublimabit cornu Christi sui. <1. Reg. 1> Hoc canticum matutinis laudibus feriæ quartæ acco[m]modatum, primi libri regum secundo capite describitur. In quo Anna mater Samuelis gratias agit deo de sucepta prole post logam sterilitatem, cum ipsum ab lactatum red didit domino ad obsequiu[m] tabernaculi sicut ipsa vouerat. Veru[m] Anna quæ interpretatur gratia, ecclesiâ sancta[m] ex ge[nus] tibus collecta[m] mysticè signat temporelegis euangelicæ admodum foecundam spirituali sobole, cu[m] prius fuisset sterilis. Fenenna verò, Annæ æmula & contumeliosa. synagogue[m] signat ludæoru[m], prius multiplici prole fertilem, sed deinde reprobata[m] à deo. Quare ad literam rectè intelligitur istud canticu[m] esse gratulatio ecclesiæ catholica[m] atque laus gratias agens deo de susceptis beneficiis, & illa multifariam commemorans. quemadmodum exponit Beatus Augustinus totum hoc canticum à vertice ad calcem vsque, in quarto capi. decimi septimi libri de ciuitate dei cuius etiam sententiam hic pro viribus sequamur. Vnde cõtra negantes istud canticum prophetiam continere ibidem ita author ide[m] differit. Quisqua[m] forte dicturus est nihil ista[m] prophetasse mulierem: sed deum tantummodo propter filium quæ præcata impetrauit, exultanti prædicatione laudasse. Quid ergo sibi vult quod ait, Et sterilis septe[m]: & multa in filius infirmata est. Nunquid septem ipsa pepererat: quamuis sterilis fuerit? Vnicu[m] habebat quado ista dicebat. Sed nec posteasepte peperit, siue sex, quibus septimus esset ipse Samuel: sed tres mares & duas foeminas. Deinde in illo populo cum ad huc nemo regnaret, quod in extremo posui. Dat virtutem regibus nostris: & exltauit cornu cc illi Chri-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0444.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM Christi sul, vnde dicebat, si non prophetabat: Et reliqui quæ sequuntur. 1 CANNOTATIONES. In primo versu. Exultauit cor meu in domino. Hæc verba & sequê tia, intelligatur dicere ecclesia Christi, gratia plena, prole foecuda, quæ de se multo antè p[er]pheta cognoscit. In quo- rum principio perhibet cor suum exultasse in domino, no[n] < 2. Cor. 10> in seipsa, aut propriis virtutibus, & cornu suum esse exal- tatum in deo suo, no[n] etia[m] in se. Nam exulcatio in domino, laudem meretur. In seipso verò, vituperiu[m] & damnatio- nem. Qui gloriatur (inquit Paulus) in domino glorietur. < Luc. 2> Cornu autem ecclesiæ, est eius regnum & robur: quia ad- uersa mudi & desideria carnis transcendit, sicut cornu car ne excedit. Vnde Zacharias in suo cantico. Et erexit cor- nu salutis nobis, in domo David pueri sui. 2 C In secun- do versu. Dilatum est os meum: super inimicos meos. Su- per ludæos & gentes hostes ecclesiæ, eâmque persequen- tes: dilatatu[m] est os ecclesiæ, quia & in angustiis pressura- rum sermo dei non est alligatus, nec in præconibus alli- ligatis, vt inquit Augustinus. Salutare verò dei in quo le- tata est ecclesia, est dominus noster Iesus Christus salua- < Luc. 2> tor mudi & à deo missus ad omniu[m] hominum salutem, de quo iustus Symeon. Quia viderut oculi mei salutare tuu[m], quod parasti ante saciem omnium populorum. 3 C In tertio versu. No[n] est sanctus, vt est dominus. Quanuis hæc verba, etiam de deo patre & spiritu sancto habeant verita tem. tamen aptius accommodatu[m] ad filium dei, ecclesiæ sponsum, authorem, & sanctificatorem: No[n] est (inquit ec- clesia) sanctus quispiam vt est dominus noster Iesus Chri stus, qui fons est sanctitatis, & omnia sanctificans. Neque est alius, extra te O Christe, immutabiliter subsistés vt tu. Na[m] creaturę[m] ipse[m] ad te deu[m] co[m]paratæ, potius no[n] esse q[uæ] esse dicendæ sunt, sicut vmbra ad comparatione[m] corporis, non est, vel fumus ad co[m]paratione[m] ignis. Potest & hoc ita acci- pi. Non est alius sactus extra te, O domine Iesu Christe, siue præter te, quoniam tu solus sanctus. Et no[n] est aliquis fortis, sicut deus noster Iesus Christus, de quo propheta in psalmo. Dominus fortis & potens, dominus potens in prælio. < Psal. 23> 4 C In quarto versu. Nolite multiplicare loqui subli- mia. Hæc ad scribas & Phariseos, gloriates de lege Mosaica &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0445.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 409 & eius carminis carremoniis, dicit ecclesia quibus eos ad- monet. ne magnifica & alta verba multiplicent de ritu ve teris legis, oblationib[us] & sacrificis: immo vetera carna- lis obseruantia verba amplius in ore eorum non sonent sed nouæ legis instituta ac sacramenta proferentur ab ip- sis quia deus Christus, sci[n]ctiarum ad æternam salute per- tinetium dominus est, quas in sacris euangelis latius ex- pressit, Et ipsi domino nostro præparantur cogitationes: id est, inotescunt & manifestantur, quoniam dominus no- uit cogitationes hominum & secreta cordis, 6 In sex- to versu. Arcus fortium superatus est. Arcus fortium hic dicitur intentio Iudæorum, volentium constituere suam iustitiam, & iustitiæ dei nequaquam sese subuicientium. vel disciplina philosophorum & sapientium huius seculi, qui de se præsumebant, & fidei simplicitatem deridebant. Hic autem arcus superatus est per prædicationem euangelij exterminantem ritus Iudaicos & sapientiam huius mon- di, extollentem se contra synceritatem fidei. Infirmi aute[m] dicuntur, qui nihil de suis viribus præsum[m]etes, suæ imbel- licitatis sunt conscij, & hi diuina virtute firmatur, fiuunt- que robusti contra hostes. Infirmus quidem erat gentilis populus, quando à testamento dei fuit alienus, nunc aute[m] præcinctus robore: cum indutus scuto fidei & galea salu- tis & gladio spiritus, poterit ignea tela diaboli extinguere 7 In seprimo versu. Repleti prius, pro panibus se lo- cauerunt Iudæi prius erant repleti cibo spirituali: scientia scilicet legis & prophetarum, ac diuinis eloquiis. Nunc autem justo dei iudicio excecati propter suam malitiam se locant pro panibus acquirendis. quoniam magnu[m] im- pendunt laborem ad assequendam scripturarum intellige tiam, 1 lla[m]mq; emendicant, sed frustra, quoniam ipsam no[n] possunt consequi. quemadmodum de illis dicit propheta in psalmo. Ipsi dispergentur ad manducandum, si verò non fuerint saturati, murmurabunt. Famelici verò hic in- telliguntur gentiles, prius vacui alimonia spiritus, neque scientiam legis & scripturarum consecuti. Postquam verò se iugo fidei submiserunt & Christo adhæserunt, saturati sunt bonis spiritualibus, & sacris eloquiis abunde nutriti ac pasti. quemadmodum sacratissima virgo cecinit in suo cætico. Esuri[n]tes impleuit bonis, & diuites dimisit inanes In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0446.png
Transcription: ATR-1
410 CANTICORVM < Luc. 1.> 8 In octauo versu. Donec sterilis peperit plurimos. Tandiu (inquit) famelici gentiles pasti sunt scientia dei: donec & quandiu sterilis peperit plurimos. Sterilis primu[m] erat gentilitas: quoniam nullos deo filios genuit tempore veteris legis. Postea verò suscepto fidei signaculo: peperit plurimos Christo filios per lauacrum regenerationis & baptismi, natos ex deo, renatosque ex aqua & spiritu sancto. Et synagoga quæ multos habebat filios atque fideles, patriarchas, prophetas: & sanctos veteris testam[en]ti patres: derelicta à deo propter suam incredulitatem, nunc infirmata <Psal. 54.> est & sterilis effecta, nullos enim nunc deo filios gignit: sed tantum carni. Nam carnali generatione progeniti eius filij: regenerationem spiritus per baptismum non suscipiunt: Et hoc etiam innuit Esaias propheta dicens. Lauda sterilis quæ non paris: erumpe & clama quæ non parturis, quia multi filij desertæ: magis quam eius quæ habet virum. Nonnulli autem interpretes hunc locum ita transtulerunt, donec sterilis peperit septem, in quo numero, <Apo. 1.> septenario inquam (vt ait Augustinus) vniuersa ecclesiæ est significata perfectio. Propter quod & Ioãnes apostolus ad septem scribit ecclesias: eo modo se ostendens ad vnius plenitudinem scribere. Et in prouerbijs Salomonis hoc antea perfigurans sapientia inquit. Aedificauit sibi domum: & suffullit columnas septem. <Prayer. 9> 9 In nono versu. Dominus mortificat & viuificat. Synagogam cum filijs suis dominus mortificat: æternâque damnat morte ob suam infidelitatem. Populum verò gentilem cum sua prole credentem euangelio viuificat hic per gratiam, & demùm per gloriam. Similiter Iudæorum gentem incredulam deducit dominus ad inferos: per æternam damnationem. Gentium verò populum prius per cultum idolorum inferorum locis ascriptum: reducit per gratiam & fidelem ad vitam animæ & regnum dei ab inferis. Ita dominus synagogam pauperem facit per subtractione[m] gratiæ, & diuitiaru[m] spiritualium: ecclesiam verò ex gentib[us] ditat, & locupletat diuinis charismatibus. Idem etiam synagogam Iudæorum superbia sua resistentem deo: humiliat traductione in captiuitatem & dispersionem, gentilitatem verò subleuat in dignitatem filiationis & adoptionis. Quòd si quis velithos duos versus referre ad quempiam virum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0447.png
Transcription: ATR-1
EXO. 411 virum particularem, vt Christum aut alium quemuis iustu[m] cui etiam ea quæ opposita sunt & nectuntur adiunnicem subinde conveniant: non erit inepta expositio, neque à pietate aut veritate aliena. 11 In vndecimo versu. Suscitat de puluere egenum. Quamuis de populo gentili hic versus & sequens posset convenienter exponi: aptius tamen secundum Augustini sententiam exponitur de Christo, < Psal. 69.> quem deus de puluere mortis suscitauit tam citò vt caro eius non viderit corruptionem, quando tertia die reuocauit ipsum è sepulchro ad vitam immortalem. Eunde[m] que Christum pauperem, dicentemque de seipso. Ego autem egenus sum & pauper: deus adiuvia me, deus eleuauit in sublimitatem gloriæ: de stercore, fætulenta scilicet & ab lectissima immò insima sorte & conditione: quam hominu[m] opinio illi attribuit. Qui enim malefactor & pestilens seductor populi prius habebatur à vulgo: postea verus de creditus est, deique filius. Illum autem pauperem ita deus < Psal. 44.> eleuat: vt sedeat in regno cælesti cum principibus: apostolis scilicet qui à deo constituti sunt principes super omne[m] terram. Sedeat inqua[m] ad iudicandu[m] orbè terraru[m]: cui & apostoli assidebunt, secundu[m] promissione[m] eis facta[m] à Christo. < Matt. 19> Et solium gloriæ teneat, obtineatque thronu[m] æternæ beatitudinis: còsidens ad dexteram dei patris in cælestib[us]. Porrò huius versus & multorum præcedentium sententia, côunetur ferè eisdem verbis in psal. 112. vbi ait propheta. Quis sicut dominus deus noster, qui in altis habitat: & humilia respicit in cælo & in terra? Suscitans à terra inopem & de stercore erigens pauperem. Vt collocet eum cu[m] principibus: cu[m] principibus populi sui. Qui habitare facit sterilem in domo: matrem filiorum lætantem. Vnde non parua sumitur coniectura totum hoc canticum esse propheticu[m]: & eodem spiritu atque sensu, quo prædictus psalmus, esse prolatum. 13 In decimotertio versu. Domini enim sunt cardines terræ. Hic cardines terræ dicuntur quatuor plagæ mundi: oriens, occides, meridies, septetrio, super quos orbis positus est: quoniam super eos mundus hic sensibilis constitutus est, vt Ianua super cardines in quibus volultur aut potius orbè: id est ecclesiâ suâ orbiculari dignitate perfectam, atque in totum orbem diffusam: deus posuit super eos cardines prædictos. Nam ipsam ecclesiâ de dilatauit vsque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0448.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM vsque in eor[um] occiduamque plagam: etiam in australem & boream cæli partem, vt à solis ortu vsque ad occasum: laudent nomen domini. < Psal. 112.> Ibi autem cardines terræ: sunt ipsius domini Iesu Christi, nam & ipsos primum condidit: & confessioni sui nominis ac fidei subiectos tenet, vt completum sit illud quod propheta dicit in psalmo de Christo. Et dominabitur à mari vsque ad mare: & à flumine vsque ad terminos orbis terrarum. Mysticè autem, cardines terræ dicu[n]tur prædicatores & pastores: super quos orbis, id est ecclesia eorum fide stabilita, reponitur ac consistit. 14 In decimoquarto versu. Pedes sanctorum suorum seruabit. Pedes sanctorum Christi: sunt opera apostoloru[m], prædicatorum, pastorum & rectorum ecclesiæ sanctæ: atque affectus eorum. < Psal. 91.> Et huiusmodi pedes sanctorum suoru[m] seruabit Christus in rectitudine: vt ritè seipsos dirigant, & ecclesiam sibi creditam in scientia & moribus. Impij aute[m], Iudæi scilicet & tyranni persecutores ecclesiæ, in tenebris ignorantiæ ac infidelitatis conticescent: confusi ac victi per sapientiam & constantiam sanctorum, & demùm in tenebris exterioribus inferiorum v[erò] i erit fletus ac stridor do[m]i tium etiam conticescent: cessabuntque ab insolentia & ob locutione in ecclesiam Christi. Quòd autem obmutescant impij & cessent ab oblatratione in sanctos: non proprijs sanctorum viribus est ascribendum sed dei virtuti, qui pugnat & vincit in sanctis suis, quia non in virtute propria robusti sunt viri: certantes contra impios: sed in diuina fortitudine, suggerente illis vires. 15 In decimoquinto versu. Dominum formidabunt aduersarij eius. Aduersarij Christi: sunt Iudæi, reges, principes, tyranni, qui prædicatione apostolorum & præconum Christi sæpius induciti sunt in timorem dei: ob minas ignis æterni, damnationisque perpetuæ illis prædicatas: vnde & multi eorum sæpe conuersi sunt. Et super ipsos impios in cælis id est apostolis detonuit dominus: quia sonus & tonitruum legis euangelicæ intonuit super omnes populos mundi, per prædicationem apostolorum: quare etiam super Christi aduersarios, vnde propheta in psalmo. Vox tonitrui tui in rota. Alluxeruut coruscationes tuæ orbi terræ: commota est & contremuit terra. Nomine autem cælorum, apostolos accipi: in scripturis & præsertim psalmis frequen-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0449.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 413 frequentissimum est. 16 In decimosexto versu: Domi nus iudicabit fines terræ. N[on] solum mediterraneas regio- < Matth. 29.> nes, sed & extreamas terræ plagas iudicabit dominus in ex- tremo iudicio: quando congregabuntur ad ipsum omnes gentes à quatuor plagis terræ. Vel fines terræ intelliguntur extrema hominis opera, vt ait Augustinus, quia non iudicabuntur quæ in melius vel deterius medio vitæ tem- pore commutantur: sed tantum extrema eius facta in qui- bus fuerit inuentus. Et dominus dabit imperium ac domi- nium cælestium, terrestrium ac infernorum, regi suo Chri- sto, manifeste in ipso die iudicij, quia tunc regnu[m] & princi- patus Christi omnibus erit manifestus & patens: quando in nubibus cæli veniet ad iudicium cum potestate magna & maiestate. Tunc etiam dominus sublimabit cornu Chri- sti sui: quoniam Christi regnum (quod nomine cornu si- gnatur, ob eius fortitudinem & soliditatem, stabit enim, vt ait Daniel propheta: in æternum) sublime monstrabitur in consummatione seculi: quod nunc ab infidelibus de- spicitur, quandoquidem tunc Christus, cognoscetur habe- re regnum in cælo, in terra ac inferno: excelsum & glo- riosum. CANTICVM MOYSI ET FI- liorum Israel. Antemus domino, gloriosè enim magnificatus est, equum & ascensorem deiecit in ma- re. 1 Fortitudo mea & laus mea dominus: & factus est mihi in salutem. 3 Ille deus meus & glorificabo cum: deus patris mei & exaltabo cum. 4 Dominus quasi uir pugnator: omnipotens nomen ei currus Pharaonis & exereitum eius proiecit in mare. 5 Electi principes eius submersi sunt in mari rubro: abyssi operuerunt eos descenderunt in profun- dum quasi lapis. 6 Dexter a tua domine magnificata est in fortitudine; dextera
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0450.png
Transcription: ATR-1
EXO. 541 22 Dominus regnabit in æternum: & ultra. 23 Ingressus est enim eques Pharaocum curribus & e- quitibus eius in mare: & reduxit super eos domi- nus aquas maris. 24 Filii autem Israel ambulauerunt per siccum: in me- dio eius. Hoc canticum in laudibus matutinis feriæ quintæ can- tari solitum: describitur Exodi decimoquinto capite conti netque actionem gratiarum populi Israelitici de sua libe- ratione à manibus Aegyptiorum: & de ipsorum hostium Pharaonis scilicet & equitum eius submersione. Comple- ctitur etiam deinceps futuras victorias quas ille populus erat habiturus postea de Philisteis & Moabitis & Chan- neis, in ingressu terræ promissionis: prædicitque possessionem illius terræ & ædificationem templi futuram in ea ter ra. Et hic sensus ad literam: clarus est & lucid[us]. Veru[m] quia per liberationem Israel de Aegypto: significata est mysti- cè liberatio generis humani à tyránide dæmonis: per Chri stum postea exhibenda: Et per rubri maris aquas: virtus baptismi purgantis animam & abstergentis peccata, immò demergntis totam dæmonum cohortem, vt populus fide- lis per baptismum liberatus sit: & deductus de captiuitate diaboli in libertatem Igratæ, quemadmodum populus Is- raeliticus per transitum maris rubri: creptus est de serui- tute Pharaonis. Ingressus autem terræ promissionis, & subiectio eiusdem, & victoria habita de Chananeis & Phi listeis: præsignabat quòd apostoli erant ingressuri regio- nes gentium, populumque gentile superaturi gladio ver- bi dei: traducturique à cultu idolorum ad veram vni[us] dei religionem, eundemque subiecturi iugo fidei Christi. Ae- dificatio verò templi in terra promissionis, quę hic etiam prænunciatur: significabat ecclesiam sanctam demùm ædi- ficandam & multiplicandam in populo gentili. Idcirco hunc sensum mysticum & spiritualem potissimum atten- dit ipsa ecclesia catholica: in huius cantici decantatione, in noua lege facta, & ipsum etiam præsertim prosequemur in hac nostra explanatione: quod nouæ legis mysteriis sit admodum accommodus. AN-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0451.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 1 CANNOTATIONES. In primo versu. Gloriosè enim magnificatus est. Dominus noster Iesus Christus magnificentiam suæ gloriæ & potestatis ostendit: quando infernum spoliauit, & patres veteris testamenti inde eduxit, quod per spoliationem Aegypti & exitum Israel de Aegypto: signatum est. Tunc etiam declaravit suæ gloriæ magnitudinem: quando submerit damonem cum tota vitiorum caterua aquis baptismi, & populum etiam infidelem cui insidebat & dominabatur princeps huius mundi, quod per Pharaonem & equos eius demersos figurabatur. Infidelem autem populum demersit Christus: non aquis suffocando, sed infidelitatem ab eis tollendo, quemadmodum Christus spiritu labiorum suorum interfecturus impium dicitur: quoniam ab impietate illum converret ad pietate, virtute & gratia suorum verborum. Vnde sicut viri boni dicuntur equi mansueti: & ascensor eorum est Christus, dirigens eos freno suæ disciplinæ in viam salutis. Ita praui homines sunt equi feroces: & ascensor eorum est diabolæ præcipitans eos suæ malitiæ instimulatione in varia scelera, Itaque in adventu suo Christus omnem superstitionem gentilitatis in cultu idolorum, omnemque Iudaicam æmulationem in pertinaci suarum cæremoniarum obseruatione subuertit: & cum principe eorum damone demersit in profundum lacus inferni. Idcirco populus fidelis per Christum liberatus fateatur quòd ipse dominus est eius fortitudo contra hostiles impetus, & eius laudario pro susceptis beneficijs, denique eiusdem salus atque salvatio: ad consequendam vitam æternam. Et hic secundus versus omnino idem est cum tertio versus cantici feriæ secundæ: supra explicati. 3 In tertio versus. Deus patris mei: & exaltabo eum, populus fidelis: hic fateatur dominum Iesum Christum esse deum patris sui: id est patrum suorum Abraham Isaac & Iacob, quorum per fidem & imitationem ipse Christianus populus est filius. Dicitur quasi vir pugnator: quoniâ in carne visibilis apparuit dominus fortis & potens, dominus potens in prælio. Neque id mirum, quòd sit propugnator noster, hostes visibiles & invisibiles expugnans pro nobis, na[m] omnipotentis appellatio est illi sure congruens: eoque mine, omnipotêtis scilicet, rectè insignituri, est enim verè deus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0452.png
Transcription: ATR-1
EXO. 417 deus: cuius potentiæ nemo resistere potest, cuius potestas nulla tenetur mensura. Vnde mystica illa quatuor anima- lia: assidua laude deo concinunt. Sanctus, sanctus, sanctus: dominus deus omnipotes. Porrò currus Pharaonis hic di cuntur infideles & praui: in quibus fertur & equitat dia- bolus, & præcipites illos agit in vitia: quemadmodum edi- verso boni simul ad virtutum opera mutuo consensu nexi sunt currus dei, de quibus dicit propheta. Quadrigæ tuæ < Abach. 3> saluatio. Exercitus verò Pharaonis: sunt prauorum homi- num turba & cohors: ad fidelium persecutionem descuiés. Et quoniam aduentu suo dominus omnem superstitionem idolorum ritusque nefandos, omnem etiam obstinatione[m] Iudæorum & tyrannorum violentiam deiecit in mare ig- nis inferni, & prostrauit per apostolorum prædicationem: aptè hic dicitur currus Pharaonis & exercitum eius in ma re proiecisse. 5 In quinto versu. Electi principes eius. Electi princi- pes Pharaonis, sunt principes sacerdotum qui Christu[m] cru cisixerunt, & apostolos sunt persecuti, reges item & prin- cipes gentium: qui in sanctos martyres sunt debacchati, & quicunque alij tyranni ecclesiæ persecutores. Qui omnes submersi sunt in mari rubro & igneo inferni: abyssiq[ue] in- ferni operuerunt eos & descenderunt quasi lapis in pro- fundum lacus infernalis: eò depressi, graui pondere suoru[m] peccatorum. Quoniam enim cor habuerunt malitia obdu- ratum instar silicis, & iniquitates eorum sicut onus graue super eos grauatæ fuerunt: aptè quasi lapis in profundum descendisse dicuntur. 6 In sexto versu. Dextera tua domine. Dextera dei pa- tris est filius eius, dominus noster Iesus Christus quia per ipsum facta sunt omnia, sicut & dextera manus hominis ad operandum valida est & efficax. Vnde propheta in psal- < Psal. 117.> mo. Dextera domini fecit virtutem dextera domini exal- tauit me: dextera domini fecit virtutem. Illa autem magni ficata est in fortitudine: quia suam ostendit fortitudinem in spoliatione inferni, prostratione diaboli, nostri inimici, & in deiectione dæmunum aduersariorum nostrorum: per Pharaonem & Aegyptios significatorum. Et quemadmo- dum in liberatione populi Israel, ira dei vindex malorum quæ perpetraverunt Aegyptij: illos absumpsit sicut ignis stipulam.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0453.png
Transcription: ATR-1
418 CANTICORVM stipulam. & in vehementia indignationis diuinæ contra malos: aquæ sunt congregatæ ad vnam partem extremam & alteram, vt relinquueretur iter mediu[m] filijs Israel ad tran situm: & aqua suapte natura liquida, hinc atque hinc im- mota consisteret. Ita etiam deus misit iram suam peccato. rum punitoriam super Iudæos & gentiles in malo obdura tos: quæ deuorauit eos. Siquidem Titus cum Romanis mi litibus: Iudæos exterminauit, bella verò, pestes ac subitæ mortes: sustulerunt gêtiles, ecclesiæ Christi persecutores. 9 In nono versu. Dixit inimicus, persequar & compre hendam. Domestica sibi temeritate & superbia diabolus apud se cogitauit atque constituit: quòd totum genus hu- manum persequeretur ac inuaderet, spolia toti[m] mundi di- uideret: in singulis eius partibus regnando per cultum ido lorum, & ita suam exploreret voluntatem. Et certè hoc mo- do: totius ferè mundi plagas sibi occupaverat. Nam in Ae gypto colebatur Serapis, in Libya: Ammon, in Græcia Pal las, in Italia Saturnus, & Romæ Mars. Sed spiritus prædi- cationis Christi, euangelicæque doctrinæ ventus aposto- lorum ministerio emissus: flauit super mare huius mundi, submersitque vniuersa idola atque comminuit. Spiritus etiam diuinæ indignationis flauit super Iudæos & gentiles impios: qui tanquam plumbum ob grauedinem & pondus peccatorum, submersi sunt aquis infernalibus. Et ita ma- num suam extendit dominus: ad inferendam punitionem malorum, à qua cum cessat: videtur eius manus esse con- tracta. Haud aliter quàm ferire quempiam volens: exten- dit manum suam ad ictum incutiendum, at vbi percussio- nem non vult cuiquam inferre: manu[m] habet cum brachio complicatam. Demùm cum dicitur terra deuorasse Aegy- ptios: nomine terræ intelligitur aqua, terræ in naturalibus affectionibus cognata, illi proxima, & vndique terra con- tenta. Cum verò impios dæmones & eorum sectatores di- citur ipsa terra deuorasse: terræ nomine locus infernus in- telligitur, in terræ meditullio (vt multorum est sententia) collocatus. 14 In decimoquarto versu. Dux fuisti in misericordia tua. Per beneficia populo Israelitico post transitum maris rubri collata, quæ hic commemorantur: accipienda sunt spiritualia munera quæ Christus impendit populo fideli post
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0454.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 419 post suam incarnationem & passionem. Tunc enim dux illi fuit per solâ suâ misericordiam: vt educeretur à morte ad vitam perpetuam, sicut & antquos patres eduxit infernis locis, & introduxit in gloriam cælestem. Quod autem illis tunc præstitit: hoc & toti (quantum ad gratiæ sufficientiam) contulit humano generi: quod precio suo sanguine redemit. Nam vinculis peccati & mortis exemptu: trâs-tulit in ipsum ecclesiæ sanctæ gremium, & demùm in terram viuentium gloriamque cælestem. Vtrunque autem, & ecclesia sancta & mystica promissionis terra: sanctum est domini habitaculum. 16 In decimosexto versu. Ascenderunt populi & irati sunt. Amalechitarum populi ascenderunt contra Israel in deserto ad prælium, & victi sunt, vt decimum septimum Exodi caput ostendit. Philistei etiam ex ingressu filiorum Israel in terram promissionis: conterriti sunt, ingenti que dolore affecti. Tunc etiam conturbati sunt principes Edô siue I dumeorum dum transiret populus Israel per terminos eorum vt vicesimum Numeri caput refert. <Num. 20.> Robusti quoque Moabitarum vsque adeò tremore sunt concussi cum viderent tentoria Israelitatum: vt vocauerint Balaam ariolum ad maledicendum illi populo. <Num. 21.> Demùm omnes habitatores Chanaan occupantes terram promissionis audito aduentu populi Israel in eam regionem: magno stupore sunt correpti, vt liber Iosue latius enarrat. Per omnes <Ios. 5.> autem istos populos adversarios filijs Israel: intelliguntur nationes gentium, & omnes reges terræ prius idolorum cultui dediti, qui audientes prædicationem apostolorum, videntesque signa & miracula quæ faciebant: magno primùm timore fuerunt attoniti, & demùm iugo Christi subiecti per susceptionem fidei. 18 In decimo octauo versu. Irruat super eos formido. Sicut super populos prius enumeratos cecidit formido: cù audiret magnitudine diuinæ virtutis pro filijs Israel pugnantis, fueruntq; immobiles quasi lapis sua duritie obri gescés, neq; nativâ habés mobilitate, donec populus Israel trâsmisso Iordane transiuerit in terrâ promissionis: quæ sanè populum sibi peculiarem delegerat deus. Ita super reges gentium, & principes terræ irruit grauissimus timor: audita apostolorum prædicatione visisque miraculis ni- dd ij mioque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0455.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM mioque metu perculsi obriguerunt instar lapidis: cum populus gentilis transiret de infidelitate ad fidem, & cultu idolorum ad veram Christi religionem. Hunc autem populum ex gentilitate conuersum possedit Christus: quia precioso suo sanguine redemptum sibi vt proprium vendicauit. 20 In vigesimo versu. Introduces eos & plantabis. Populum Israel introduxit dominus in terram promissionis tanquam sibi hæreditariam: quæ sanè terra, excelsa est & montuosa: cæterisque regionibus finitimis elevation ac æditior: vbi constructum est in monte Syon templum: diuino opificio, & Salomonis ministerio. Et illud fuit sanctuarium domini, extractum specialiter ad eius cultum: illiusque manibus & virtute firmatum. < Psal. 47. Eph. 2.> Ita populum fidelem introduxit Christus & stabiliuit in monte hæreditatis suæ: vtpote in hac ecclesia catholica per gratiam quæ mons dei sanctus dicitur in psalmo, & infirmissimo habitaculo suo, scilicet templo huius ecclesiæ: fundato super fundamentu[m] apostolorum & prophetarum. De quo canit ecclesiasticum officium. Hæc est domus domini firmiter ædificata: bene fundata est supra firmam petram, scilicet Christum. Et hoc spirituale habitaculum operatus est dominus: per suum in carnem aduentum, Institutionem sacramentorum, & prædicationem apostolorum. < Psal. 47. Col. 2.> Item etiam sanctuarium ecclesiæ sanctæ firmaverunt manus eius: hic per gratiam, & in futuro seculo per gloriam, quoniam ecclesia militans ad finem vsque mundi durabit: & triumphans nullo vnquam sine claudetur. Nempe de ea dicit propheta in psalmo: quòd deus fundauit eam in æternum. Sunt etiam nonnulli graves authores, qui hoc in loco per sanctuarium domini intelligunt sacratissimam eius humanitatem: in qua vt templo sancto inhabitat omnis plenitudo diuinitatis corporaliter. Et illud sanctuarium firmaverunt diuinæ manus non hominis: quia non humano opere formata est Christi humanitas, sed spiritus sancti virtute. 21 In vicesimosecundo versu. Dominus regnabit in æternum: & vltra. Æternum hic dicitur: totum tempus mundanæ durationis. Quippe id nomen interdum pro diuturno sumitur durationis spacio: quamvis principum habeat aut finem, sicut perpetuum, sempiternum, & similia id ge- nus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0456.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 421 Ez. 0. 17. Gene. 17. nus vocabula in sacris literis sum[m]utur, & potissimu[m] in p[er]e- cateuco: vbi ritus & cærimoniæ legales dicuntur esse legi- timu[m], æternu[m], siue sempiternu[m] ipsis, hoc est tandiu duraturu[m], quædiu stat illius legis perstabit acp durabit. Vltra æternu[m] verò hoc modo acceptum: est curriculum durationis cuius nullus habetur finis. Itaque dominus Christus regnabit in æternum: quia per totum mundani procursus spacium ha- bebit regnum in cælo, & hic in sancta ecclesia. Regnabit etiam vltra æternum: quoniam post seculi consummatio- nem regnum eius erit in cælo perpetuum vt enim (inquit) angelus ad sacratissimam virginem: regni eius non erit fi- nis. Demùm vt circulari quadam concinitate finis huius carminis iungatur principio, quantum ad sententiæ con- < Luc. 1.> formitatem: duo postremi versus eundem continent sen- sum & replicant, quem continebant versus circa princi- pium cantici huius positi, quare noua expositione non in- digent. CANTICVM ABACHYC prophetæ. D omine audiui auditionem tuam: & timui. 2 Domine opus tuum: in medio annorum uiui- fica illud: 3 In medio annorum notum facies: cum iratus fueris, misericordiæ recordaberis. 4 Deus ab austro ueniet: & sanctus de monte Pharam. 5 Operuit cælos gloria eius: & laudis eius plena est terra. 6 Splendor eius ut lux erit: cornua in manibus eius. 7 Ibi abscondita est fortitudo eius, ante faciem eius ibit mors. 8 Egredietur diabolus ante pedes eius: stetit & mensus est terram: 9 Aspexit & dissoluit gentes, & contriti sunt montes seculi. dd iij Incur-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0457.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 10 Incuruati sunt colles mundi: ab itineribus æternitatis eius. 11 Pro iniquitate uidi tentoria Æthiopiæ: turbabuntur pelles terræ Madiâ. 12 Nunquid in fluminibus iratus es domine: aut in flumi nibus furor tuus, uel in mari indignatio tuæ? 13 Qui ascendes super equos tuos: & quadrigæ tuæ saluatio. 14 Suscitans suscitabis arcum tuum: iuramenta tribubus quæ locutus es. 15 Fluuios scindes terræ, uiderunt te & doluerunt montes: gurges aquarum transijt. 16 Dedit abyssus uocem suam, altitudo manus suas leuauit. 17 Sol & luna steterunt in habitaculo suo, in luce sagittarum tuarum ibunt: in splendore fulgurantis hastæ tuæ. 18 In fremitu conculcabis terram: & in furore obstupesacias gentes. 19 Egressus est in salutem populi tui, in salutem cum Christo tuo. 20 Percussisti caput de domo impij, denuodasti fundamentum eius usque ad collum. 21 Maledixisti sceptris eius, capiti bellatorum eius, uenientibus ut turbo ad dispergendum me. 22 Exultatio eorum, sicut qui deuorat pauperem in abiscondito. 23 Viam fecisti in mari equis tuis: in luto aquarum multarum. 24 Audiui & conturbatus est uenter meus: à uoce contremuerunt labia mea. 25 Ingrediatur putredo in ossibus meis: & subter me scateat.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0458.png
Transcription: ATR-1
EXO. 423 26 Vt requiescam in die tribulationis: ut ascendam ad populum accinctum nostrum. 27 Ficus enim non florebit: & no[n] erit germe[n] in uineis. 28 Mentietur opus oliuæ: & arua non afferent cibum. 29 Abscidetur de ouili pecus: & non erit armentum in præsepibus. 30 Ego autem in domino gaudebo: & exultabo in deo Iesu meo. 31 Deus dominus fortitudo mea: & ponet pedes meos quasi ceruorum. 32 Et super excelsa mea deducet me victor: in psalmis ca[n] nentem. Hoc canticum in laudibus matutinis serix sextæ canitur, & in tertio prophetæ Abachuc capite describitur: præcæteris canticis intellectu difficile, ob varias metaphoras quibus respergitur, & sublimia mysteria quæ complectitur. Sanè dicunt hebræi quatuor esse partes scripturæ sacra: reliquis ad intelligendum difficiliores, quarum lectionem aggredi non debent nisi prouecti ætate viri: & eruditione insignes. Prima est: primum, secundum, & tertium caput libri geneseos. Secunda: liber canticorum Salomonis. Tertia: liber Ezechiellis prophetæ in primo capite: & a quadragesimo capite vsque in finem illi[us] libri. Quarta est illud c[aus]ticum Abachuc prophetæ: mysterijs novi testamenti arcanisque sacramentis refertissimum, quæ & si no[n] pro rei dignitate: tamen pro nostra tenuitate exilitateque virium reserare tentabimus, exposcentes lectorem: rudi & planè expositione in re tam ardua & sublimi velle abire contentum. In eo fidelis populus expetit saluatorem mundi in carnem mitti: qui omnium redemptionem suo aduen tu compleat. Illius quæ facturus sit opera admiranda prædicit: victoriam contra mortem & dæmoné per suâ passionem, & euangelicæ prædicationis officio mundi totius ad deum conversionem, ac reliqua in procursu expositionis particulatim explicanda. Vnde beatus Augustinus in deci < Augustinus> mioctaui libri de ciuitate dei capite tricesimo secundo: to tum hoc c[aus]ticu[m] exponit de mysterijs humanæ redemptionis, dd iiij per
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0459.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM per Christu co[m]pletis & exhibitis, à cui intelligetia & mé- te, quam minimu[m] poterim[ur], in hac explanatio[n]e discedem[ur] I ANOTATIONES In primo versu. Audivi audi- tione tuam. Hic auditione domini vocat propheta respo- sionem illam siue locutionem internam, quam superi[us] in <Abach. 2> secundo huius prophetæ capite reddidit illi dominus de aduentu saluatoris mundi in carnem, cum ait. Et aparebit in finem, & non mentietur. si moram fecerit expecta illum quia veniens veniet & non tardabit. Itaque dicit hic pro- pheta, quòd audiuit ac intellexit revelationem sibi factâ à domino, quod redemptor humani generis sit tandem vê turus in mundum. Et quoniam illud, altum est & sublime mysterium quòd deus fiat homo mortalique corpore cir- cundetur idcirco se timuisse dicit & tremore correptum, ob admirandam sacramenti illius altitudinem & profun- ditatem. Hoc autem arcanum & ineffabile commercium suspceptionis carnis à filio dei, opus est domini singulare & præcipuum, quia eo solo authore: & no[n] humana virtu- te, completum est. Quod sane opus, in medio annorum, id est plenitudine temporis petit ipse propheta viuificari & exhiberi secundum rei veritatem, vt viuum appareat hu- manis conspectibus, ac obulum. At verò medium annoru[m] hic dicitur temporis aliquod spacium ac curriculu[m], quod principio ac fini totius temporis est interstes. secundum eam medij rationem, qua dicitur id medium, quod extre- mis intercipitur. Et quoniam Christus venit in hunc mun dum non in principio mundanæ durationis neque in eius fine, sed intermedio téporis interuallo, vt pote post quin- quæ milia annorum & ferè ducentos, & nunc post eius aduentum fluxerunt anni mille quingenti & viginti, con- stat vtique id verè completum esse quod mox subiungit propheta, scilicet quòd in medio annorum dominus opus suum dominicæ incarnationis notum faceret. Et posquam iratus fuerit humano generi propter præuaricationem primorum parétum, demum misericordiæ recordaretur mittendo redemptorem, qui illius peccati tolleret op- probrium ac reatum. Porrò traductio septuaginta interpretum, hunc locum sic habet. Domine audiui auditum tuum & timui, consideravi opera tua & ex- paul: in medio duorum animalium cognosceris. Et ita
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0460.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 425 <August.> ita canitur hic versus, sublata eius vltima dictione: in officio ecclesiastico natiuitatis dominicæ. Quam literam & textum Augustinus ita interpretatur. Domine audiui auditionem tuâ & timui, consideraui opera tua & expaui. <August.> Quid enim hoc est: nisi præcognitæ nouæ ac repétinæ salutis hominum ineffabilis admiratio? In medio duoru[m] animalium cognosceris, quid est, nisi aut in medio duoru[m] testamentorum, aut in medio duorum latronum, aut in medio Moysi & Holiæ cum eo in monte sermocinantiu[m] hæc Augustinus. At verò eiusdem literæ secundo loco adductæ postrema sententia, à nonnullis in hunc sensum exponitur, quòd Christus esset cognoscendus à Iudæis & gentibus hinc inde eum cingentibus, eiusque fidem amplectentibus, vel inter duo testamenta nouum & vetus: vitalé sensum spirantia, & mystica animalia, vel demu[m] noscedus in Bethleem in medio duorum animalium, scilicet bouis & asini: cum iaceret reclinatus in præsepio, quod aliqui ex primo cap. Esaiæ astruere nituntur: vbi ait. Cognouit hos possessorem suum: & asinus præsepe domini sui. Israel autem me non cognouit: & populus meus no[n] intellexit. <Esa. 1> Verùm illius dicti prophetici alia potius videtur esse intelligentia, illic exactius disquirenda. 4 In quarto versu. Deus ab austro veniet. Duplicé Christi natiuitatem secundum geminam eius intelligentiam hic versus innuit. Diuinam quidem: cum ait. Deus & dominus noster Iesus Christus, deus verus, & verus homo: secundum diuinitatem & æternâ generationem veniet ab austro & à meridie, id est ab æternitate patris, quæ tota semper est simul in meridie non habens mane nec vespere, nec principium nec finem, sed semper in meridiana diuinæ lucis statione. Humanæ verò natiuitatem insinuat hic locus: cum subnectit quòd idem Christus qui est sanctus sanctorum ac sine macula, secundum humanam & te poralem natiuitatem veniet de monte Pharam (quod interpretatur vmbrosum & codensum, cuius rei id argume[n]to est. Nam in officio aduentus dominici hic versus ita in vsum assumitur. Deus ab austro veniet, & sanctus de mo[n]te vmbroso & condenso) id est de humana propagine ipsius Adam & cæterorum patrum, vmbrosa per peccati caliginem, & condensa per malorum congeriem, sine tamen vmbra
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0461.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 426 vmbra & densitate peccati, nam omnis sanctus est & semper sanctus, vt ait angelus ad sacratissimam virginem. < Lucæ 1> Quod enim ex te nascetur sanctum: vocabitur filius dei. Cæterùm beatus Augustinus vtranque præsentis versus particulam exponit (& multum congruenter) de códitio- ne natuitatis Christi secundum carnem quòd vtrobique futuri temporis verbum ponatur. Per id (inquit) quod ab austro dicitur vel africo: significatur meridies, id est fer- uor charitatis & splendor veritatis. Motem verò vmbro- sum atque condensum, quanuis multis modis possit intel- ligi: libentius acceperim scripturarum altitudinem diui- narum. quibus prophetatus est Christus. Multa ibi quippe vmbrosa atque condensa sunt: quæ mentem querentis e- xerceant. Inde autem venit; cum ibi eum qui intelligit in- uenit. Hæc Augustinus in supradicto loco sui libri de ciui- tate dei: vbi hoc canticum strictim & breuiter interpreta- tur. 5 In quinto versu. Operuit cælos gloria eius. In aduentu Christi: omnia repleta sunt gloria. vnde angeli in eius natuitate dulcem hunc hymnum concinuerunt. Glo- ria in excelsis deo & in terra pax hominib[us] bonæ volun- tatis. Apparuit etiam in cælo noua stella, quæ magos per- duxit ad incunabula Christi. & è cælo descendit angelus ætherea claritate refulgens, natuitatis ipsius ad pa- stores nuncius. Et deinceps in toto vitæ Christi decursu, multa in cælis gloriosa signa facta sunt. Et ideo laudis eius plena est terra. quoniam per euangelicæ legis prædicationem ab apostolis factam, admirabile redditum est nomen domini Iesu in vniuersa terra, & à solis ortu vs que ad occasum, laudatum est eius nomen, vt nulla fuerit natio quæ laudem domino non personuerit, nomenque eius non coluerit. Splendor etiam eius qui sol est iustitiæ, scilicet virtus ac fulgor miraculorum ac doctrina euangelica, fuit vt lux, monstrans omnibus iter vitæ, & desas pec- catorum effugias tenebras. Et cornua triumphi, insignisq[ue] trophis in manibus eius. quoniam ipse conclauat & affi- xus cornibus crucis, expugnauit ac prostrauit diabolum: præclarâmque de eo tulit victoriam effusione sui sangui- nis & morte gloriosa quâ in cruce pertulit, infernûq[ue]l spo- liauit, vt in manibus ei[us] cruci co[n]fixis, liquido co[n]spiciantur cornua
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0462.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 427 cornua victoriæ, singularisque palmæ. 7 < Matth. 27> In septimo versu. Ibi abscondita est fortitudo eius. In cornibus crucis, & ipsa passionis hora, abscondita fuit fortitudo domini, quoniâ suæ diuinitatis potestatem non exercuit in Iudæos, quos solo nutu potuisset subuertere, cum pateretur in cruce, sed solâ humanæ naturæ fragilitatem foris tunc p[er]didit, mortis extrema perferens. Et ergo Iudæis occulta ta fuit tûc virtus diuinitatis eius, insultatib[us] illi lingua vi perea. Si filius dei est: descêdat nûc de cruce, & credemus in e[ss]e. Eius tamen fortitudo: in abdito & secreto nô desit operari, suâque vim exercere in mortem & diabolu[m], nam tunc ante faciem eius mors victa fugit: quòd mortem nostram moriendo destruxit, quemadmodum per Ose[m] prophetâ prædixerat. < Ose[m]. 13 Ioan. 12 Luc. 11> Ero mors tua [n]o[n] mors: morsus tuus ero inferne. Egressus ite[m] est diabolus & fugit ante pedes eius: virtute passionis dominicæ prostratus & conterritus. Nâ < Psal. 8> princeps mundi huius eiectus est foras: & fortem armatu[m] custodientem atrium suum fortior superueniens deturbauit antiquo domicilio. Ipse aute[m] Christus dominus quando cum hominibus conuersatus est: constitit in Iudæa, & totam illam terram simul & Galilæam emensus est ac perlustrauit, prædicando euangelium regni & miracula operando. Deinde per apostolos suos missos ad opus prædicationis, etiam invisibili virtute constitit in mundo: & totam terram permensus est. Nam in omnem terram exiuit sonus eorum & in fines orbis terræ verba eorum. 9 < Psal. 65> In nono versu. Aspexit & dissoluit gêtes. Christus dominus oculo misericordiæ suæ aspexit gêtes: vocûs eas & ducés ad sui agnitione[m] per apostoloru[m] prædicatione[m] quæ- admodu[m] in psalmo prædixerat propheta. Oculi eius super gêtes respiciunt. Dissoluit etia[m] gentes à vinculo diaboli & idolatriæ, quo fuerat arctius co[n]strictæ: convertitq[ue]; eas in libertatem euangelicæ gratiæ. Tunc montes seculi, reges, principes, & imperatores in fastigio ac sublimitate dominatus co[n]stituti: sunt contriti, na[m] aut per martyrum constantiam indomabilem victi sunt: aut fidei iugo submiserunt colla & subiecti sunt. Colles item mundi scilicet philosophi & sapiêres huius seculi: incuruati sùt & humilitati ad catholicæ fidei susceptione[m]: ab itinerib[us] æternitatis Christi, ab ingressu eius q[ui] ætern[us] est corda eoru[m] & populoru[m]: qui
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0463.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 428 qui ministerio apostolorum conuersi sunt ad fidem: < Act. 1 Es. 40> & aperuerunt iter Christo, vt spiritualiter introiret penetralia cordis eorum. Siquidem Constantinus imperator & multi alij principes: sacræ fidei signacula susceperut. Beatus etiam Dionysius Areopagita philosophus insignis, & aliis præstantes eruditione viri: Christianam fidem sunt amplexi, vt completum in eis videatur quod prædixerat Esaias omnis mons & collis humiliabitur. 11 In vndecimo versu. Præ iniquitate vidi tentoria Aethiopiæ. Dæmones vitiis tetri: dicuntur Aethiopes & homines vitiis dediti potissimum superstitionibus gentilitiis, sunt Aethiopiæ tentoria, iidem etiam sunt pelles siue tabernacula Madianitarum, quoniam habitacula dæmoniorum. Huiusmodi autem tentoria expauerut & turbata sunt: quoniam gentes in quibus habitabat Sathanas per nefandos idololatriæ ritus: audito præconio euagellj Christi repente sunt perterritæ, abiectoque prioris vitæ statu additæ sunt Christiano populo & fidem Christi confessæ. In sequente autem versu nomine Aluminum intelliguntur diuersarum nationum populi, secundum illud dictum in Apocalypsi, a quæ multæ, populi multi. Nomine verò maris accipiendus est vniuersus totius mundi populus, quòd maris appellatione totus hic mundus frequenter insinuatur. In Aluminibus igitur nô est iratus dominus, nec in mari est indignatio eius, quoniam nô venit in suo primo aduentu Christus vt iudicet mundum, sed vt salutur mundus per ipsum. 13 In decimotertio versu. Qui ascedes super equos suos. Equi Christi sunt Apostoli. in quibus sedens totum obequitauit orbem. Quadrigæ verò ipsius sunt euangelistæ: per quos vehitur in vniuersum mundum. Itaque asce[n]dit Christus super equos suos, quia per apostolos in omnem locu[m] est delatus. Et quadrigæ eius saluatio sunt, quia euangelium Christi salus est iis qui credunt illi. In sequête verò versu per arcum domini intelliguntur verba & eloquita sacræ scripturæ: quæ percutiunt corda audientiu[m], & infidelitatem in eis occidunt. Hunc arcu[m] suscitauit Christus, quando prædicationem euangelij in totum orbæ trahit, misit, secundum illud verbum psalmi. Sagittæ tuæ acutæ (populi sub te cadent) in corda inimicorum regis. Suscitauit
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0464.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 429 tavit etiam Christus iuramenta tribubus quæ locutus est, quia compleuit iuramenta antiquis patribus promissa de mittendo redemptore totius mundi, quod & sacratissima dei mater in suo cantico, & Zacharias identidem in suo: < Luc.1> plane contestatur. 15 1 In decimoquinto versu. Fluuios scindes terræ. Fluuij terræ, reges & tyranni, fluctus persecutionum excitantes contra ecclesiam Christi de quibus propheta in psalmo < Psal.92> Eleuaueru[n]t Alumina fluctus suos, à vocibus aquarum, mirabiles elatio[n]es maris. Hos discidit dominus, quia persecutorum rabiem repressit vimque retudit, diuidens atque dispergens eos. Môtes verò hic dicuntur potentes seculi, fastu elati, qui viso per apostoloru[m] prædicatione[m] & signa Christo, doluerunt nomen & fidem eius vbique dilatari. Et gurges aquarum transit: quoniam impetus & persecutio illorum montium & stuuiorum demùm cessauit. Præterea abyssus hic dicitur profunditas inferni, quæ dedit vocem suam, quoniam contestata est licet inuita virtutem & potestatem Christi: quam duriter sensit. Altitudo etiam sanctorum angeloru[m] leuauit manus suas in laudem sui conditoris, quoniam & ab inferis & à cælestibus ipse Christus agnitus est esse triplicis machinæ princeps ac dominus. 17 1 In decimoseptimo versu. Sol & luna steterunt in < Malac.4> habitaculo suo. Sol, Christus est, à propheta dictus sol iustitię, luna, ecclesia, in nocte huius mundi viatores dirigés & à Christo lumen ac directionem susciplens. Ambo aute[m] in suo habitaculo firmiter steterunt quia nec dimouerit suo loco potuerunt, nec pessundari à persecutoribus annitentibus in vtriusque exitium, immo nec portæ inferi < Matth.16> præualere potuerunt aduersus ecclesiam. Apostoli verò & martyres iueru[n]t sine offendiculo in luce sagittaru[m] Christi verborumque euangelicorum: quæ docuerunt & operæ < Matth.16> compleuerunt. Iuerunt etiam primi illi ecclesiæ milites in splendore hastæ Christi & fortitudinis euangelicæ fulgurantis & effundentis radios euangelicos in totu[m] orbé, quibus apostoli ipsi sunt illustrati, gentiles verò & infideles conterriti, cum perstringerentur eorum oculi claritate signorum & miraculorum. Cæterum primam huius < Matth.16> versus particulam: septuaginta interpretes ita traduxerunt.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0465.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 531 vt turbo ad dispergendum quemque hominem: quoniam vehementi impetu adoriuntur eos, quos concussione ten tationum nituntur subuertere. Illorum verò bellatoru[m] & dæmonum exultatio cum prævalent alicui quem impugnant: est sicut illorum latronum qui pauperis viri substantiam in abscondito prædantur, & deinde vitam illi adimunt. Nam quemadmodum sicarij illi gaudent capta præda: cum spolia pauperis inter se diuidunt, ita dæmones siquis in eorum manus inciderit: gaudent de illius ruina & præcipitio, vel quando contra ecclesiam Christi possunt aliquem tribulationis motum excitare. Atqui ad strenuè debellandu[m] hos improbos hostes, Christus equis suis vt pote apostolis & prædicatoribus (quoru[m] ministerio quasi vehiculo per totum orbem est deuectus) fecit viam in mari huius mundi & in aquis lutosis, quoniam id illis præstitit: quòd per terram via pedestri, & per aquas transfretando maria & transmittendo flumina, ipsi totum mundu[m] libero transitu peragrauerint: vt omnibus gentibus annuncilent regnum dei. Quemadmodum in actis apostolicis de beato Paulo legimus, quòd maria & terras, insulas & regiones varias: nunc terrestri itinere nunc nauigio pererrauerit. 24 < Act. 16 Act. 18> In vicesimoquarto versu. Audiui: & co[n]turbatus est vêter meus. Loquête ad internas prophetæ aures domino, intellexit ipse imminêtes ecclesiæ tribulationes, & quâta passuri erant equi spirituales ipsius Christi. Quoru[m] auditione, co[n]turbata est més ac intima prophetæ præcordia: vétris appellatione signata, & huiusmodi turbatione redundante in corpus ob vehementiu[m] affectus: la bia ipsius etia[m] tremore sunt affecta, vt ipse mentis pauor, ore quoq; sit signatus. Deinde à domino co[n]fortatus propheta, optat fieri particeps passionu[m], & tribulationu[m] imminentium sectatoribus Christi: vt tandem eorum annumeretur consortio ac cætui. Nô solum (inquit) in carne sed & in medullis ossium meorum ingrediatur putredo, ac ia cens in sterquilinio vermibus scateam cum beato Lob: vt subter me sternatur vermis, quo in die tribulationis ac dâ nationis malorum (qui in consummatione seculi immine bit terribilis ac calamitosus iniustis) requiesca[m] cu[m] electis, ac iustis: ascribarque societati & numerum iustorum fidelisque populi, ascendamque raptus obuiam Christo in
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0466.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM in aera ad populum nostrum (qui & domini est populus: & ab eo ad beatitudinem electus) accinctum ac præparatum ad ambulandum in lege euangelica, accinctum etiam ad pugnam contra diabolum & inimicos fidei. Ac si plane dicat. Paratus sum omnia per ferre tormenta ac suppli- plicia pro veritate ac iustitia, dummodo tandem ascendu[m] ad sortem ac statum beatorum. 27 In vicelimoseptimo versu. Ficus enim non florebit. < Matth. 21> Per sicu[m] hic intelligitur gens Iudæorum, figurata per siculneam in qua[m] dominus noster quæsivit fructum & inuenit folia tantum, & ergo maledixit illi & statim arefacta est. Quo significatum est, ipsum dominum quæsivisse fructum iustitię in populo Iudæorum, & quoniam no[n] inuenit, maledicto illum perculisse & statim exarescentia est se percussum. Idcirco dicit hic propheta, quòd sicus illa mystica non florebit. Idem etiam populus dicitur apud < Esai. 5> prophetas vinea vt in Esai. Vinea domini exercitu[m] domus Israel est, & viri Iuda germe[n] eius delectabile. Et expectauit vt faceret vuas, & fecit labruscas. Et in Hieremia. Ego plantaui te vineam electam, omne semen veru[m]. Quomodo ergo conuersa es mihi in prauum, vinea aliena? Et quoniam in populo Iudæorum postquam reprobarunt < Hier. 2> Christum, nullum fuit germe[n] bonorum operu[m], prædicit hic propheta quòd non erit germen in vineis. Dicitur tertio idem populus oliua in sacris literis vt apud Hieremiam. < Hier. II> Olivam vberem, pulchram, fructiferam, speciosam: vocauit dominus nomen tuum. Et dominus exercituum qui plantauit te: locutus est super te malum. < Rom. 12> Illius autem oliuæ fracti sunt rami per [con]fidelitatem: & ex oleastro gentilitatis desumpti rami noui, inserti sunt oliuæ: & participes facti pinguedinis illius, vt scribit apostolus ad Romanos. Quare opus oliuæ mentitum est domino, quoniam non protulit vberem fructum iustitiæ, sed stirilesces exaruit. Sic corda populi Iudæorum, spiritualia sunt arua: assiduo excolenda exercitio, vt bonam afferant frugem. Sed postquam negaverunt Christum: non attuleru[n]t amplius fructum virtutis & bonitatis. Denique populus Iudæorum, pecus est & ovis vocata à bono pastore ad suu[m] ouile. Verùm quia renuit audire vocem pastoris ipsumque; sequi abscisum est & resecatum illud pecus de ouili Christi,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0467.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 433 sti, quemadmodum dixit eis aperte. Sed vos non creditis: quia non estis ex ouibus meis. Postremum idem populus: < Ioan. 10> armenium est & de grege domini: si primam eius condi- tionem & dei ordinationem spectas. Sed quoniam pabulum doctrinę evangelicę & verborum domini sumere re- cusavit: non habuit amplius locum in præsepibus nouę le gis & gratiæ, neque ex illis pabulum doctrinæ aut sacra- mentorum ferculum suscepit: sed fame contabuit. Vnde trium iam dictorum versuum sententiam explicans Au- gustinus sermone compendiario: in loco iam adducto ait. Vidit propheta eam gentem quæ Christum fuerat occisu < Ioan. 12> ra, vbertatem copiaru spiritualium perdituram: quas per terrenam foecunditatem more prophetico figurauit. 30 In trigesimo versu. Ego autem in domino gaude- bo. Hæc verba sunt fidelis populi, qui post intellectam Iu dæorum reprobatione & abscisione ab ouili Christi pro- pter suam incredulitatem: ita exultabundus domino ca- vit. Ego autem admissus ad ouile Christi & gratia eius ad hoc vocatus: gaudebo in domino, non in iis quæ huius sunt mundi, & exultabo toto spiritu & animo in deo Iesu < Ioan. 12> meo: id est saluatore ac salutis authore. Quoniam domi- nus deus est fortitudo & virtus mea contra hostiles incur sus, & constitues pedes meos expeditos & agiles quasi cer uorum ad currendum sine offendiculo in lege evangeli- ca, & ad ascendendum in supernam Hierusalem. Et ipse dominus deus victor (quoniam primus in agone vicit: di xitque discipulis suis. In mundo pressuram habebitis: sed confidite, quia ego vici mundum) deducet me gratia sua: super excelsa mea, fastigia scilicet & taberca cælestia mi hi promissa: me inquam in psalmis canentem: prædicantemque triumphum eius & victoriam in psalmis æternæ gloriæ. Porrò nonnulli libri in tricesimo versu ita habet. & exultabo in deo salutari meo: sed minus aptè quàm no stri codices: nomen Iesu apertè exprimentes. Quod his verbis confirmat Augustinus in fine prædicti capitis. Me- lius autem mihi videntur quidam codices habere. Gau- debo in deo Iesu meo, quam ij, qui volentes id latinè po- nere: nomen ipsum non posuerunt, quod est nobis ami- citius & dulcius nominare. CAN.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0468.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM CANTICVM MOYSI. A Vdite cæli quæ loquor audiat terra, uerba oris mei. 2 Concreseat in pluuiam doctrina mea: fluat ut ros eloquium meum. 3 Quasi imber super herbam, & quasi stillæ super gra mina: quia nomen domini inuocabo. Date magnificentiam deo nostro: dei p[er] efecta sunt opera, & omnes uiæ eius iudicia. 5 Deus fidelis & absque ulla iniquitate: iustus & rectus. 6 Peccauerunt ei: & non filij eius: in sordibus. 7 Generatio praua atque peruersa: hæccine reddis do- mino, popule stulte & insipiens? 8 Nunquid no[n] ipse est pater tuus qui possedit te: & fe cit & creauit te? 9 Mem[em]eto dieru[m] atiquoru[m]: cogita generatio[n]es singulas. 10 Interroga patrem tuum, & annunciabit tibi: maio- res tuos, & dicent tibi. 11 Quando diuidebat altissimus gentes: quando separa- bat filios Adam. 12 Constituit terminos populorum: iuxta numerum fi- liorum Israel. 13 Pars autem domini: populus eius, Iacob: funiculus hæ reditatis eius. 14 Inuenit eum in terra deserta: in loco horroris & us stæ solitudinis. 15 Circunduxit eum & docuit: & custodiuit quasi pu- pillam oculi sui. 16 Sicut aquila prouocans ad uolandum pullos suos, & super eos uolitans, expandit alas suas & assum- psit eum, atque portauit in humeris suis. 17 Domin[us] sol[us], dux ei[us] fuit, et no[n] erat cu[m] eo de[us] alien[us]. 18 Constituit eum super excelsam terram, ut comederet fructus agrorum.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0469.png
Transcription: ATR-1
EXO. 433 19 Vt suggeret mel de petra, oleu[m]q[ue]; de saxo durissimo. 20 Butyrum de armēto, & lac de ouibus, cum adipe ag- norum & arictum filiorum Basan. 21 Et hircos cum medulla tritici, & sanguinem auæ bi berent meracissimum. 22 Incrassatus est dilectus & recalcitrauit, incrassatus, impinguatus, dilatatus. 23 Dereliquit deum factorem suum: & recessit à deo sa lutari suo. 24 Prouocauerunt cum in diis alienis: & in abominationibus ad iracundiam concitauerunt. 25 Imolaueru[n]t dæmoniis et no[n] deo. diis quos ignorabat. 26 Noui recētesq[ue] ueneru[n]t: quos no[n] colueru[n]t patres eoru[m] 27 Deum qui te genuit dereliquisti: & oblitus es domini creatoris tui. 28 Vidit dominus & iracundiam concitatus est: quia prouocauerunt eum filij sui & filiæ. 29 Et ait abscondam faciem meam ab eis: & considerabo nouissima eorum. 30 Generatio enim peruersa est: & infideles filij. 31 Ipsi me prouocauerunt in eo qui non erat deus: & irritauerunt in uanitatibus suis. 32 Et ego prouocabo eos in eo qui non est populus, & in gente stulta irritabo illos. 33 Ignis succesus est in furore meo: & ardebit usque ad inferni nouissima. 34 Deuorabitq[ue] terram cum germine suo, & montiu[m] fundamenta comburet. (in eis. 35 Co[n]gregabo super eos mala, et sagittas meas co[n]plebo 36 Consumentur fame, & deuorabunt eos aues morsu[m] amarissimo: 37 Dentes bestiarum immittam in eos, cum furore tra hentium super terram atque serpentium. ce ij Foris
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0470.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 38 Foris uastabit eos gladius & intus pauor, iuuuene[m] simul ac uirginem, lactantem cum hominesene. 39 Et dixi, ubinam sunt? cessare faciam ex hominibus memoriam eorum. 40 Sed propter iram inimicorum distuli: ne forte superbirent hostes eorum, & dicerent. 41 Manus nostra excelsa, & no[n] domin[us]: fecit hæc o[mn]ia. 42 Gens absque consilio & sine prudentia: utinam saperent & intelligerent ac nouissima prouideret. 43 Quomodo persequebatur unus mille: & duo fugarent decem millias? 44 Nonne ideo, quia deus suus uen didit eos: & dominus conclusit illos? 45 Non enim est deus noster ut dij eorum, & inimici nostri sunt iudices. 46 De uinea Sodomorum, uinea eorum, & de suburbanis Gomorræ. 47 Vua eorum uua fellis, & botrus amarissimus. 48 Fel draconum, uinum eorum, & uenenum aspidum insanabile. 49 Nonne hæc condita sunt apud me, & signata in the sauris meis? 50 Mea est ultio, & ego tribuam in te pore, ut labatur pes eorum. 51 Iuxta est dies perditionis, & adesse festinat te pora. 52 Iudicabit dominus populum suum: & in seruis suis miserebitur. 53 Videbit quòd infirmata sit manus, & clausi quoque defecerunt: residuiq[ue] consumpti sunt. 54 Et dicet, ubi sunt dij eoru[m]: in quib[us] habebat fiduciâ? 55 De quorum uictimis comedebant adipes: & bibebat uinum libaminum. 56 Surgant & opitulentur uobis, & in necessitate uos protegant. Videte
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0471.png
Transcription: ATR-1
EXO. 437 57 Videte quòd ego sum solus: & nô sit alius deus præ- ter me. 58 Ego occidam & ego uiuere facia[m], percutia[m] & ego sanabo: & non est qui de manu mea possit eruere. 59 Leuabo ad cælum manum meam, & dicam: uiuo ego in æternum. 60 Si acuero ut fulgur gladium meum: & arripuerit iudicium manus mea. 61 Reddam ultionem hostibus meis: & iis qui oderunt me retribuam. 62 Inebriabo sagittas meas sanguine: & gladius meus deuorabit carnes. 63 De cruore occisorum: & de captiuitate nudati imi- micorum capitis. 64 Laudate gentes populum eius: quia sanguinem ser- uorum suorum ulciscetur. 65 Et uindictam retribuet in hostes eorum: & propi- tius erit terræ populi sui. Hoc canticu[m] laudibus matutinis diei sabbati assigna- tum: Deuteronomij tricesimo secundo cap. describitur. Et à Moyse compositum est, præcepto domini in præcedente ca- pite expresso: vbi ait. Nunc itaque scribite vobis canticu[m] < Deus. 31> istud, & docete filios Israel: vt memoriter teneant & ore decantent, & sit mihi carme istud pro testimonio inter fi- lios Israel. Et paulo post. Postqua[m] autem inuenerint eum mala multa & afflictiones: respondebit ei canticum istud pro testimonio, quod nulla delebit obliuio ex ore seminis tui. Deinde subiungit eode[m] loco. Scripsit ergo Moyses cæ- ticum: & docuit filios Israel. In eo commemorantur plu- rima & maxima beneficia populo Israelitico collata à do mino: in speciali illius electione, per desertum, & introdu ctione in terram promissionis vberem & fructiferam. De- inceps ingratitudo eiusdem populi declaratur & graviter increpatur: quòd derelicto suo authore deo pariter & gu bernatore, ad idolorum cultum declinauerint: & illis ho- stias immolauerint: postqua[m] terram sibi repromissam posse- ce ii) derunt.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0472.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM derunt. Demùm grauis punitio pro illis sceleribus prænunciatur inferenda: per manus hostiles Chaldæorum & Romanorum. Neque omnino comminatorius est hic sermo, sed vere propheticus: denuncians ea ventura, quæ lo[n]go tempore post mortem Moysi contigerunt, spiritu sancto illustrante eius animu[m] notione earum rerum: quæ in prospectu no[n] eru[n]t, sed longo post tépore fueru[n]t eu[n]turæ. I II ANNOTATIONS. In primo versu. Auditæ cæli quæ loquor. In præcedente capite dixerat Moyses. <Deut. 31> Cogregatæ ad me omnes maiores natu per trib[us] vestras, atque doctores: & loquar audientibus eis sermones istos, & invocabo cótra eos exlum & terram. Ab hac igitur invocatione sive testificatione, exorditur Moyses suum canticum, obtestas cælum & terram, atque in testimoniu[m] vocans. Per cælos autem: angelicæ substantiæ quæ in cælis sunt, accipiuntur, & per terram: homines terræ habitatores, vt angelica pariter & humana creatura (cum sit vtraque, & sola inter res códitas, rationalis) citetur hic & accersatur in testimoniu[m]. Sunili modo & Esaias suum incæpit propheticum sermonem, dicens. Audite cæli, & aurib[us] percipe terra: quoniam dominus locutus est. In sequente autem versu: pluuix & rori conferuntur eloquia Moysi, quia sicut illa terram aridam foecundant: & herbis dant incrementum. ita salutaria prophetæ monita exarescentes hominum mentes irrigant roræ doctrinæ: & ad proferendum bonorum operum fructum reddunt aptiores, ac ad producenda virtutum germina magis idoneas. <Esaiæ. 1> 4 In quarto versu. Date magnificentia[m] deo nostro. Deu[m] magnificat: qui corde ore & opere maiestatem eius prædicat. Perfecta sunt dei opera: quoniam ipse perfectus est, à quo nihil nisi in suo genere perfectum prodire potest. Omnes viæ eius, iudicia: quoniam omnia mandata domini iusta sunt, vt ait propheta in psalmo. Iudicia domini vera: iustificata in semetipsa. Et alio in loco. Vniuersæ viæ domini: misericordia & veritas. Fidelis est deus: quia promissa fideliter implet, siue bona ea fuerint: siue minæ maloru[m]. Absq[ue] vlla iniquitate etia[m] est deus: quoniâ summa est æquitas. Rectus (inquit, p[ro]pheta) dominus deus noster: & non est iniquitas in eo. Demùm iustus & rectus est dominus: quoniâ reddit vnicuiq[ue]; iuxta opera sua, bonisq[ue]; bona retri-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0473.png
Transcription: ATR-1
EXO. 439 retribuit & malis mala. & vt quisque meritus est: illi mercedem constituit. Semel (ait diuinus psaltes) locutus est de duo hæc audiu: quia potestas dei est, & tibi domine misericordia, quia tu reddis vnicuique iuxta opera sua. 6 < Psal. 61> In sexto versu. peccauerut ei, & non filij eius, in sordibus. Id postremum dati versus, referendum est ad verbum in principio eiusde positum. Filij enim Israel deo peccaverunt in sordibus, id est idolis quæ sordes & abominationes in scriptura dicuntur. aut in sordibus, in peccatis. nihil etenim sordidum suapte natura nisi peccatum, nam cætera naturaliter bona sunt & pulchra. Qui autem peccauerut deo, non sunt filij eius per gratiam & adoptionem, quia deo patre suo degeneraverunt & malignum securi sunt < Ioann. 8> p[ro]pter quod ipsis à domino dicitur. Vos ex parre diabolo estis, & desideria patris vestri vultis implere. Sanè omnes < Ioann. 1> homines, filij sunt dei per creatione & originem, no tamen per imitationem & assimilationem, sed illii tantum de quibus dicit evagelista. Dedit ets potestatem filios dei fientiis qui credunt in nomine eius. 8 < Ioann. 1> In octavo versu. Qui possedit te: & fecit, & creauit te. Præposterus ordo hic nominando servatur. Prius enim fecit & creauit deus populum Israel: formando cuiusque corpus animamque inspirando ad imaginem & similitudinem suam. Deinde eundem possedit, quoniam per fidem expulsis erroribus vendicauit sibi & populum peculiarem delegit. Idcirco illius populi deus est pater, tam creatione quam gubernatione atque administratione. Vt autem posterior illa paternitatis ratio habeatur exploratior, admonet propheta in memoriam reuocandos esse dies antiquos, quibus elegit deus patres hebræorum in populum sibi hæreditarium & proprium. Cogitandas etiam esse singulas generationes vetustorum patrum, Abraham, Isaac, & Iacob, cæterorumque patriarcharum, ex quibus ipse populus est p[er]genitus. Monet item interogandos esse patres illius populi, id est preceptores, magistros, & legis doctores, qui facile annuntiabunt opera dei quæ pro gente Iudæorum fecit. Demum & à maioribus ætate sive antecessorib[us] hor < Iob 11> tatur perquirédam huiusce rei veritatem: quoniam in antiquis est sapientia & in multo tempore prudentia. 11 < 11> < Ioann. 11> In vndecimo versu. Quando diuidebat altissim[us] gêtesce iiiij Atri-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0474.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM < Gen.10 Gen.11 > A tribus filij Noe post diluuium exorti populi: per Esaiâ, Aphricam, & Europâ diuisi sunt in septuaginta nationes. Et cum ante ædificationem turris Babel omnes regiones < Gen.46 > essent vnius linguæ & idiomatis: post confusione linguarum à domino inducta, diuisi sunt in septuaginta linguas. At Geneseos quadragesimu[m] sextum caput meminit quòd omnes animæ liberorum Iacob quæ ingressæ sunt Aegyptum cum patre suo: fuerunt septuaginta Constat itaque quòd in diuisione filiorum Noe & confusione linguaru[m], dominus tot constituit singulas gentes: quot singulæ personæ populi Israel ingressæ sunt Aegyptum: Alia autem æditio hoc loco habet. Statuit terminos gentium: iuxta numerum angeloru[m] dei. Vbi insinuat scriptura: super singulas gentes, custodiam & ministeria angelorum à deo esse ordinata, & quemadmodum angeli provinciarum præsides, certo sùt numero vt septuagenario determinati: ita & gentes terræ ac regiones, eodem sunt numero à deo constitutæ. Præter hanc tamen angelorum præsidentiam ac præsulatu[m], populus Israeliticus à deo peculiariter est electus, tanquam possessio hæreditatis eius ac sors: quæ sua cognitione signis & miraculis præcipuè glorificabit. 14 In decimoquarto versu. Inuenit eum in via deserta. Populum Israel inuenit primum dominus in terra Aegypti deserta à vero dei cultu: & in loco horroris ob superstitiones diuersosq; ritus idolatriæ, deinde eundem inuenit in deserto Arabiæ post transitum maris rubri: qui locus erat vastæ solitudinis, sine domibus & agrorum fructibus: quemadmodum dominus per Hieremiam increpi tans ingratitudinem Iudæorum: ait. Et non dixerunt: vbi est dominus qui ascendere nos fecit de terra Aegypti: < Hiere.2 > qui traduxit nos per desertum, per terrâ inhabitabilem & inuiam, per terram sitis & imaginem mortis, per terram in qua non ambulauit vir neque habitauit homo. Illic tamen in monte Sina dominus pactum cum illo populo iniit: dans illi legem ac præcepta, manna de cælo contulit, aquam de petra produxit, conturnices ministrauit, & < Exod.10 Num.1 > in eadem eremo per quadraginta annos eundem circunducêdo, cærimonias & mûdata sua edocuit. 16 In decimo sexto versu. Sicut aquila prouocâs ad voladu[m]. Aquila plumescêtes suos pullos alis verberat: vt ad voladum eos prouocet,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0475.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 441 provocet, quinimmo & sup volitat eos vt suo studio excitet ad volatum, & lassos alis sustentat. Ita ad terram Chanaam possidendam dominus populum Israeliticum prouocauit frequenti monitione, & adiuuit multorum beneficiorum collatione sustentauitque protectionis suæ virtute. Neque ad id præstandum, aut dij Aegyptiorum aut idola gentium, illi fuerunt cooperatores aut adiutores. Demùm induxit illum populum dominus in terrâ repromissionis pertransuito lordane, quam vocat hic propheta < Num. 32> excelsam: quoniam montuosa erat ac æditior. terra verò Aegypti ac deserti Arabiæ, plana fuit ac depressior. 19 II In decimonono versu. Vt sugeret mel de petra. In terra Chananeorum, apes reponunt mel atque conficiunt in cauernis petrarum ac ruptum. Oliuæ etiam ibi consitæ dicu[m]. < Num. 32> tur in locis saxosis ac lapidosis. Ibidem larga est armetorum & pecoru[m] copia, ex quibus lacticina parantur. Vnde Basa regio (cuius Og tenebat principatu[m]) multu[m] erat pecoribus abuudas propter pascua. Idcirco Rubetis & Gadditis ac dimidiæ tribui Manasse tradita fuisse legitur à Moyses in possessionem, quia pecora multa habebant. In eadem quoque terra Chanaam, magna erat abundantia frumenti & vini. quod cum purum fuerit & merum sine aquæ permixtione, meracissimum vocare solemus. His autem omnibus iam dictis descriptionibus, fertilitatem illius terræ explicat propheta omniumque rerum in ea affluentia[m] vt rectè fuerit sæpius nominata terra lacte & melle manans. Cui respondet & illud psalmi verbum. Et cibauit eos ex adipe frumenti, & de petra, melle saturauit eos. < Esaiæ 80> 22 II In vicesimosecundo versu. Incrassatus est dilectus & recalcitrauit. In præcedente Deuteronomij capite legitur dominus divisse Moysi. Introducam populum hunc in terram pro qua iuraui patribus eius: lacte & melle mana[n]tem. Cumque comederint, & saturati crassi que fuerint, co[m] uertentur ad deos alienos & seruient eis, detrahentque mihi & irritum facient pactum meum. Id Moyses futuru[m] præuidens, hic enunciat vt præteritum, ob certitudinem rei venturæ. Sanè in terra illa opulenta consistens popul[us] Israeliticus: propter largam rerum omnium exuberantiâ incrassatus est delitiis, impinguatus diuitiis, dilatatus honorib[us], & recalcitrauit contra dominum rebellans. Nam < Psal. 95> dere-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0476.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 442 derelicto eius cultu declinauerunt ad idola adoranda, li- baruntque sacra demoniis (nam omnes dij gentium: dæ- monia) & non deo. Thura etiam incenderunt diis: quos ig norabant qui & quales essent. Quippe putantes illos habe re aliquid diuini numinis: ignorabant ipsos esse pessima dæmonia. Insuper noui & recentes dij venerunt, ac intro- ducti sunt à populo Israel. vt colerentur ab eo, quos pa- tres eorum antiqui Abraham, Isaac, & Iacob, Moyses, & Iosue non coluerunt: immò prohibuerunt eorum cultum. Hanc autem nouorum deorum introductionem & multi- plicationem: innuit Hieremias dicens. Secundum nume- rum quippe ciuitatum tuarum: erant dij tui Iuda, & secun dum numerum viarum tuarum, Hierusalem, posuisti aras confusionis: aras ad libandum Baalim. < Hiere.2. Hiere.11. > 21 In vicesimo octauo versu. Vidit dominus & ad ira- cundiam. Quos in filios & filias elegerat dominus, & in populum peculiarem ac primogenitum: sæpius idolorum spurcitiis ipsum ad iracundiam concitarunt. Nempe tem- < Indicum 4. Indicum 6. 3. Reg. 12. 4. Reg. 17. 4. Reg. 25. > pore iudicum Israeliticorum sæpe traditus fuit ille popu- lus domini in manus regum alienigenaru[m] sinitimorumve populorum, à quibus grauiter opprimebatur: potissimum ob nefarium idolorum cultum quibus sacra faciebant. Propter idem scelus à Salomone perpetratum: regnum fi- lij eius discissum est in duas partes. Cumque in regno Is- rael reges omnes & populus persecuerarent in cultu vitu- lorum aureorum Hieroboam: à Salmanasar rege Assyrio rum traducti sunt in terram alienam: nec vnquam redie- runt in natale solum. Regnum quoque Iuda ob idem cri- men demùm excisum est à Caldaëis: & populus in Babylo na adductus. Ideò per prophetam hic denunciat dominus se proposuisse atque constituisse, quòd abscondet faciem suam ab ipsis filijs Israel: subtrahendo ipsis auxilium & adiutorium, quodque nouissima eoru[m] opera, obstinationem scilicet in sordibus idolorum & impoenitentiam, in quibus vitam suam finient: considerabit, vt puniat eos ob suam peruersitatem & infidelitatem. 31 In tricesimoprimo versu. Ipsi me prouocauerunt. Se cundum diuinæ iustitiæ rectitudinem: modo delicti respo- dere solet modus supplicij & poenç. Quia igitur filij Isra- el contempserunt deum in idolis suis & diis alienis, quo- < rum >
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0477.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 443 rum nullus vere est deus: ideò prædicit hic quòd ipsos Pu- niet per eam gentem quæ verè non est populus dei, sed o- mnino à deo alienus, vtpote gentem Babylonicam. Aut simpliciter id intelligi potest, quòd affliget ipsos dominus per eam nationem quæ non est populus: quoniam nihil ha bet humanitatis & commiserationis in afflictos, sed crude liter in eos desceuiens: ferinos potius aut beluinos præsert mores ac ritus. Et hunc sensum confirmare videtur quod proxime sequitur, scilicet quòd in gente stulta, inhumana ac immani irritabit eos: permittendo quòd debacchentur sine vllò modo ac ratione in ipsos. Quòd & completum est: cum euastata ciuitate Hierusalem, templum quoque exustum est. 33 In tricesimotertio versu. Ignis accensus est in furo- re meo. Per ignem: ira & indignatio domini succensa ad inferendam vltionem pro peccatis populi Iuda rectè intel ligitur, quæ in præsenti quidem vita inchoata est: & vsque in[n]eternu[m] puniendo durabit apud inferos, in iis qui nô ege runt poenitentiam in temporali sua afflictione. Et ignis il le, reprobos; Iudęos terrena amantes cum suis operibus deuorabit, & vanam superborum Iudęorum fiduciam ac spem æternis flammis absumet. Potest etiam hic versus in- telligi de igne materiali: qui deo permittente immissus est à, Caldeis ciuitati Hierusalem, & fossas inferiores templi ac domorum in quibus iacta sunt fundamenta absurpsit, deuorauitque totam terram Iudęc cum arboribus, vineis & segetibus: prædiâque & possessiones quê erant in radi- cibus montium tanquam eorum fundamenta, consumpsit in obsidione Hierusalem ac destructione. Deinde prædi- cit etiam dominus: quòd super ipsos Iudæos congeret in vindictam scelerum ipsorum multa mala vt prælia, sedi- tiones, famem, pestem, & cætera, id genus flagella: & iram indignationis ac vltionis acutæ (vt etiam animam pene- tret & vitam auferat) complebit in eis, per varia tormen- ta. Per sagittas siquidem domini: graues plagæ quas homi nibus immittit, hic rectè accipiuntur, quoniam vt tela ex improuiso feriunt & enecant hominem: sic flagella à deo inflicta sternunt percussos. 36 In tricesinosexto versu. Et deuorabu[n]t eos aues mor su amarissimo. Hæc ad litera[m] de auib & bestiis irrationalib intelligi
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0478.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM intelligi possunt: quas se immissurum prædicit dominus in exterminium gentis Iudæorum, sicut in deserto immisit ignitos serpentes: quorum morsibus multi extincti sunt & alij grauiter sauciati. Aut nomine illorum animalium intel liguntur Caldæi: veloces admodu[m] auium, irrationales tan quam bestiæ, crudeles ac immanes more serpentum ac draconum, vtriusque suæ nequitæ ac seuitæ effundentes in Iudæos. Qui sanè Caldæi occulto dei iudicio excitati sunt in euersionem Iudææ: & interitum tam vrbis quàm populi sine vlla commiseratione. Et cum obsidione cincta fuit ciuitas Hierusalem d Nabugodonosor rege Babyloniorum: populum Iuda intra miseræ vrbis moenia conclusum ab exteriori parte vastauit hostilis gladius, machinæ ac tormenta bellica: in vrbe verò & præcordijs intimis: pauor continuus & timor expugnationis & excidij immò extremi exitij omnes perculit, nulla aut sexus aut ætatis habita ratione aut discrimine. Quæ omnia, in prima destructione Hierosolymitana per Caldæos facta: ex quarto libro Regum & secundo Paralipomenon leguntur esse co[m]pleta. 39 In tricesimonono versu. Et dixi, vbi nam sunt? Propter apostasiam à deo per cultum idolorum: meriti fuerat Iudæi omnino exterminari nullo superstite, vt nulla ipsorum amplius apud homines superesse memoria. Ideo se proposuisse hic deus contestatur, quòd secundum merita & qualitatem iniquitatis ipsorum Iudæorum, penitus extirparentur & euellerentur è mundo: vt nemo eorum residuus esset inter homines. Distulit tamen deus hanc omnimodam illius populi exterminationem: ne exinde hostes eorum Caldæi erigerentur in superbia, & suæ virtuti ascriberent victoriam de populo Iudæorum eiusque excisione iactitantes & populum illum & illorum deum ab ipsis esse victum: templum exustum, vasa templi asportata, cum hæc omnia ab hostibus facta sunt authore deo: & tali vastatione puniente per Caldæos peccata sui populi. Siquidem deus Caldæis vt suo flagello & instrume[n]to vsus est: ad populi Iuda punitionem. 42 In quadragesimosecundo versu. Ac nouissima prouiderent. Viri prudentis est, animo futura meriri: & attentè prospicere quem exitum res (de qua agenda consultat) sit habitura. Hanc autem prudentiæ rationem & cautione impreca-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0479.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 441 Imprecatur illis propheta: optare se dicens quòd Iudæi no uissima aut tormenta aut præmia prouiderent, quæ pro suis operibus sunt recepturi: Nempe illa nouissimorum co[m] sideratio absterreret ipsos sæpius à malo perpetrando, quemadmodum dicit Ecclesiasticus. < Eccl. 7.> Memorare nouissima tua: & in æternum non peccabis. Deinde ostendit propheta, populi Iudaici destructionem non ex hostium virtute profectam esse: sed dei nutu ac voluntate, qui suum populum deseruit & destituit præsidio suo in punitionem peccati ipsius. Quòd v[er]nus (inquit) hostium persequebatur mille Iudæos, & duo Caldæi fugauerint decem milia Iudæorum: ea tantu causa factum est, quia dominus deus dereliquit eos ac tradidit Iudæos in manus hostium, eosdemque con clusit in manibus inimicorum propter scelera populi sui. 45 In quadragesimoquinto versu. Non enim est deus noster vt dij eorum. Dij gentium: vani sunt, falsi, & mendaces. Deus autem noster: iustus, rectus, & verax. Præterea dij gentium vltionem exercere non possunt in suos contęptores: nisi quantum deus noster permittit, & ergo victi plærunque leguntur ac impotentes. Vnde est id poetæ. Illium in Italiam portans victosque penates. Deus autem noster omnipotens, quando vult exercet vindictam in malos: etiam per malos homines tanquam suæ iustitiæ executores, neque à quopiam prohiberi potest. Et quoniam ab hoste sumptum, firmum esse solet testimonium: ipsi inimici nostri sunt iudices ac testes potentiæ ac virtutis dei nostri. < Exod. 14 Dan. 3. 1. Esdræ. 1.> Vt Pharaoh dicens. Fugiamus Israelem: dominus enim pugnat pro eis. Et Nabugodonosor contestans: quòd non est alius deus super terram nisi deus Hebræorum. Demùm Cyrus relaxans captiuitatem Babylonicam: ingenuè etiam profitetur dei nostri inuictam virtutem ac immensam maiestatem. Et multi alij hostes diuinæ legis: idem confessi sunt. 46 In quadragesimosexto versu. De vinea Sodomoru[m] vinea eorum. Iudæorum vinea tempore aduentus Christi in carnem: proferre debuit opera fidei & iustitiæ, sed produxit labruscas, odium scilicet & inuidiam in Christum ipsis missum, ideò fuisse dicitur de vinea Sodomorum & Gomorræ. Vua itidem ipsorum debuit continere suauitatem obedientiæ & venerationis in Christum: sed illius loco co[m] tinuit
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0480.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 446 tinuit in se ac emisit fel mendacij, falsi testimoni, & blasphemiæ contra ipsum, idcirco hic dicitur vua fellis & bo- trus amarissimus. Demùm vinum eoru[m] habere debuit dulcedinem bonorum operum: ac receptionis nouæ legis per Christum inductæ. Verùm illius loco habuit venenum ho- mici dij & crucifixionis Christi, persecutionem nominis eius ac obstinationem in malo etiam ad hæc vsque tempo ra. Rectè igitur vinum eorum, fel est draconum, & vene- num aspidum insanabile. Virus autem aspidis, insanabile hic dicit propheta: alludens ad rei ipsius proprietatem. Aspis enim serpens est exiguus mole corporis, nocendi ta men virtute magnus, exitialis & perniciosus: quandoqui- dem veneno suo viuentia queque repente occidit, & que- cunque percutit protinus enecat, nisi præsens remediu[m] ad- hibeatur. Author autem est Plinius: venenum aspidis ace- to epoto repelli, & aspide percussum si acetum concite bi berit: nihil sensurum nocum[m]eti tabiferique veneni. Quo- niam igitur suapte natura curari non potest ictus aspidis, aut vix vnquam curatur rectè venenum eius hic insanabi le dicitur. 49 In quadragesimonono versu. Nonne hæc condita sunt apud me. Prædicitur hic punitio supradicti peccati Iu dæorum, scilicet negationis Christi: quæ facta est per Ti- rum in destructione secundi templi. Dicit itaque dominus hic per prophetam: quòd hæc scelera apud ipsum alta men te iacent reposita & condita in thesauro divinæ memoriæ, vt suo tempore acerbè puniantur. Ad ipsum enim pertinet vltio tantorum scelerum: quam retribuet eis tandem, dif- feret tamé aliquantulum illationem illius punitionis: ex- pectans eos ad poenitentiam, & ex illa prorogatione labe- tur pes eorum in graviora scelera, ac demùm completa ma litiæ eorum mensura infligetur vltio. Siquidè quadragin- ta duos annos expectauit dominus conversionem Iudæo- rum: post suam passionem, sed quoniam semper in deteri- sunt prolapsi: tandem per Romanos locum illum & genté sustulit. Et quia modicum erat id temporis spacium, quo differebatur punitio Iudæorum: dicit hic dominus per prophetam quòd iuxta est dies perditionis Iudæorum per Romanos: & adesse festinant tempora. Quicquid enim fi- nitur: breuissimum est & exiguu[m], si æternitati comparatur; In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0481.png
Transcription: ATR-1
EXO. 447 52 In quinquagesimosecundo versu. Iudicabit dominus populum suum. Qui de populo dei erant & sceleribus inquinati ipsum offenderant: duro iudicio sunt ab eo percussi. Serui verò dei & immunes scelerum: misericordiam eius senserunt & benignitatem. Nam in vtroque ciuitatis excidio præseruati sunt diuina gratia: vt non occiderentur, & hostiles manus euaderent. De malis verò & peruersis Iudæis id compertum est in vtraque obsidione: quòd infirmata fuit manus suorum militum & bellatorum: quòd ipsi obsidione clausi defecerunt fame, peste, & gladio, quodque residui qui mortem euaserunt: in captiuitatem & diuersas nationes sunt dispersi. Tunc hostes excisam videntes ciuitatem, & Iudæorum populum eis succubuisse: cum acerba ironia improperabant ipsis fiduciam in diis vanis & falsis repositam, amare insultantes quòd non potuerint illis esse præsidio. Porrò id locum habuit poti[us]: in prima ciuitatis Hierusalem euersione. Nam in secunda Iudæi nequaquam leguntur idolis sacra libasse: sed ob occisum ab ipsis crudeliter Christum tam grauia perpessi sunt mala, quanta ipsis leguntur inflicta. Simile quiddam apud < Hierc. 8> Hieremiam legitur cum ait dominus de Iudæis. Verterunt ad me tergum & non faciem: & in tempore afflictionis suæ dicent, surge & libera nos. Vbi sunt dij tui: quos fecisti tibi? Surgent & liberent te: in tempore afflictionis tuæ. 57 In quinquagesimo septimo versu. Videte quòd ego sum solus. Hic solus dicitur deus, ad excludendum deoru[m] pluralitatem: non diuinarum personarum trinitatem. Na[m] pater, & filius, & spiritus sanctus: sunt vnsus deus, vt deitatis solitudo & vnitas nullo pacto præiudicet superbeataru[m] hypostascon triadi atque ternario. Et hanc intelligentiam sequens sententia satis aperit & approbat. Se deinde dominum vitæ & mortis esse protestatur: & tantæ potestatis, quòd eam nullus possit effugere. Cum verò subiūgit leuabo ad cælum manum meam: humano more loquitur. Apud homines enim, iuramentum præstituri: manum levare solent & attollere in altum. Quòd in altera editione clarius explicatur: quæ ita habet. Tollam in cælum manum meam, & iurabo per dexteram meam: & dicam. Viuo ego in æternum. Quo iuramento se vitam esse peremem, principij finisque expertem deus clarè proficetur. Et
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0482.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 448 Et ita sentetiam suam contra populum Iudæorum, immobile, stabilem, & firmam esse subinsinuat: quam sequenti- bus quoquo versibus comprobat. 60 In sexagesimo versu. Si exacuero vt fulgur gladiu[m] meum. Fulgur repentinum est & inevitabile iis. in quosvi bratur, ita dei iudicium in Iudæos: & subito futurum hic denunciatur, & ab ipsis deuitari non posse. Quando (in- quit) gladium meæ severitatis distrinxero in Iudæos & ce- leriter & inopinatò: & iudicium punitionis exercuero in totum Iudæorum populum per Romanos exterminandu[m], secundum sententiam apud me decretam, tunc reddam vini dictam sceleru[m] suorum Iudæis hostibus meis: qui me sunt hostiliter persecuti, & illis ipsis qui oderunt me, negantes coram Pilato Christum ad salutem ipsis missum: retribu[m] vltionem immittendo exercitum Romanorum in fines co- rum qui omnia exterminent. Inebriabo etiam tunc sagit- tas meas (quæ ex improuiso & repente feriunt incautos) ipsos scilicet Romanos à me ad excidium Iudæorum exci- tatos: sanguine Iudæorum, & gladius meus vtpote virtus Romanorum, qua vt gladio in Iudæos vtar: decorabit carnes inimicorum meorum. Et ita satiabitur gladius me: partim cruore occisorum, partim captivitate inimicorum, nudata capita habentium, quod postremum adiecit pro- pheta. Nam apud antiquos captiuorum capita radebâtur: qui distrahebantur, & sub corona vendi dicebantur. Alij censent hunc fuisse morem antiquorum: quòd captiui du- cebantur nudatis capitibus ad grauiorem ipsorum igno- miniam, & clariorem victoriæ declarationem. Et hæc om- nia: in excidio Iudæorum per Romanos completa sunt. Nam tunc partim occisi sunt Iudæi: partim verò in capti- uitatem ducti & diuenditi. 64 In sexagesimoquarto versu. Laudate gentes popu- lum eius. Hoc in loco prædicit Moyses conversionem po- puli gentilis ad Christum & eius ecclesiam, quæ facta est post reprobationem synagogæ propter suam incredulita- tem. Et exhortatur gentes ipsas: vt audito evangeli præ- conio laudent populum domini, scilicet Christianum, cui professioni & fidei sese ocyus adiungant socias. Et hic sen- sus apertior est in translatione septuaginta interpretum: quæ sic habet, lætamini gentes: cum plebe eius. Et hoc pa-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0483.png
Transcription: ATR-1
EXO. 44. &to adducitur à beato Paulo in epistola ad Romanos: vbi multis scripturarum testimoniis astruit prænunciatam esse gentium ad fidem Christi conversionem. Causa aute[m] quare gentes laudare debeant populum domini: subnectitur. quia dominus sanguinem seruorum suorum, vtriusq[ue] scilicet Iacobi, & Stephani ac aliorum martyrum à Iudæis occisorum, vlciscetur. Retribuet etiam vindictam in hostes, reges, principes, & tyrannos: qui debacchati in martyres Christi: eorum sanguinem crudeliter effuderunt. Et demu[m] propitius erit tertæ populi, ecclesiæ scilicet catholica[m] toto orbe diffusæ. Quod totum olim completum esse: iam perspectum est. Nam exterminatis Iudæis Christi persecutoribus, & sublatis morte violenta tyrannis gentilibus sanctos martyres persequentibus: ecclesia dei respirare coepit ad placidam quietem, & à persecutionibus libera: pace tranquilla efflorere. 1 CANTICVM ZACHARIAB. B Enedictus dominus deus Israel: quia uisitauit & se cit redemptionem plebis suæ. 2 Et crexit cornu salutis nobis: in domo David puerisui. 3 Sicut locutus est per os sanctorum (qui à seculo sunt) prophetarum eius. 4 Salutem ex inimicis nostris: & de manu omniu[m] qui oderunt nos. 5 Ad faciendam misericordiam cum patribus nostris: & memorari testamenti sui sancti. 6 Iusiurandum quod iurauit ad Abraham patrem nostrum: daturum se nobis. 7 Vt sine timore (de manu inimicorum nostrum liberati) seruiamus illi. 8 In sanctitate & iustitia coram ipso: omnibus dicbus nostris. 9 Et tu puer, p[ro]pheta altissimi uocaberis: præibis enim ante faciem domini, parare uias eius. 10 Ad dada[m] scieta[m] salutis plebi eius: in remissione[m] peccatorum corum. ff Per
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0484.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 11 Per uiscera misericordiæ dei nostri in quibus uisita- uit nos oriens ex alto. 12 Illuminare iis qui in tenebris & in umbra mortis sedent: ad dirigendos pedes nostros in uiam pacis. Hoc zachariæ patris beati Ioannis Baptistæ est canticum: quod spiritu sancto repletus, & reseratam in circunscisione filij sui linguam adeptus, quam ante conceptum eius incredulitas ligarat: deo in gratiarum actionem concinuit vt ostendit Lucas primo euangelij sui capite: ex quo loco, exactior huius cantici inibi integre positi declaratio: est expetenda. In eo Zacharias deo gratias agit imprimis de præsenti exhibitione mysterij incarnationis filij dei: & missione eius in mundum ad saluandum genus humanum quam multo antè deus antiquis patribus & patriarchis promiserat: & vt fidelis est & verax, eam promissionem tunc adimpleuit. Deinde ad puerum natum verba dirigés, dignitatem eius propheticam prænunciat: & præcurtionis officium, quo esset suo tempore functurus, simulque præclara per totum hoc canticum enumerat singulariaque beneficia: quæ nos homines ex aduentu domini in carnem sumus assecuti. IANNOTAIONES. In primo versu. Benedictus dominus deus Israel. Intelligatur hoc loco verbum substantiuum sit: vt perfecta habeatur sententia. Deus autem Israel dicitur: vel populi Israel secundum carnem, qui peculiariter ab eo electus est: secundum illud psalmi, quoniam Iacob elegit sibi dominus: Israel in possessionem sibi, & se venisse contestatus est Christus ad oves quæ perierunt domus Israel, vel populi Israel secundum spiritum: id est fidelis & deum per syncæræ fidei lumen videntis, nam & illius propriè dominus est: & ipse credentes in se visitauit benigna sui in carnem manifestatione atque apparitione. Est autem hic nomen Israel: indeclinabile & genitiui cas. Verbum verò visitauit, quia actiuum est & ad sententia perfectionem exposcit accusatiuum, intelligatur ordinari cum accusativo repetito ipsum Israel, vel cum accusativo ex sequentibus sumpto: plebem suam, quemadmodum in euan gelio turba visis domini miraculis in hanc erupit diui na
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0485.png
Transcription: ATR-1
EXPO: 451 in bonitatis laudem. Propheta magnus surrexit in nobis: & quia dominus visitavit plebem suam. Visitauit autem tanquam medicus ægrotos: & diuturno confectos morbo ad sanitatem reduxit. <Lucas. 7.> 2 In secundo versu. Cornu salutis nobis. Cornu salutis est Iesus Christus: cui virtute, fortitudine, & efficacia per cornu significata (nam in cornigeris animalibus cornua in munimentum sunt, & tutamen ac robur indicant) salus humani generis est facta, & in aliis quoque scripturæ locis: hic loquendi mos obseruatus conspicitur, vt in psalmo. Illuc producam cornu David, id est Christum dominum. Et alio in loco. Confessio eius super cælum & terram: & exaltauit cornu populi sui, id est Christum: qui est fortitudo & virtus populi sui. Rursum in Esaia vinea facta est dilecto meo in cornu, filio olei, id est in Iesu Christo: vt exponit Origenes. Subiungitur autem in hoc versu. In domo David pueri sui, quoniam de stirpe David secundum carnem natus est Christus: ex diuina pollicitatione prius illi facta. Iurauit (inquit) dominus David veritatem & non frustrabitur eum: de fructu ventris tui ponam super sedem tuam. Vocat autem hic ipsum David puerum domini: quoniam secundum cor domini electus est in regem, & in viis mandatorum eius ad finem vsque vitæ ambulauit. <Psal. 131. Psal. 148. Esang.> 3 In tertio versu. Sicut locutus per os sanctorum. Locutus esse dominus per prophetas dicitur: quoniam præcipuus est author propheticæ locutionis: mouens corda prophetarum & illis tanquam organis vtens, perinde atque mens humana vt primaria causa: dirigit linguam ad loquendum. Et consimilis ferè sententia in actis habetur apostolicis: vbi Petrus ad populu[m] dicit de Christo. Quem oportet quidem cælum suscipere vsque in tempora restitutionis omnium: quæ locutus est deus per os sanctoru[m] suorum à seculo prophetarum. <Actu. 1.> Quòd si quis obiiciat, omnes quidem prophetæ à Samuele & deinceps locuti sunt de aduentu CHRISTI: quin immò ante Samuelem, & Moyses, & Iacob. Verum non videntur ante Iacob aliqui locuti fuisse prophetæ de Christo. Quomodo ergo hic dicitur deus esse locutus per os sanctorum prophetarum, qui sunt à seculo (id est mundi exordio cum quo incoeptit seculum réparale) de ista visitatione redemptione- <ff ij> <quæ>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0486.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 452 que humani generis? Respondet huic obiectioni Beda: quòd tota veteris testamenti scriptura prophetice de Christo 1 rocessit, nam & ipse pater Adam & ab eius tempore cæteri patrum: suis quicque factis dispensationi eius testi- monium reddiderunt. 4 In quarto versu. Salutem ex inimicis nostris. Accusa tiuus salutem: cum verbo erexit secundi versus (quod hic repeti intelligatur) ordinandus est, vt sensus sit: quòd do- minus erexit nobis salutem, siue saluationem & liberationem ab inimicis nostris, & videatur hic versus: ipsius se- cundi esse quodam modo explanatorius. Non autem de corporalibus inimicis hic sermo fieri putandus est, sed de spiritualibus: de quorum manu atque potestate, benignitate domini saluati sumus. 5 In quinto versu. Ad faciendam misericordiam cu[m] pa- tribus nostris. Hic redditur causa, quare visitauit plebem suam deus, & redemit eam: erexitque cornu salutis, mit- tendo Christum suum, Id enim fecit (inquit) deus: vt face- ret misericordiam cum patribus nostris Abraham, scilicet Isaac & Iacob. Quibus sanè mittendo filium suum in mun dum, misericordiam fecit: quia ex sola bonitate sua & non ex eorum meritis, pium eorum desiderium de adventu Christi & spem diutius dilatam impleuit. Porrò in secunda huius versus parte, infinitiùs pro gerûdio positus est: more scripturæ, eo loquendi genere sæpe vientis, quod hic satis indicat coniunctio copulatiua: annectens gerundium infinitiuo. Itaque memorari, ibidem tantundem va- lere intelligatur: atque ad memorandum, siue vt memora- retur atque recordaretur testamenti sui sancti. Illius scilicet sanctæ constitutionis: atque ordinationis suæ qua san- ctis illis tribus præsertim patribus promiserat: quod in se mine eorum scilicet Christo benedicerentur o[mn]es gêres, omnes ite[m] trib[us] & cognationes terræ. 6 In sexto versu. Ius- iurandum quod iuravit. Accusatiuus ille iusurandum: cum verbo memorari, ex præcedente versus repetédo nectendus est. Na[m] id verbu[m]: & genitivo adiungi potest & accusativo. Et est hic versus præcedentis declaratori: quo dictum est quòd erexit nobis dominus cornu salutis ad memorandu[m] testamenti sui sancti: vt pote ad memorandu[m] opereq[ue]; co[m]plen- dum iusurandum, quod iuravit ad Abraham patre nostru[m]: Iudæorum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0487.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 453 Iudæorum quidem patrem secundum carnem, fidelium autem omnium & credetium patrem secundum fidem & spiritu, sicut dictu est ei à domino: quia patre multaru[m] gentiu[m] constitui re. Iusiurandu[m] aut illud (cuius hic meminit) id est promissio firma & haud dubiè complenda: < Gene. 22.> Gene. 22. cap. exprimitur. Vbi & inter cætera ipsi Abrahæ facta est promissio: quòd in semine eius omnes gentes terræ essent benedicendæ. < Ps. 4. 71.> Hoc aute[m] in nullo descendente ab Abraham locum habuit & veritatem: quàm in solo Christo, de quo idé præconiu[m] in psalmo deinde dictu[m] est. Et benedicentur (inquit) in ipso omnes tribus terræ: omnes gentes magnifica-bunt eum. Quare eo iuramento planè promisit deus Abrahæ: quòd Christus secundum carnem esset ex ipso nasciturus. < 9> Arqui Christus, est verus deus & dei patris vngenit: sicut & verus homo. Eodem igitur iuramento, quo gentes omnes asseruit in semine Abrahæ benedicendas: promisit etiam deus Abrahæ quòd seipsum nobis daret, & corporali vestitum forma præsentem exhiberet, quod & fecit. 9 In nono vers. Et tu puer, propheta altissimi vocaberis. Non id mirum videri debet, quòd Zacharias alloquitur infantem octo dierum, quia qui in vtero matris salutationem Mariæ audiuit: iam natus patris vocem agnouit, & vt inquit Ambrosius: habebat intelligendi sensum, qui exultandi habebat affectum. Vel propter instruendos illos qui aderant: futura filij munera quæ per angelum didicerat depromit. Quòd autem propheta dictus sit Ioannes: ex testimonio domini in euangelio dilucidum est, quòd ite[m] præcesserit faciem domini ob parandum vias eius: etiam ex euangelica narratione & oraculis Esaiæ & Malachiæ prophetarum in euangelio adductis, est perspicuum. 10 In decimo versu. < Matth. 11.> Ad dandam scientiâ salutis. Hoc loco, quare præcursor domini præcessurus erat faciem eius, ostendit Zacharias: idque faciendum dicit, vt daret scientiam salutis plebi eius. Sanè salus etiam totius mundi: est dominus noster Iesus Christus. Non enim est (vt ait Petr[us]) in aliquo alio salus, neque sub cælo est aliud nomen datu[m] hominibus: in quo oporteat nos saluos fieri. < Act. 4. Ioan. 1.> Data est itaq[ue] plebi scientia salutis, id est Christi à Ioanne: qui testimoniu[m] perhibuit de Christo dicens. Ecce agnus dei: ecce qui tollit peccata mundi, populumque admoruit: quod in eum cre
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0488.png
Transcription: ATR-1
crederent qui post se venturus esset. Ne autem tempora- lem salutem quis promitti putaret: subiungit continuò, in remissionem peccatorum eorum, vt eo etiam indicio co- gnosceretur Christus esse deus. Solius enim dei est: pecca ta dimittere. 11 In vndecimo versu. Per viscera miseri- cordiæ dei nostri Quomodo peccatorum remissionem ol- tineamus à deo: planius hic aperit, perhibens id fieri nô ex meritis hominum, sed ex sola dei misericordia. Vnde visce ra misericordiæ dei vocat intimam & profundam eius be- nignitatem atque miseratricem clementiam: quia nobis post lapsum ad se redeuntibus clementer ignoscit. Et in il- lis misericordiæ visceribus nos visitauit: quoniam vt scri- bit Paulus ad Titum, non ex operibus iustitiæ quæ fecim nos, sed secundum misericordiam suam saluos nos fecit. Adiungit autem Zacharias, quòd sit oriens ex alto de[us] no ster: id est descendens de cælo per assumptionem nostræ substantiæ. Non tamen idcirco alta relinquens: sed semper in illis permanens, & tamen ad ima se inclinans, quoniam sicut ante susceptionem carnis: ita & deinceps cælum ac ter ram implet. 12 In duodecimo versu. Illuminare iis qui in tenebris & vmbra mortis sedent. Hic etiam verbum infinitium pro gerundio accusatiui calus ponitur: vt sensus sit, quod visitauit nos deus oriens ex alto ad illuminandum iis: qui tenebris ignorantia & errorum, excitateque peccatorum (quæ mortem inferunt) depressi iacent. Illis enim illuxit Christus suo aduentu in mundum: quemadmodum prædi- xerat Esaias. Populus (inquit) gentium qui ambulabat in tenebris: vidit lucem magnam, habitantibus in regione vmbræ mortis: lux orta est eis. Insuper visitauit nos deus oriens ex alto: ad dirigendos pedes nostros in viam pacis. Via quidem pacis est via iustitiæ: quia pax multa diligen- tibus legem domini, de qua dictum est. Omnia mâdata tua æquitas, & ad illam viam pacis direxit dominus pedes no stros: id est affectus animorum nostrorum (qui nomine pe dum in scriptura sancta signantur: quòd illis ferimur ad res expetendas aut refugiendas) quoniam docuit imprimis Christus viam mandatorum domini ambulare: dicens. Si vis ad vitam ingredi: serua mandata. Et rursum legem ad- ducenti ait, hoc fac & viues. CAN-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0489.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 451 1 CANTICVM ATHANASI. Q Vicunque uult saluus esse: ante omnia opus est ut teneat catholicam fidem. 2 Quam nisi quisque integram, inuiolatamq; seruauerit: absque dubio in æternum peribit. 3 Fides autem catholica hæc est: ut unum deum in trinitate, & trinitatem in unitate ueneremur. 4 Neque confundentes personas: neque substantiam separantes. 5 Alia est enim persona patris: alia filij, alia spiritus sancti. 6 Sed patris & filij & spiritus sancti una est diuinitas: æqualis gloria, eo æterna maiestas. 7 Qualis pater: talis filius, talis spiritus sanctus. 8 Increatus pater, increatus filius, increatus spiritus sanctus. 9 Immensus pater, immensus filius, immensus spiritus sanctus. 10 Æternus pater, æternus filius, æternus spiritus setus. 11 Et tamen non tres æterni: sed unus æternus. 12 Sicut non tres increati, nec tres immensi: sed unus increatus, & unus immensus. 13 Similiter omnipotens pater, omnipotens filius, omnipotens spiritus sanctus. 14 Et tamen non tres omnipotentes, sed unus omnipotens. 15 Ita deus pater, deus filius, deus spiritus sanctus. 16 Et tamen non tres dii: sed unus est deus. 17 Ita dominus pater, dominus filius, dominus spiritus sanctus. 18 Et tamen non tres domini: sed unus est domi- nus. ff iiiij Qui
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0490.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 19 Quia sicut singullatim unamquanque personam: deu[m] aut dominum consiteri: Christiana ueritate com- pellimur. 20 Ita tres deos ac dominos dicere: catholica religione prohibemur. 21 Pater à nullo est factus, nec creatus, nec genitus. 22 Filius à patre solo est, non factus, nec creatus, sed ge- nitus. 23 Spiritus sanctus à patre & filio, non factus, nec crea- tus, nec genitus: sed procedens. 24 Vnus ergo pater: non tres patres, unus filius: non tres filij, unus spiritus sanctus: non tres spiritus sancti. 25 Et in hac trinitate, nihil prius aut posterius, nihil ma- ius aut minus: sed totæ tres personæ, coæternæ sibi sunt & coæquales. 26 Ita ut per omnia (sicut iam supra dictum est) & uni- tas in trinitate: & trinitas in unitate, ueneran- da sit. 27 Qui uult ergo saluus esse: ita de trinitate sentiat. 28 Sed necessarium est ad æternam salutem: ut incarna- tionem quoque domini nostri Iesu Christi unus- quisque fideliter credat. 29 Est ergo fides recta, ut credamus & consiteamur: quia dominus noster Iesus Christus, dei filius: deus & homo est. 30 Deus est, ex substantia patris ante secula genitus: & homo est, ex substantia matris in seculo na- tus. 31 Perfectus deus, perfectus homo: ex anima rationali & humana carne subsistens. 32 Aequalis patri secundum diuinitatem: minor patre se cundum humanitatem. Qui
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0491.png
Transcription: ATR-1
EXO. 457 33 Qui licet deus sit & homo: nô duo tamen, sed unus est Christus. 34 Vnus autem, non conuersione diuinitatis in carnem: sed assumptione humanitatis in deum. 35 Vnus omnino non conuersione substantiæ: sed unitate personæ. 36 Nam sicut anima rationalis & caro, unus est homo: ita deus & homo, unus est Christus. 37 Qui passus est pro salute nostra, descedit ad inferos: tertia die resurrexit à mortuis. 38 Ascendit ad cælos, sedet ad dexteram dei patris omnipotentis: indè uenturus est iudicare uiuos & mortuos. 39 Ad cuius aduentum, omnes homines resurgere habent cum corporibus suis: & reddituri sunt de factis propriis rationem. 40 Et qui bona egerunt: ibunt in uitam æternam, qui uerò mala, in ignem æternum. 41 Hæc est fides catholica, quàm nisi quisque fideliter firmiterque crediderit, saluus esse non poterit. Hoc canticum vulgò inscribitur symbolum Athanasij. Dicitur autem symbolu[m] latine collatio, siue quod plures in vnum conferunt, vt conuiuium & coena: in quâ co[m]parandam plures suam quisque pecunia portionem contribuunt. Et quoniam apostoli abinuicem discessuri ad evangelium toti mundo annunciandum, in vnum contulerunt id quod eoru[m] quisque de deo, fideque catholica sensit: idcirco huiusmodi collectio duodecim articulorum fidei secundum duodecim apostolorum numerum, dicitur symbolum apostolorum, quod certam & præscriptam fidei orthodoxæ regulam continet: & quotidie ad preces primæ & completorij in ecclesia profertur. Ipsa quoque eiusdem fidei catholica confessio in concilio Nicæno ex multis in vnum collata, & ad damnandas pullulantes hæreses multis expressius adiectis adaucta: dicitur symbolu[m] Nicænum,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0492.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM Nicænum, quod in augustissimo altaris sacrificio conti- nuo post euangelium pronuntiatur. Denique tertio loco hæc sacrosanctæ fidei norma, ab Athanasio episcopo Ale- xandrino contra Arrianam impietatem fortissimo athle- ta: & post mille persecutiones ac tribulationes (quas hi- storia ecclesiastica libro decimo latius prosequitur) gla- rioso triumphatore, composita: dicitur à nomine authoris symbolu[m] Athanasii. Quod tanta quidé authoritate rece- ptu[m] est ab vniuersali ecclesia vt celebri sanctio[n]e institutu[m] fuerit ipsum ad primâ inter psalmos quotidie cætari debe re. Neque id ab re. Nempe complectitur dilucide & aper te omnia quæ de sublimi, divinóque mysterio summæ tri- nitatis & incarnationis dominicæ sunt pie & religiose sen tienda, quòd ea tempestate contra hæc duo præcipua ca- tholicæ fidei sacramenta, frequentes & perniciosæ pullu- labant hæresees atque impia hostiu[m] ecclesiæ dogmata, quæ omnia: per hanc rectam fidei assertionem elidutur pror- sus & exploduntur. I [Ch] ANNOTATIONES. In primo versu. Ante om- nia opus est vt teneat catholicam fidem. Catholicum græ cum nomen: idem signat quod vniuersale. Inde catholica fides dicitur quam vniuersalis tenet ecclesia quæ in toto terrarum orbe vna omnium esse deberet, secundum illud < Ephe. 4> apostoli. Vnus dominus, vna fides, vnum baptisma. Veru[m] hanc fidei vnitatem indiuiduam dirumpere ac discindere semper molitus est inimicus veritatis: & eius loco varios disseminauit errores, abduxitque complures à recto calle in deuia, & à plana semita in diuerticula impietatu[m]. Propo- nit autem huius cantici exordium, & finis ipsius itidé re- petit necessitatem amplectendæ fidei: vt exinde studiosius enitantur omnes ad syncæritatem & integritate[m] ipsius assi duè tenedam: quoniam vt scribit Apostolus ad Hebræos: sine fide impossibile est placere deo. Credere enim opor- tet accedentem ad deum: quia est, & inquirentibus se re- munerator sit. Et dominus in euangelio ait. Qui non cre- diderit: condemnabitur. Rursum in alio euangelij loco. < Heb. 2> Qui incredulus est filio: non videbit vitam, sed ira dei ma < Marc. 16> net super eum. < Ioan. 3> 4 [Ch] In quarto versu. Neque confundentes personas: neque substantia separantes. Personas diuinas confunde- ret:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0493.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 459 ret: qui sublata discretione personali, eandem prorsus di- ceret esse personam patris, & filij, & spiritus sancti, vt 2. 1. Ioan. 5 struxit Sabellius & sui affectatores: non attendentes scri- pturam dicentem, quòd tres sunt qui testimonium dant in cælo: pater, verbum, & spiritus sanctus. Substantiam ve- rò diuinitatis diuideret: qui aliam atque diuersam pone- ret substantiam patris, & filij & spiritus sancti, vt confin- xit infælix Arrius & sui astipulatores: qui grauissimo tur bine & diuturno totam concullerunt ecclesiam, sed tâdem non præualuerunt: quinimmo vicit veritas. Neque isti e- tiam attenderunt scripturam sanctam: eodem loco cū su- periore sententia subiungentem. Et hi tres: vnum sunt. Inter has autem duas extremas voragines scyllam & cha rybdim, ecclesia sancta tuto cursu deducit cymbam fidei: p[er]sitens aliu[m] esse patre, aliu[m] filiu[m], alium spiritu[m] sanctu[m], atta- men eandem prorsus ipsorum trium esse naturam, essen- tiam & deitatem. 7 [I] In septimo versu. Qualis pater, talis filius, talis spiritus sanctus. Id nequaquam est intel- ligendum in proprietibus singularibus personarum di- uinarum, & discretionibus earum personalibus: quoniam illæ ita vni personarum sunt propriæ, quòd reliquis duabus sunt incommunicabiles. Solus enim pater, ingenitus est: non filius, neque spiritus sanctus, quandoquidem in- genitus hic dicitur: qui ab alio minime prodit ac emanat. Similiter filius dicitur genitus: non tamen pater, neque spiritus sanctus. Denique spiritus sanctus dicitur proce- dens: non autem pater neque filius. Sed hæc propositio applicanda solum est ad communes proprietates atq; es- sentiales: totam concernentes deitatem, naturamque di- uinarum, quales sunt potens, sapiens, bonus, perfectus, incir cunscriptus: & cætera id genus. Quod satis liquet ex de- ductione particulari hic facta, per exépla deinde subiun- cta: in quo nominantur hæ proprietates, increatus, immé sus, æternus, omnipotens, quæ toti diuinitati communes sunt: & cuique diuinarum personarum etiam sigillatim attribuuntur. 8 [I] In octavo versu. Increatus pa- ter, increatus filius. Creatum id dicitur: quod ex nihilo ad esse deductum est, vt quicquid citra deum in rerum v- niuersitate subsistit: creatu[m] est, siue creatura. Ex opposito in creatu[m] est, quod subsistit quidé: nô tame[n] à nihilo ad esse perductum.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0494.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM perductum. Et id sane soli deo conuenit. Immensum verò siue infinitum est quod suæ magnitudinis & plenitudinis no[n] habet terminos: sed pro omnia diffusum certis caret limitibus quibus contineatur. Et hoc itidem: solius dei est proprium N[atur]æ cætera omnia: suis finibus & metis determinata sunt. A eternu[m] aute[m]: quod suæ durationis principio caret pariter & sine, vt scilicet semper fuerit & seper futuru[m] sit. Et idipsu[m] etia[m] soli deo côpetit: cu[m] cætera omnia sui esse habeat initiu[m]. Denique omnipotens dicitur deus, quia insuperabilis eius virtus in omnia possit: vt nihil occurat quod eam debilitare, aut irritam facere exhaurire queat. Deus autem dicitur: quia naturæ excellentia, cuncta longe exuperans: omnia prospiciat, omnibusque benigne prouideat. Dominus verò: quia omniu[m] quæ subsistunt dominatum gerat, & teneat principatum. Nam regnum eius est regnum omnium seculorum: & dominatio eius in generatione & generatione. 16 In decimo sexto versu. Et tamen non tres dij: sed vnus est deus. Si Ioannes est homo, & Petrus homo, & Paulus homo: Ioannes, Petrus, & Paulus sunt tres homines & non vnus homo: quia in tribus illis singularibus est substantiarum diuersitas secundum numerum, & multitudo, & ita in quibuscu[m]que reru[m] creaturu[m] eiusde[m] speciei in diuiduis. At non eode[m] modo cum pater sit deus, & filius deus, & spiritus factus deus: quis rectè possit colligere pater & filius & spiritus sanctus sunt tres dij, quia non est in diuinitate: substantiarum differentia, multitudo, aut vlla diuersitas, sed tres illæ superdiuinæ personæ sunt vnus deus: quoniam vnica ipsorum est & eadem substantia. Et quoniam nomen deus, substantiam signat & essentiale est nomen: in numero plurali insinuat pluralitatem, numeru[m] & multitudinem substantiarum diuinarum, quæ in dictate nequaquam habet locum, idcirco nunquam admittendum est: quòd tres diuinæ personæ sint tres dij, aut plures dij, neque sacri authores vnquam tribuent aut recipient id loquendi genus: ne videantur deorum multitudine[m] aut turbam inducere. Et eadem ratione: cæterorum nominu[m] hic adductorum, vtputa increatus, immensus, æternus, omnipotens, dominus: vnum quodque de singulis diuinarum personarum seorsum & singulariter dicitur, non ta- men
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0495.png
Transcription: ATR-1
EXO. 461 men potest aliquod eorum: pluraliter de ipsis tribus personis simul sumptis, vere & catholice enunciari. 21 In vicelimo primo versu. Pater nullo est factus, nec creatus, nec genitus. Factum id dicitur quod ex nihilo, aut materia extrinseca est formatum. Vt totus mundus à deo factus est quoniam ex nihilo conditus: & ipse vere dicitur factor coeli & terræ. Dominus iidem ab artifice dicitur facta ex lapidib[us] & lignis: quia ex præ existente materia est constructa. Et quoniam nulla diuinarum personarum à non esse ad esse deducta est, neque ex substerniculo extrinseco formata: nulla sane earum, facta dici potest, quare neque creata. Est enim creatum: inferius atq[ue] contractius, quàm factum. Nam si quid creatum est: consequens est ipsum & factum esse, non tamen ediverso, domus enim ab opifice facta est: no[n] tamen creata, porro genitus dicitur: qui ex alterius substantia proditt, ipsi producendi secundum naturam omnino consimilis. Et inter tres diuinas personas: solus quidé filius, genitus dicitur, nam ex solius patris substantia, & proxime ac sine alterius interstitio personæ productus est. Spiritus autem sanctus: neque proxime à patre neq[ue]; à solo producitur patre (quod tamen ad geniti rationem in diuinis exigitur) similiter neque à solo emanat filio, idcirco non debet dici genitus. Demùm procedens dicitur diuina persona: quæ ex duabus mutui amoris conspiratione societateque producitur, quibus est connaturalis, coessentialis & consubstantialis. Et soli spiritui sancto conuenit huiusmodi processio: neque vnquam debet pater aut filius dici procedens. Verùm hæc abditissima proprietatum diuinarum mysteria: omnem superant sermonem & mentis captum, Tantula tamen dicta sunt: vt vel vocabula ipsa rudi quædam declaratione innorescant. 25 In vicelimoquinto versu. Et in hac trinitate: nihil prius aut posterius. Hoc loco, prius & posterius: durationem respiciùt, maius verò & minus: quantitatem & qualitatem. eo quidé modo quo illa deo possunt attribui: qui super omnem quantitatem & qualitate eminetissime collocatus est Itaque no[n] est vna diuinarum personaru[m] prior duratione quàm altera: vt pater quàm filius, na[m] filius est patri coæternus: vt lux intima solis, ipsi coæua soli, neque itidem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0496.png
Transcription: ATR-1
462 CANTICORVM itidem spiritus sanctus duratione posterior est quàm pater & filius, quâuis ab ipsis prodeat: sed etia[m] est ipsis coeterus, sicut calor ignis intrisecus: igneæ luci, & ipsi pariter igni est æquæus. Similiter pater nô est maior filio aut spiritu sancto: secundum perfectionem, virtutem, sapientiam, aut bonitatem, neque filius & spiritus sanctus: in illis est posterior patre, sed eadem & æqualis est trium personarum perfectio, magnitudo, virtus, sapientia, bonitas. Et ex hoc versu omnino confutatur Arriana vesania, ponens in superdiuina trinitate inæqualitatem & dissectionem. 31 In tricesimo primo versu. Perfectus deus, perfectus homo. Circa sacratissimam domini nostri Iesu Christi incarnationem, duæ potissimum insurrexerût hæreses cæteris nocentiores. Vna quidem, negantium duas in eo naturas diuinam & humanâ permanisse post vnionem integras & saluas, sine confusione & commixtione, sed dicentium nunc diuinitatem in carnem esse mutatam, nuuc verò carnem à diuinitate absorptam, nunc autem illas ambas in vnam tertiam naturam esse coalitas & permutatas. Et hæc eliminatur in præsenti versu: cum dicitur Christus perfectus deus & perfectus homo. Si enim perfectus est deus: habet integrè & plene naturam diuinam & proprietates deitatis naturales. Et ita cum perfectus sit homo: seruat incolumé in se ac impermutatâ naturâ humanâ: cuius & partes substantiales animam & corpus: & preprietates naturales etia[m] obtinet. Secunda hæresis fuit negantium in Christo vnitatem personæ: & astringentium alium esse filium dei & alium filium hominis, vt hoc modo negarent Christum: aut verum esse deum, aut veru[m] esse hominem. Et hæc grauis impietas damnatur in tricesimotertio præsentis cantici versu: qui dicit quòd nô duo, sed vnis est Christus. Nempe vnis & idem numero est: qui ante incarnationem solum deus erat & dei filius, post incarnationem verò etiam homo & hominis filius: in se vno duas integrè & verè complexus naturas: & secundum eas diuersam recipiens & plærunque contrariam denominationem. < Philip. 2 Ioann. 14> Siquidem secundum deitatem: deo patri æqualis est vt ait apostolus. Qui cum in forma dei esset: non rapinam arbitratus est se esse æqualem, deo, & secundum humanitatem minor est patre: sicut ipse ait in euangelio. Pat-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0497.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 463 ter maior me est. Ita secundum diuinitatem in temporalis est, incircunscriptus, immensus, secundum humanitatem verò: temporalis, circunscriptus, finitus Neque ista adin- vicem in eodem repugnant: quoniam sumuntur secundu[m] diversa. 36 [sulphur] In tricesimosexto versu. Nam sicut ani- ma rationalis & caro: vnus est homo. In hac manudu- ctione sensibili: sumenda est solum similitudo secundum id, in quo ea quæ adinuicem comparantur conueniunt, vt pote quemadmodum anima rationalis & corpus huma num: diuersæ inter se sunt naturæ, vna corporalis: altera spiritualis, nihilominus tamen vniuntur in vno & eodem homine, & post vnionem manent saluæ: vt neque anima in corpus truscat, neque corpus mutetur in animam: qui- nimmo naturales vtriusque proprietates omnino manent post vnionem incolumes, ita natura diuina & humana, pe nitus diuersæ: coninnguntur in vno eodemque Christo, & post coniunctionem manent (saluis etiam suis proprieta- tibus) abinuicem distinctæ & incófusæ. Dissimilitudo ve- rò inter hæc, alia ex parte comperitur: scilicet quòd ani- ma rationalis & caro siue corpus humanum, concurrunt tanquam partes substantiales ad constituendam tertiâ na- turam scilicet humanam. Non autem hoc pacto deitas & humanitas conueniunt in Christo: ad constituendum aliquod tertium, ex illis tanquam partibus compositum, sed ibi est simplicissima & sine compositione: plurium in vnum coadunatio. Non enim potest diuinitas summa, ob suam impartibilem simplicitatem: alicuius ingredi com- positionem. Verùm secundum hoc quod in his & illis in- uenitur discrepans: non debet hic sumi comparatio ne- que necti argumentum. 39 [sulphur] In tricesimonono versu. Ad cuius aduentum: om- nes homines resurgere habent. Id intelligendu[m] est de iis: in quibus no[n] est prius co[m]pleta resurrectio corporu[m]. Nam qui ia[m] ad vitæ immortalé resurrexeru[n]t: vt sacratissima vir go Maria & sancti illi patres qui Christo consurrexeru[n]t: non sunt denuo resurrecturi. Præterrea qui in adue[n]tu su- premi iudicis in consummatione seculi inuenientur viui: si dicantur non morituri sed sine disseparatione animæ à corpore ad immortalitatem transferendi ex diuina dis- p[er]satione atque indultu (quemadmodu[m] innuere videtur beatus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0498.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM beatus Paulus in prima ad Thessalonicenses epistola cap. quarto, & grauium authorum illis Pauli verbis innitentium est sententia) in illis inquam non est futura sicut in aliis ante mortuis resurrectio: cum non sit ex hypothesi præcessura ipsorum mors, quâ præsupponit resurrectio, sed resurrectionis locum supplebit repentina vnius status scilicet corruptibilis, in alterum vtpote incorruptibilem permutatio. Verum autem horum futurum sit: solus deus nouit. CANTICVM SACROSANCTAE virginis Mariæ. Magnificat anima mea dominum. 2 Et exultauit spiritus meus: in deo salutari meo. 3 Quia respexit humilitatem ancillæ suæ: ecce enim ex hoc, beatam me dicent omnes generationes. 4 Quia fecit mihi magna qui potens est: sanctum nomen eius. 5 Et misericordia eius à progenie in progenies: timentibus cum. 6 Fecit potentiâ in brachio suo, dispersit superbos me te cordis sui. 7 Deposuit potentes de sede: & exaltauit humiles. 8 Esurientes impleuit bonis & diuites dimisit inanes. 9 Suscepit Israel puerum suum: recordatus misericordiæ suæ. 10 Sicut locutus est ad patrss nostros: Abraham & semini eius in secula. Hoc dulcissimum & diuinissimum canticum, est sacratissimæ virginis Mariæ: quod ex corde gratia sancti spiritus pleno eructauit, cum in humanissima visitatione Elizabeth cognatæ suæ, post benignam illius salutationem, exultationem præcursoris domini in vtero materno & sui honoratissimam à sancta Elizabeth magnificationem: dei laudem sacra ora resoluit, vt scribit beatus Lucas pri me
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0499.png
Transcription: ATR-1
EXPO. mo sui evangelij capite: cui totum hoc canticum integrè inscritur. In eo primum deo sacrata virgo, amplissima co[m]memorat gratiarum munera & dona singularia quæ suscepit, & de quibus exultabunda gratias agit. Deinde generalia dei beneficia toti humano generi collata recéset, in misericordiæ suæ extensione, humilium exaltatione & esurientium impletione. Postremo incarnationis domini esurietiam commédat, quam vt antiquis patribus promisit: ita nunc fideliter exhibuit. I [ANNOTATIONS]. In primo versu. Magnificat anima mea dominu[m]. Vere humilis animi est propriu[m], cum suas audit laudes no[n] se extollere, nihil sibi tribuere, sed omnia deo accepta referre, quæ præclara & commendatione digna in eo vidétur. Id plane effecit hoc loco sanctissima virgo. Nam (vt ait Bernardus) cum audiuit magna sanctæ Elizabeth præconia sibi scripta: deuota humilitas nihil sibi passa retinere, in eum magis vniuersa refudit, cuius in se beneficia laudabantur. Tu (inquit) magnificas matrem domini, sed magnificat anima mea dominum. In voce mea filiu[m] tuum perhibes exultasse in gaudio, sed exultauit spiritus meus in deo salutari meo. Beatâ me dicis quia credidi, sed beatitudinis causa est respectus divinæ pietatis vt ex hoc magis beatam me dicant omnes generationes: quia ancillam humilem & exiguam respexit deus. Hæc Bernardus. Consimilis aute[m] deu[m] laudandi forma: sacris literis est peculiaris & admodu[m] frequens, vt in psalmo. Anima aute[m] mea exultabit in domino, & delectabitur super salutari suo. Et alio in loco. Laudabo nomen dei cum cantico, & magnificabo cum in laude. Sic & Anna Samuelis mater in suo cantico. Exultauit cor meu[m] in domino, & exaltatu[m] est cornu meum in deo meo. Dilatatu[m] est cor meum super inimicos meos, quia lætata sum in salutari tuo. 3 [ ] In tertio versu. Quia respexit humilitatem ancillæ suæ. Hanc eximiam Mariæ humilitatem qua[m] mater dei electa, ancillam se domini nominat, Augustinus his verbis extollit. O vera humilitas, quæ deum hominibus peperit, vitam mortalibus ædidit, cælos innouauit, mundu[m] purificauit, paradisum aperuit, & hominu[m] animas liberauit. Pacta est Mariæ humilitas, schala cælestis: per qua[m] deus descendit ad terras. Quid enim est dicere, respe- xit,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0500.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM xit, nisi approbault? Multi enim videntur in conspectu hominum humiles esse: sed eoru[m] humilitas à deo non respicitur. Si enim veraciter humiles essent, certe ab hominibus laudari nô vellet in hoc mudo, sed in deo spiritus eoru[m] exultaret. Hæc Augustinus. Respexit vtique dominus humilitate[m] ancillæ suæ: quia eâ acceptauit & vsque adeo gratâ habuit, vt quâuis omni virtutu[m] decore fulgeret ornatissima hæc deo dicata virgo, & nitidissimo virginitatis candore præluceret: præcipue tamen ob insigné ipsius humilitate[m], deus eam elegit suæ diuinæ maiestatis habitaculum, suæque cellitudinis tabernaculum. Et ex hoc (inquit) quòd dominus respexit humilitatem ancillæ suæ: omnes generationes omnimodæque credentium nationes prædicabunt me beatâ. Quod plane nô inani gestiens gloria: dixisse credenda est. Qui enim fieri possit: vt in humillimo corde virgineo locu[m] habeat vana sul extollétia? sed < Psa. 66> sancto afflata spiritu qui super humiles requiescit: quæ futura sunt verè prenunciat. Et vide quo pacto non tibi aut suis operibus ascribit modestissima virgo, quòd à cunctis generationibus dicetur beata, sed soli diuinæ bonitati, ex hoc illud futuru[m] denuncians, quia respexerit dominus humilitate[m] ancillæ suæ, quare eo verbo, dei potius extollit benignitatem & gratiâ: per quâ ab omnigenis notionibus prædicabitur beata. 4 In quarto versu. Quia fecit mihi magna qui potes est. Vt verè humilis: se eximia dona à domino suscepisse fatetur, & largissimu[m] tatoru[m] muneru[m] cognoscit authoré: non se respiciés, nihil sibi tribuens. Et certe magna ipsi sacrosanctæ virgini fecit dominus: quoniam ipsam antequâ co[n]ciperetur præuenit in benedictionibus dulcedinis, & à labis originalis contagio in ipso conceptu[m] seruauit immuné, vt in opusculo de puritate conceptionis eius: latius disseruimus. Omnis deinde per totu[m] vitæ suæ curriculum noxæ, & mortiferæ & leuis: expertem reddidit. Spiritu sancto foecundâ, viri nescia[m]: angelo nunciente, virgineóque manente pudore gravida[m] effecit. In dei matrem, filij dei parente[m], æternæ sapientiæ domu[m] purissimam: ipsam delegit. Nonne & illud magnu[m]: quod virgo permanens sine dolore mundi salvatoré genuit, & virgineis lactauit vberibus? eú cuius est terra & plenitudo eius: vt sedula nutrix & solicita mater educauit? Sed & id omnium
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0501.png
Transcription: ATR-1
EXPO: 467 niu[m] maximum: q[ui] transacto huius vitæ mortalis cursu, ad immortalitatis gloriam & anima & corpore assumpta: in exlo sublimis residet filio suo pxima, & super omnia san- ctoru[m] agmina exaltata. 5 [Ch] In quinto versu. Et miseri- cordia eius à progenie. Nô solum (inquit) mihi fecit ma- gna qui potens est: sed & in omni gente: qui timet deu[m] ac- ceptus est illi. Misericordia enim dei non in vna genera- tione: sed in sempiternu[m] extenditur a generatione in gene ratione, vt à progenie ludæoru[m] in progenies gentiu[m]: vel à progenie præsentiu[m] in progenies posteroru[m], vt nulli vn- qua[m] hominu[m] ætati negata sit aut præclusa. Et omnino con similis huic habetur sentetia in psalmo: cu[m] ait. Misericor- dia aute[m] domini ab æterno & vsque In æternu[m]: super timé tes eu[m]. Et iustitia eius in filios filioru[m]: iis qui seruant testa- mentum eius. Intelligendu[m] est aute[m] in hoc versu verbum substantiuu[m] est: quod cu[m] nominatiuo illo singulari & dati- uo plurali connexioné habeat. 6 [Ch] In sexto versu. Fe- cit potentiâ in brachio suo. Brachiu[m] domini: filius est æter- ni patris. Sicut enim brachium nostru[m] est quo operamur: & eiusde[m] naturæ nobiscu[m], sic brachium dei dictu[m] est eius verbu[m], per quod fecit & secula, eiusdemque cu[m] eo substa- tia. Et hoc modo sæpius id nomen in sancta scriptura su- mitur: vt cu[m] inquit Esaias. Parauit dominus brachiu[m] san- ctu[m] suum: in oculis omniu[m] gentium. Et rursum alio in lo- co. Quis credidit auditui nostro, & brachium domini cui reuelatum est? iterum propheta in psalmo. Saluauit sibi dextera eius: & brachium sanctum eius. <Esa. 52>Fecit autem deus pater in brachio suo potentiam, quia per filium suum hu- manam Indutum carnem debellauit principe[m] huius mun- di, & virtute potenti deiecit inimicum. <Psal. 77>Cæterum eos men- te cordis dispergere dicitur deus, humano more loquen- do, quos obliuiscitur, & ita ablicit à sua memoria vt eoru[m] nolit recordari. Hi autem sunt, quos nescit & reprobat, quales sunt præsertim superbi, quos approbatoria senten- tia minime deus nouit. <Eccl. 10>Odibilis enim cora[m] deo est & ho- minibus superbia. Idcirco in proxime sequente versu po- tentes & animosos, de se magnum sapientes, & confidetes in virtute sua no[n] autem in deo, deicere suo gradu dicitur deus, & humiles corde exaltare, quoniâ qui se humiliat exaltabitur, & qui se exaltat humiliabitur. Et pro- <gg ij>pheta
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0502.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM pheta in psalmo ad deum. Quoniam tu populum humile saluum facies: & oculos superborum humiliabis Deniq; beatus Iacobus in epistola sua. Deus superbis resistit: humilibus autem dat gratiâ. 8 In octauo versu. Esurientes impleuit bonis. Esurientes dicuntur qui esuriunt & sitiunt iustitiam: quibus facta est repromissio quonia[m] ipsi saturabutur. Et eos implet deus bonis spiritualibus: quorum ardenti afficiuntur desiderio. Venite ad me omnes (inquit) qui concupiscitis me, & à generationib[us] meis implemini. Et alio in loco. Si quis sitit: veniat ad me & bibat. Diuites autem hic dicuntur qui terrenis abundant opibus: non sunt tamen in deum diuites, neque bonorum operum fructu locupletes. Et hi dimittuntur inanes animo: quoniam nullum iustitiæ prouentum habent aut gratiarum munera, quibus animus ditetur. Dormierunt enim somnum suum: & nihil inuenerunt omnes viri diuitiarum in manib[us] suis. V[er] e[st] (inquit) vobis diuitib[us]: qui habetis hic consolationem vestram. V[er] æ vobis qui saturati estis: quia esurieris. 9 In nono versu. Suscepit Israel pueru[m] suu[m] Carnalem quidé Israel suscepit dominus, benigniterque recepit in gratiam & amicitiam: quoniam ex eo & posteritate eius secu[n]dum carnem natus est Christus, eâque sua prædicatione adduxit ad euâgelicrum lucem. Et rectè hûc puerum suum vocat, Id est ambulantem in simplicitate & innocentia: quoniam vita ipsius Iacob, recta erat & placita coram domino. Vt de eo dictum sit à deo per prophetam: Iacob dilexi, Esau autem odio habui. Spiritualem etia[m] Israel suscepit dominus: omnem scilicet homine quærentem videre deum per fidem, quoniâ vniuersos cuiuscu[m] que fuerint nationis fide ad deum tendentes fecit gratia[m] & veritatis (quæ per ipsum in carne apparetem facta est) participes atque consortes. Sæ verò misericordiæ recordatus dicitur deus, in singulari nouæ incarnationis dispensatione: quoniâ promissum diutius humano generi id beneficium & diuturna dilatione quasi in obliuionem deductum tam exhibuit, & more recordantis illud in præsentia præstitit. Cæterum verbum suscepit, in hoc versu cum nominatiuo dominus, ordinatur (sicut & cætera verba à sexto versu deinceps posita) & cu[m] accusatiuo Israel, quod nomen: hic declinationem non recipit. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0503.png
Transcription: ATR-1
EXO. 469 10 In decimo versu. Sicut locutus est ad patres nostros. Siquidem promissio huius singularis gratiæ facta est primum ipsi Abrahæ d domino his verbis. Statuam pæ etummeum inter me & te, & inter semen tuum post te in generationibus suis foedere sempiterno, vt sim deus tuus & seminis tui post te. Semen autem Abrahæ dicit, nô tam carne ab eo progenitos: quàm fidei eius vestigia secutos, quibus aduentus saluatoris, in secula, id est in perpetuum promissus est: quia ipsa promissio æternæ hæreditaris, nullo sine claudetur, & vsque in sine seculi credentes nô de- erunt, & beatitudinis gloria erit perennis. Porrò nomen Abraham in hoc versu intelligi potest esse accusatiuii ca- sus, & cum præpositione ad ordinari: sicut & accusatiuius proxime præcedens. Potest item accipi vt datiui sit casus, & nectatur interstite copula cum sequente datiuo semini: ad verbum locutus est, quod & accusatiuu[m] habere potest cum præpositione, & etiam datiuum. Hic autem vtrumq; eorum rectè habet, etiam copulatiua coiunctione coaliitu[m]. 1 CANTICVM SIMEONIS. Vne dimittis seruum tuum domine: secundu[m] uer: bum tuum in pace. 2 Quia uiderunt oculi mei salutare tuum. 3 Quod parasti: ante faciem omnium populorum. 4 Lumem ad reuelationem gentium: & gloriam ple- bistuæ Israel. Hoc iusti & timorati Simeonis est canticu[m], quod sus- cepto in vlnis puero Iesu (cum inducerent eum in tem- <Luc. 2> plum parentes eius secundum consuetudinem legis) cum suauitate ingenti spiritus deo cecinit: in gratiarum actionem quòd suum desiderium quo Christum domini vlder- re in carne petiuerat, esset impletum, vt beatus Lucas secundo cap. refert: vbi hoc canticum integrè continetur. In quo primum petit à deo corporeis absolui claustris, & placida pace obdormire cum patribus suis quoni- am mundi saluatorem (quod summopere efflagitarat) oculis suis conspexerit. Ipsius deinde saluatoris excellen- tiam prædicat: quòd ad totius mundi redemptionem mis- gg iii
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0504.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM sus sit, ad gentium itidem illuminationem, & Israelitici denique populi glorificationem. 1 HANNOTATIONES. In primo versu. Nunc dimittis seruum tuum domine. Iam quasi cupiens dissolvi & esse cum deo hic venerabilis senex: petit a domino dimitti in pace, & mox de hoc mundo transire secundum diuinum responsum à spiritu sancto acceptum, quod non gustaret mortem nisi videret Christum domini, ex quo & id erat consequens: quòd postquam vidisset Christum domini: hinc esset migraturus, hoc ergo domini verbum: petit hic impleri. Et verbum dimittis: deprecandi notionem habere intelligatur, aut futuræ rei denunciationem, quasi dicat, nunc dimitte me obsecro in pace: vel posthac dimittes me, & huius mundi carcere per mortem solues. 2 In secundo versu. Quia viderunt oculi mei. Beati sane oculi qui Christum in carne viderunt, & per fidem contemplati sunt, sicut dictu est apostolis à Christo. Beati oculi: qui vident quæ vos videtis. Viderunt vtique oculi Simeonis corporales: Christu homine, oculi verò cordis eius: eunde deum. Cognouit enim Simeon & publice confessus est: ipsum esse salutare dei & Christu domini, missum ad totius mundi salutem, quod tantopere expetierant antiqui patres: suspirabundi & clamantes. Oste de nobis domine misericordiam tuam: & salutare tuum da nobis. Et iterum. Visita nos in salutari tuo, & similia. 3 In tertio versu. Quod parasti ante faciem omnium populorum. Hoc salutare suu parasse hic dicitur deus ante facie omnium populorum: quoniam non tantum ad Iudæorum salutem missus est Christus in mundum (sicut olim Moyses solum populum Hebræoru eduxit Aegypto: & Iosue eundem in terrâ promissionis induxit) sed ad totius mundi, omnium nationum & populorum saluationem, sicut illi à patre dictum est per Esaiam. Posui te in lucem gentiu: vt sis salus mea vsque ad extremum terræ. Et propheta in psalmo eandem exprimit diutinæ visitationis gratiam: cu ait. Viderunt omnes fines terræ salutare dei nostri. 4 In quarto versu. Lumen ad reuelationem gétium. Parauit quidem deus hoc salutare suum, tanquam lumen ad reuelationem siue illuminationem gentium: quoniam gentes ante Christi aduëtum in densis erat tenebris constitutæ,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0505.png
Transcription: ATR-1
EXPOS. 471 stitutæ, & cognitione diuina (quæ sola mentes illuminat) priuatæ. At cum Christus ipsis per apostolos est annunciatus: admirabili luce gratiæ & fidei sunt illustratæ, sicut prædixerat Esaias. Populus [con]trium qui ambulabat in te- <Esa. 9> nebris vidit lucem magnam: habitantibus in regione vmbræ mortis, lux orta est eis. Parauit item deus hoc suum salutare, vt Israeliticæ plebis gloriam. quoniam ingens Hebræorum populo accessit gloria quod Christus secundum carnem ex eo processit, inter eum conuersatus est: suæque diuinitatis veritate doctrina & miraculis illi primum manifestauit. Annunciat (inquit psalmus) verbum <Psal. 147> suum Iacob, iustitias & iudicia sua Israel. Non fecit tali- ter omni nationi, & iudicia sua nô manifestauit eis. IN ADVENTV DOMINI, AD CANTI- cum beatæ virginis, Antiphonæ. Sapientia quæ ex ore altissimi prodisti: attingens à fine vsq; ad fine fortiter, suauiterq; dispones omnia. veni ad docedu[m] nos viâ prudetie. 2 O adonai & dux domus Israel, qui Moysi in igne flammæ rubi apparuisti, & ei in Sina legem dedisti. veni ad redimendum nos in brachio extento. 3 O radix Iesse qui stas in signum populorum: super quem continebunt reges os suum, quem gentes deprecabutur. veni ad liberandu[m] nos: ia[n] noli tardare 4 O clauis Dauid & sceptrum domo Israel: qui aperis & nemo claudit, claudis & nemo aperit, veni & educ vinctum de domo carceris: sedentem in tenebris & vmbra mortis. 5 O oriens splendor lucis æternæ, & sol iustitiæ: veni & illumina sedente[m] in tenebris & vmbra mortis. 6 O Thoma Didyme per Christum quem meruisti tægere: te precib[us] oram altissonis, succurrere nobis miseris, ne dânemur cu[m] impus: in adu[n]ctu iudicis. 7 O rex gentium & desideratus earum, lapisque angularis qui facis vtraque vnum, veni salua hominem quem de limo formasti. [etc] iiiij O ema-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0506.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 8 O emanuel, rex & legifer noster, expectatio gētium & saluator earum, ueni ad saluandum nos domi- ne deus noster. 9 O uirgo uirginum, quomodo fiet istud? quoniam nec primam similem uisa es nec habere sequentem, fi- liæ Hierusalem, quid me admiramini? diuinum est mysterium hoc quod cernitis. Antiphona dicitur vox reciproca: duobus choris al- ternatim canentibus, quasi vox voci contraposita. Et ea est clausula siue sententia sacra: quæ inchoatur ante psal- mum quemlibet, eo quæ finito integrè dicitur. Debet au- tem ea dictio Græca proferri penultima longa cótra, mo- rem tritum atque vulgatum: quonia[m] in tertia syllaba scri- bitur apud Græcos per , quæ semper producitur. Porrò ritum canendi antiphonas in ecclesia apud Latinos, pri- mum sanctus Ambrosius episcopus Mediolanensis tran- tulit à Græcis: apud quos hic ritus iam inoleuerat & in v- sum transferat, ex instituto beati Ignatij episcopi Antio- cheni & apostolorum discipuli, qui per visionem in cælu[m] raptus: audiuit angelicos spiritus per antiphonarum reci- procationem summæ trinitati hymnum laudis canentes. Et ad ipsorum imitationem constituit hunc canendi mo- dum etiam in ecclesiastica functione obseruari debere. Nonnullas autem antiphonarum hic elucidare operæ pre cium visum est: eas præsertim quæ ex sacris literis colle- ctæ conflatæque sunt, & ex earum pendent intelligentia, quales sunt hæ nouem, quæ postremis diebus aduëtus do minici dicuntur ad sacrae virginis Mariæ canticum in of- ficio vespertino, insinuantque nobis vehemens antiquo- rum patrum desiderium de aduentu Christi in carne. Li- cet enim in Abrahæ sinu tum placide requiescerent certi in perpetuæ lucis regionem se demum ituros: longas ta- men moras dilationis dominici aduentus pertæsi, ardenti- bus expectabant votis accelerari missione Christi in mu- dum, dicentes quod est apud Esaiam. Emitte agnû domi- ne dominatorem terræ: de petra deserti ad montem filiæ Syon. Et illud item. Vtinam dirumperes cælos & descen- deres. Rursum & illud apud eúdem Rorate cæli de super &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0507.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 473 & nubes pluant iustum: aperiatur terra & germinet saluatorem. Demùm & illud in psalmo. Domine deus virtutum conuertes nos: & ostende faciem tuam & salui erimus, & similia id genus. Vnde beatus Bernardus horum attentione spiritu deuotionis & compunctionis accensus: sermone se cudo super cātica ait. Ardorē desiderij patru[m] suspirantium Christi in carne præsentiâ frequétissime cogita[n]s: co[n]pugor & confundor in memetipso, & nunc vix contineo lachrymas: ita pudet temporis corporisque miserabilium temporum horum. Cui na[m]q[ue] nostru[m], tantu[m] ingerat gaudiu[m] gratiæ huius exhibitio: quantu[m] sanctis veteribus accenderat desiderium: promissio? Hæc Bernardus. Quòd si ipse totus amore diuino seruens: & ardens vt facula ingemiscebat segnitiem animoru[m] sui temporis, no[m] magnifacientiu[m] tantæ gratiæ munus exhibitum: quid igitur nobis agendu[m]? qui omnino gelidi sumus & scythica glacie frigidiores: neq[ue] cælestis in cordibus nostris percipimus amoris scintillâ. Certè quoniam tepidi sumus: timendu[m] summopere ne euomamur de ore domini, sicut ipse in Apocalypsi comminatur. < Apoc. 3. Mass. 24.> Quid item de nostris dicendu[m] temporibus: nisi quoniam abundauit iniquitas, m[anu]l[iter]orum charitatem nunc refriguisse? Verum vt huiusmodi à nobis corpor noxius expellatur excitanda sunt alacrius corda nostra his exclamatoriis ad deum & piis antiphonis: ardentia desideria, sedula vota, et gemebunda suspiria sanctorum patrum ex instituto ecclesiastico (vt dictum est) significantibus. His tanquam stabellis crebro agitatu commouenda sunt nostra præcordia: vt excussa segnitie concipiant vel exiguum pij affectus incendium. Quin immò non aberraverit meo ludicio qui totum gen[us] humanum intellexerit has affectuosas ad dei filiu[m] preces effundere, assiduisq[ue]; illum efflagitationibus pulsaro: vt diutissime expectatus post tantâ moram tandem veniat in mundum, & naturam humanam à captiuitate dæmonis, à carcere peccati, à tenebris erroru[m] sua visitatione liberet. Vnde & vnaquaque ferè istarum antiphonaru[m] circa finem co[n]tinet verbu[m] deprecatoriu[m]: invita[n]s pariter & rogans vt Iesus Christus salutaris suus & redemptor veniat, & liberet humanam propaginem à graui vinculo seruitutis. Et certè ipsi sancti patres qui expectabant redemptione[m] Israel: non tam pio se quàm pro toto humano genere (cui apud deum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0508.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 474 deum fungebantur legatione) has lachrymosas profundût preces in auribus diuinæ maiestatis. Quomodo enim pro seipsis orare dicentur diuinam sapientiam: vt veniat & doceat eos viam prudentiæ? qui præsentis vitæ iam cursum peregerant: neque amplius indigebant vt notam faceret eis deus viam in qua ambularent. Pro toto vtique humano genere illam effundunt orationem, & prudentiæ viam illi monstrari expetunt: sicut & hominem saluari totamq[ue] hominum societatem & multitudinem, de limo terræ formatam, neque enim ibi de hoc aut illo homine particuliari loquuntur: sed de tota natura humana, cuius expetunt liberationem. 1 IANNOTATIONES. In prima antiphona. O sapientia quæ ex ore altissimi prodisti. Hæc verba ad æternam <1. Cor. 1.> diriguntur sapientiam, quæ dei filius est: vt scribit apostolus ad Corinthios. Nos autem prædicamus Christum: det <2. Eccle. 24.> virtutem & dei sapientiam. Quòd autem ipsa ex ore altissimi prodierit: testis est ecclesiasticus (vnde hoc sumptu est) dicens de ea. Ego ex ore altissimi prodiui: primogenita ante omnem creaturam. Idipsum verò de diuina dicitur sapientia: quoniam ipsa ex virtute substantiaque paterna ab æterno genita est. Et os quidé altissimi nominat ecclesiasticus in deo: qui nullis ex partibus componitur, vt generationis <3. Sap. 8.> eus ineffabilis exprimat mysterium per manudictionem & similitudinem verbi sensibilis: quod ore humano formatur ac profertur, ita superintellectuale, ac spirituale verbum: ore diulno patris progignitur. Attingere verò à fine vsque ad finem fortiter, & omnia suauiter disponere: eadem sapientia hic prædicatur ex libro sapientiæ, dicente de hac superdiuina sapientia. Attingit ergo à fine vsque ad finem fortiter: & disponit omnia suauiter. Et vtrunque sanè horum: meritò illi attribuitur. Illud quidem: quia à supremis altissimisque angelicorum spirituum substantiis per intermedia omnia ad extremas vsque & infimas rerum species se expandit, omnia permeans & penetrans. Hoc verò, quia sapientissimis suæ prouidentiæ legibus omnia moderatur, regit ac gubernat: vt cuiusque fort natura, captus & ratio. 2 In secunda antiphona. O adonai & dux domus Israël. Adonai Hebræum vocabulum: vnum est ex propriis dei
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0509.png
Transcription: ATR-1
EXO. 475 dei nominibus, in sacris literis & præsertim psalmis frequé tissimum: loco cuius: Latini interpretati sunt dominus, co- que passim vtuntur, quod de filio dei sæpius dictum inue[n] nitur, vt in psalmo octauo. Domine dominus noster: quàm admirabile est nomen tuum in vniuersa terra. Et alio in lo co. Dominus fortis & potens: dominus potens in prælio. Et paulò post. Dominus virtutum: ipse est rex gloriæ, & multis aliis in locis. Dux autem domus Israel dicitur Christus apud Micheam prophetam: cum ait. Et tu Bethleem terra Iuda: nequaquam minima es in principibus luda, ex te enim exiet dux qui regat populum meum Israel. Et ita quidem nominatur: quoniam totius sacrae congregationis fidelium & fide deum quærentiu dominator est & rector. At quomodo domin[us] Moysi in igne flammæ rubi aparue- rit: ostendit Exod. cap. 3. Et quomodo in monte Sinai legé illi dederit: enarrat idem lib. cap. 19. & 20. Demùm exten- tum brachium vocat hic author (quisquis is fuerit: nam id nihil refert) ingentem fortitudinem ac virtutem: prema- ptam ad ferendum auxilium, quoniam & nos cum brachiu[m] extendimus: vires nostras explicamus & accingimus nos operi vt feramus cuiquam suppetias, aut arduum opus mo liamur. Et sumptus est modus ille loquendi, ex sacra scri- ptura sæpius vtente consimili genere locutionis, vt apud Hieremiam. Debellabo ego vos in manu extenta: & in brachio forti. 3 In tertia antiphona. O radix Iesse qui stas in signum populorum. Hoc dictum sumptum est ex Esaiæ dicente. In die illa radix Iesse qui fiat in signum populorum: ipsum gentes deprecabuntur. Vbi radix Iesse dicitur Christus do minus noster: quoniam de radice Iesse egressus est de stir- pe David filij Iesse secundum carnem progenitus, ad qué denotandum subiungitur relatiuum masculinum, quod nô ad nomen antecedens expressum, sed ad rei significatæ nomen Christus referatur. Stat autem in signum populo- rum dominus noster, vtpote in signum salutis gentium, quando suæ passionis tempore exaltatus fuit in cruce, vt omnia ad se traheget. Hinc Simeon dixit de illo. Ecce po- situs est hic in ruinam & in resurrectionem multorum, & insignum cui contradicetur. Quod verò subiungitur, ip- sum gentes deprecabuntur, impletum est post resurectionem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0510.png
Transcription: ATR-1
426 CANTICORVM nem & ascensionem domini, quando per apostoloru[m] præ- dicationem gentes Christi fidem promptissime susceporu[n]t ipsumque vt verum deum adorarunt. Demùm ea particu- la supradictis & iam explicatis sententiis in hac antipho- na interiecta, super quem continebunt reges os suum: ex 51. < Esa. 51> Esa. cap. sumpta est vbi ait propheta de Christo. Iste a- sperget gentes multas: super eum co[n]tinebunt reges os suu[m], ne scilicet irreuerenter quippiam de eo loquatur aut effu- tiant sed vt minores solent in maiorum præsentia: ob vene rationem illius conticescent, sibique silentium imponent. 4 In quarta antipoha. O clavis David & sceptrum do mus Israel. Quod in fronte huius antiphonæ positum est, & prætermissa secunda particula deinde subnectitur: ex 3. < Apo. 3.> cap. Apoca. est depromptu[m], dicente de Christo. Hæc dicit sanctus & veru[m], qui habet clauem David qui aperit & ne- mo claudit, claudit & nemo aperit. Quem locum exponés eximius pater Ricardus de sancto Victore, in explanatio- ne sua super Apocalypsin, ait. Hæc dicit sanctus & veru[m] san- ctus in bonitate, verus in promissione: qui eo quòd sanctu[m], nunquam peccat, & quia verus: nunquam metitur, & quia habet clauem David: cui vult mysteria sapientiæ aperit & largitur. Quid enim per clauem David apparens filij ho- minis similitudo nobis rectius designauit: quàm gratia spi- ritualis sapientiæ, quæ & David & aliis prophetis myste- rium humanæ redemptionis luculentur aperuit? Quæ spe- cialiter & nominatim non inconuenienter dicitur David: & propter prærogatiuam manifestationis, & propter pro- missionem sibi factam: Qui aperit: & claudit, aperit corda ad intelligentiam fidei, aperit ora ad prædicationem verbi aperit intellectus scripturarum, aperit naturas rerum: ape- rit sensum ad cognitionem, aperit affectum ad dilectione[m], aperit linguam doctorum ad docendum, aperit corda po- pulorum ad credendum. Et quoniam quæ electis aperit, reprobis claudit: rectè dicitur, claudit & nemo aperit. < Act. 4.> Quòd autem ipso aperiente nemo potest claudere: testan- tur apostoli in actibus suis dicentes. Non possumus quæ si dim[us] & audivimus non loqui. Et post pauca de Iudæis. No[n] < Act. 6.> poterant sapientiæ resistere & spiritui: qui loquebatur. Ip- so verò claudente reprobis, exigentibus peccatis suis, ea quæ recta sunt, nemo potest aperire, quia nemo potest cor- riger
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0511.png
Transcription: ATR-1
EXO. 477 rigere quem ille despexerit. Hæc ille. At verò, clausula secundo loco hic posita & iam explicatis sententiis interepta, scilicet sceptrum domus Israel: ex Hieremia propheta < Hier. 23> est desumpta, cum ait. Ecce dies veniunt dicit dominus, & suscitabo David germen iustum: & regnabit rex, & sapiens erit, & faciet iudicium & iustitiam. Et Zacharias de Christo. < Zach. 9.> Dicite filiæ Sion: ecce rex tuus venit tibi mansuet, iustus & saluator. Est enim sceptru[m]: regiæ potestatis insigne. < Zach. 6.> 5 In quinta antiphona. O oriens splendor lucis æternæ. < Luc. 1.> Hic Christus, oriens dicitur: quoniam in scripturis illo nomine celebratur, vt apud Zachariam. Ecce vir oriens nomen eius. Et in cantico Zachaiæ. Per viscera misericordiæ dei nostri: in quibus visitauit nos, oriens ex alto. Lucis < Heb. 1.> verò æternæ, Christus splendor est: quia dei patris (qui lux est æterna) splendor est coæternus, & ab apostolo splendor gloriæ patris appellatur. Denique sol iustitiæ dicitur etia[m] Christus apud propheta[m], cu[m] ait. Vobis timentibus nomen meu[m] orietur sol iustitiæ. Et in psal. 111. Exortu[m] est tenebris lumé rectis corde: misericors & miserator & iust[us] domin[us]. < Mal. 4.> 6 In sexta antiphona. O Thoma Didyme. Hæc antiphona (quamuis vt præcedentes) ad Christum non dirigatur, cæteris tame[n] ex ritu & more ecclesiastico hic interseritur: quoniam beati Thomæ apostoli dies festus quotannis celebratur inter eos dies adventus, quibus istæ antiphonæ solent cantari. Idcirco & ipsius festo accomodata est etiam vna antiphona: eiusde[m] cum præcedentibus schematis atq[ue] formæ. In qua Didym[us] dicitur Thomas: quoniâ eo cognomine in euangelio exprimitur apud Ioannem, cu[m] ait. Dixit < Ioan. 11.> ergo Thomas qui dicitur Didymus: ad condiscipulos. Didymus autem, Latinè geminus dicitur: eo quòd Didymon Græci geminum dicunt, eum scilicet qui vns est ex gemello foetu & gemellorum alter, vt Iacob, Didymus fuit: similiter & Esau. Vnde gentiles signum geminorum, Didymos Græcè appellant, quòd Castor & Pollux quibus id signum eorum sententia ascribitur, gemelli fuerint. Itaque & sanctus Thomas Didymus cognominatus est: quòd gemellæ proliis fuerit alter. Cæterum quomodo idem Christum tangere meruerit post eius resurrectionem, in testimoniu[m] veritatis & corroborandam fide[m] nostrâ de facta Christi resurrectione: beat[us] Ioā, cap. 20, sui euangelij dilucidè narrat. < In>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0512.png
Transcription: ATR-1
478 CANTICORVM 7 In septima antiphona. O rex gentium & desideratus < Hiere. 10. Aggei. 2. > earum. Rex gentium appellatur dominus noster Iesus Christus apud Hieremiam, cum ait. Quis non timebit te. O rex gentium! Desideratus autem gentium nuncupatur apud Aggeum, dicentem. Adhuc vnum modicum, & ecce ego mouebo cælum & terram, mare & aridam, & veniet desideratus cunctis gentibus. Insuper lapis angularis vocatur < Esa. 28. > apud Esaiam, cum inquit. Ecce ego mittam in fundamentis Sion lapidem, lapidem probatum, angularem, preciosum, in fundamento fundatum. Demùm vtraque tacit vnum Christus, quia populum gentilem & Iudæum prius diuerso separatum ritu in vnam sanctam coadunauit ecclesiam, aut humanam naturam & angelicam prius diuisas ab inuicem, per gratiam reconciliationis placida pace deuinxit & in vnum glutino amoris astrinxit. Vnde apostolus ad < Ephes. 2. > Ephesios de Christo scribens, ait. Ipse est, pax nostra, qui fecit vtraque vnum. 8 In octaua antiphona. O Emanuel, rex & legifer noster. < Esa. 7. > Christus. Emanuel dicitur apud Esaiam. Ecce (inquit) virgo concipiet & pariet filium, & vocabitur nomen eius < Mat. 1. > Emanuel. Quod quidem nomen Matthæus interpretatur in euangelij sui principio, nobiscum deus, quoniam per su sceptam carnem nobiscum est Christus communione naturæ, & deus diuinæ substantiæ maiestate. Quare in hoc sacratissimo nomine Emanuel, vtriusque naturæ, diuinæ inquam & humanæ veritas in Christo insinuatur ac clauditur. < Esaia 33. > Rex autem & legifer noster dicitur Christus apud Esaiam, cum ait. Dominus enim iudex noster, dominus legifer noster, dominus rex noster, ipse saluabit nos. Legifer quidem vocatur, quoniam triplicis legis, naturalis, Mosaicæ & euangelicæ institutor est ac lator, sed potissimu[m] euan gelicæ, quam sacro ore deprompsit. Expectatio verò gentium appellatur Christus in prophetia ipsius Iacob patriarchæ, quæ est. Non auferetur sceptrum de Iuda nec dux de femore eius, donec veniat qui mittendus est, & ipse erit expectatio gentium. Denique quòd earum sit salvator, ex < 1. Ti. 4. Esa. 43. > scripturis itidem liquet vt ex Paulo scribente ad Timothæum. Speramus in deum viuum, qui est salvator omniu[m] hominum, quare & gentium. Et ex Esaiæ dicente. Non est absque me salvator. < 1. Ti. 4. Esa. 43. >
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0513.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 479 9 In nona antiphona. O virgo virginum, quomodo fiet istud. Hæc antiphona non est more præcedentium de- precatio sanctorum patrum ad dei filium, sed commenda- toria sacrosanctæ virginis Mariæ, in qua completum est hoc admirandum dominicæ incarnationis mysterium. Et complectitur ipsa diuinum quædam dialogum: in quo pri- mum animæ fideles & miro deuotionis affectu in deum in- tente, interrogant ipsam sacrosanctam virginem cum ad- miratione, quomodo in ea supra naturæ legé ac iura, per- fectum est ineffabile illud sacramentum, quo verbum ca- ro factu est & habitauit in nobis. O virgo (inquiunt) virgi nú, virgo candidissima, nulla labefacta sorde, virgo sancta corpore & spiritu, virgo virginiu[m], omniu[m] gloria, dec[us] & splé dor, virgo ita cæteras antecellens virgines, vt sol minora sydera, vt lilium cæteros flores, vt aurum metalla reliqua, quomodo fiet istud, quòd virgo sis & mater quòd virgo & puerpera? Stupet hoc natura, non capit hoc ratio, ignorat illud humana intelligentia. Quomodo etia[m] fiet istud, quòd creatura, deum paries creatorem, quòd factura tuum fa- ctorem, quòd plasma tuum conditorem? Denique quomo- do fiet istud, quòd sacratissimi vteri tui angustiis co[n]tineas eum, quem cæli & terra capere non possunt? quòd compre hendas in comprehensibilem, quòd capias immensum & nullis coercitum metis? quoniam nec primam similem vi- sa es, nec habere sequentem. Nulla vnqua[m] inuenta est mu lier, nec futuris seculis inuenietur vlla præter te, quæ vi- ri nescia filium concipiat, quæ virgo permanens [con]dat pro- lem, quæ sine dolore enixa sit infantem deum & homine[m]. Cæteru[m] hic versus, nec primâ simile visa es nec habere se- quente huic loco insertus, ex Sedulio authore grauissimo & (quod pluris faciendum est) viro Christiano, sumptus est, qui in primo libro diuinorum mirabilium virgineum describens partum quo mundi sedidit saluatorem, hoc pa- negyrico laudatorioque carmine eam pientissime salutat. Salue sancta parens, enixa puerpera regem, Qui cælum terramq[ue]; regit per secula, cuius Numen, & æterno complectens omnia gyro Imperium, sine sine manet quæ ventre beato Gaudia matris habens cum virginitatis honore, Nea
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0514.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM Nec primam similem visa es nec habere sequentem. Sola. sine exemplo placuisti foemina Christo. Ex quibus quidem carminibus: duo prima propter comm dignitatem & grauitatem accommodata sunt ex instituto ecclesiastico ad principium missæ, quę in commemorationem sacrosanctæ virginis celebrari solet. Quintum itidem carmen: pro versu illius principij missæ plærunque cæteris solet annecti. Porrò in reliqua hui nonæ antiphonæ particula: beata virgo Maria responde inducitur interrogationi fidelium animarum iam propositæ, & in sua resposione nihil sibi (vt humilium spiritui mos est) ascribit: sed omnia deo tribuit: & in eum solum refert vniuersa. Filix: Hierusalem (inquit) & animæ fideles, visionem pacis amantes, contemplationi deditæ, & ad deum qui vera pax est animo suspirantes: quid me admiramini, quasi mea virtute factum sit hoc opus? quid me obstupescitis: quasi author fuerim & effectrix tanti miraculi? quid me suspensæ intue mini: quasi contulerim quippiam ad hoc inauditum omnibus seculis & nouum mysterium? Definite quæso meipsam admirari, & diuinam potius magnificate virtute, quæ tantum confecit opus. Nolite mei admiratione duci: sed supercælestem prædicat potentiam, quæ hoc ineffabile in me explevit sacramentum. Vos tantum moueant harum miracula rerum: quòd à deo (qui facit mirabilia magna solus) peracta sunt & consummata. Nam diuinum est mysterium hoc quod cernitis: non humanum. Id planè angelo nunciante coeptum est: spiritu sancto in me superueniente effectum, & virtute altissimi mihi obumbrante completum. Ipsi igitur soli qui sua dignatione tantum in me & supercæleste operatus est mysterium: qui sua benignitate hoc quod cernitis miraculum in me peregit, qui denique sola sua gratia hoc merito admirandum in me perfecit sacramentum: tota laus tribuatur, benedictio & gratiarum actio in secula seculorum. Amen. POST NATIVITATEM DOMINI, de beata virgine: antiphonæ. Admirabile commercium, creator generis humani animatum corpus sumens de virgine: nasci dignatus est, procedens homo sine
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0515.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 481 sine semine: largitus est nobis suam deitatem. 2 Quando natus es ineffabiliter de uirgine: tunc imple- tæ sunt scripturæ, sicut pluuia in uellus descendi- sti: ut saluum faceres genus humanum, te lauda- mus deus noster. 3 Rubum quem uiderat Moyses incombustum: conser- uatam agnouimus tuam laudabilem uirginitatem dei genitrix, intercede pro nobis. 4 Germinauit radix Iesse: orta est stella ex Iacob, uir go peperit saluatorem: te laudamus deus noster. 5 Ecce maria genuit nobis saluatorem, quem Ioannes uidens, exclamauit dicens, ecce agnus dei, ecce qui tollit peccata mundi. 6 Mirabile mysterium declaratur hodie, innouantur na- turæ: deus homo factus est: id quod fuit permansit, et quod non erat assumpsit, non commixtionem passus neque diuisionem. 7 Magnum hæreditatis mysterium, templum dei factus est uterus nesciens uirum: no[n] est pollutus ex ea car nem assumens, omnes gentes uenient dicentes glo- ria tibi domine. 8 H[oc] e[st] septem antiphonæ ex constitutione ecclesiastica ca- tari solêt in honore sacratissimæ virginis Mariæ inter fe- stum natiuitatis domini & purificationis eiusdem virginis quòd digne admodu[m], præclare & luculenter explicat my- steriu[m] dominicæ incarnationis, veteris quidem testamenti fi- guris præsignatum: sed iam illis completis absolutum & mundo exhibitum, quæadmodum annotationes pro more singulis applicandæ, ampli[us] ia[m] enodabunt. Neque quispiu[m] de his antiphonis præcedentibus ite[m] & sequentibus aut re- sponsoiis aliisve ad vsum ecclesiasticu[m] accomodatis sen- tentiis sacris impendio solicitus sit: quisna[m] author ea co[m]po suerit, aut quo tempore illa sint instituta. Na[m] idipsum de- terminare, admodu[m] difficile foret: cu[m] de certo eorum au- thor
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0516.png
Transcription: ATR-1
thore nequaquam constet, aut tempore institutionis ipsorum. Neque id etiam noscere multum conducit aut cōfert ad rem, quoniam ignorato authore non minus eorum sententia dinoscitur esse præclara, digna & cum magna religione amplectêda: quam si certus nosceretur author. Ideò in his omnibus tenendum censeo id Senecæ verbum. Non à quo dicatur, sed quid dicatur attende. 1 IANNOTATIONES. In prima antiphona. O admirabile commercium. Duorum inter se diuersorum in vnú coniunctio: commercium dici solet. Natura autem divina & humana, longo abinuicem & improportionali distât intervallo: attamen vnitæ sunt in vna Christi persona. Est igitur consortium illud verè admirabile: quo summum coniungitur imo, diuinum humano: æternum temporali, immensum finito, incomprehensibile circunscripto, impassibile passibili, immortale mortali. Cæterùm rectè subiugiatur humani generis creator animatum corpus sumpsisse de virgine: animatum inquam anima rationali, ne quis cu[m] hæreticis insaniens & delirans, putet eum aut phantasticu[m] sumpsisse corpus aut de cælo & non ex virginis substantia aut corpus tantum sine anima, aut animam sensitivam non autem rationalem accepisse. Quia enim perfectus processit homo: ex anima rationali & humana carne erat verè subsistens. Processit autem sine semine: quia sine viri consortio & operatoria spiritus sancti virtute homo facto est. Demùm suam nobis largitus est deitatem: vt qui de nostro genere sumpsit humanitatem, de suo nobis impartiret deitatem suæque divinitatis participationem. 2 In secunda antiphona. Quando natus es ineffabiliter. In principio huius antiphonæ, verbum substantiuu[m] secundæ personæ es, legendu[m] est: & non in tertia persona, est quoniam in tota ista antiphona, sermo ad Christu[m] deu[m] & hominem dirigitur: sicut in tertia antiphona ad sacrosancta virgine, & ergo per secundæ personæ verba aut pronomina: sermonis contextus formari debet. Neq; ociose aut superuacue hic dictum quis putet Christu[m] ineffabiliter natum esse de virgine. Siquide[m] ineloquibile & humanis verbis inexplicabile est mysterium dominicæ natuitatis secum dum carne: quo virgo facta est mater: & deus homo, vt no[n] tantum de æterna filij dei natiuitate à patre secudu[m] deita-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0517.png
Transcription: ATR-1
EXPO: 483 tem, sed & temporali eius ortu à matre secundum huma- nitatem: verum sit illud prophetæ verbum: generationem < Esa. 52> elus quis enarrabit? Quando autem exhibita est mundo hu iusmodi admirabilis nativitas: tunc impletæ sunt scripturæ prophetarum quæ multo antè tempore prænunciauerant aduentum Christi in carne, & nativitatis istius nouitatem, vt Esaiæ, Hieremiæ, Ezechielis, Danielis, Micheæ, Aggei & cæterorum. At verò sicut pluua in vellus descédit Christus: cum subit vterum virginis matris, quoniâ placido il- lapsu vt cælestis imber in illius gremium intemeratum si- ne corruptione venit, quemadmodum in illius typo & si- gura, vellus Gedeonis explicatum in area (ipso potéte hoc signum à domino) irrigatum est largo rore: tota reliqua terra manente arida. Proinde in nouo illo virginali con- < Iudicium 6.> ceptu impletum est: quod prædixerat propheta de Christo. < Psal. 71.> Descendet sicut pluua in vellus: & sicut stillicidia stil- < 1. Tim. 1.> lantia super terram. Ex quo quidem loco psalmi: hæc clau- < Matt. 1.> sula præsentis antiphonæ sumpta est. Demùm descendit de cælo dei filius in mundum, vt saluum faceret genus huma- num: quoniam vt scribit apostolus ad Timothæum, Christus < 1. Tim. 1.> Iesus venit in hunc nudum, peccatores saluos facere. Et vocatum est nomen eius Iesus, vt inquit angelus ad Io- < Matt. 1.> seph: quia saluum facturus erat populum à peccatis eoru[m]. 3 In tertia antiphona. Rubum quem viderat Moyses < 1. Tim. 1.> incombustum. Ricardus de sancto Victore in principio expositionis suæ super Apocalypsim: hâc visionem Moysi < 1. Tim. 1.> ostésam de rubo incóbusto, mysticè ad sacrosanctâ virgine[m] Mariam applicat, his verbis. Visio (inquit) quæ Moysi in < Matt. 1.> rubo extrinsecus visibiliter apparuit: typica significatione plena fuit. Quid nanque accipimus per flammam: nisi spi- < 1. Tim. 1.> ritus sancti gratiam? Quid per rubum: arborem paruul- < 1. Tim. 1.> lam, asperam, viridem & floridam: nisi beatam virginem < 1. Tim. 1.> Mariam? per sui contemptum humilem, per virtutum ex- < 1. Tim. 1.> ercitium asperam contra mollitiem, viridem per fidem, < 1. Tim. 1.> floridam per castitatem. Domino itaque apparente in ru- < 1. Tim. 1.> bo, flamma rubum non læsit, & filio dei carnem in < 1. Tim. 1.> virgine sumente, obumbrante spiritus sancti gratia: < 1. Tim. 1.> pudor virginalis illæsus permansit. Hæc igitur visio: < 1. Tim. 1.> cælestis sacramenti virtute redundat. Vnde & Moyses < 1. Tim. 1.> de hac eadem vi one dixit. Vadam & videbo visionem < 1. Tim. 1.> h[oc] h[oc] e[st] ij hanc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0518.png
Transcription: ATR-1
484 CANTICORVM hanc magnam. Reuera etenim visio magna fuit: quæ &c præsens tunc miraculu[m] exhibuit, & incarnatione[m] verbi ac virginis matris integritate[m] perpetuam præsignauit, hæc il- le. Cæterum pro sententia præsentis antiphonæ perfectè capienda, subaudiendu[m] est verbu[m] substantiu[m] esse: quod illos duos accusatiuos vnu[m] explicantè figurâ & alteru[m] re figuratam, connectat adinuicè, vt hic habeatur sensus. O dei ge nitrix, agnouimus rubum quem viderat Moyses incobustu[m] esse tuam laudabilem virginitatem conseruatâ. Esse inquâ, non secundum rem & substantiam: sed secundum significationem & repræsentationem, propter figuræ ad figuratum <1. Cor. 10.> habitudinem ac affinitatem, quomodo & Paulus dicit de petra quæ scaturiuit populo Israel aquam in deserto quòd erat Christus: quia Christum præsignabat. <Isa. 11.> 4 In quarta antiphona Germinauit radix Iesse. Prædixerat quidem Esaias. Egredietur virga de radice Iesse, & flos de radice eius ascèdet: & requiescet super eum spiritu[m] domini. Quib[us] verbis designauit sacra[m] virginè Mariâ nomine virge[m] ibi expressam: de stirpe Iesse oriturâ: & dominu[m] nostru[m] Iesum Christu[m] per floré ibi signatu[m], de sacrosancta vir ginè nascituru[m]. Id ergo vaticiniu[m]: in nativitate domini co[m]pletu[m] est, na[m] tu[m] radix Iesse, virgo scilicet gloriosa oriunda de Iesse per Dauid germinauit, suu[m]q[ue]; germé protulit scilicet Christu[m] floré toti mudo salutaré: cuius suauissimo odo- re ad vitâ revocati sunt omnes. Insuper Bala[m] diuino affa- tus spiritu vaticinatus fuerat: vt habet liber Nume. Orie- <Num. 24> tur stella ex Iacob, & consurget virga de Israel: & percuti et duces Moab. Vbi per stella[m] intelligitur Christus: qui de seipso dicit in Apoca. Ego sum genus & radix Dauid: stella splendida & matutina: Stella autem illa: ex Iacob oritu ra nunciabatur: quoniâ Christus secundu[m] carne[m] ex Iacob erat descensurus. Quod ergo tanto ante tépore fuerat præ nunciatu[m]: in nativitate domini co[m]pletum est, na[m] tunc stella <Ioan. 1.> illa totum suo splendore mundu[m] illuminans: ex Iacob se- cundu[m] carnis originé prodiit: & virgo mundi saluatorem ædidit. 5 In quinta antiphona. Quem Ioannes videns: exclamauit dicens. Ecce agnus dei. Id ex primo cap. euan- gelij Ioannis sumptum est vbi ait euangelista, Vidit Ioan- nes Iesum venientem ad se: & ait. Ecce agn[ita] dei: ecce qui collit peccata mundi. Et agnu[m] dei semel ac iteru[m] Christum nomi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0519.png
Transcription: ATR-1
EXO. 485 nominat præcursor domini, propter singularem eius inno centiam & puritate: qui peccatum non fecit, nec inuentus est dolus in ore eius. Insuper & propter immolatione eius in cruce: in qua seipsum tradidit oblationem & hostia deo in odore suauitatis. In veteri nanque lege: agnus sine ma- <Esa. 53.> cula in typum huius veri agni & figuram immolari iussus est. Hic auté verus agnus peccata mundi tollit: quonia[m] do <Exod. 12> minus posuit in eo iniquitates omnium nostrum, ac peccata <Esa. 53.> nostra in corpore suo pertulit super lignum: & luore eius <1. Petri. 3.> sanati sumus, Non enim corruptibilibus auro vel argento redempti sumus de vana nostra conuersatione: sed precioso sanguine quasi agni immaculati Christi & incontaminati, <6> vt ait beatus Petrus. 6 <In sexta antiphona.> Innouantur naturæ. Non quidem per vnius in alteram, mutationem transitum & traductione. Neque enim in mirabili <1. Petri. 3.> mysterio incarnationis domini: aut deitas in carne mutata est, aut caro in deitatem, sed per nouam vnionem vtriusque <2> naturarum in vnam personam. Nunqua[m] enim prius, naturæ illæ omnino inter se diuersæ: fuerant inter se vnitæ, & nunc primum in suscepta dispensatione carnis: mirabiliter <3> ad inuicem vniuntur. Idcirco innouari dicuntur: quia <4> nouo se habent modo, & noua ratione subsistunt. Præterea <5> id quod fuit, permansit Christus, nam ante incarnationem: <6> deus fuit & dei filius, & per susceptam humanitatem: idipsum <7> non deperdidit. Et quod non erat: assumpsit. Nempe <8> ante incarnationem: non erat homo, per aduentum autem <9> eius in mundum: assumpsit humanitatem, perinde atque <10> aliquis induens primum purpuram: id quod fuit permansit, <11> vt homo, & qui non fuerat ante purpuratus: assumpsit <12> nouam purpuram. Demum Christus in hac assumptione <13> humanitatis: non est passus commixtionem naturarum. <14> Nam ambæ post vnionem manserunt in eo discretæ atque <15> inconfusæ. Neque diuisionem etiam passus est personæ, na[m] <16> deus & homo vnus est Christus: non alius deus & alius homo, <17> sed omnino idem: deus & dei filius: ac homo & filius <18> hominis. 7 <In septima antiphona. Magnum hæreditatis> mysterium. Id singulare sacramentum incarnationis <19> domini: dicitur mysterium hæreditatis, tum quòd per ipsum: <20> Christus vt homo consecutus est hæreditatem gentium & <21> totius humani generis, quemadmodum in psalmo dicit ad <Psal. 3.> hh ij <cum>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0520.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM < Psal. 17.> cum pater. Postula à me & dabo tibi gentes hæreditatem tuam: & possessionem tuam terminos terræ. De qua etiam hæreditate: orat propheta in psalmo. Saluum fac populum tuum domine: & benedic hæreditati tuæ. Tum etiam quòd < Roma. 8.> per ipsum dei & hominis commercium, nos assecuti sumus hæreditatem regni cælestis: factique sumus (vt ait Paulus) hæredes quidem dei, cohæredes autem Christi. Et subaudienda est in principio huius antiphonæ particula ô, vt interiectio est admirationem exprimens & cum nominativo accusatiuoque rectè ponitur: quam interdum authores supprimunt, aut si quis malit: intelligat ibi ad sententiæ co[m]pletionem verbum substantiuum est. Porrò relatiuum in tertia huius antiphonæ clausula positum: non ad vterum refertur, cum id prohibeat diuersitas generis, sed ad virginem: cuius vterus nesciens virum, factus est templum domini & locus habitationis gloriæ eius. Quòd autem pollutus non sit Christus ex ea virgine carnem assumens: rationi apprime consentaneum est, quia ipsa omnino impolluta est atque illa befacta: neque vllius passa mali contagiu[m]. Quomodo igitur ex immaculata carne assumens carnem: contraxerit maculam? Adde quòd summa deitatis puritas, alia quidem minus pura purgare potest & purificare: sed labem ab aliis non potest suscipere. Si enim sol iste sensibilis non polluitur, foeculenta huius mundi & crassa corpora suo lumine persundendo: quomodo lux illa deitatis invisibilis attingens vbique propter suam munditiam, maculam subibit: si inferioribus pro sua dignatione corporibus ineffabiliter vniatur? Sanctificauit ergo carnem quam assumpsit, sanctificauit & vberius virginem sacram ex qua carnem assumpsit dei filius suæ deitatis præsentia: non sordem exinde aliquam aut pollutionem sustinuit. Cæterùm quoniam per apparitionem Christi in carne & deinde exhibitam eius passionem ac apostolorum prædicationem, multitudo gentium inducta est in ovile domini: merito subiungit postrema huius antiphonæ clausula, quòd omnes gentes per hoc dispensationis carnis opus venient ad Christum in spiritu & veritate adorandum: & gratias agêtes de suscepto lumine fidei dicent ei. Gloria tibi domine, qui natus es de virgine. Amen. IN
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0521.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 487 IN OCTAVIS EPIPHANIAE: antiphonæ. I Eterem hominem reuocans saluator, uenit ad ba ptismum: ut naturam quæ corrupta est per aquam recuperaret, incorruptibili ue ste, circumamictans nos. 2 Te qui in spiritu & igne purificas humana contagia: deum & redemptorem omnes glorificamus. 3 Baptista contremuit, & non audet tangere sanctum dei uerticem: sed clamat cum tremore, sanctifica me saluator. 4 Caput draconis saluator contriuit in Iordanis flumi ne: & ab eius potestate omnes eripuit. 5 Magnum mysterium declaratur hodie: quia creator omnium in Iordane expurgat nostra facinora. 6 Præcursor Ioannes exultat cum Iordane, baptisato domino: facta est orbis terrarum exultatio, facta est peccatorum nostrorum remissio sanctificans aquas ipsi omnes clamemus miserere nobis. 7 Fontes aquarum sanctificati sunt, Christo apparente in gloria: orbis terrarum haurite aquas de fontibus saluatoris, sanctificauit enim omnem creaturam Christus deus noster. 8 Baptisat miles regem, seruus dominum suum, Ioannes saluatorem, aqua Iordanis stupuit columba protestatur, paterna uox auditæ est, hic est filius meus. In tempore paschali ad aspersionem aquæ benedictæ: antiphonæ. 9 Vidi aquam egredientem de templo à latere dextero halelu ia, & omnes ad quos peruenit aqua ista salui facti sunt, & dicent halelu ia halelu ia. hh iiiij Inter
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0522.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM Inter has antiphonas octo primæ cantari solent in octauis epiphaniæ domini: quoniam tunc de baptismo à domino suscepto in Iordane, fit celebritas & cõmemoratio in officio ecclesiatico. de cuius mysteriis, dignitate & gratia, illæ faciunt mentionem: explicantque causas sucepti Christo lauacri baptismalis, simul & beneficia humano generi per hâc ablutione collata depromit. vt annotationes ipsæ per ordine amplius apperient. Nona verò & postrema antiphona co[n]cinitur in tempore pascali ad aspersionem aquæ benedictæ. quæ tamen cæteris hic est subiecta ac annexa, quòd co[n]simile cum eis pertractet materiâ: & de exundatione fontis baptismalis & saluifica eius virtute etiam faciat mentionem. vt eius explicatio docebit. <1. Ephe. 4> IANOTATIONES In prima antiphona. veterem hominé renouans. Verus homo hic dicitur vita vetus in peccatis, secundu[m] Adam & co[n]cupiscentias carnis. Ex opposito, nouus homo est noua vita in iustitia, secundu[m] Christi similitudinem & legé spiritus. Vtrúque horu[m] ex apostolo statim euadit planum, sic scribente ad Ephesios. deponite vos secundum pristinam conuersationem veterem hominé, qui corrupitur secundum desideria erroris. Reno uamini autem spiritu mentis vestræ, & induite nouum hominem, <Col. 4> qui secundum deum creatus est in iustitia & sanctitate veritatis. Et in epistola ad Colossenses: idem innuit dicens. Nolite mentiri, inuicem, expoliantes vos veterem hominem cum actibus suis: & induentes nouum, eum qui renouatur in agnitione dei secundum imaginem eius qui creauit eum. Christo autem virtute sui baptismi ab humano genere vetustatem abstulit peccati, & vitæ nouitatem illi contulit, idcirco veterem hominem renouasse dicitur per baptilimum. Cæterùm quemadmodum tempore vniuersalis <Gen. 6> cataclysmi sub Noe cum omnis caro corruperat viam suam: aqua diluuij expiauit hominum peccata, terramque corruptam purgauit, & ergo typus fuit & figura baptismi à Christo instituendi, vt dicit beatus Petrus in prima sua epistola In diebus (inquit) Noe cum fabricaretur <1. Petri 3> arca: in qua pauci, id est octo animæ saluæ factæ sunt per aquam. Quod & vos nunc similis formæ saluos facit baptisma. Ita planè humanam naturam peccato corruptam, in susceptione baptismi Christus expurgandam docuit
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0523.png
Transcription: ATR-1
EXO. 489 docuit: & talem illi efficaciam tradidit. Demùm per bap- tismum contulit etiam nobis Christus vestem candidissi- mam innocentiæ & puritatis que si syncera studiose serua tur: incorruptibilis est, & ad vitæ incorruptibilitatem nos perducit. Ideo tertio loco hoc beneficium nobis per Chri sti baptissimum indultum commemoratur: quòd veste in- corruptibili nos circundederit Est autem (ne etiam mini- ma prætermittantur) circumamictans, participium verbi frequentatiui: quod a supino amictum huius verbi quar- tæ coiugationis amicire formatur, & significat circumdas, siue circumuestiens aut circum induens. 2 In secunda antiphona Te qui in spiritu & igne pu- rificas. Christus in spiritu & igne dicitur hominum pecca ta purgare: quoniam suo baptismo spiritum sanctum lar- < Matth. 3> gitur & amorem diuinum, qui omnia abstergit peccata & noxias exurit concupiscentias: vt immisus ignis vepres & vrticas agrorum. Id sane ex euangelio compertum ha- betur: vbi Ioānes baptista Christum sibi longe præferes, ait. Ego quidem baptiso vos in aqua: in poenitetiam. Qui autem post me venturus est: fortior me est, cuius nô sum dignus calciamenta portare. Ipse vos baptisabit in spiritu sancto & igni, quia scilicet (vt ait glosa) sanctificat à pec- catis: & accendit amore dei. 3 In tertia antiphona. Baptista contremuit. Tremor iste fuit ob reverentiam & considerationem sublimitatis domini: resilitio in suam paruitatem, & sui in conspectu Christi humiliatio, cum admiratione tantæ submissionis qua dominus ad seruum & rex ad militem venire digna- retur, vt ab eo baptismum susciperet. Nempe vt scribit Matthæus, recusauit Ioannes, ex humilitate Christi bapti sandi officium: dicens. Ego à te debeo baptisari: & tu ve- nis ad me? Quod etiam in fine huius antiphonæ innuitur his verbis Ioannis ad Christum, sanctifica me saluator. Fuerat quidé ipse sanctificatus in vtero materno, sed am- pliorem ab eo qui sanctus est sanctorum petiuit sibi san- ctificationem concedi: quâ nomine baptisationis insinua- vit euangelista. Nam sanctificatio omnis, baptisatio est in spiritu sancto. Cæterùm iste tremor: neq[ue] poenæ annexus est neque peccato, sed venerationis plenus & admiratio- nis, maximéque commendandus quia ex humilitate spi- ritus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0524.png
Transcription: ATR-1
490 CANTICORVM < Psal. 2> ritus procedit. Vnde iubemur in psalmo servire domino in timore: & exultare ei cum tremore. Et Esaias ad bonos <Esaia 66> & rectos corde verba facies, ait. Audite verbum domini qui tremitis ad verbum eius. tremitis (inquit glosa) reverentes & venerantes. Quinimmo & in angelicis spiritibus est huiusmodi tremor & horror reverentiæ plenus: quo < Iob. 26> procunbunt in facies suas ante thronum diuinæ maiestatis quemadmodum ait Iob. Columnæ cæli contremiscunt: & pauent ad conspectum eius. Ecclesia itidem catholica canit, quòd diuinam maiestatem laudant angeli:adorant dominationes, tremunt potestates. 4 In quarta antiphona. Caput draconis saluator. Id sumptum est ex psalmo septuagesimo tertio: vbi propheta dicit ad dominum. Tu contribulasti capita draconum in aquis: tu confregisti capita draconis. Contriuit autem dominus capita draconum in aquis: quia superbias dæmonioru[m] vndis baptismi cõtudit & cõpressit. Vt enim caput principiu[m] est corporis: ita < Eccle. 10> initium omnis peccati superbia. Et quod secundo loco draconis numero singulari subiungit psalmus: eo nomine principem dæmoniorum singulariter signat. Nempe sicut in transitu maris rubri (qui figura est & repræsentatio < 1. Corin. 10> baptismi: vt innuit beatus Paulus dicens in prima epistola ad Corinthios. Patres nostri omnes sub nube fuerunt: & omnes mare transferunt & omnes in Moyse baptisati sunt in nube & mari) Pharao rex A Egyptius cum omni suo equitatu demersus est, & populus domini eusit in collumis, ita in baptismo tota cohors dæmonica pessundatur atque conteritur, & homo salutaribus ablutus vndis Christo renascitur. 6 In sexta antiphona. Exultat cum Iordane. Scriptura sæpenumero quod rei animatæ est: attribuit per prosopopeiam, personarumque fictionem rebus inanimatis. vt in psalmo. Montes exultauerunt vt arietes: & colles sicut agni ouium. Et alio in loco. Tunc exultabunt omnia ligna syluaru[m] à facie domini. Ita & hic exultasse dicitur Iordanis baptisato domino: quoniam magna illi accessit dignitas & præstantia ex eo, quòd cõtactu mûdissimæ carnis domini tantificatæ sunt eius aquæ & in illis omnia fluenta aquarum ad baptismum consecrata. Accessit & singularis illi prærogatiua: quòd ex omnibus mundi Alumnibus ille vns electus est à domino,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0525.png
Transcription: ATR-1
EXO. 491 mino fluuius in quo baptisari dignaretur, & quem sui corporis sacratissimi attactu vellet consecrare, quemadmodum etiam veteris legis tempore, multa in eo diuinæ virtutis insignia monstrata sunt. Nam populo Israel ingressuro terram promissionis siccum præbuit iter contractis suis fluctibus, vt prius mare rubrum, illi egresso de Aegypto præstiterat. Idé quoq[ue] ad contactu pallij Helix: semel & iterum tam Helix quàm Helisæo aridum exhibuit alveum pro semita. Ferru itidé delapsum in eius amné, Helix sæo imminente lignum aquæ: ad superiora remisit, vt natans coniungeretur manubrio. Denique Naaman leprosum septies aquis suis ablutum: reddidit nudatum lepra, & integræ sanitati restitutum, quod virtutis baptismalis (qua omnis animæ tollitur macula) præsignificatio quædam erat & signum. Porrò cum eadem subiungit antiphona, quòd facta est orbis terrarum exultatio: nomine orbis terrarum, totum genus humanum intelligatur, quoniam inter creaturas illud solum, baptismi gratiam potest percipere: Et enim per meonymiam scriptura frequêter nomen loci pro iis quæ eo loco cõtinentur, accipit. Facta est & per Christi baptismum: remissio peccatorum nostroru[m], vt hic dicit litera, quia institutum est à Christo baptisma: vt per ipsum aboleantur & absterga[n]tur peccata nostra, & ecclesia catholica vnum confitetur baptisma: in remissionem peccatorum. Denique remissio peccatorum dicitur hoc loco sanctificans aquas: quoniâ virtus diuina dimittens peccata, sanctificauit aquas, vt per eas in rite suscipiê tibus id sacramentum abradantur & delea[n]tur peccata. Et relatiuum ipsi, circa finem præsentis antiphonæ positum: intelligatur esse datiùs singularis, referens Christu[m] sanctificantem aquas. 7 In septima antiphona. Christo apparente in gloria. Dicitur Christus cum baptisaretur, in gloria apparuisse: quia tunc supersanctæ trinitatis mysterium, sensibilibus indiciis desuper est declaratu[m]. Vox enim illa cælo delapsa, hic est filius meus dilectus: patre[m] declarauit Christus in carne super quem cæli sunt aperti: dei filiu[m] manifestauit, quoniâ ipse is erat, & coluba descendens super eum & manens: spiritum sanctum monstrauit. Insuper diuinitatis Christi, de cælo tunc perhibitu[m] est testimoniu[m] per vocé paternâ contestantem Christum esse dei filium,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0526.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 492 filium. In his autem omnibus: gloria Christi mirifice pate facta est, atque toti mundo demonstrata. Nomen autem orbis, hoc in loco vocatuuus singularis esse intelligatur: ordinatus cum verbo plurali haurite, & pro humano genere (sicut superius) sumi, vt sensus sit huiusmodi. O homines vniuersi: haurite aquas de fontibus saluatoris, id est suscipite baptismi lauacrum, & gratiam quæ inde profluit ex saluatoris nostræ exuberantia, bonitate & affluentia. < Esa. 13> Sumptumque est illud ex Esaiæ duodecimo capi dicetis: Haurieris aquas in gaudio de fontibus saluatoris: & dicetis in illa die, consitemini domino & invocate nomé eius. In quibus verbis prænunciat propheta: gratiam baptismalem nouæ legis tempore in totum genus humanu[m] profluxuram, per fontes aquarum intelligens salutaria baptismi fluenta: euangelica luce coruscante à Christo consecrata. Postremu[m] cum hic dicitur Christus omnem creaturam sanctificasse: omnis creaturæ nomine, intelligatur homo, quandoquidé ipse cum omni conuenit creatura & spirituali & corporali: immo vtriusque in se generis creaturarum nexum habet & coalescentiam, corpore cu[m] sensibilibus: & anima cum intellectualibus conueniens substantiis. Proinde in scriptura nonnunquam homo, omnis < Marc. 16> creaturæ nomine designatus inuenitur, vt cum dicit Christus discipulis suis apud Marcum. Euntes in mundu[m] vniuersum: prædicate euangelium omni creaturæ. Cu[m] enim in præsente antiphona fiat secundum materiam subiecta[m] mentio de sanctificatione facta per baptismum, cuius nulla alia creatura præter homine[m] est capax: planu[m] est & hic sanctificationem intelligi debere soli humano generi indultam. < Ioan. 1> 8 In octaua antiphona. Iordanis stupuit. Ide[m] est id loquendi genus cum eo: quo superius dictu[m] est Iordanem exultasse baptisato domino. At verò in ipsius baptismi à Christo suscepti hora, columba protestatur (vt hic dicit litera) ipsum scilicet Christum esse verum deu[m] & del filium: secundum signu[m] beato Ioanni Baptistæ cælitus datum. Qui misit (inquit) me baptisare in aqua ille mihi dixit. Super quem videris spiritum descendentem & mane[m] tem super eum: hic est qui baptisat in spiritu sancto. Et ego vidi & testimoniu[m] perhibui: quia hic est filius dei. Porro in hac sacratissima Christi baptisatione, triplex ostensum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0527.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 493 sum est munus & beneficiu[m]: quod assequuntur omnes qui in Christo rite baptisantur. Primum adoptio in dei filia- tionem: designata per vocem patris, contestantem Christum qui baptisabatur esse suum filium. Significabat enim illa vox: & eos qui sacris illis initiantur, in filios dei ado- ptari. Secundum: apertio regni cælestis: demonstrata per cælum apertum super Christum baptisatum, quod indica bat introitum cælestis regni illis protinus aperiri: qui hoc sacramento sanctificantur. Tertium, susceptio sancti spiri- tus: insinuata per spiritu sanctum in specie columbae des- cendentem super Christum, quod planè monstrabat: om- nibus qui legitime baptismalibus abluuntur vndis, etiam spiritum sanctu[m] inuisibiliter dari: quo in Christo sunt re- geniti. 9 In nona antiphona. Vidi aquam egredien- <Eze. 47> tem. Hæc antiphona, ex quadragesimo septimo cap. Eze- <Ioann. 19> chielis est desumpta: vbi dicit propheta. Et convertit me ad portam domus: & ecce aquæ egrediebantur subter li- men domus ad orientem. Aquæ autem descendebant in la- tus templi dextrum. Et paulò pòst. Et ecce aquæ redudan- <Ioann. 19> tes à latere dextro. Demùm paucis interiectis subiungit. Et saluabuntur & viuent omnia: ad quæ venerit torrens. Verùm mystica illa visio aquæ egredientis de templo: illa[m] <Colos. 2> signat aquam sacram, quæ de templo corporis dominici <Ioan. 2> exiuit in hora passionis à latere dextro: cum vnus militu[m] lancea latus eius aperuit, & continuo exiuit sanguis & a- qua. Sacratissimum nanque domini corpus, nomine tem- pli in sanctis eloquiis interdum nuncupatur: quòd in eo habitauerit omnis plenitudo diuinitatis corporaliter, vt in eo loco euangelij. Soluite templu[m] hoc: & in tribus die- <Colos. 2> bus excitabo illud, quod verbum: perhibet euagelista do- <Ioan. 2> minum dixisse de templo corporis sui. Et quicunque ea fuerint aqua lateris domini aspersi: salui facti sunt, vt di- cit præsens antiphona, quoniam aqua illa dominico late- <Psal. 47> re profluens (sicut & aqua, ipsi Ezechieli prophetæ in præ- dicta visione ostensa) signat aquam baptismalem & sacri <Psal. 47> baptismatis vndam: de templo ecclesiæ militantis egressa[m], nomine templi etiam in sacris literis interdum expressæ, vt cum ait psalmus. Suscepimus deus misericordia[m] tuam <Psal. 47> in medio templi tui: scilicet ecclesiæ præsentis. Egressam inquam ad salutem: præsidium & foeliciorem ipsius suc- <Psal. 47> sessum:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0528.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 495 labore perquirendam. Non sunt igitur vllæ illaru[m] frigido & languido corde legendæ: sed cum attentione solicita ac veneratione, tanquam particulæ quædam & portiunculæ sacrorum eloquiorum, & vnaquæque earum, ad suu[m] fontem vnde sumpsit originem, à studioso lectore reducenda est ac reuocada. Sicut enim antepositæ antiphone, ex propriis sacrarum literarum passibus vnde sumptæ sunt, suæ acceperunt explanatione[m]: ita & cæteræ omnes ad eum scripturæ locum ex quo pendent: sunt referendæ, & recta earum protinus patebit omnibus intelligentia. Quod ergo in explicatis antiphonis tanquam exemplo quodam proposita iam factitatum est, in cæteris etiam (de quibus consulto supersedemus) eode[m] calle mo[n]stratâq[ue]; via est tétadu[m]. IN ADVENTV DOMINI: 1 RESPONSORIUM. Ecclesies ueniunt, dicit dominus: & suscitabo David germen iustum, & regnabit rex & sapiens erit: & faciet iudicium & iustitiam in terra. Et hoc est nomen quod uocabunt eu[m]: dominus iustus noster. Versus. In diebus illis saluabitur Iuda: & Israel habitabit confidenter. Et hoc est nomen. In nigilia natuitatis domini. 2 Iudæa & Hierusalem: nolite timere. Cras egrediemini? & dominus erit uobiscu[m]. Versus. Consta[n]tes estote: uidebitis auxiliu[m] domini super uos. Cras egrediemini. In natuitate domini: de beata uirgine. 3 Sæcta & immaculata uirginitas: quib[us] te laudibus offera[n] nescio. Quia quæ cælicapere no[n] poterat: tuo gremio cōtulist. Versus. Benedicta tu in mulierib[us]: & benedictus fructus uentris tui. Quia quem cæli. In purificatione beatæ Mariæ. 4 Gaude Maria uirgo, cunctas hæreses sola intere- misti: quæ Gabrielis archangeli dictis credidisti. Dum uirgo deum & hominem genuisti: & post partum uirgo inuiolata permansisti. Versus.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0529.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM Versus. Gabrielem archangelum scimus diuinitus te esse affatum: uterum tuum de spiritu sancto credimus impregnatum, erubescat Iudæus insoelix: qui dicit Christu ex Ioseph semine esse natum. Dum uirgo. In commemoratione beatæ uirginis. 5 Fælix nanque es sacra uirgo Maria: et omni laude dignissima. Quia ex te ortus est sol iustitiæ, Christus deus noster. Versus. Ora pro populo, interueni pro clero, intercede pro deuoto fa mineo sexu, sentiat omnes tuum iuuamen: quicunque celebrant tuam commemoratione[m], Quia ex te. In natuitate beatæ uirginis. 6 Solem iustitiæ regem paritura supremum. Stella Maria maris hodie processit ad ortum. Versus. Cernere diuinum lumen: gaudete fideles. Stella Maria maris. In eodem festo, aliud responsorium. 7 Ad nutum domini, nostrum ditantis honorem. Sicut spina rosam, genuit Iudæa Mariam. Versus. Vt uirtium uirtus operiret, gratia culpam. Sicut spina rosam. Resp[on]soria nonnulli autumant dici & nucupari: quia lectionibus matutinis quibus subiici[n]tur, materiæ cognatione affinitateque fere semper respondent. Vt si ex veteri lege aut prophetis deprompte fuerint lectiones & responsoria illis subiuncta etiam ex illius scripturæ proptua rio aut psalmis sunt sumpta. Et si ex libris noui testamenti desum[m]atur lectiones: itide[m] & earum responsoria, quod tamen non in omnibus ad vnguem obseruatum comperitur. Alij responsoria dicta putant: quia vno illa inchoante, reliquus illi chorus concordi cantu respondet. Versus verò qui responsoriis annectuntur ita nuncupatos arbitrantur: quia per illos vertimur atque regredimur ad aliquam partem responsorij repetendam. Vtcunque tamen res se habet: responsorij cantus in ecclesia pie & religiose sunt induci, & vt plurimum ex aliquo scripturæ veteris aut
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0530.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 497 aut nouæ legis loco deducti: ex quo illorum quæritanda est sententia, quemadmodu[m] nonnulla ex plurimis hic adducta responsoria liquido patefacient: vt per illa in aliis idem tentetur inuestigandi modus. IANNOTATIONS. In primo responsorio. Ecce diei veniunt. Hoc responsoriu[m] ex vicesimotertio Hieremiæ capite sumptum est: vna cum suo versu, vbi idem omnino verborum (vt hic) habetur contextus. Fit autem in eo, prænunciatio adventus domini in carnem: eiusque gemina natura, diuina scilicet & humana ibide innuitur. Humana quidem: cum iustu[m] germen ipsi David suscitadu[m] a Deo promittitur, scilicet Christus xe stirpe David nasciturus. Cuius & potestas deinde declaratur: quòd regnabit scilicet rex & sapiens erit. Dabit enim ei (inquit angelus ad sacram virginem) dominus deus sedem David patris eius: & regnabit in domo Iacob in æternum, & regni eius non erit finis. De eodem dicit etiam Paulus: quòd in eo omnes thesauri sapientiæ & scientiæ sunt absconditi. Monstratur insuper hic æquitas eius atq[ue] rectitudo: quoniam faciet (inquit) iudicium atque iustitiam. Quod & Esaias eodem afflatus diuino spiritu testatur dicens. Non secundum diuisionem oculorum iudicabit: neque secundum auditum aurium arguet, sed iudicabit in iustitia pau peres: & arguet in æquitate pro mansuetis terræ. Diuina verò eiusdem natura hic insinuatur: cum subiungit propheta. Et hoc est nomen quod vocabunt eum dominus iustus noster. Vbi secundum sacros expositiores hebræam callentes linguam, loco nominis dominus: ponitur in Hebræo nomen domini tetragrammaton, id est quatuor elementis literariis scriptum: quod tamen est ineffabile, neque quoquo pacto proferri potest. Illud autem nomen in scriptura soli deo attribuitur: neque vnqua[m] creaturæ accommodatur, quoniam diuinam substantiam absolute signat. Porro in ipso versu dati responsorij ex eodem loco sumpto: Iuda & Israel, non secundum carnem sed secundum spiritum sumi debet. Iuda scilicet (quod significat co[n]fitetem pro coetu eorum qui confitentur nome[m] domini & mirabilia eius. Israel verò (quod videns deum interpretatur) pro multitudine fideliu[m], syncera fide deum hic per speculum & in ænigmate videtium. Vtrisque enim & con ii fitentibus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0531.png
Transcription: ATR-1
EXPO: 994 simæ virginis: quæ & dei mater est & virgo perpetua, eri génique ad illam totum sui animi affectum, tota in stuporem versa, tota denique ob magnitudinem excellentiæ eius in admiratione suspensa: prorumpit in hoc virginalis suæ integritatis præconium. Sancta & immaculata virginitas. Verè sancta virginitas: quæ nullo carnalis affectus puluere vnqua[m] fuit respersa & coinquinata. Verè sancta: quæ solis, lunæ & clarorum syderum longe exuperat nuditiam. Denique verè sancta virginitas, quæ nitidissima[m] angelicorum spirituum transcendit puritate: & sanctum sanctoru[m] habuit sui tabernaculi & virginalis thalami habitatoru[m]. Immaculata sanè virginitas in conceptu, immaculata in partu, & post partum immaculata: perpetuo candore nitens niueóque pudore. Quis igitur hanc sanctam & immaculata[m] virginitatem dignis efferat laudibus: quâ nec lingua nec mens humana laudare sufficiat vnquam? Quis oro illam eximiam puritate debitis celebret honorum titulis: quâ nec mentes angelicæ satis laudare queat? Quis inchoinquinatam illam integritatem pro dignitate extollere valeat: cui summa laus illa est quòd nunqua[m] satis laudari & prædicari à quouis possit? Quod si causam illius scissitaris: illico subiūgitur, quia illum castissimo nobis vtero suo exhibuit quem coeli cælorum capere nô poterant, nec possunt adhuc, nec poterunt vnquam: quia cælo terraque est amplior. Si cælum (exclamat Salomon ad deum) & cæli cælorum te capere non possunt: quanto minus hæc domus quam tibi ædificaui? Non potuit quidem Salomonis templum capere dominum cuius immensa est plenitudo. At viuu[m] veri Salomonis teplum, gremiu[m] virgineu[m], tabernaculu[m] altissimi: illu[m] coepit vt hominem, vetris sui sacratissimi latebris illu[m] co[n]tinuit, & demu[m] toti mundo < 3. Reg. 8> salutiferu[m] profudit. His itaq[ue]; verbis ecclesia fideliu[m] piè in tantâ virginé matreq[ue]; dei affecta: profitetur & deu[m] esse & hominé, quem castis co[n]cepit visceribus & peperit. Vt deu[m] enim: cæli illum capere non poterant, vt hominem verò: suo gremio nobis illum contulit & protulit. Cæterùm vt etiam eorum quæ grammaticam concernu[n]t admoneamus lectorem: non hic, quibus te laudibus referam nescio legendu[m] est, vt faciunt nonnulli, sed effera[m]. Na[m] referre verbu[m], neq[ue]; significationem habet huic loco accommodam, ii ij neque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0532.png
Transcription: ATR-1
neque constructionem: cum non debeat vnquam accusatiuo simul & ablatiuo iungi. Efferre verò verbum pro extollere: presenti loco aptissime co[n]gruit, & supradictos casus exposcit. Denique versus huic subiunctus responso rio, ex primo capite evangelij Lucæ sumptus est, vbi sancta Elizabeth repleta spiritu sancto hoc laudis præconiu sacræ virgini acclamat. Et merito quidem. Na benedicta est ipsa in mulieribus siue inter mulieres: quæ sola mulierum Euæ maledictum non sensit. Immo benedicta supra mulieres, & plusquam cæteræ omnes: nam Euæ primæ matris maledictionem abstulit, & toti mundo attulit benedictionem. Et quod amplius est, benedicta est ipsa vltra viros omnes post filium: quoniam vniuerso generi humano benedictionis gratiam promeruit. Cui non ab re tota concinit fidelium ecclesia. Benedicta filia tu à domino: quia per te fructum vitæ communicauimus. Benedictus ite fructus ventris eius: totius benedictionis ac gratiæ largitor & author: Benedictus ille fructus & maledictionis profugator: sustulit enim à nobis maledictionem & dedit benedictionem Denique benedictus sit, laudatus & superexaltatus in æternu[m] fructus ventris virginalis, Iesus Christus: qui est benedictus in secula amen, 4 In quarto respo[n]sorio. Cunctas hæreses sola interemisti. Merito dicitur sacratissima virgo cunctas hæreses sola inteemisse: quoniam fidem habuit omnium perfectissimam, firmissimam & solidissimam, cuius firmitas & integritas omnem hæreseos impletatem siue contra diuinitatis mysteria siue susceptæ à Christo humanitatis, penitus elisit. Omnis siquidem hæresis: contra sacra fidei doctrinam aliquod nefandum suscitat dogma. Quæ igitur incôcussam & integram habuit fidem: omnes hæreticoru[m] insanias & pestiferas oblatrationes prorsus attriuit. At si noscere velis quæta fue < Luc.1> rit huius sacrosanctæ virginis fides: audi eam tantopere à sancta Elizabeth commendari, dicente ad ipsam. Beata quæ credidisti: quoniam perficientur in te quæ dicta sunt tibi à domino. Neque meo etiam iudicio aberrabit, qui dixerit hanc virginem singularem cunctas hæreses intermisso: quia summam veritatem & diuinâ huic mudo protulit, quemadmodu[m] ait psalmus. Veritas de terra orta est. Christum enim peperit: qui de seipso dicit. Ego sum via, veritas
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0533.png
Transcription: ATR-1
EXO. 501 < Psal. 84 Ioan. 14 > veritas & vita. Veritas autem non aliter omnem propellit hæreseos falsitatem: quàm lux clarissima cæcas noctis opacæ tenebras, quàm sol adueniès nocturnam caligine[m], quàm lucida cæli facies vmbram terræ. Porrò quod pia h[oc] delium omnium & virgini omnisæcæ deuotorum co[n]fessio, in principio versus huic responsorio annexisse credere proponit: ex primo cap. euangelij Lucæ, describête annunciationem co[n]ceptus dominici, desumptum est & perspicuum. Et ex illo, merito damnatur ludæorum pertinax vesania, contedentium Christu[m] non de spiritu sancto fuisse conceptum, neque de virgine natum: sed ex nuptiali co[n]sortio ipsius Ioseph esse progenitum, derogantes & virginali puritati & diuinitus factæ Christi conceptioni. Idcirco ignobilitatem ipsi domino nostro exprobrâtes ludæi, obscuritatemque generis, qui omnia humana stemata lo[n]ge antecellit: dixerunt in euangelio apud marthæu[m]. Vnde huic sapientia hæc & virtutes? N[on]nne hic est fabri filius? n[on]nne mater eius dicitur Maria? Et apud Marcum dicunt de Christo. N[on]nne hic est faber filius Mariæ? Rursum apud Lucam. N[on]nne hic filius Ioseph! Denique apud Ioanem. N[on]nne hic est filius Ioseph: cuius nos nouimus patrem & matrem? Sed eorum mentita est iniquitas sibi. < Matth. 13 Marc. 6 Luc. 4 Ioan. 6 > 5 In quinto responsorio. Quia ex to ortus est sol iustitiæ. Christus dicitur sol iustitiæ: quia foelici ortu suo de sas huius mundi propulsauit tenebras, & fulgentissimum veritatis lumen humanis cordibus infudit. Et eo nomine etiam apud prophetam nominatur: dicentem. V obis timé tibus nomen meum: orietur sol iustitiæ. Et quoniam bonis solum & rectis corde hic sol invisibili radio spiritualiter oritur: apud Salomonem impij & reprobis poenitentiam agentes in inferno, de non percepto ortu huius clarissimi solis apud se conqueruntur dicentes. < Malac. 4 > Ergo erravimus à via veritatis: & iustitiæ lumen n[on] luxit nobis, & sol intelligentiæ non est ortus nobis. At verò totus versus huius responsorij, ex vno sermonum beati Augustini de assumptione sacrosanctæ virginis sumptus est: ita ad eâ piæ deuotionis verba dirigentis. < Sapien. 5 > O beata Maria, quis tibi digna valeat iura gratiaru[m] ac laudum præconia repèdere? quæ singulari tuo assensu mudo succurristi perdito. < August. > Quas tibi laudes fragilitas humani generis, persoluet quæ solo ii iij tuo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0534.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM 503 tuo commercio recuperandi aditu[m] inuenit. Accipe itaque quascunque exiles, quascunque meritis tuis impares gratiarum actiones, & cum susceperis vota: culpas nostras orando excusa. Admitte nostras preces intra sacrarium exauditionis: & reporta nobis antidotum reconciliationis. Sit excusabile: quod per te ingerimus, sit impetrabile: quod fide poscimus. Accipe quod offerim: redona quod rogamus, excusa quod timemus. Sancta Maria succurre miseris, iuua pusillanimes: refoue flebiles: Ora pro populo interueni pro clero: intercede pro deuoto foemineo sexu. Sentiant omnes tuum iuuamen: quicunque celebrant tuum nomen. Assist parata votis poscentium: & repede omnibus salutis effectu[m]. Sint tibi studia, assidue orare pro populo dei: quæ meruisti benedicta redemptorem ferre mundi: hæc ille. Ex quo etia[m] loco sumpta est illa antiphona de beata virgine, multum deuota. Sancta Maria succurre miseris: omnino illic integre inserta. Et finis etia[m] alteri antiphonæ de eade[m]: scilicet. Beata dei genitrix Maria virgo perpetua, templum domini, sacrarium spiritus sancti: tu sola sine exemplo placuisti domino Iesu Christo, ora pro populo, interueni pro clero, intercede pro deuoto foemineo sexu, ex supradictis Augustini verbis est desumptus. Sicut & ea eiusdem postremæ antiphonæ particula, tu sola sine exemplo placuisti domino Iesu Christo: ex illo carmine Seduliano paulo antè adducto, sola sine exemplo placuisti foemina Christo, est deprompta. 6 In sexto responsorio. Solem iustitiæ, regem. Cur sol iustitiæ hic vocetur Christus, in præcedente responsorio reddita est ratio. Rex autem supremus idem hic nuncupatur: quoniam, vt ait Apocalypse, habent in vestimento & in foemore suo scriptum: rex regum & dominus dominantium. Denique cur deo sacrata virgo Maria, dicatur stella maris: assignata est in præcedente libro causa, in expositione huius hymni. Aue maris stella. Cæteru[m] versus huic responsorio subnexus exhortatur fideles omnes, vt gaudiant de tanto dei beneficio quòd diuinum cernunt lumen: sacrosanctam scilicet virginem Mariam tanquam auroram prodeutem in mundum, ante veri solis exortu[m]: tanquam stellam dei prænunciam progredientem ad or- tum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0535.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 503 tum ante lucidi solis aspectum. lumen inquam diuinum quod humano generi horrendis in tenebris obuersanti foeliciter illuxit, quod cæcutientibus infusit mentibus hominum: & post diuturnam caliginem coelitus ortum nostris oculis apparuit. Cæterum hoc responsorium præter aliorum morem carminis lege coercetur: & tria complectitur carmina hexametra. Sicut & istud quod sequitur, in beatæ virginis laudem compositum responsorium: eode[m] clauditur genere carminis, similiq[ue] stringitur mēsura. Stirps lesse virgam produxit: virgáque florem. Et super hunc florem requescit spiritus almus. Versus. Virgo dei genitrix virga est: flos, filius eius. Cuius postremi responsori j sententia, ex vndecimo capite Esaiæ sumpta est: dicentis, vt superius per quam frequenter adductum est. Egredietur virga de radice lesse, & flos de radice eius ascendet, & requiescet super eum spiritus domini. Duo siquidem priora carmina: illam propheticam complectu[n]tur sententiam. Tertium verò carmen, q[uæ] versus est responsorij dati: significatione[m] mystica[m] illius aperit oraculi. Virgo na[m]q[ue] dei parés, virga est quantu[m] ad signatione[m], quia per virgam apud Esaiâ insinuatur. & filius eius eadem ratione flos est: quia per florem ibi denotatur. Neque responsoria solum: sed & antiphonæ interdum occurrunt lege carminis comprehensæ. vt hæc in sacra[m] virginis laudem confecta antiphona. Alma redemptoris mater: quæ peruia coeli Porta manens, & stella maris, succurre cadenti (Surgere qui curat) populo. tu quæ genuisti Natura mirante, tuum sanctum genitorem: Virgo prius ac posterius, Gabrielis ab ore Sumens illud aue: peccatorum miserere. In quinto tamen eius carmine, iambus in secunda sede ponitur pro spondeo, contra versus hexametri regulam & legem. 7 In septimo responsorio. Sicut spina rosam genuit. Spina asperitatem habet offendentem tactum: aculeis armata est & pungit, læditque contrectantem. rosam tamen progignit sine aculeis, sine asperitatis ii iiij hor-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0536.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM horrore: gratam aspectu, odore suauem & le nem attactu. Haud secus Iudæa peccatorum amaritudine acerba, multisque obnoxia malis, quibus sæpe deum offendit: sacrâ virginem Mariam produxit sine labe, & omnis prorsus peccati nesciam. Et id quidem, non ex suis meritis, operibus iustitiæ aut insita dignitate: sed solo dei nutu, solo illius beneplacito, & bonitate sola, qui tam sanctæ virginis exortu voluit humani generis honoré ampliare, qui tantæ virginis innocentia ac puritate: decreuit nostram sortem honoratiorem reddere pariter & decoratiorem, & vltra cætera omnia tanto nos munere locupletare. Quòd si quispiam roget, cur id facere dominus fuerit dignatus: res pondet ipse versus dati responsorij, vt virtus sacrosanctæ virginis: humanæ conditionis inueteratum tegeret vitiu[m], & gratia eiusdem cumulatior: nostra obuelaret culpam, quinimmo vt virtus etiam filij eius: nostrum detergeret vitium, & illius gratia: nostram deleret culpam Porrò secundum huius responsorij carme, propemodu[m] ex illo cantici canticorum verbo depromptum est. Sicut lilium inter spinas: sic amica mea inter filias. Nempe inter spineta vitiorum progenita est clarissima virgo: spinæ tamen nescia, vernans vt lilium & virginitatis candore necnon & suaui virtutum odore gratissima, nihil in se asperu[m], acerbumve sustinens. IN SEPTVAGESIMA: responsorium. <Can. 2> Pecata mea domine: sicut sagittæ infixa sunt: in me. Sed ante quam vulnera generet in me: sana me domine medicamento poenitentiæ deus. Versus. Quoniam iniquitatem meam ego cognosco, et delictum meu[m] cora[m] me est semper: tibi soli peccaui. Sed antequa[m]. In quadragesima. 2 Emendemus in melius: quæ ignoranter peccauimus, ne subito præoccupati die mortis: quæramus spacium poenitentiæ, et inuenire non possimus. Attende domine et miserere: quia peccauimus tibi. Versus. Peccauimus cu[m] patribo[n] nostris, iniuste egimus: iniquitate[m] fecim[us]. Attede[m] Dominica
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0537.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 505 DOMINICA IN PASSIONE. 3 Circundederunt me viri mendaces: sine causa flagellis cæciderunt me. Sed tu domine defensor: vindica me. Versus. Quoniam tribulatio proxima est: & non est qui adiuet. Sed tu domine. Tempore pascali. 4 Christus resurgens ex mortuis: iam non moritur. mors illi vltra non dominabitur. Quod enim viuit: viuit deo halelu ia halelu ia Versus. Dicant nunc Iudæi: quomodo milites custodientes sepulchrum perdiderunt regem ad lapidis positionem: quare non seruabant petra[m] iustitiæ aut sepultum reddant: aut resurgentem adorent nobiscum dicentes. Quod enim. IN DIE ASCENSIONIS domini. 5 Post passionem suam per dies quadraginta apparuit eis: loquès de regno dei halelu ia. Et videntibus illis eleuatus est halelu ia. & nubes suscepit eum ab oculis eorum halelu ia. Versus. Et conuescens præcepit eis, ab Hierosolymis ne discederent: sed expectarent promissionem patris. Et videntibus illis eleuatus est. In die Pentecostes: 6 Cum complerentur dies pentecostes erant omnes pariter dicentes halelu ia. & subito factus est sonus de cælo halelu ia. Tanquam spiritus torrens repleuit totam domum, halelu ia halelu ia. Versus. Repleti sunt omnes spiritu sancto, & coeperunt loqui. Tanquam spiritus torrens, 1 IANNOTAIONES. In primo responsorio. peccata mea domine. Sagitta infixa corpori, ipsum sauciat & graui afficit vulnere: neque loco plagæ potest educi sine medicæ manus ope, quæ nisi tempestiue admoueatur: erit illa
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0538.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM illa letalis arudo, & mortem demùm inferet. Quòd si vnicum telum letiferum est, & triste fatum intentare valet: quid duo aut tria, immò septé facient tela, aut maiore multiplicata numero: si insigantur humano corpori? nonne valentiore iure vulnera infligēt & mortem? Anima autem mea, domine deus meus: multis peccatis tanquam iaculis mortiferis est confecta. Vulnerata siquidem est spiculo superbiæ, inuidiæ, iracundiæ: sauciata cuspide inertiæ & auri ritiæ, traiecta demùm mucrone gulæ & libidinis, qui inferna succensus fornace: noxias in carne & anima mea suscitat concupiscentias. Neque semel tantum his septem iaculorum modis est læsa: sed iterum & sæpius, vt multiplicata sint super numerum ab huiusmodi telis illata mihi vulnera. Et nisi mature adhibeatur medicamentum salutare tantis & tam multis animæ meæ plagis: actum est de ea, corruet in mortem æternam, nec vnquam respirabit ad vitâ. Sed quis tam grauibus poterit succurrere morbis: nisi tu domine deus meus? qui verus es & benignus medicus animarum, qui dixisti non opus esse sanis medico: sed malè habentibus. Malè me habere fateor: & graui languore depressus iaceo. Visita igitur pro tua benignitate me ęgrotu[m], qui totum visitasti genus humanum, educ iacula peccatorum animæ meæ altius infixa, infunde vulneribus meis vi num & oleum: & cataplasmata salutaris poenitentiæ illis superimpone, vt eo medicamento, tua gratia adiutrice restituar integræ sanitati. Cæterùm versus subiunctus huic responsorio: ex psalmo quinquagesimo sumptus est, in quo psalmodia gallica & hebraica habet, & peccatum meum contra me est semper. Psalmodia verò Romana (quâ præsens sequitur versus) habet: & peccatum meum coram me est semper. Verùm in sententia, nullum ferè vnius ab altera est discrimen. Nam præpositio contra ibi posita, significat peccati authoré duci poenitudine & displicetia quòd illud admiserit: & assidue ipsum detestari. Præpositio verò coram signat peccati memoriam iugiter ante oculos poenitentis obseruari: ipsumque assidua illius recordatione affligi, sicut dicit psal. 37. & cogitabo pro peccato meo, quoniam id multum humiliat poenitentem: & incitat ad petendam veniam faciendam que poenitentiam. Vtraque autem sententia: & pia est, & ipsi loco conueniens. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0539.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 507 In secundo responsorio. Emendemus in melius. Salutaris est admonitio, qua ægroti se inuicem adhortantur: vt suo morbo remedium adhibeant cum temporis datur opportunitas, ne ea neglecta: demùm omnis auferatur facultas admouendæ medicinæ. Morbus autem animæ, peccatu[m] est: & morbus quidem grauis, noxius & letifer. Quisquis ergo peccato obnoxius est: delictique in deum reus: ægrotus est, & morbo laborat difficili atque periculoso. Clamat enim propheta suoru[m] peccatoru[m] conscius. Miserere mei do mine: quoniâ infirmus sum. Et iterum alio in loco. Sana anima[m] meam quia peccaui tibi. Salubri itaque exhortatione se inuicem prouocant & incitant in hoc responsorio fideles: ad quærendum medelam contra spirituales morbos quibus afflictantur, per salutarem poenitentiam, dicentes adinuicem. Emendemus in melius: quæ ignoranter peccauimus. Emendatio nanque vitæ in melius: est optima animæ medicatrix, & cunctorum medicina malorum. Cæteru[m] non putet quisquam sola ea esse emendanda quæ à nobis ignoranter admissa sunt: eo quòd illa sola hic nominatim exprimantur. Sed quoniam ea hic explicantur: persuadeat sibi certè ea quæ ignoranter in deum sunt commissa, ignorantia quidem habente annexam culpam aut ob causam præstitam aut ob negligentiam: esse emendanda in meli[us]. Et exinde tanto valentius illa quæ scienter peccauimus: esse emendanda colligat. Nam quæ scienter committu[n]tur iis quæ per ignorantiam fiunt sunt graulora, quandoquidem vt plurimum imminuit & extenuat ignorantia culpâ. Tam solicitæ verò admonitionis & anxie solicitationis causa subnectitur, ne si transigi sinatur id nostræ vitæ tempus ad poenitentiam datum, sine digno poenitentiæ fructu repentinus nobis superueniat interitus, & subitaria intercepti morte, tunc quæramus poenitentiæ tempus: quòd justo de iudicio nobis denegetur, vt quia cum potuimus, no[n] voluimus agere poenitentiam, tunc cum volemus, non possimus. Ne igitur illa premamur angustia: vt monet sacer Paulus, cum tempus habemus operemur bonum, & cum datur hora salutis, eam expetamus, supplici voce orantes quod tota fidelium ecclesia in hoc sacro tempore quadragesimali (quod est tempus acceptabile & dies salutis) diuinæ maiestatis inclamat auribus. Attende domine &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0540.png
Transcription: ATR-1
508 CANTICORVM & miserere: quia peccauimus tibi. Demùm versus sublun- ctus huic responsorio ex psalmo centesimoquinto sumptus est cui integer inseritur: & humilem continet peccatorum confessionem, quæ vel sola coram oculis diuinæ ma iestatis veniam consequitur. 3 In tertio responsorio, Circundederunt me viri mendaces. < Psal. 21.> Hæc verba sunt domini Iesu Christi acerbissimam passionem suam nobis declarantis: partim ex psalmo vice simoprimo, partim ex aliis psalmorum locis mysterium suæ passionis explicantibus deprompta. Dicit enim in psal- < Psal. 26.> mo vicesimoprimo. Circundederunt me vituli multi: tau- ri pingues obsederunt me. Et iterum eodem in loco. Quo- < Psal. 68.> niam circundederunt me canes multi: conciliu[m] malignan- tium obsedit me. Quòd viri mendaces illum circunstiterint: ostendit in psalmo vicesimosexto dicens. Insurrexerunt in me testes iniqui: & mentita est iniquitas sibi. Quòd vero sine causa: alio in loco psalmi declarat cum ait. Multiplicati sunt super capillos capitis mei: qui oderu[n]t me gratis, confortati sunt super me qui persecuti sunt me inimici mei iniuste: quæ non rapui tunc exoluebam Et ite < Psal. 108.> rum. Et posuerunt aduersum me mala pro bonis: & odium pro dilectione mea. Denique quòd flagellis cæsus fuerit: < Psal. 72.> etiam in psalmo testatur dicens. Et fui flagellatus tota die. Demùm Christi tam grauiter afflicti oratio ad deum patrem subiungitur. Sed tu domine defensor vindica me. Quæ ex vndecimo Hieremiæ capite deprompta videtur: vbi ait propheta in persona Christi: cuius in perferendis ob iustitiam & veritatem tribulationibus erat typus & figura. < Hier. 11.> Tu autem domine sabaoth qui iudicas iuste, & probas renes & corda: videam vltione tuam ex eis, tibi enim reuelaui causam meam. Quæ quidem expetitio vltionis à deo persecutoribus inferendæ, non ex affectu iracundiæ aut appetitu vindictæ proficiscitur: sed ex rectitudine & zelo iustitiæ, & ergo nihil habet inordinatum. At verò ver- sus huius responsorij, ex vicesimoprimo psalmo manife- ste depromitur: qui ait, quoniam tribulatio proxima est, quoniam non est qui adiuvet. < Psal. 21.> 4 In quarto responsorio. Christus resurges ex mortuis. < Rom. 6.> Ex sexto capite epistolæ sacratissimi Pauli ad Romanos: sumptum est totum hoc responsorium vsque ad versum. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0541.png
Transcription: ATR-1
EXO. 509 In quo celebratur Christi à mortuis resuscitati immortalitas & vita perpetua: amplius violentiæ mortis & molestiæ nequaquam obnoxia. Indutum est enim in eo ipsum corruptibile: incorruptionem, & mortale prius corpus immortalitatem. Posterior autem responsorij particula, quod enim viuit: viuit deo, eodem ex loco accepta est, vbi dicit Paulus. Quòd enim mortuus est peccato: mortuus est semel, quod autem viuit: viuit deo. Et intelligenda est etia[m] de Christo: sicut & præcedens, nam ipse & peccato mortu[m] est pro nobis: & deo viuit ad gloriam & viuificationem nostram. Demùm versus hic subiunctus responsorio confutationem colligit Iudæorum: qui ( vt narrat euangelium) permittente Pilato munierunt sepulchrum Christi custodibus, & lapidem obsignarunt: rati hoc modo se impedituros resurrectionem eius. Sed non est sapientia, non est prudentia, non est consilium contra dominum. Nam custodes illi posui vt resurrectioni Christi præberent obstaculum: facti sunt vel inuiti, testes eius & spectatores. Meritò igitur militibus ipsius sepulchri custodibus, à nobis fidelibus hæc in præsenti versu ingeritur quæstio: quomodo prægrandi lapide superposito ipsi sepulchro, Christum perdirunt. Et nihil milites habent quod verè respondeant: nisi si humana id virtute factum non esse quòd surrexit, sed diuina. Nam vt testis est beatus Paulus, crucifixus est Christus ex infirmitate: sed resurrexit ex virtute dei. < 1. Cor. 3. 1. Cor. 10.> Rursum ingeminata quæstione si interrogentur milites illi: quare non seruabant petram iustitiæ, id est Christum qui spiritualis est petra (vt ait Paulus) & totius iustitiæ basis: nihil iterum habent quod aptè respondeant, nisi suæ non fuisse facultatis illam seruare petram: quæ immensa virtute sua mortem contriuit, & toti mundo vitæ perénis munera reddidit. Deinde sub disunctione proponitur ipsis militibus alterutrum horum quòd aut Christum sepultum reddant: nam suæ commissum custodiæ acceperunt, quare vt depopositum restituere debent iis: qui eum fidei ipsorum crediderunt, aut quia cognoscunt certò, eum supra naturæ legem & vires verè à mortuis resurrexisse: ipsum vt deum & mortis destructorem adorent, confitentes nobiscum, cu[m] diuina virtute nunc vitam viuere immortalem. Et quoniâ primum corum quæ proposita sunt, præstare non possunt: nam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0542.png
Transcription: ATR-1
5to CANTICORVM nam id in sua no[n] est facultate, id solum reliquum est quod secundum amplectantur, Christumque vt verum deu[m] sup- pliciter adorent. 5 In quinto responsorio. Post passionem suam, Ex pri- mo capite actuum apostolorum sumptum est hoc respon- sorium, describens gloriosam Christi ascensionem, quam beat[ur] Lucas in loco supradicto latius explicat. Sanè quod post passionem Christi successerit eius ascensio, rationi fuit consonum, vt scilicet post laborem quies, post ignominia[m] gloria, & post pugnam celeberrimus succederet triu[m]phus. Sic enim & Heliam prophetam (qui zelo zelatus est pro domino deo Israel, & Christi patientis atque ascendentis gressit imaginem) legimus pri[us] variis agitatum persecutio- nibus, fuga, mortis comminatione & opprobriis, pro iusti- tia & æquitate, & demùm gravibus exanclatis laboribus, curru igneo & equis igneis in coelum esse raptum. Quòd <4. Reg. 2.> vero non protinus post resurrectionem coelos conscende- rit Christ[us], sed per dies quadraginta discipulis apparuerit præbueritque seipsum viuum in multis argumentis, vt ait <4.> Lucas, mira domini dispensatione & benignitate factum est, ad nostræ fidei confirmationem, vt resurrectionis in Christo factæ veritas solidaretur in cordibus apostoloru[m]: & ad nos vsque pertenderetur, vt qui quadraginta horis (quemadmodum perhibent) mortuus fuerat pro nobis, pro hora diem compensando, quadraginta diebus manife- stis indiciis se viuere declararet. Videntibus autem aposto- lis eleuatus est dominus in coelum, quemadmodum hic di cit litera, vt oculis conspectæ ipsius ascensionis probatio- res essent & certiores testes. Plus enim valet (vt aiunt) o- culatus testis vnus quàm auriti decem. Nubes verò luci- da Christum suscepit ab oculis apostolorum, non quidem vt necessarium illi vehiculum, qui corporeo ad ascensum non indigebat sustentaculo vel adminiculo, sed vt creatu- ra præberet obsequium creatori. Denique discessurus ab ipsis, conuesci & manducare cum eis (quamuis cibi non esset indignus) sustinuit, vt scilicet per effectu[m] comestionis (quemadmodu[m] ait Gregorius) veritas patesceret carnis. Præcepit aute[m] apostolis ne discederent à Hierosolymis ad prædicationem euangelij, ante susceptione[m] sancti spiritus, ne tanquam inermes milites prodirent ad bellum contra infestis-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0543.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 511 infestissimos hostes sine necessariis armorum munimentis sed induerentur prius virtute ex alto, & expectarent pro- missionem patris, spiritum scilicet sanctum quem promisse < Ioannis 11> rat Christus se à patre ipsis missurum, dicens. Cum autem venerit paraclitus, quem ego mittam vobis à patre, spiritu[m] veritatis, quin immò quem sacro ore Christi, deus pater eis promiserat, cum illis ait Christus. Paraclitus autem spirit[us] sanctus quem mittet pater in nomine meo, ille vos docebit omnia & suggeret vobis omnia quæcunque dixero vo bis. Et rursum. Ego rogabo patrem, & alium paraclitum < Ioan. 14.> dabit vobis, & sæpe aliis in locis, huiusmodi promissum Christus explicuit. 6 In sexto responsorio. Dum complerentur dies pentecostes. Ex secundo capite actuum apostolicorum deproptum est hoc responsorium, explicans sancti spiritus in discipulos Christi missionem visibilem, quam sanctus Lucas in loco modo adducto diffusius commemoraret, primum te- pus ipsius missionis designans cum ait tum completos esse dies pentecostes. Pentecoste quidem græcum nomen, latinè dici potest quinquagenaria, deduciturque à nomine græco penticouta, quod quinquaginta significat, quoniam hæc dies, à resurrectione domini dictat quinquaginta diebus, & penticostos Græcè, dicitur latinè quinquagesimus, vt ait Calepinus. Confirmat hoc Rabanus, ita exponens in actis apostolicis locum iam adductum. Antiquus populus pentecosten, id est quinquagesimum diem obseruabar. A die enim immolationis agni, per quem egressi sunt filij Israel de Aegypto, quinquagesimo die data est lex in igne. < Exod. 20> In nouo etiam testamento quinquagesimo die à pascha Christi eiusque resurrectione, descendit spiritus sanctus in apostolos, in igne apparens. Hæc ille. Erant autem tunc (vt dicit præsentis responsorij litera) omnes discipuli pariter, dicentes halelu ia, id est laudem deo, quia erant omnes pariter in eodem loco congregati, & perseverantes in oratione, quæ est laus dei assidua. Subito verò factus est sonus de coelo, tanquam sensibile quoddam signu[m], adue nientis sancti spiritus nuncium, vt qui omnium linguarum eloquia & sonos venit apostolos docere, in sono etiam sensibili suum voluerit aduentum manifestare. De- mum tanquam spiritus torrens repleuit totam domum, quia
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0544.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM < Esa.30.> quia & spiritus ipse sensibilis siue ventus vehemens cuius fragor audiebatur: repleuit domum ipsam materialem in qua discipuli erant congregati, & spiritus sanctus impetu sui fluminis lætificans ciuitatem dei: exuberantia gratiæ suæ repleuit ipsius domus habitatores, hic nomine domus intellectos. De qua quidem affluentia & inundatione spiritus domini dicit Esaias. Spiritus eius velut torrens inundans. Postremùm versus ipse eodem ex loco quo respon- sorium sumptus, incompletam continet sententiam: quę in actis apostolicis ita legitur completa. Et repleti sunt om- nes spiritu sancto, & coeperunt loqui variis linguis: prout spiritus sanctus dabat eloqui illis. Ex quo passu: quod hic deest sententiæ, debet suppleri. IN DIE FESTO SACRAMENTI EV- charistiæ: responsoirium. Homo quidam fecit coenam magnam & misit ser- uum suum hora coenæ dicere inuitatis ut uenirent. Quia parata sunt omnia. Versus. Venite, comedite panem meum: & bibite uinum quod miscui uobis. Quia parata sunt. In eodem festo: aliud responsoirium. 2 Respexit Helias ad caput suum, sub cinericium pa- nem: qui surgens comedit & bibit. Et ambulauit in fortitudine cibi illius: usque ad montem dei. Versus. Si quis manducauerit ex hoc pane: uiet in æternum. Et ambulauit. In eodem festo: aliud responsoirium. 3 Qui manducat meam carnem & bibit meum sangui- nem: in me manet & ego in eo. Versus. Non est alia natio tam grandis, quæ ha- beat deos appropinquantes sibi: sicut deus noster adest nobis. In me manet. In dedicatione templi. 4 Benedic domine domum istam quam ædificaui nomi- ni
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0545.png
Transcription: ATR-1
EXO. 513 ni tuo:uenientium in loco isto, Exaudi preces, in excelso solio gloriæ tuæ. Versus. Beati qui habitant in domo tua domine, in secula seculorum laudabunt te. Exaudi preces in excelso. In eodem festo, aliud responsorium. 5 Terribilis est locus iste: non est hic aliud nisi domus dei & porta cæli. Verè etenim dominus est in lo- co isto: & ego nesciebam. Versus. Cumq; euigilasset Iacob quasi de graui somno:ait. Verè etenim. De pluribus martyribus. 6 O constantia martyrum laudibus: O charitas inextin guibilis, O patientia inuincibilis, quæ licet inter pressuras persequentium uisa sit despicabilis: Inue nietur in laudem, & gloriam, & honorem, in tem pore retributionis. Versus. Nobis ergo petimus piis subueniant me- ritis: honorificati à patre qui est in cælis. Inuenie tur in laudem. IANNOTATIONES. In primo responsorio. Homo quidam fecit coenam magnam. Hoc responsorium ex de- cimoquarto capite Lucæ desumptum est: vbi dominus no- <Luc.14.> ster parabolam proponit de coena magna parata & inuita- tis recusantibus venire ad coenam, cuius expositio mysti- ca: ex homiliis illius loci & potissimum ea quæ Gregorij est, facile haberi potest. Verum ad præsentis solennitatis mysterium illam parabolam (vt hic fit) accommodando, homo ille magnam instruens coenam: Iesus Christus est, sui sacratissimi corporis & sanguinis sacramentum in vlti- ma coena instituens. Quòd sanè sacramentu[m], merito ma- gnæ coenæ nomine nuncupatur: ob magnitudinem excel- lentiæ eius & præstantiæ, quam nec lingua sufficeret ange- lica depromere. Misit autem seruum suu[m], totum scilicet a- postolorum & præconum nouæ legis coetum: vt inuitent omnes kk
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0546.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM omnes ad hanc splendidam & magnificam coenam. Immo & ipse pro sua dignatione dulciter vniuersos ad eam inuitat dicens. Venite ad me omnes qui laboratis & onerati estis: & ego rehiciam vos. Et rursum, Si quis fuit: ueniat ad me & bibat. Quid ista etiam quæso inuitatione benignius aut humanius optari queat? Qui manducat meam carnem & bibit meum sanguinem: in me manet & ego in eo. Rursum, qui manducat hunc panem: vivet in æternum, & ita de cæteris ad huius sacramenti sumptionem prouocationibus: quæ sexto capitulo euangelij Ioannis ampli[us] expromuntur. Porrò huius responsorij versus: nono capitulo <Præver. 9.> proverbiorum descriptus habetur, vbi dicit Salomo quòd sapientia ædificauit sibi domum, excidit columnas septem: immolauit victimas suas, miscuit vinu[m], proposuit mensam suam misit ancillas suas vt vocarent ad arcem: & ad moenia ciuitatis. Venite, comedite panem meum: & bibite vlnum quod miscui vobis. Acterna siquidem sapientia, nos his verbis vltimis ad suum preciosum corpus & sanguine sub specie panis & vini sumendum inuitat. Et hic passus veteris testamenti: loco noui testamenti per responsoriu[m] adducto, apta materiæ conformitate & conuenientia respondet. 2 In secundo responsorio. Respexit Helias ad caput suum. Ex tertij libri Regum capite decimonono sumpta <3. Reg. 19.> est huius responsorij historia: præsenti loco valde congruens. Nempe per Heliam defatigatum & sopore oppressu[m], intelligitur mystice homo præsentis vitæ peregrinatione transigens: labore tamen rectè agendi lassatus & torpens ignauia. Per panem verò subcinericium, accipitur sacratissimum Christi corpus: igne seruidæ charitatis & tribulationis in ara crucis concoctum sub humanæ fragilitatis cineribus. Per ambulationem verò Heliæ sumpto cibo corroborati, vsque ad montem dei Oreb: innuitur quòd virtute sanctissimi sacramenti eucharistiæ sumpti pro viatico, perducitur homo prius imbecillis vsque ad motem superne ciuitatis vbi clara dei præstatur visio. Respondet autem huic sententiæ magna affinitate versus præsentis responsorij ex sexto Ioannis capite sumptus, & figuram ipsam in responsorio assignatam in suam referens veritatem: vt te vivificum & supercælestem panem. Quin immò id studiosè in omnibus responsoriis huius celeberrimæ solennitatis à sancto
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0547.png
Transcription: ATR-1
EXPO: 519 d sancto Thoma Aquinate eximio totius officij ecclesiastici (quod hodierna decantat celebritas) authore, est obser- uatum: vt quodque responsorium ex aliquo veteris testa- menti passu desumptum sit: & versus ex aliquo noui, testa- menti loco, aut ediuerso, & hic illi magna co[n]cinnitate sen tentiaque conformitate convenientissime adaptetur at- que congruat, vt tria huc adducta illius solennitatis respo[n]soria: manifesto produnt indicio. 3 In tertio responsorio. Qui manducat meam carnem. Ex sexto Ioannis capite sumptum id responsorium ostendit singularem & præcipuum fructum sumptionis huius augustissimi sacramenti: qui est vnio & insitio sumentis cu[m] deo, reciproca immanentia Christi in eo. Quid autem ho- mini optatius aut foelicius obtingere potest: quàm quòd in Christo maneat & Christus in eo? vt non tam ipse utuat, quam viuat in ipso Christus: vt vnus cum eo sit spiritus, & arctissimo amoris glutino illi astrictus. < Deut. 4.> Porrò commendat hanc dei propinquitatem ad nos, apertius huic responso- rio subiunctus versus: ex Deuteronomij quarto capitulo sumptus, vbi Moyses ad populum Israel verba faciens, o- stendit nullas gentium nationes ita deos suos habere sibi præsentes: sicut deus Hebræorum adest populo suo, cui & legem dedit & ceremonias atque iudicia: certis definita re- < Baruch 3> gulis. Verum longè propinquior quàm populo Israeliti- co factus est nobis deus noster: quòd humanam indut[us] car nem in terris visus est: & cum hominibus conversatus. Sed maximè omnium, & omnino factus est nobis propinquus: cum seipsum nobis in salutarem exhibuit cibum & potum non qui in nostram conuertatur substantiam: sed qui nos sibi inserat, arctius astringat, suæque diuinitatis participa- tionem nobis intima illa vnione coniunctioneque com- municet. Si igitur filij Israel sub nube tantum degentes & vmbra futurorum bonorum, id verè de deo dixe- runt quòd præsentior (vt ita dixerim) ipsis erat quàm quicunque diu nationum suis cultoribus: multo valentio- re iure nos Christiani de profusissima Christi in nos & indulgentissima benignitate gratias agentes: decantare deo ex intimo cordis affectu debemus. Non est alia natio tam grandis, quæ habeat deos appropinquantes sibi, si- cut deus noster adest nobis. Si quidem se nobis admirabili kk ij dispen
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0548.png
Transcription: ATR-1
CANTICORVM dispensatione & condescensione, videndum exhibet & co- trectandum: & quod amplius est, pro nostræ peregrinationis viatico degustandum & manducandum: vt nos penitus <Lev. 26.> sibi inserat. Habitat item in medio nostri & inambulat in- ter nos admiranda dignatione: ne desiciamus in via, sociu[m] se præbés nobis & ducem huius an fractuosi itineris, quod magni muneris loco, populo Israel ante promiserat: sed id promissum in nobis perfectè compleuit. Neque id quidem exiguo temporis spacio præstat quòd assit nobis: sed secundum pollicitationem suam nobiscum est omnibus diebus vsque ad consummationem seculi, & secundum suæ diuini tatis omnia circumambientem præsentiam, & secundum preciosi corporis & sanguinis sui mysterium: in salutarem cibum animæ & medicinam efficacissimam nobis relictu[m]. <3. Reg. 8.> 4 In quarto responsorio. Benedic domine domum istam. Ex tertij Regum octauo capite & secundi Paralipomenon capite sexto, sumptum est hoc responserium & particula quædam videtur illius præclaræ orationis: quam Salomo in dedicatione templi Hierosolymitani à se magnificè exstructi ad deum profudit, vbi inter cætera ita precatur. Audi hymnum & orationem quam seruus tuus orat coram te hodie: vt sint oculi tui aperti super domum hanc no[n] este ac die. Exaudias deprecationem servi tui: & populi tui Israel, quodcunque orauerit in loco isto: exaudies in loco habitaculi tui in cælo, & cum exaudieris: propitius eris. Et rursum. Quicunque orauerit in loco isto: exaudi de habitaculo tuo, id est de cælis, & propitiare. Verum illa dedicatio templi Salomonis, quædam erat imago & figura dedicationis templorum in noua lege constitutæ: & ex illa tanquam effigie quadam rudi & repræsentatione tenui, deductæ. Proinde sancta ecclesia in templi dedicatione eadem (qua Salomon) vtitur orationis forma. Petitque diui nam benedictionem ipsi tabernaculo dei infundi: & omnium illic vota ferentium orationes exaudiri. At verò quoniam templum dei in præsentis vitæ incolatu extractum: quædam est figura supernæ domus beatorum in cælis, vt in præcedente libro dictum est in explanatione hymni. Vrbs beata Hierusalem, idcirco versus hui[us] responsorij ex psalmo octuagesimotertio sumptus: beatos eos prædicat qui in domo dei cælesti habitant quoniam iuge & perpetuum eo- rum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0549.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 517 rum officium erit: diuinę laudis pronunciatio ac iubilatio. < Gen. 28.> 5 In quinto responsorio. Terribilis est locus iste. Ex vi cesimooctauo Geneseos capite id sumptum est responsori- um, continens verba Iacob admiranus sanctitatem loci in quo dormierat & visionem cælitus factam habuerat de sca la in cælum erecta, cui dominum vidit innixum, & ange- los ascendentes & descendentes. Tunc enim pauens & tre mens ob loci reverentiam & dei venerationem: in hæc ver ba prorupit attonitus, terribilis est locus iste, id est metu- endus, venerandus, & summo in honore habendus. Veru[m] quoniam tunc Iacob erexit lapidem in titulum fundens o- leum desuper & dicens, hic locus vocabitur domus dei & porta cæli: ibi quoquo pacto gessit imaginem expressitque speciem dedicationis templorum, in evangelica lege insti- tutæ. Idcirco ipsius Iacob verba rectè itidem applicantur ad consecrationem delubrorum. Et de vnoquoque illoru[m] locorum divino obsequio dedicatorum: verè dicit ecclesia figuram ad veritatem transferens, terribilis est locus iste: magnaque; veneratione colendus, non est hic aliud: nisi lo cus habitationis gloriæ dei. Reliqua verò verba responso- rij: ad Iacob stupore miraculi attonitum sunt referenda, si cut versus ipse subiunctus satis indicat. < Cant. 8.> 6 In sexto responsorio. O constantia martyrum lauda- bilis. Hoc responsorium elegas admodum & suave, fertur composuisse Robertus rex Franciæ: vir non minus litera- rum & virtutum splendore quàm regla dignitate spectabi lis. In cuius responsorij fronte allusisse dicitur ad nomen reginæ vxoris suæ, quæ Constantia vocabatur: præfigen- do id nomen (communiter tamen sumptum) in capite sui operis. In eo autem cum ingeminata semel & iterum admi ratione magnopere extollit inuictam sanctorum martyru[m] constantiam: nullis fractam persecutionibus aut concus- sum tormentis. Charitatem etiam illorum inextinctam: mirificæ effert, multæ enim tribulationum aquæ non po- tuerunt extinguere charitatem: flagrantius exæstantem in cordibus eorum. Prædicat item illorum insignem pati- entiam: nullis evictam pressuris aut prostratam erumnis. < Sap. 3.> Nam quanvis illa haberetur despectui à persequentibus, quando visi sunt oculis insipientiu[m] mori, & cu[m] vitæ præsen- tis occasu extingui: ipsa tamen præclaro ornabitur præ- kk iij mio:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0550.png
Transcription: ATR-1
EXPO. DE HOR ARVM ECCLESIASTI- carum numero ac denominationibus: & primum de officio matutino. Ecclesiastica constitutione sancitum est, se ptena[m] quotidie laudem in officio divino exoluendu[m] esse: secundu[m] illud propheticu[m] < Psal. 118.> verbu[m], noui testamenti ritu[m] & gratia[m] de- promens. Septies in die laude[m] dixi tibi: su per iudicia iustitiæ tuæ. Et id quidem rationabiliter. Na[m] oratio ad deu[m]: nostra est ar- matura qua pugnemus contra dæmones, hostes nostros spi rituales eosq[ue]; adiutore deo vincam[us], sicut Moyses legitur < Exod. 17.> oratione expassisq[ue]; manib[us] certasse co[n]tra Amalech: & de- mu[m] in fuga[m] e[ss]e conuertisse. Hostis aut noster antiqu[us] vides < Lucas. 11.> se ab homine expullum, assumere nititur, septe[m] alios spus nequiores se, vt ingress[us] locu[m] vnde exiuit habitet ibi, & fa ciat nouissima illi[us] pelora prioribus. Atqui co[n]tra septe[m] il- los spus nequa[m] & immudos no[n] possum[us] prequalere: nisi se- ptiformi gratia spus sancti adiuti, & muniti co[n]tra hostiles < insidias.> Itaq[ue]; ad impetrandu[m] gratia[m] septeplicis spus sancti < Itaq[ue]> in hac lucta & pugna difficili: septena[m] laudis decantatione[m] quotidie deo exoluenda[m] ecclesia sancta instituit. Et cu[m] vi- ctoria potiti fuerim[us]: ad agedas deo gratias, cui[us] septiformi < Itaq[ue]> dono cuasimus hoste superiores, vtq[ue]; id totu[m] bonu[m] ipsi referamus acceptu[m]: septies deo sacrificiu[m] laudis quotidie < Itaq[ue]> offerim[us]. Est enim septen[us] numer[us]: sacer admodu[m], & ma- gnoru[m] vtriusq[ue]; testamenti mysterioru[m] significatiu[m]: vt stu- < Itaq[ue]> diosi sacrorum eloquitorum pertractatores diligentius in- dagat & discutiunt. Porrò in ei[us] rei figurâ: Iosue dux popu < Itaq[ue]> li Israelitici post Moysem co[n]tra vrbé Hiericontina[m] (quæ ty < Itaq[ue]> pum gerebat dæmonicæ ciuitatis) pugnatur[us]: septe[m] diebus < Itaq[ue]> eâ circuisse legitur, septe[m] quoq[ue]; sacerdotib[us] co[m]misisse mu- < Itaq[ue]> n[us]: vt septe[m] tubarum clangoribus eam oppugnarent. Quo- < Itaq[ue]> rum postremo, muri vrbis corruerunt: & facta est populo < Itaq[ue]> dei in direptionem. Dicuntur autem septem illæ horæ of- < Itaq[ue]> ficij ecclesiastici, canonicæ: id est regulares (Canon enim < Itaq[ue]> græcè: regulam latine significat) quoniam regulari san- < Itaq[ue]> ctione à sacris patribus institutæ sunt & obseruatæ. kk iiij Primum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0551.png
Transcription: ATR-1
520 HORARVM < Psal. 118> Primum quidem horum septem officiorum ecclesiasticorum, est officium matutinum: quod ex primaria primitivâque ordinatioe, media nocte celebrari est solitum, secundum illud prophetæ verbum. Media nocte surgebam < Exod. 12> ad consitendum tibi: super iudicia iustitiæ tuæ. Tum quòd < Sapien. 18> nocte intempesta, primogenita Aegyptiorum ab angelo percussore sunt interfecta: & Israelitici populi primogenita à deo saluata, secundum illud dictum libri Sapientiæ. Cum quietum silentium contineret omnia, & nox: in suo cursu medium iter haberet: omnipotês sermo tuus domine exiliens de cælo, à regalibus sedibus durus debellator in mediam extermini j terram prosiliuit. Quod ad litterâ intelligitur de tempore interfectionis primogenitorum Aegypti, vt sequens ibi sententia liquido monstrat: quanuis secundo loco etiam in vsu & officio ecclesiastico applicetur supradictum libri sapientiæ verbum ad horam natuitatis dominicæ. Tum quòd eo tempore mediæ noctis Christus pro nobis de virgine deipara natus est, & immi nente hora passionis à Iudæis in horto captus ac traditus in manus peccatorum, vt vos de manu peccatoris libera- ret. In horum itaque beneficiorum commemorationem, officium matutinu[m] mediæ noctis spacio decantari ex primæuo more est solitum: qui adhuc multis in locis obser- uatur. Huius rei argumento est quòd ipsius officij matutini partes complectentes certum psalmorum numerum cum lectionibus & responsoriis nocturnoru[m] nomine nûcupantur. vt primum nocturnum, secundum, & tertium: à nocte scilicet nocturnóque tempore, in quo decantari solent. Verum te pescente cordis humani in deum ardore, & seruido devotionis affectu refrigescête: in plerisque nûc locis officium matutinum primo mane celebratur sub auroram, & inde nomen sortitur. Matuta enim: apud Latinos auroram significat. vnde matutinum tempus dicitur: < Psal. 62> quod primo mane trâfigitur. Sed neque hoc scripturæ caret authoritate: quo fulciri possit aut coprobari. Dicit enî < Eccl. 39> p[ro]pheta in psal. Deus Deus me: ad te de luce vigilo. & in matutinis meditabor in te. Ecclesiastic[us] itidè de viro iusto. Iustus cor suu[m] tradet ad vigilandu[m] diluculo: ad dominum < Sap. 16> qui fecit illum. Denique Salomon in libro Sapientiæ. Oportet præuenire solem ad benedictionem tuam: & suid
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0552.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 521 ad ortum lucis te adorare. 3 1 Porrò in huius solius officij exordio præponitur ille versus psalmi quinquage simi. Domine labia mea aperies: & os meum annunciabit laudem tuâ. < Psal. 50> Quoniâ illud, principiu[m] est diuinę laudis totius diei. Idcirco in eo præsertim petimus & pro illa matutina & reliqua illius diei rite exoluêda laude, labia nostra non tâ oris q[uæ] cordis nobis à domino aperiri: vt digne laudem eius annunciemus, & non faciamus vt illi: de quibus < Esa. 29> conqueritur dominus per prophetam. Populus hic labiis me honorat: cor autem eorum longe est à me. Et merito quidem id petimus, quoniam nisi ipse dominus nostra aperiat labia, & gratiam præstet ipsum pro dignitate laudâ di: non erit grata diuinis auribus neque accepta laus nostra. < Psal. 69> Cæterùm subiungitur supradicto versui continuo hic versus psalmi sexagesiminoni. Deus in adiutorium meum intende: domine ad adiuvandum me festina. Qui & omnium horarum canonicarum præponitur initio: ad impetrandam dei præsentem gratiam & opem, sine qua nihil omnino facere possumus. Itaque hoc versu nostram confientes fragilitatem, & bene agendi ex nobis insufficientiam: diuinum sedulo imploramus auxiliu[m], cuius adiutorio debitas & gratas ei laudes offeramus. Quemadmodum & in omnium horarum fine: subnectitur ex institutione ecclesiastica, ea gratiaru[m] actio. Benedicamus domino: deo gratias. Per quam de absoluta dei adiutorio laude, perfectâque cuiusque horarum co[m]pletione gratias agimus. Et ita ad illum qui alpha est & , principium & finis, in primordio horarum canonicarum & exitu per piam invocatione conuertimur: mysticumque & spiritualem co[m]plemus circulu[m], regressi demu[m] in eum à quo coepimus exordium. Quid signet dictio Halelu ia, quid Homilia, quid etiam particula Amen nobis indicet. 4 Voniam in principio officij matutini & cuiusq; cæterarum horarum canonicarum: post superdi uinæ trinitatis laudem in concilio Nicæno instituta, scilicet gloria patri & filio, & spiritui sancto, subiungitur dictio, halelu ia, & in vsu ecclesiastico sæpius
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0553.png
Transcription: ATR-1
HORARVM pius eadem repetitur ac replicatur, quid dictio illa signet noscere operæ precium est. Sane qui linguæ hebreæ periti sunt illiusque leges & docum[m]eta callent: censent id vocabulum duas in se dictiones integras complecti. quarum prior est trisyllaba: in principio aspirata, & in secunda syllaba per simplex I scribenda, sic. Halelu. Secunda verò dictio, apud Hebræos monosyllaba est: nam i & a coalescuit apud eos in vnam syllabam. apud grecos verò, posterior illa dictio disyllaba est: quòd hi duas illas vocales i & a semper seiunctim & separatim proferunt. Latini verò in prædictæ dictionis prolatione secundum vulgatum vsum Græcorum morem magis imitantur, Significat aute[m] halelu ia: tantundem, sicut laudate dominu[m] nam halelu, verbum hebræum: laudate signat. ia verò: nomen dei est significans dominum. vt diligenter annotavit noster Iacobus Stapulensis in expositione psalmi centesimi decimi. Est autem illud nomen, à sacris eloquiis sumptum: in quibus impermutatum exprimitur ad insinuandam dei laudem. <Thob.13> vt in decimotertio capite Thobiæ. Ex lapide candido & mundo omnes plateæ eius sternetur: & per vicos eius halelu ia cantabitur. Et in Apocalypsi capite decimonono. <Apoca.19> Post hæc audui quasi vocem magnam tubarum mukaru[m] in cælo dicentium halelu ia. laus & gloria & virtus: deo nostra est. Et paulo post. Et iterum dixerunt: halelu ia. Rursum eodem loco. Et audui quasi voce[m] tubæ magnæ, & sicut vocem aquarum multarum, & sicut vocem tonitruorum magnorum, dicentium, halelu ia, quoniam regnauit dominus deus noster omnipotens. Verum toto tempore intermedio à quinquagesima vsque ad pascha, sancta ecclesia prætermittit illud canticum lætitiæ: vt luctum poenitentiæ pro peccatis expiandis assumat, prohibetque ipsum in officio ecclesiastico certis illis diebus dici. Sed eius loco subiungit in singularum horarum principio: post superbenedictæ trinitas præconium. Laus tibi domine: rex æternæ gloriæ. Quæ quidem sententia, latinè ferè ide explicat, quod dictio halelu ia hebraicæ, hoc vno excepto: quòd hebraica illa vox exhotatur fideles ad laudâdum dominum. Latina verò sententia illius vicaria, dirigens ad deum sermonem: petit laudem illi exhiberi ac impendi. Rursum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0554.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 523 Rursum quoniam in officio matutino plerunque euange licæ lectioni subnectitur expositio illius, ab aliquo sacro doctore sumpta, quæ homilia vulgo nuncupatur: quid id signet nomen, etiam operæ precium est dinoscere. Homilia dicitur colloquium vel sermo ad populum: aliquem sanctæ scripturæ locum explanans. Descenditque à verbo Græco omileo: quod sermocinari & colloqui signat. Hieronymus ad Heraclium. D[omi]n[u]s supplere cupimus ea quæ ab Origene operata sunt: sicut in homiliis vel oratiunculis in Genesim & Exodum secimus. Inde deducitur adiectionum homiliacus: quod significat aliquid ad homiliu[m] pertiuens. Idem Hieronymus. Quem laboré idcirco suscepimus: ne pulsatæ quæstiones & relictæ (quod homiliaco dicendi genere ab illo sæpe fieri assolet) latino lectori fastidium generarent. Itaque homilia beati Augustini, Hieronymi, aut cuiusuis sacrorum doctorum de lectione evangelica: est sermo illius de euangelio antè lecto, sententiæ ipsius explanotorius. Debet auté illud nomé à latinis per i in secunda syllaba scribi semper & proferri, quoniam apud Græcos eo in loco scribitur per iota: quod nunqua[m] in e mutatur cum græca dictio transit in latinam, sed impermutatum manet & scriptura & sono. 6 Demùm quoniam in fine orationis matutinæ & omnium orationum ecclesiasticaru[m] subiungitur dictio Amé: quidnam etiam illa significet non est silentio prætereundum. Scire igitur par est, eam dictione in calce orationu[m] positam, optâris esse particulam: & significare idem quod fiat, siue compleatur illud quod in oratione ante dicta postulatum est. In qua quidem significatione: sæpius in sanctis sumitur eloquiis, vt Deuteronomij vicesimoseptimo capite iteru[m] atque iteru[m] hæc sententia repetitur ad singulas maledictiones inibi expressas. Et respondebit omnis populus & dicet. Amen. Etiam Tobię capite non post imprecationem benedictionum à Gabelo Tobiæ iuniori factu[m]: < Deut. 27> subiungit sacra illa historia. Cumque omnes dixissent amen: accesserunt ad conuiuiu[m]. Præter hanc autem significationem ea dictio in sacris euangeliis alteram habet admodum frequentem acceptionem: qua assertoria est particula siue affirmatoria, tantum valens sicut vere. Et peculiari ter à domino nostro Iesu Christo (qui summa veritas est)
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0555.png
Transcription: ATR-1
HORARVM 524 est) sæpius nominata legitur in sacra euangelicæ doctrinę explicatione: ad assertionem eorum quæ protulit. Apud tres quidem priores euangelistas in singulis sentetius quibus inseritur: vnice & semel posita, vt amen dico tibi, amen dico vobis, Apud beatum verò loanem: semper in eadem sententia, geminata, vt amen amen dico vobis. Cæterum propter reverentiam & venerationem assertionis divinæ veritatis: noluerunt interpretes vocem illa[m] amen in alienam transferre linguam, sed eam hebræam vt est dimiserunt, quatenus in illa, integrè sicut à domino pro lata est dimissa: honoraremus syncerius summam & diuinam veritatem, ea dictione nobis assertam atque co[m]probatam. 7 Drima, tertia, sexta & nona. <Matth.27> Primæ horæ officium circa solis ortum celebrari ex instituto ecclesiastico est solitu[m]: in commemoratione quòd ea hora Christus à Iudæis Pilato traditus est, quemadmodum perhibet Matthæus dicens. Mane autem facto, concilium inierunt omnes principes sacerdotum & seniores populi adversus Iesum: vt eum morti traderent. Et vinctum adduxerum eum, & tradiderunt Pontio Pilato præsidi. Idem quoque perhibent Marcus & Ioannes. Eadem itidem hora, angelus stola candida coopertus nunciauit mulieribus ad sepulchrum Christi visitandu[m] progressis: ipsum à mortuis resurrexisse. Et valde mane (inquit Marcus) vna sabbatorum veniunt ad monum[en]tum: orto iam sole. Rursum eadem hora Christus post resurrectione discipulis frustra in piscatione tota nocte occupatis apparuit: in littore maris consistens, & an pulmètarium haberent interrogans, vt ostendit Ioannes dices. Mane autem iam facto: stetit Iesus in littore, non tamen cognouerunt discipuli quia Iesus esset. Demùm circa eandem horam dominus pro sua dignatione in templum venire est solitus: ad docendum populum, quemadmodum ait Ioannes. Iesus autem perrexit in montem Oliueti, & diluculo iterum venit in templum: & omnis populus venit ad eum, & sedens docebat eos Denique inter diurnas horas (nam matutinum officium: nocturno magis tempori
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0556.png
Transcription: ATR-1
EXO. 515 ti assignatur) primit[ur] deo laus in officio primæ persoluitur, & in eo sucûdum euangelicum monitum, primu[m] quæritur regnum dei & iustitia eius, ideo in ecclesiasticum officium: primæ nuncupationem merito sibi assumit. < Matth. 6> 8 At verò hora tertia deo laus ex instituto ecclesiastico; exoluitur, in recordationem mysterij dominicæ passionis: quòd ea hora linguis Iudæorum succlam[m]atium ad Pilatum vt Christus crucifigeretur, ipse crucifixus est: vt ait Marcus. Erat autem (inquit) hora tertia: & crucifixerunt eum. Perhibent auté alij evangelistæ, quòd hora sexta cruci affixus sit Christus: quoniam de ipso crucifixionis actu loquutur. Marcus autem de improbo Iudæorum conatu & studio facit sermonem: quo importunis clamori bus & linguæ procacitate renitentem Pilatum impellere tentarût in Christi crucifixione[m], & demum inualuerût voces eoru[m]. Eade[m] etia[m] hora scilicet tertia, spiritus sanctus in ignearum linguarum forma descendit in discipulos: ipsosque reddidit celeberrimos euangelicæ legis præcones, quemadmodum beatus Petrus inundante spiritus gratia plenus: ait ad irridentes Iudæos. Non enim (vt æstimatis) < Act. 2> hi ebrij sunt: cum sit hora dici tertia. Neque eâ quæ proxime sequitur primam horam: in ecclesiasticoru[m] officiorum designando tempore, secundam appellare quis rectè possit, tum quòd hic non attendendus est naturalis numeorum ordo & continuus, secundum quem primo secundum subiungitur, secudo tertium, & tertio quartum: quæadmodum is ordo obseruatur in supputandis horis horologiorum, sed solum aduertenda est illarum horaru[m] denominatio, quæ in sacris literis manifestius sunt annotatæ: & in quibus aliquod mysterium aut veteris aut novæ legis peractum legitur. Secunda autem hora, neque in sanctis scripturis celebrata inuenitur: neque in ea aliquod præcipium aut insigne redemptionis nostræ sacrametum memoratur fuisse completum. Eadem etiam ratione neque quarta neque quinta hora, aut reliquæ cõtinuato naturali ordine numerandi occurentes: hîc quæritandæ sunt aut nominandæ. Quoniam hic non de horariis temporu[m] spaciiis sit sermo: cum vna hora ecclesiastici officij, tres fere horas temporarias & trium horarum horologij complectatur interualla, vt hora prima ecclesiastica: secundu[m] nostræ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0557.png
Transcription: ATR-1
HORARVM stræ computationis ritum continet horam sextam, septimam, & octauam téporis matutini. Hora tertia officij canonici: comprehendit horam nonam, decimam, & vndecimam ante meridianam. Hora sexta canonica complectitur horam duodecimam meridianam similiter & primam, & secundam pomeridianam. Denique hora nona ecclesiastici officij: ambit & constringit horam tertiam, quartam, & quintam pomeridianas. < Ioan. 19> 9 Porrò hora sexta persoluuntur deo quotidianæ laudes: in memoriam eximiæ illius charitatis qua pro nostra < Luc. 23> redemptione ea hora cruci est affixus, quemadmodum dicit Ioannes. Erat aute parasceue paschæ: hora quasi sexta. < Matth. 23> Et Lucas. Erat autem fere hora sexta. Et tunc etiam subito obortæ sunt (vt ait Matthæus & Lucas) tenebræ per viuersam terram ab hora sexta vsque ad nona, vt sol pullus & ater suo lumine contracto: suum & omnium visus fuerit eluxisse conditorem. Rursum eadem sacra annotatur hora, qua dominus noster volens ostendere nostræ salutis desiderium quo flagrabat: à muliere Samaritana aquam petiuit, & illi suæ salutaris doctrinæ (& per illam Samaritanis omnibus) fluenta communicauit, sui cognitionem quòd esset vere salvator mundi: ipsis elargiens, atque sub illoru[m] typo, se in sexta ætate toti mudo per susceptam carnis dispensationem benignius manifestans: salvatoremque declarans. Non subticuit id diuinus evangelista Ioannes: cum ait. Erat autem ibi fons Iacob. Iesus autem fatigatus ex itinere: sedebat sic super fontem. Hora autem erat quasi sexta. Venit mulier de Samaria: haurire aquam Eadem denique hora beatissimus Petrus orationi intentus, visionem habuit de populo gentium in vnum ecclesiæ finum per fidem co[n]gregando: eum vidit lintheum descendens de cælo pleno quadrupedibus, volatilibus & reptilibus, quemadmodum & acta apostoloru[m] testantur: Ascendit (inquunt) Petrus in superiora vt ora- ret: circa horam sextam. < Ioan. 4> 10 Demùm hora nona quotidianis laudibus sancta ecclesia deum co[n]celebrat, in memoriam amarissimæ mortis domini: quam illa hora pro nobis perpessus est. Nam vt sacri scribunt evangelistæ: circa horam nonam clamâs voce magna expirauit. Circa eandem etiam horam des- cendit
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0558.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 517 cendit ad inferna: vt sanctos inde patres liberaret, & de principe huius mudi triu[m]pharet. Denique vnus militum circa eandem horam lancea latus eius aperuit: & c[on]tinuò exiuit sanguis & aqua in remissionem peccatoru[m] nostrorum. < Act. 3> Eade[m] quoque hora discipuli domini ad orationem conuenire sunt soliti: quemadmodum acta perhibent apostolica de Petro & Ioanne, quòd ascendebant in templum ad horam orationis nonam, & tunc vir mendicus qui ab vtero matris suæ claudus fuerat: in nomine domini nostri Iesu Christi secudum Petri verbum illico sanatus est, & recte ambulauit: ad confirmandam fidem credentium, & ad conversionem increduloru[m]. Porrò de mysteriis horæ tertiæ, sextæ, & nonæ præclare quoque disserit venerabilis & eximius pater Ioannes Cassianus in libro tertio de institutis monachoru[m] capite secundo, permulta his quæ dicta sunt consimilia referens. De officio uepertino et completorij. < 11> V Esperas dici plærunque autumant à vespere stella: quæ in crepusculo apparere solet, & dici extremitatem nunciare, quoniam circa declinationem dici & finem: officium verpertinum celebrari est institutum. < Luc. 19> Et id quidem in memoriam depositionis domini de cruce: circa illam horam à venerabili & pio Ioseph atq; Nicodemo, permittente Pilato factam. < Matth. 26> Etiam in recordationem institutionis sanctissimi sacramenti eucharistia. quod vespere facto post manducationem agni paschalis typici, coram discipulis suis in vltima coena dominus instituit, vt perhibent euagelistæ. Præterea circa eande[m] horam duobus discipulis euntibus in Emaus apparuit dominus post resurrectione in specie & forma peregrini: scripturarum interpretatione eos illuminauit, & demu[m] in fractione panis se illis exhibuit cognoscendum. < Luc. 24> Mane (inqui[n]t illi ad dominum: iam eloquiis eius inflammati) nobiscum domine: quoniam aduesperascit, & inclinata est iam dies. < 12> Completorium verò dictum putant: q[ui] in eo compleatur officium quotidianæ laudis, deo ab ecclesia exoluêdæ, quandoquidè absoluto completorio: nullu[m] aliud superest illius
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0559.png
Transcription: ATR-1
HORARVM < Matth. 27> illius diei peragendum orationis sacrificium. Celebratur autem & id postremo loco: in memoriam sepulturæ domini, quæ reverenter & devote illi exhibita est cum aro- < Matth. 27> matibus & sindone munda circa ipsius dici terminu[m]: quæ- admodum testantur evangelistæ. Circa eandem etiam horam completorij dominus noster deuicta morte iam redi uiuus, discipulis in domo ob metum Iudæorum clausis apparuit: & suæ resurrectionis testimonia certissima in osté sione manuum & lateris, manducatione, locutione, & cæteris argumentis præbuit, quemadmodum scribit Ioanes < Ioan. 20> dicens. Cù sero esset die illo vna sabbatorum, & fores essent clausa vbi erant discipuli co[n]gregati propter metum Iudæorum: venit Iesus & stetit in medio, & dixit eis, pax vobis. Porrò ipsius completorij officium inchoarur præter morem cæteroru[m], ab eo versu psalmi octogesimiquarti. < Psal. 84> Conuerte nos deus salutaris noster: & auerte iram tuâ ad nobis, vt per illum in fronte huius completoriæ orationis petamus à deo si in diurnis actibus (qui iam propemo dû sunt transacti & completi) ab eo sumus auersi per culpam, & cogitatu maligno verbo aut opere ipsum in die offendimus: nos iterum ad se conuertat, animum nostru[m] secularibus distractum curis, ac terrenis occupatu[m] negociis ad se reuocet & colligat: irâmque suam quam meremur ob commissa in die peccata, à nobis benignius auertat ac moueat. Cæterum hæc quæ de canonicarum horaru[m] ratione paucis perstrinximus: diffusius & latius pertracta[m] tur in opere, quod inscribitur rationale diuinorum officiorum. Cuius author in quinto illius voluminis libro am plam facit determinationem de septem horum canonicarum officiis: omnium quæ in iis sunt rationem exacte & particulatim reddens. Qui igitur plura de his quàm in præsentia afferutur nolcere cupit: ad eum recurrat locu[m], ex quo & nosipsi multa hic delumplimus. De uariis eorum denominationibus qui ad ecclesiam spectant: aut ab eius gremiosunt separati. < A> At quoniam partim sanctis literis, partim verò in sacris authoribus qui piis operibus & scriptis suis eloquia domini elucidaru[n]t passim occurru[n]t variis nomini-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0560.png
Transcription: ATR-1
EXO. 519 nominibus nucupati qui aliquod in ecclesiæ munus obeu[n]t certumque in ea gradum constituunt, aut qui ab ecclesiæ sinu ob incredulitatem aut pravitate sunt reiectitij & se- parati: age nunc illarum denominationum rationem vel perfunctoriæ reddamus, declaraturi (vt à nobis efflagitatum est) qui dicu[n]tur catechumini, neophyti, energumini, a[utem] pænitentes, ministri, plebs sancta, monachi, pagani, insideles, schismatici, hæretici, ludæi, & Hebræi. Catechumini. 13 Catechumini dicu[n]tur qui sacrae fidei mysteria sunt edocti, & quid credere debeant instructi. nondum tamen salutaribus vndis baptismi abluti, neque in Christo rege- nerati. Nempe in primitiua ecclesia cum adulti sacramen- tum baptismatis suscepturi erant: antè per aliquot tempo ra edoceba[n]tur sacrae fidei articulos, & quid piè de deo sen tiendum: secundum symboli apostolici regulam erudieba[n]tur. Quandiu igitur instituebantur his sacris documentis antequam baptismum perciperent: dicebantur catechu- mini. Vt legitur beatus Martinus adhuc catechuminus: ve ste pauperem, & in paupere Christum contexisse. Venit- que id græcum nomen à verbo catechizo, as, are: quod si- gnificat doceo, instruo in fide, erudio, quo quidem beatus Paulus vtitur ad Galatas scribens: cum a[n]i[m]t. Communicet auté is qui catechizatur verbo: ei qui se catechizat in om nibus bonis. Gala. 6 Neophyti. 14 Neophyti dicuntur: quid de nouo ad fidem sunt co- uersi, & recens eius sacramentis se addixeru[n]t: quasi nouu[m] fidei germen & noua planta, nouiterve plantati. Neos e- nim Græcinou[m] dicunt: phyton verò plantam. Vnde Hie ronymus contra Luciferianum. Nescis & laicos & cleri- cos vnum habere Christum: nec alium neophytis, aliu[m] e- piscopis esse deum? Et apostolus ad Timotheum scribens: prohibet neophytum in episcopum ordinari. Non neo- phytum (inquit) ne in superbiam elatus: in iudicium inci- dat diaboli. I. Timot. 3 Energumini. 15 Energumini dicuntur qui ab Immundis spiritibus vexantur: & corporali afflictione torquentur, ita dicti ab euergeo verbo græco: quod agere significat & mouere: Apud Latinos verò: arreptitij, laruati, siue (vt vulgari v- tar nomine) dæmoniaci appellantur. Qualis fuit ille Co- rinthius, qui ob incestum ab apostolo traditus fuit Satha II na
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0561.png
Transcription: ATR-1
HORARVM næ in interitum carnis, vt spiritus eius saluus fieret, quæ ad modum Paulus ad Corinthios scribit. Quales & illi: quos dominus noster in euangelio & discipuli eius à vexatio- ne dæmonum virtute diuini nominis liberarunt. Apostata. 16 Apollatæ sunt, qui à fide quam professi sunt discedunt, ad infidelitatem aut horrenda flagitia dei legibus contraria publice prolapsi. Vt qui fidem Christi abnegat: ad iudæismum aut Machometricam spurcitiam decumbentes, aut qui foedis libidinibus aut cupiditatibus cæteris se contaminant, incestuosi, notorij concubinarij, venefici, magici, vsurarij: & aliis grauibus criminibus palam implicati. Ita autem dicuntur nomine græco ab apostasia: quæ desertionem, defectionemque à fide signat, quasi desortores castrorum dei & ad hostiles acies transfugæ. Inde apostatare, est fidem Christi susceptam deserere & ab ea deficere: aut etiam à rectitudine æquitatis atque lustitiæ discidere. Vnde ecclesiasticus. Vinum & mulieres apostatare faciunt saplentes: & arguunt sensatos. Eccl. 19 17 Poenitentes sunt qui à grauibus quæ antè comiserunt peccatis pedem reuocantes: publicam in totius ecclesiæ conspectu poenitetiam agunt, petentes Christo reconciliari & rursum ecclesiastico coetui (à quo per nequitiam sunt prolapsi) inseri atque coniungi. Nempe in prima ecclesiæ constitutione plærunque ob enormia & infanda peccata, publica peccatoribus imponebatur poenitentia: ad sui humiliationem aliorumque exemplum. Vt de beato Ambrosio memoriæ proditum est: quòd Theodosium imperatorem Romanum ecclesiæ ingressu prohibuerit, donec dignam pro scelere perpetrato compleisset poenitetiam: quam ille humiliter, suscepit & expleuit. Ministri. 18 Ministri dicuntur qui ipsi pontifici aut sacerdoti sacra facienti astant ad sancti altaris ministerium: & quæ ad hoc aut aliorum sacramentorum administratione necessaria sunt, pro suo quisque officio subministrant. Et hi à nobis diaconi dicuntur & subdiaconi: de quibus paulò post amplior fiet determinatio. Quanuis & ministrorum nomine comprehendi etiam nonnunqua[m] soleant in minoribus ordinibus constituti: hostiarij, acolythi, lectores, exorcistæ, quòd superioribus ordinibus in rebus sacris etiam impendant ministerium. Plebs
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0562.png
Transcription: ATR-1
EXPO: 531 < Plebs sancta.> 19 [ ] Plebs sancta, laicoru[m] est multitudo vt co[n]iugatoru[m] & vitam agentium ciuilem, qui non admittuntur secundum primariam ecclesiæ sanctionem ad exhibedum altari sancto ministerium tamen ad sacrorum mysteriorum contuitum simul & participationem recipiuntur. A fide enim quam sunt amplexi no[n] desciverunt, neque à diuina lege per publica scelera exorbitarunt: idcirco pro sui status ratione ad sanctam ecclesiæ communionem pertinent. < Monachi> 20 [ ] Monachi sunt qui vitam diuiduam & quæ in curis agitur seculi à se abdicarunt: & deo in co[n]emptu mundi & semotione à publico hominum congressu seruiunt, ita dicti à solitudine: quòd solitariam & à vulgi strepitu remotam vitam degunt. Habent & id nomen ab vnitate: quòd repudiata multiplicitate negociorum huius seculi, ad vnitatem se colligant & singulares se deo totos mancipent. Hi in primitiua ecclesia græco nomine therapeutæ: latine cultores dicti sunt. Verùm de supradictis ecclesiasticæ sortis gradibus & nuncupationibus: beatus pater Dionysius in libro de ecclesiastica hierarchia præsertim capite tertio, quinto, & sexto, amplissimam habet & sacratissimam determinatione[m], ad quam, exactius quàm nos præstare possemus omnia discutientem: ex hoc loco lectorem remittimus. < Pagani. Psal. 99> 21 [ ] Pagani dicuntur gentiles, siue qui idola colunt: & nomine gentium in scriptura nuncupantur, vt in psalmo, quoniam omnes dij gentium dæmonia: dominus autem cælos fecit. Augustinus in prologo libri de ciuitate dei. Interea cum Roma Gothorum irruptione agentium sub rege Alarico, atque impetu magnæ cladis eversa est, eius euersionem deorum falsoru[m] mutuorumq; cultores (quos visitato nomine paganos vocamus) in Christianam religionem referre conantes: solito acerbius & amarius deu[m] veru[m] blasphemare coeperunt. Et paulò pòst. Quoru[m] quinque primi eos refellunt, qui res humanas ita prosperari volunt: vt ad hoc multoru[m] deoru[m] cultum (quos pagani colere consueuerunt) necessarium esse arbitrentur, & quia prohibentur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. Inde paganismus, paganorum ritus. Idem à Græcis ethnici dicuntur, q[ui] ethno; gētem significet vt apud Matthæum Matth. 18. 11 ij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0563.png
Transcription: ATR-1
HORARVM 332 thæum legitimus. Quòd si ecclesiam nô audierit, sit tibi si- cut ethnicus & publicanus. Dicuntur autem pagani à pa- gis seu vicis rusticis, q[ui] illos incolentes & ab vrbiu[m] frequé tatione remoti rarius verè fidei doctrinam audire ac per- cipere fuerint soliti, quæ potissimum in vrbibus ac homi- num frequentia tradebatur. Et idcirco tardius ab idoloru[m] cultu reuocabâtur, aut Christiano ritu imbuti facilius ad pristinam idolorum culturam relabebantur, cum non ad- esset qui errantes corrigeret. 22 [I] Infideles sunt, qui fidem catholicam non tenent, neque in deum credunt, sicut ediuerso fideles sunt, qui re < Infideles.> Etam fidei confessionem seruant. Inde infidelitas: incredu- litas. Ita enim vtroque vocabulo vtitur beatus Paulus ad < I. Timot. 4> Timotheum scribens. Speramus (inquit) in deum viuum: < I. Timot. 5> qui est salvator omnium hominum, maxime fidelium. Et rursum. Qui autem suorum & maxime domesticorum cu- ram non habet: fidem negauit & est infideli deterior. Est autem infidelium ratio: gneralis admodum & multos co- plectens, nam pagani: infideles sunt. Agareni itidé & Tur carum populus infidelis. Iudæi quoque nunc adhuc suo ritui addicti: sunt infideles. Soli autem Christiani & qui legem Christi capessunt: fideles sunt quia quam debet fi- dem amplectuntur. 23 [I] Schismatici sunt qui vnitaté ecclesiæ scindere ni- < Schismatici.> tuntur: & eius sub vno summi pastoris vicario collectio- nem, quemadmodum ij qui vero pontifice summo rele- cto: alium sibi constituere anniterentur. Hinc schisma di- citur scissura seu diuisio ecclesiæ: cum vna pars Christianorum vnum sequitur vt summum pontificem, & altera alterum. Vnde scribit beatus Paulus ad Corinthios. Ro- < I. Cor. 1> go vt idipsum dicatis omnes: & non sint in vobis schisma- < Hæretici.> ta. 24 [I] Hæretici sunt qui pietati & rectitudini fidei co[n]trariam positionem & sectam pertinaciter defendunt, aut eam primum adinuenientes: quales fuerunt Arrhius, Sabellius, Eunomius & cætera nigræ cohortis turba, si- ue hæresiarcharum nomine notatur, aut ab aliis adinuen- tam sequentes: quales fuere Arrhiani, Sabelliani, Euno- miani, & cæteri, cum cæcis ducibus quos sequebantur in errorum barathru præcipitati. Inde hæresis est secta syn- cæritati fidei catholicæ aduersa atque repugnans: quâ ta- men
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0564.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 533 mé is qui fidei suscepit signaculum pertinaciter defendit. Oportet (inquit apostolus) hæresees esse: vt hi qui probati sunt manifesti fiant. Et rursum. Hæreticum hominem post primam & secundam correctionem deuita. 25 Iudæi dicuntur quicunque à Iacob descenderût: < I. Cor. 11 Titum. 3 Iudæi. Hebrai.> à Iuda, præcipua duodecim tribuum ita nuncupati, qui & Israelitæ denominâtur: quoniam ab Israel (qui & Iacob) sumpserunt originem. Idem dicuntur etiam Hebrai ab Heber filio Seth: à quo per Abraham sunt deducti. Aut etiam à nomine communi heber: quod transfluuialem siue transitorem signat eo quod Abraham veniens à terra & cognitione sua in terram Chaanan: fluuium Eufraté trâ sierit, & trans flumen habitauerit, vt dictum est in præcedente libro in expositione illius hymni. Gloria laus & honor ubi sit: rex Christe redemptor. De septem ordinum ecclesiasticorum nominibus corumq[ue] rationibus. Voniam autem ad rem ecclesiasticam dinoscendam, operæ precium est & ipsorum ordinum & dignitatum ad functionem ipsius pertinentium rationem exploratam habere: illam (vt à nobis hoc expostulatum est) breuibus hic constringere non prætermittamus, ampliorem ipsius determinationem ex aliis requirendam admonentes, & potissimum ex rationali diuinorum officiorum, cuius author totum secundum sui operis librum absoluit in huiusmodi ecclesiasticorum ordinum declaratione. Itaque impræsentiarum id explanare par fuerit: quid pontifex, sacerdos, presbyter, diaconus, subdiconus, acolythus, ostiarius, lector, exorcista. 26 Et imprimis pontifex is est: qui in ecclesia sibi designata primatum tenet, curâmque spiritualium administrationum & directionem cum suprema authoritate gerit. < Pontifex.> Is à veteri Romanorum more (apud quos pontificibus suis cura demandata erat sublicij pontis instaurâdi) pontifex dictus est: manente etiam apud Christianos vetusto nomine. Significatiore tamen vocabulo à Græcis episcopus dicitur: id est superintendens, & vigilem gerens curam atque considerationem in corum salutem quibus præfi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0565.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 935 Timot. Diaconos similiter pudicos. nô bilingues, nô mul- < 1. Timot. 3> to vino deditos, nô turpe lucru[m] secta[n]tes: habentes myste- rium fidei in conscientia pura. Et hi autem probentur pri- mum: & sic ministrent, nullum crimen habentes. 30 Porrò subdiaconus (siue potius hypodiaconus: vt vtraque pars compositionis sit greca) epistolam in officio missellegit. diaconóque calicem, vinum etiam & aquam ministrat. Et is itidem sacer est minister sed diacono infe- rior. Inde subdiaconatus: est ordo & siue hypodiaconatus gradus hypodiaconi 31 Acolythus: minister quidem est sed minor subdiacono. lumen templo subministrat, & cæreos fert accensos: cum offertur altaris sacrificium. & latine cæreoferarius siue portitor luminis vulgo dicitur. At verò secundu[m] gre- cæ linguæ proprietatem: acolythus idem significat quod famulus sequens aut conseques, quæ quidem denominario rectè convenit ei qui fert luminaria in templo: nam eos quibus famulatum exhibet, aut ordine loci aut saltem officio sequitur. Cæterum ea dictio acolythus apud Gre- cos in tertia syllaba per ou diphthongon scribitur: quæ a- apud Latinos in u convertitur. Itaque secundum græci sermonis rationem dicendu[m] esset acoluthus. Consuetudo tamen obtinuit vt dicamus acolythus mutata u in i longu[m]. 32 Lector ex suo ministerio psalmos cum sacerdotibus concinit: & in officio ecclesiastico lectiones cum veteris, tum novi testamenti profert. 33 Ostiarius siue ianitor: templi fores observat, nequis prophanus aut cui sacris interdictum est, illud ingredia- tur: sed soli admittantur illi qui digni sunt tam sacris spe- ctaculis interesse. 34 Exorcista autem is dicitur, qui ministerium habet adiurandi spiritus immundos: & ab energuminis eos ex- pellendi. Inde exorcismus dicitur adiuratio: id est huius- modi forma & modus adiurandi spiritus nequam homi- nibus infestos. Et exorcizare verbum actiuum, est (vt in- quit Augustinus in libro de vita beata) per diuina spiritu[m] immundum adiura[n]do expellere. Huiusmodi aute[m] exorc- stæ non solum apud Christianorum ecclesiam. sed etiam apud Iudæos fuisse comperiuntur. vt innuit dominus 11 iiij noster
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0566.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO noster in euangelio: dicens. Si ego in Belzebub eiicio de monia, filij vestri in quo eiiciunt? scilicet exorcistæ. Et in actibus apostolorum legimus, Tentauerunt autem quida[m] & de circuneuntibus ludæis exorcistis, invocare super eos qui habebant spiritus malos: nomé domini Iesu. Qui- nimmo quisque septem ecclesiasticorum ordinum: in ve teri lege aliquid habuit, officij similitudine sibi responde[n]s, ex quo in noua lege traductum est simile officium: & in maiore quidem perfectione. Erant enim tum sacerdotes, leuitę, nathinnci vt leuitaru[m] ministri, luminu[m] portitores, ostarij, lectores exorcistę. Quemadmodu[m] diligenter an- notant: qui ordines ipsos ecclesiasticos latius explanados suscipiunt, præsertim magister sentetiaru[m] in quarto libro: distinctione vicesimaquarta. Et quoniâ complures id am ple & diffuse factitarunt: non est ipsis declaradis amplius insistendum. 35 Omnes autem supradicti, & qui aliquo funguntur assignatorum ordinum: dicuntur clerici, id est in domini sortem vocati, eiusque addicti ministerio, qui sui clerica- tus professionem, tonsura capilloru[m] in vertice capitis fa- cta: exprimunt. Quicunque igitur tonsuram acceperunt tanquam signaculum ecclesiasticæ sortis, clerici dicuntur græca appellatione, à nomine cleros, quod sortem par- temque significat: vt in præcedente libro etiam annotatu[m] est, in expositione hymni de sancto Augustino. Magne pa- ter Augustine. Reliqui verò qui ad peculiarem dei cultu[m] & altaris ministerium non sunt destinati, sed vitam agunt ciuilem & negociosam: dicuntur laici. In die purificationis beatæ Mariæ uirginis: benedi- ctio cæreorum: Oratio. D Omine sancte pater omnipotens æterne deus: be- nedicere et sanctificare digneris ignem istu[m], quê nos indigni suscipimus per invocationem unigeni- ti filij tui domini nostri Iesu Christi: quem hodie in tem- plo præsentatum, iustum Simeonem diu expectantem in ulnis suscepisse nouimus: et salutare tuum ante faciem omnium
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0567.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 537 omnium populorum esse, lumen scilicet gentibus & gloriam plebis tuæ Israel, prophetico spiritu docuisse. Te quæsumus domine benedicere digneris lumen istud: & omnibus illud manu gestantibus verum lumen tuæ maiestatis concede. vt te agnoscentes, te diligentes, te quærentes: per viam virtutum ad te valeant peruenire. Per eundem dominum. 1 Antiphona. Aue gratia plena, dei genitrix virgo. ex te enim ortus est sol iustitiæ: illuminans quæ in tenebris sunt lætare & tu senior iuste, suscipiens Iesum in vlnas liberatorem animaru nostraru: & donante nobis resurrectione. Oratio. Omnipotens sempiterne deus qui hodierna die vni genitum tuum vlnis sancti Simeonis in templo sancto tuo suscipiendum præsentasti. tuam deprecamur supplices clementiam: vt hos cæreos, quos nos famuli tui in tui nominis magnificetiam suscipientes, gestare cupimus luce accensos: benedicere & sanctificare, atque lumine supernæ benedictionis accendere digneris: quatenus eos tibi domino deo nostro offerendo: digni, & sancto igne tuæ dulcissimæ charitatis accensi: in te[m]plo sancto gloriæ tuæ repræsentari mereamur. Per eundem. 4 Antiphona. Adorna thalamum tuum Sion, & suscipere regem Christum amplectere Mariam quæ est cælelestis porta, ipsa enim portat regem gloriæ noui luminis. subsistit virgo, adducens manibus filium: ante luciferum genitum. Quem accipiens Simeon in vlnas suas: prædicabat populis dominum eum esse vitæ & mortis, & saluatorem mundi. Oratio. 5 Domine deus omnipotens creator cæli & terræ, rex regum & dominus dominantium: exaudi nos famulos tuos orantes & clamantes ad te. Præcamur te domine sancte pater omnipotens æterne deus qui omnia ex nihilo creasti, qui iussu tuo per opera apum hunc liquorem ad perfectionem cærei venire fecisti: & qui hodierna die peti-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0568.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO petitionem iusti Simeonis implesti, te humiliter deprecamur ut has candelas ad usus hominum & salutem animarum & corporum, siue in terra siue in aquis: per invocationem tui sancti nominis, & per intercessionem sanctæ Mariæ uirginis genitricis filij tui (cuius hodie festa deuoti colimus) & per preces omnium sanctorum tuorum: benedicere & sanctificare digneris. Vt hac plebs tua illas honorifice in manibus portans cantando teque laudando: à te pio domino exaudiatur de cælo sancto tuo, & de sede maiestatis tuæ, propitiusque sis omnibus clamantibus ad te: quos redemisti precio sanguine filij tui. Qui tecum uiuit, &c. 6 Antiphona. Responsum accepit Simeon à spiritu sancto: non visurum se mortem, nisi videret Christum domini. Et cùm inducerent puerum in templum, accepit eum in vlnas suas, & benedixit deum & dixit. Nunc dimittis domine seruum tuum in pace. Cratio. 7 Benedic domine Iesu Christe hanc creaturam cæræ supplicantibus nobis: & infunde ei per crucis tuæ sanctæ uirtutem, benedictionem cælestem. Vt qui eam ad repellendas tenebras humano generi tribuisti: talem signaculo sanctæ crucis tuæ fortitudinem & benedictionem accipiat, ut in quibuscunque locis accensa siue imposita fuerit: discedat & contremiscat ille malignus diabolus, & effugiat pauidus cum omnibus ministris suis de habitationibus illis: nec præsumat amplius inquietare seruientes deo. Proinde supplices quæsumus domine: ut emittas angelum tuum Raphaelem, ut qui euulsit & expulit à Sara & Thobia dæmonem mortiferum & infestantem: conterat illum & perdat de cunctis habitationibus colentium deu[m], de
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0569.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 539 de basilicis, de domibus, de angulis, de lectulis, de refectoriis, de cunctis locis in quibuscunque deo famulantes habi tant & requiescunt, dormiunt, uigilant, ambulant, & consistunt non ualeat amplius inquietare, uel pauorem immittere super illos, quos tui chrismatis unctio fecit esse inunctos. Benedico te creatura cæræ in nomine domini dei no stri & sanctæ trinitatis: ut sis exterminatio diaboli & o- mnium contubernalium eius. Per eum qui uiuit & re- gnat deus. Mutata uoce admodum præfationis: 8 Per omnia secula seculorum. Amen. Dominus uobi- scum. Et cum spiritu tuo. Sursum corda. Habemus ad do minum. Gratias agamus domino deo nostro. Dignum & iustum est. Præfatio. Vere dignum & iustum est: æquum & salutare, qui per serenissimam ac placidissimam stellam, genitricem tuâ (cuius sacratissimum nomen per ineffabile & inenarrabi- le meritum: stella maris interpretatur) humanum genus illuminare dignatus es. Propter hoc maximo gaudio ho- dicerna die ouantes, & ideo in nostris manibus uenerabili- ter candelas ferentes, & incessabili uoce clamantes quæsu mus: pro dulcissimo amore & clementissima intercessione tuæ dignæ genitricis semperque uirginis, nos indignos, sed tamen precio sanguine tuo redemptos: te æterno lu- mine ac uero faciat clementer perfrui. Qui cum patre & spiritu sancto uiuis & regnas deus: per omnia secula secu- lorum. Amen. Oratio. 9 Omnipotens sempiterne deus qui per Moysen famulu[m] tuu[m], purissimu[m] olei liquorem ad luminaria ante conspectu[m] tuum iugiter continuanda præparari iussisti: benedictionis tuæ gratiâ super hos cæreos benignus infunde, quatin[us] sic administrent lum[m]e exterius: ut te donu[n]te lum[m]e sancti spu[n]s in
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0570.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO in nostris non desit cordibus interius. Per dominum nostrum. Qua finita: cantor incipiat. 10 Lumen ad reuelationem gentium: et gloriam ple- bis tuæ Israel. Versus. Nunc dimittis seruum tuum domine: se- cundum uerbum tuum in pace. Antiphona Lu- men ad reuelationem gentium. Versus. Quia uiderunt oculi mei Et ita alternan- do usque in finem. Religiosa & pia sanctione constituta est ab ecclesia ca- tholica, in solennitate purificationis sacratissimæ virginis Mariæ: cæreorum benedictio, quoniam dominus noster cum offerretur in templo quadragesimo post suam natiui- tatem die (cuius oblationis memoriam recolit hæc solen- nitas) Simeone iusto prædicatus est esse lumen ad reue- lationem gentium, & lumen quidem spirituale: effugans densas nostræ mentis tenebras. Idcirco per lumen jsensibi- le cæreorum accensorum tanquam eius symbolum: meri- to honoratur hoc die atque concelebratur. Sunt etenim in cæreo accenso tria, magnum continentia mysterium: signi- ficationemque eorum quæ domino nostro verè insunt. Primo cæra, ab apibus cum syncæritate formata, & purissi mæ eius carnis signatiua. Secundo lychnus siue ellychniu[m] & funale illud interius vndique cæra circumlitum: sacra- tissimam eius animam insinuans in sancta carne latitante. Tertio verò ibidem est lumen quod cæra: & lychno con- iungitur: deitatem eius summam significans, corpori & ani mæ ineffabiliter vnitam. Facta autem memoratur hæc cæ- reorum deferendorum in præsenti celebritate comméda- bilis institutio à Sergio summo pontifice: ad abolendam superstitionem sacrilegam Romanorum, qui ex ritu gen- tilitio nondum tunc abolito neque eliminato, in principio mensis Februarij soliti fuerant vrbem lustrare tædis & fa- cibus in honorem Februæ matris Plutonis, & in venera- tionem Cereris quæ filiam suam Proserpinam (vt fabulan tur poetæ) raptam à Plutone facibus ad montem Aethnam accensis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0571.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 541 occensis anxia quæritabat. Et quoniam dissoluta relinquere, aut repente hunc morem superbussum funditus extirpare: constituit prouidentissimus pontifex vt ritus ille in meliorem commutaretur obseruationem, & in hodierna solennitate fideles in honorem sacratissimæ virginis & matris dei cæreos deferrent: qui solenni benedictione sanctificarentur atque consecrarentur à sacerdote. Cuius benedictionis forma ante posita: paucis annotatium eulis (nam peruia satis est & captu facilis) pro more est elucidanda. IANNOTATIONES. In prima oratione. Iustum Simeonem diu expectantem. Quòd diu expectauerit Simeon ardenti desiderio adventum domini in carnem: ex evangelio hodiernæ solennitatis aperte liquet, quod dicit ipsum accepisse responsum à spiritu sancto, non visurum se mortem donec videret Christum domini. Quid autem fuit illud responsum: nisi interior inspiratio superboni & < Luc. 2.> suauissimi spiritus? consolationem illi dætis & certificationem, quòd pium ipsius & seruens votum impleretur: quo exæstuabat totusque flagrabat, petens Christum mundi saluatorem cito mitti ad redemptionem Israel. Expectabat igitur anxius ipse illam Christi apparitionem in carne: à deo promissam à prophetis prænunciatam, multisque figuris præsignificatam. Seque foelicem existimabat fore: si corporeis oculis antequam hinc emigraret, illum contueri posset. Comprobat hoc beatus Augustinus in sermone præsentis solennitatis dicens. Intelligite fratres: quantum desiderium habebat antiqui patres videre Christum. Sciebant quidem ipsum esse venturum, & omnes qui piè viuebant, dicebat. O si hic me inueniat illa nativitas. O si quod credo in scripturis dei: videam oculis meis. Vt ergo noueritis antiquos sanctos & iustos desiderasse videre, quod co[n]cessum est huic seni Simeoni: dominus noster Iesus Christus ad discipulos loquens ait: Multi iusti & prophetæ voluerunt videre quæ vos videtis: & non viderunt, & audire quæ auditis: & non audiuerunt. Et hoc illi tantum concessum erat iam decrepito: quasi desiderami, & suspiranti, & dicenti quotidie in orationibus suis. Quando veniet? < Luc. 10.> quando nascetur? quando videbo? putas me hic inueniat illa nativitas? putas oculi isti videbunt illum: per quem oculi
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0572.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO oculi cordis reuelabuntur? Dicebat ista in orationib[us] suis: & pro desiderio suo accepit responsum, quòd non gustaret mortem nisi videret Christum domini. Hæc Augustinus. 2 In prima antiphona. Suscipiens Iesum in vlnas. Vlna totius brachij extensio est: ab humeris vsque ad digitorum extremitatem, & pro ipso toto brachio frequenter sumitur: vt hoc in loco. Vnde & mensura secundum huiusmodi protensionem sumpta: etiam vlna denominatur, sicut digitus, pes, palmus, cubitus: nomina sunt à partibus corporis ad æquas illis mensuras translata. At verò in hac oratione proposita & consimilibus: nomen illud iam explicatum potius in accusatiuo ponendum est cum præpositione in, quàm in ablativo, vt nonnulli habent libri. Nam suscipere siue accipere, verbum: motum quendam signat magis quàm quietem. Vnde & Lucas in euangelio hodierno de Simeone loquens: ait. Ipse accepit eum in vlnas suas: & benedixit deum. Vbi verò prætermittitur præpositio in: rectè dictio illa cum verbo suscipere in ablativo ponitur, vt in secunda oratione: quæ hanc proximè sequitur antiphonam. 3 In secunda oratione. In templo tuo suscipiendu[m] præsentasti. Hæc oratio ad deum patrem dirigitur: vt ipsi sche ma & forma loquendi satis indicat, qui quidem filiu[m] suum in templo præsentasse dicitur: quia & id multò ante prænunciauit per prophetas esse futurum, vt per Malachiam dicentem. Et statim veniet ad templum sanctum suum dominator quem vos quæritis & angelus testamenti quem vos vultis. Insuper & occulta inspiratione sacratissimam virginem Mariam & iustum Ioseph virum suum deus pater per spiritum sanctum edocuit, Christum secundum co-suetudinem legis quadragesimo post suam natiuitatem die in templo esse præsentandum: quanuis ipsa sacrata virgo legi purificationis non subiaceret. Præsentauit igitur Christum in templo deus pater: quia vt præsentaretur in eo ordinauit atque admonuit, volens eum legem complere & sub lege fieri, vt nos à legis seruitute & iugo redimeret. Præsentauit & ipsum Christum beata mater eius: deferens eum in templum, vt humilitatis & obedientiæ nobis exemplum memorabile relinquueret. 4 In secunda antiphona. Adorna thalamum tuu[m] Sion. Hoc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0573.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 543 Hoc loco per Sion intelligitur primum synagoga & colle ctio Iudæorum: qui tum frequentabant templum domini in monte Sion constitutum, quæ his verbis incitatur vt do minum Iesum hodie in templo Hierosolymitano præsentatum cum deuotione & gaudio suscipiat. Secundo, eode[m] nomine intelligitur ecclesia fidelium & Christianorum: quæ nuncupatione ipsius Sion in scripturis sanctis sæpius exprimitur. Nempe his verbis sancta fidelium congregatio admonetur, vt se præparet per ornamenta bonorum operum: ad suscipiendum dominum Iesum in templo oblatum, & Mariam eius matrem eum offerentem, hoc est ad dignè & debitè celebrandum memoriam susceptionis ipsius domini adhuc infantis in templo. Tertio nomine Sion intelligi potest vnaquæque fidelis anima, deum per fidem speculans: quæ prouocatur hac voce ecclesiastica vt interiorem suum thalamum & penetralia cordis præparet, ad recipiendum dominum Iesum in templo suo spirituali in hodierna solennitate: sicut ipse in templo materiali Hierusalem præsentatus est, vt in vnoquoque Christianorum id spiritualiter fiat: quod corporaliter gestum est hodierno die templo sensibili. 5 In tertia oratione. Per opera apum hunc liquorem. Apes aut apis in nominatiuo singulari: genus muscæ est ex floribus mel colligens & fauos conficiens, vnde demùm cæra componitur. Ouidius. Non apis inde tulit collectos sedula flores. Hoc autem nomen plerique existimant esse copositu[m] ab a quod est sine: & pes, quod sine pedib[us] nasci videatur id muscæ genus, dicente Vergilio. Trunca pedu[m] primo. Sed cum id vocabulum apes non seruet analogia[m] & similem genitiui formandi regulam sicut cætera composita nominis pes: vt bipes, edis, tripes, edis, compes, edis: potius ipsum simplex esse nomen censeri debet. Insuper particula a, in græcis quidem dictionibus & earum compositione negatiua est: & significat sine, vt atheos: sine deo, athanatos: immortalis, achronos: intemporalis. Sed in latinis dictionibus non habet locum illa copositio: aut significatio particulæ a. Manifestu[m] est aut: nomen pes, latinu[m] esse, quare potius commentitia aut fictitia putari debet illa (quæ modo adducta est) compositio. Creantur autem apes ex bobus: sicut
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0574.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO 144 sicut crabones ex equis, fuci ex mulis, vespæ ex alinis: quê admodum in quarto libro Georgicorum ostendit Virgilius: vbi de apib amplam habet determinationem. In eadem quoque oratione tertia cæreus nomen substantiuum, masculini generis, secundæ declinationis: candelam significat ex cæra confectam. Cum autem adiectiuum est id nomen: aliquid est ex cæra conflatum atque compactum. Ouidius. Deuote absentes: simulacraque cærea fingit. Hic autem, & in aliis huius benedictionis locis: illud nomen substantiue sumitur. 3 In tertia antiphona. Nisi videret Christum domini. In veteri testamento, sacerdos summus qui consecrabatur: dictus est Christus domini, quod fuso super eum vnctionis oleo sit sanctificatus domino, vt propheta in psalmo dicit. Nolite tangere Christos meos: & in prophetis meis nolite malignari. Rex itidem qui olei super se fusione: consecrabatur apud Hebræos: eodem insigniebatur nomine. Vt Dauid, ipsum Saul quod vnctus esset in regem à Samuele etiam vocauit Christum domini dicens. Propitius sit mihi dominus ne faciam hanc rem domino meo Christo domini: vt mittam manum meam in eum, quia Christus domini est. Verùm hi solum figura erant & typus ipsius domini Iesu: qui verus est & præcipuus Christus domini, idem simul rex atque sacerdos à domino deo constitutus, & vnct[ur] < Psal. 44. Act. 10.> à deo patre non oleo materiali sed spirituali, abundantia scilicet diuinorum charismatum, vt ait psalmus. Propterea vnxit te deus, deus tuus oleo lætitiæ præ cõsortibus tuis Et beatus Petrus in actibus apostolorum ad Cornelium Centurionem. Incipiens enim à Galilea post baptismum quod prædicauit Ioannes Iesum à Nazareth, quomodo vnxit eum deus spiritu sancto & virtute. Idcirco per excellentiam quandam veritatis & singularem eminentiam, dominus Iesus dicitur in sacra scriptura Christus domini. Alij verò idem sortiuntur nomen, solum vt eius imago. 4 In quarta oratione. Qui euulsit & expulit à Sara & < Thob. 3> Thobia. Ex sacra Thobiæ historia constat, quòd demoniu[m] nomine Asmodeus occidit subinde septè viros qui Saram filiam Raguelis duxerant vxorem, quòd non cum timore domini sed carnalis potius concupiscentiæ causa, eam expetiuerant Thob. 8 thori sociam. Thobias verò iunior, hortatu san- -cti
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0575.png
Transcription: ATR-1
EXPO. di angeli Raphaelis quem habuit sui itineris comitem & huius sacri coniugij authorem: postquam Saram duxerat v[er]xorem, partem ipsius piscis in via capti posuit super car- bones viuos ad extricandum eius fumo dæmonium, quê- admodum fuerat ab angelo edoctus: & tribus noctibus v- na cum vxore in continentia vocauit orationi. Raphael autem angelus apprehendit dæmonium illud: & reliqauit in superioribus partib[us] Aegypti. Itaque petit hæc supplex oratio vt sicut per Raphaelem angelum fuit expulsus dæ- mon à domo illa: ita vbicunque fuerint accensi cærei qui consecrantur, siue in templis siue domibus habitationi hu manæ extructis: expellatur inde Sathanas virtute diuina, & nullam ibidem habeat nocendi potestatem. Porrò basi- lica, regiam siue regis domum significat: quia vasileon regem Græci dicunt. Sumitur autem in vsu vulgato idem nomen pro templo siue delubro: quoniam ea est summi re- gis domus & habitaculum. 8 In præfatione. Per serenissimam & placidissima[m] stel- lam. Qui per lunam dicit illuminari aerem: non præiudi- cat soli neque derogat, clarissimo suo fulgore totum orbé illustranti, quoniam idipsum quòd illuminet luna, à sole mutuatur & accipit: à quo precariam sibi vendicat clarita- tem. Ita sanè qui per sacram virginem Mariam dicit huma- num genus illuminatum non imminuit dignitatem aut glo- riam domini nostri Iesu Christi, qui est vera lux illumi- nans omnem hominem venientem in hunc mundum. Na[m] Christus ipse, præcipuus est & primitiuius hominum illu- minator: id munus ab alio non sortitus. Sacratissima au- tem virgo Maria etiam honoris illius & nominis habet participationem: quoniam ex ea ortus est sol iustitiæ Chri stus deus noster. Quare secundo loco, inferiore gradu, & post Christum, ipsa sacrosancta virgo verè dicitur huma- ni generis illuminatrix: & huius maris spaciosi atque tem- pestuosi stella præfulgida. 9 In quarta oratione. Qui per Moysen famulum tuu[m]. Id ex 27. capitulo. Exodi sumptum est: vbi dominus legi- tur dixisse Moysi. Præcipe filius Israel vt afferant tibi oleu[m] < Exod. 27.> de arboribus oliuarum purissimum, piloque contusum: vt ardeat lucerna semper in tabernaculo testimoni, extra ve- lum quod oppansum est testimonio, & collocabunt eam mm Aaron
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0576.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO Aaron & filij eius: vt vsque mane luceat coram domino: Perpetuus erit cultus per successiones eorum: coram filiis <Levi.24> Israel. Idem quoque habetur Leuitici vicesimoquarto capitulo his verbis. Et locutus est dominus ad Moysen dicens. Præcipe filiis Israel vt afferant tibi oleum de oliuis purissimum ac lucidum: ad concinnandas lucernas iugiter extra velum testimoni; in tabernaculo foederis. Ponetque eas Aaron à vespere vsque in mane coram domino: cultu rituque perpetuo in generationibus vestris. Super candelabrum mundissimum ponentur semper in conspectu domini. Siue igitur in præsenti oratione legeris, ad lumina- ria iugiter continuanda siue concinnanda: vt habet litera Leuitici, ad concinnandas, id est exornandas & disponendas lucernas: nihil refert, & eadem ferè est sententia, nam liquor ille olei ad vtrunque horum ordinabatur: & ad con- tinuanda perpetuo cultu luminaria, & ad ea etiam concinnanda: siue præparanda. 10 Duo canticum Simeonis quod decimo & postremo loco in hac benedictione ponitur, vltimo versu alternatim aliis inserto & subinde, repetito cantandum: superius expositum est inter cantica sacra circa huius libri principium. In die sancto parasceues, sacratissimæ crucis adoratio: secundum ritum ecclesiasticum. 1 Duo acolythi præparati portent crucem velatam de sacrario: sequentibus presbyteris casulis indutis, & cantantibus versus sequentes. P Opule meus quid feci tibi, aut in quo contristaui te responde mihi, quia eduxi te de terra Ægypti, parasti crucem saluatori tuo. 1 Postea duo cantores dicent. 2 Hagios o theos, hagios ischyros, hagios athanatos, eleison imas. 1 Deinde chorus respondeat. Sanctus deus, sanctus fortis, sanctus immortalis, miserere nobis. 1 Item duo sacerdotes tenentes crucem: cantent versum subsequentem. Quia
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0577.png
Transcription: ATR-1
EXPO: 547 Quia duxi te per desertum quadraginta annos, & manna cibari te, & introduxi te in terram satis opima[m]: parasti crucem saluatori tuo. Deinceps duo cantores dicunt. Hagios è theos, & chorus respondeat. Sanctus deus: vt supra. Tertio deinde cantent duo sacerdotes. Quid ultra debui facere tibi & non fecis ego quidè plantaui te uineam meam speciosissimam: & tu facta es mihi nimis amara, aceto nanque felle mixto sitim meam potasti: & lancea perforasti latus saluatori tuo. Iterum duo cantores dicant. Hagios è theos, & chorus respondeat. Sanctus deus, vt superius. Tunc sint ibi tapeta strata, super quæ prosternat se pontifex aut sacerdos sacrificans, discooperiatque crucem: alta voce. Ecce lignum crucis. Chorus prosequitur, in quo salus mundi pependit: uenite adoremus. Ter cantetur supradicta antiphona: sine versu. Et post tertiam decantationem subiungat chorus hunc versum. Beati immaculati in uia: qui ambulant in lege domini. Deinde dicitur antiphona. 3 Dum fabricator mundi mortis supplicium pateretur in cruce: clamans uoce magna tradidit spiritum, Et ecce uelum templi scissum est, monum[m]etæ aperta sunt, terræmo tus etiam factus est magnus: quia mortem filij dei clama- bat mundus se sustinere non posse. Aperto ergo lancea militis latere crucifixi domini: exiuit sanguis & aqua in redemptionem salutis nostræ. Antiphona. 4 O admirabile precium, cuius pondere captiuitas reda- pta est mundi, tartarea confracta sum claustra inferni, a- perta est nobis ianua regni. Pontifex siue sacerdos salutet postea crucem cum omni clero & populo: adorando eam & exoscula[n]do. Postea duo diaconi accipientes corpus domini pridie reseruatum, cum ministris & luminaribus ac thuribulo portent coram alta- ri, hos versus sequentes cantando. mm ij Laudes
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0578.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO 5 Laudes omnipotens canimus tibi: dona ferentes Corporis immensi, sanguinis atque tui. Chorus deinde primum istorum repetat versum. Laudes omnipotens. Pangimus ecce tuam rector sanctissime mensam: 6 Tu licet indignis propitiare tuis. Chorus secundum duorum primorum repetat versum. Corporis immensi. 7 Angelus æthereis sanctus descendit ab astris: Purificans corpus cor pariterq[ue] prius. Chorus repetat primum versum. Laudes omnipotens. 8 Hæc medicina potens cæli nos ducat in arces. Interea terris dans medicamen opis. Chorus secundum repetat versum. Corporis immensi. 9 Hoc pater omnipotens cum Christo suscipe clemens. Spiritus atque potens :trinus & unus apex. Chorus repetat duos primos versus integros: scilicet. Laudes omnipotens, & Corporis immensi. 1 ANNOTATIONES. In primo versu. Popule me quid feci tibi. Continet hic versus & duo sequentes eiusdem schematis, modique loquendi: exprobrationem ingratitudinis Iudæorum in Christum dominum, a quo tot & tanta veteris testamenti tempore susceperant beneficia. Omnium tamen immemores: mala pro bonis retribuerut, & mortem crucis ignominiosam illi intulerunt. Et hoc ipsum merito illis improperat dicens. Popule meus: qui feci tibi? Sumptáque sunt hæc verba ex sexto capite Michæ: vbi per prophetam dominus ait. Popule meus quid feci tibi? aut quid molestus fui tibi: responde mihi, quia eduxi te de terra Aegypti: & de domo seruientium liberaui te, & mihi ante faciem tuam Moysem, Aaron & Mariam. Secundi verò versus sententia, quòd eduxerit populum Israeliticum deus per desertum quadraginta annis, & manna ipsos cibauerit: ex libro Exodi, Leuitici, Numeri & Deuteronomij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0579.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 549 ronomij satis innotescit. Vbi totius itineris illius populi per desertum: decursus describitur, & potissimum ex deci- mosexto cap. Exod: dicente. Eilij autem Israel comederût < Exo. 16.> manna quadraginta annis: donec venirent in terram ha- bitabilem, hoc cibo aliti sunt: vsquequo tangerent fines ter ræ Chanaam. At verò tertij versus præcedentibus respon- < Es. 5.> dentis sententia, in ipsa fronte posita: quid vltra debui fa- cere tibi, & non feci? ex quinto capite Esaiæ est deprom- pta: vbi dominus per prophetam ait. Nunc ergo habitato- res Hierusalem & viri Iuda: iudicate inter me & vineam < Es. 5.> meam. Quid est quòd vltra debui facere vineæ meæ: & nô feci eit? an quòd expectavi vt faceret vuas: & fecit labru- scas? Vbi per vineam suam allegoricè intelligit dominus plebé Israeliticam: quam speciali prouidentiæ suæ mune- re direxit ad salutem & dei agnitionem. Et eodem modo etiam sumitur vinea, in secunda huius tertij versus senten- tia: scilicet, ego quidem plantavi te vineam meam, quę de- sumpta est ex secundo Hieremiæ capite: vbi dominus per prophetam increpat populum Iudaicum his verbis. Ego autem plantavi te vineam electam: omne semen verum, quomodo ergo conuersa es mihi in prauum: vinea alie- < 2> na? Cæterùm statim nota est metaphora vineæ ad populu[m] < Hiere. 2a> illum: ex propensa dei in eum cura atque solicitudine, & ipsius populi in deum maxima ingratitudine. 2 In hymno trisagio, agios otheos. Hanc dei laude sacer Damascenus in tertio libro de fide orthodoxa capi- < Hiere. 2a> te decimo vocat hymnû trisagium: quòd ea oda ter agios contineat, in expressionem trium summæ diuinitatis perso- narum, consubstantialium adinuicem & coæqualium. V- < 3> nitas verò diuinæ substantiæ, per verbu singularis numeri sublunctum scilicet eleyson insinuatur: quod expressius in Latino sermone apertiusque conspicitur. Celeberrimus < 4> igitur & dignissimus est hic hymnus: qui & diuinaru[m] per- sonarum trinitatem, & simul individuam deitatis vnitatem indicat atque in se complectitur. Quem & eodem loco as- < 5> serit idem author revelatione cælitus facta hominibus an- gelorum ministerio innotuisse: atque in Calcedonensi con- < 6> cilio ab vniuersali ecclesia approbatum, & vt publice de- cantaretur institutum fuisse. Porrò qui subnectitur ver- < 7> sus Latino contextu, sanctus deus, sanctus fortis omnino m n ii j eande
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0580.png
Transcription: ATR-1
550 BENEDICTIO eandem cõtinet sententiam, quin immò & verba insermo- ne Latino: sicut præcedens versus in idiomate Græco, est- que Latinus ille versus, ipsius Græci Interpretatio atque ad verbum expositio. Verum tamen in Latino illo versus: non debet interiecta esse coniunctio. Et, dictioni. San- ctus tertio loco repetitæ & dictioni. Immortalitatis, quam tamen connexionis particulam plærique interponunt. T[u]r quòd in Græco, nulla inter hagios atque athanatos dictio nes illis respondentes: sita sit coniunctio. Tum quòd post dictionem Sanctus primo positam loco, non ponitur con- iunctio: neque post eandem secundo ordine collocatam, quare recta ostendit analogia: neque tertio loco positæ di ctioni Sanctus, subnecti debere copulatiuam coniunctio- nem: vt etiam annotauimus in supradicto Damasceni loco Expungenda igitur & obliteranda est ea coniunctionis no ta: vt quæ superuacanea sit, & dicendum omnino hoc modo: Sanctus deus, sanctus fortis, sanctus immortalis= miserere nobis. 3 In prima antiphona. Dum fabricator mundi. Quoniam duæ naturæ diuina & humana, in vnam Christi personam veræ & sine confusione sunt vnitæ, idèq[ue] est verus deus & verus homo: frequenter in scripturis quæ vnius naturæ sunt propria, alteri per alternatione prædi- cationis & mutuam proprietatum attributionem atque cõ municationem accommodantur. Vt hoc loco, pati mortis supplicium, quod solius humanitatis est proprium: diuini- tati attribuitur, denominatiua voce expressæ. Nempe Chri stus vt deus: est fabricator & factor mundi, tu (inquit psalmus) fabricatus es auroram & solem. Ita beatus Paulus ad Psal. 73. Corinthios scribens: ait. Si enim cognouissent: nunqua[m] do 3. Cor. 2. minum gloriæ crucifixissent. Nihilo secius ipsa diuinitas: omnino fuit passionis in Christo & mortis expers. 4 In secunda antiphona. O admirabile precium. Liber apud me pro exemplo relictus: ad elaborandam eorum quæ in toto hoc opere continentur expositionem (nihil e- nim quod ad literam textumque pertineat, proprio adie- ci arbitrio aut sententia, neque permutaui: sed oblatum mihi textum sola elucidatione studui reddere patentioré) is inquam liber habet in hac antiphona. O admirabile pre cium: cuius pondere captiuitas redempta mundi. Verùm ablatiuus pondere, non satis quadrare videtur huic loco: quòd
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0581.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 551 quòd significatum non habeat præsentis sententiæ conueniens. Siue enim pro, onere aut grauitate rei corporalis id nomen sumpleris: siue pro precio, momento & existimatione rei, quomodo dicere solemus rem aliquam arduam magni esse ponderis: non bene cohæret ea dictio orationi propositæ. Itaque videretur aptior sententiæ expressio: si illius loco poneretur dictio virtute, hoc modo. O admirable precium: cuius virtute captiuitas redempta mundi. Omnia enim opera illa admirabilia quæ hic recensentur: facta sunt virtute sacratissimi sanguinis Christi, quod est precium nostræ redemptionis. Et crediderim sanè codicem apud me dimissum: hoc in loco mendosum esse. 1 In primo carmine. Laudes omnipotens ferimus. Hic melius poneretur meo iudicio, verbum canimus: ne eade[m] dictio in eodem carmine bis poni videretur, semel in voce verbi & secundo in voce sui participj. Et in secundo carmine, loco adiectiul immensi: congruentius poni videretur epithetum, eximij. Nam sacrum Christi corpus certis dimensionum lineamentis clausum: non dicitur rectè immensum, nisi fortasse ob diuinitatem illi coniuncta: aut immensitate atque infinitate virtutis spiritualis & efficaciæ. Verè autem eximium, excellens atque augustum est hoc domini corpus: templum diuinitatis, & hostia sacra, pro totius mundi redemptione oblata. 6 In tertio autem carmine, mensam Christi vocat author (quisquis is fuerit) sanctissimum eucharistiæ sacrame[n]tum: continens cibum maximè omnium salutarem & potu[m] suauissimum. Cibo aute[m] & potu instructa mensa: plena est, & splendide ornata. De qua quidè sacratissima Christi me[m] sa: loquitur propheta in psalmo. Parasti in conspectu meo < Psal. 22.> mensam: aduersus eos qui tribulant me. 7 At verò in sexto carmine cor pro humana anima sumitur: cum ibi fiat supplicatio quòd angelus summo demissus olympo expurget corpus nostrum pariter & anima[m] ab omni immundicia & sordè peccati. Quinimmo in sacra scriptura plærunque nomine cordis intelligitur anima: vt in eo loco psalmi, viuent corda eoru[m] in seculum seculi. Et rursum. Qui finxit sigillatum corda eorum. 7 Deinceps in septimo carmine, medicina potes dicitur < Psal. 21> sacrosancta eucharistia: quoniam omnem morbu[m] animi cacia mm iiij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0582.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO cacia sua & virtute valet propellere. Est enim in ea: fontotius bonitatis, omnem malitiam exterminans, ibi humilitas contra superbiam, charitas contra inuidiam, mansuetudo contra iracundiam, sedulitas contra pigritiam, sufficientia contra pecunia cupiditatem, temperantia contra gulam, & summa puritas contra immunditiam. Et vt in summa res dicatur: illic est omnium apotheca virtutum, & contra omne vitiorum genus salutare antidotum. Non enim abreuiata est manus domini, neque imminuta eius virtus: quòd sit immensa. Qui ergo in terris diuersat[ur] omnem corporis morbum etiam lege naturæ incurabilem solo verbi imperio propullauit. & mortuos reuocauit ad vitam. cur non insanctissimo sacramento idem omnino mirabiliter consistes: omnem animi langorem immo & mortem potenter expelatimouo assit nobis firma fides & feruens animi in deum nostrum affectus atque devotio. Reuera & cæcos spiritualiter illuminabit, leprosos mundabit claudos itidem rectis incedere plantis præstabit: & febriticantes graui ardore noxiæ concupiscentiæ leuabit. quinimo & mortuos peccatis suscitabit ad vitam spiritualem hæc potentissima medicina: haud minus hac eadem præstitit pro sua bonitate sanitatum beneficia iis qui corporalibus vexati morbis pientissimi medici opem humiliter implorabant. Obtimus enim est & animarum medicus. 8 Demùm octaui carminis sententia est, quòd quandiu in terris diuersamur, & præsentem incolimus vitam: petimus quòd hæc sacrosancta eucharistia det nobis subleuamen sui auxilij, ad transigendum hanc difficilem viam. Est que ibi nomen opis, genitivi casus singularis numeri: idé significans quod adiutorium. 10 Postremo in decimo & vltimo huius metricæ modulationis carmine: trinus & vnus apex: id est culmé summitas & maiestas dicitur supersancta trinitas: trina in personis, & vna in substatia. Est enim apex: cuiusuis rei summitas, fastigium & celsitudo. Quid autem super-substantiali trinitate dabis excelsius & sublimins: quæ super omnem creaturarum gradum & ordinem eminentissime collocata emicat[ur] In sub-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0583.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 553 In sabbato sancto pascæ: benedictio noui ignis, à sacer- dote facienda, in hunc modum. Oratio. 1 D Omine sancte pater omnipotens æterne deus: in nomine tuo & filij tui domini nostri Iesu Christi, benedicimus hûc ignem & cum cæra & omnibus almoniis eius sanctificamus, & signo crucis Christi filij tui dei uiui atque altassimi signamus, ut intus uel foris accensus, non quod noceat incendat: sed omnia ad usus hominum necessaria calefaciat, si- ue illuminet. Et quæ ex hoc igne fuerint conflata uel calefacta: sint benedicta, & omni humanæ saluti utilia. Vt non cum Nadab & Abi[us] ignem tibi offerentibus alienum incendamur: sed cum Aaron pontifice & filiis eius Eleazaro & Ithamaro hostias tibi pacificas: spiritus sancti igne assatas immolare ualeamus, & semper eiusdem spiritus sancti igne uicia nostra ure, cordaq[ue] nostra luce scientiæ tuæ illumina: & animas nostras calore fidei clarifica. Per eundem dominum: in unitate eiusdem. Alia oratio. 2 Omnipotens sempiterne deus mundi conditor, luminis syderumque fabricator: per cuius ineffabilem potentiam omnis claritas sumpsit exordium, te in tuis operibus inuocamus, aperi nobis quæsumus labia nostra ad confitendum nomini tuo, & ad laudem gloriæ tuæ: ut digne celebrare mereamur sacrum officium tuum, quia in hac sacratissima noctis uigilia: de donis tuis cæreum tuæ suppliciter offerimus maiestati. Per Christum. Alia oratio. 3 Deus qui per filium tuum, lapidem scilicet angularem, charitatis ignem fidelibus contuisti: productum ex silice nouum hunc ignem sanctificare digneris: & cōcede nobis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0584.png
Transcription: ATR-1
554 BENEDICTIO nobis ita per hæc festa paschalia cælestibus desideriis inflammari: vt ad perpetua festa purgatis mentibus per- tingere valeamus. per eundem dominum. Alia oratio. 4 Domine deus pater omnipotens exaudi nos, lumen indeficiens: tu sancte conditor omnium luminum, benedic quæsumus hoc lumen quod à te sanctificatum atque be- neditum est, qui illuminas totum mundum. vt ab eo lu- mine incendamur & illuminemur: scilicet igne charita- tis tuæ, quo Moysem illuminasti, & hoc lum[m]e tribue cor- dibus nostris: vt ad vitam æternam peruenire valeamus. Per Christum. Alia oratio. 5 Domine sancte pater omnipotens æterne deus: be- nedicentibus nobis hunc ignem in nomine tuo & vni- geniti filij tui dei ac domini nostri Iesu Christi, & spiritus sancti: cooperari dignare, & adiuvanos. Qui viuis & regnas cum eodem vni genito tuo: in vnitate eiusdem spi- ritus sancti deus, per omnia secula seculorum. Amen. T[ame]n aspergat sacerdos ignem aqua benedicta, mox quo accendantur candelæ. Deinde incensum siue thus in cære ponendum idem benedicat: hanc dicendo orationem. 6 Veniat quæsumus omnipotens deus super hoc incen- sum, larga tuæ benidictionis infusio: & hunc nocturnum splendorem inuisibilis regenerator accende. vt non solum sacrificium quod hac nocte litatum est: arcana luminis tui admixtione refulgeat. sed in quocunque loco ex hu- ius sanctificationis mysterio aliquid fuerit deportatum: expulsa diabolicæ fraudis nequitia, virtus tuæ maiestatis assistat. Per dominum nostrum Iesum Christum. Redeuntibus aute[m] sacerdotibus & ministris in ecclesiâ contentur à duobus clericis isti versus hymni sequentis. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0585.png
Transcription: ATR-1
EXO. 555 Inuentor rutili dux bone luminis: qui certis iucibus tempora diuidis, merso sole: chaos ingruit horridum lumen redde tuis Christe fidelibus. Et ita reliqui eius versus ad finem vsque decantentur: vt in præcedente libro inter hymnos collocati sunt. I I ANNOTATIONES. In prima oratione. Vt non cum Nadab & Abiu. Nonnulli libri hoc loco habet, & potissimum codex exemplaris apud me dimissus vt no[n] cum Dathan & Abiron ignem tibi offerentibus alienu[m] incendamur, sed perperam meo iudicio, & mendose. Nam decimum sextum caput libri Numeri refert, quòd Dathâ < Num. 16> & Abiron filij Eliab insurrexerunt cõtra Moysem & Aaron: volentes sibi arroganter vendicare sacerdotiu[m]. Propter quam insolentiam absorpti sunt viui d[elice] terra: & dirupta sub eorum pedibus humo, descenderunt in infernum. Nó autem ex eo loco aut alio quovis colligere possis, Dathan & Abiron alienum ignem obtulerint domino, aut emisso cælitus perierint incendio: vt oratio præsens enunciat. Cæterùm Leuitici decimum caput meminit, quòd Nadab & Abiu filij Aaron arreptis thuribulis imposuerunt ignem & incensum desuper: offerentes coram domino, ignem alienum quod eis præceptum non erat Egressusq; ignis à domino subito deuorauit eos: & mortui sunt coram domino. Quare coniectura ducor hoc in loco potius ita legendum esse, vt non cum Nadab & Abiu ignem tibi offerentibus alienum incendamur & ab aliquo fortas se sacræ historiæ ignaro, aut minus attendente ad propriâ < Levi. 10> virorum nuncupationem: hæc nomina Dathan & Abiron, loco istorum Nadab & Abiu esse posita Sed nunc cogni- to errore atque deprehenso: satius fuerit hunc locum ad veritatem sacrarum literarum castigare. At verò Eleazar & Ithamar etiam filij fuerunt ipsius Aaron, sed placentes deo & rite suo fungentes officio, vt ex supradicto Leuitici cap. & aliis perspicuum est. Et cum data nomina apud Hebræos in ar desinant, vt in Latinorum nominum transeant formam: adiicitur ipsis syllaba terminalis us: & proferuntur ritu moréque Latino, Eleazarus & Ithamarus, quod in multis aliis nominibus Hebræis sæpenumero vsu venit: vt ab Adam consimiliter deducitur Adamus, ab
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0586.png
Transcription: ATR-1
356 BENEDICTIO ab Abraham Abrahamus, à Iacob Iacobus: & ita in reli- aquis. 2 In secunda oratione. Conditor luminis si- derumque fabricator. Primum Geneosos caput, huius ret fidem facit. < Genes. 1> Nam in eo legitur deus primo die formasse lucem: & eam diuisisse à tenebris. Quarto verò die creas- se solem, lunam & stellas: præclarisque illis luminaribus cælos exornasse. Quare planum est omnem claritate sensibilem, per immentam dei virtutem sumpsisse exordium: quandoquidem ea omnis, à sole & astris in hæc inferiora deriuatur. Quòd si quis obiiciat ignis claritate à sole aut cælo non proficisci. Esto id: non tamen idcirco rectè col- ligas, igneam claritatem à deo non coepisse exordiu[m]. Nâ cum ignis ab ipso deo creatus est (qui in Genesi sub terra intelligitur: eo quòd nomine terræ, elementa reliqua ibi- dem comprehenduntur) & claritas eius natura illi insita, natiuaque ipsius qualitas etiam à deo efformata est atque profluit. 3 In tertia oratione Lapidem scilicet angularé: cha- ritatis ignem. A corporalibus ad spiritualia, à sensibilibus ad intellectualia: hic apta est manuductio, & concinna proportio. Siquidem incussione silicis ad ferrum, excudi tur ignis: & in humanu[m] vsum accommodatur. Et hic qui- dem lapis est materialis: & corporalis itidé ignis, qui in- de progignitur. At Christus, lapis est angularis: vt fre- quenter superius testimonio Esaiæ & psalmi comproba- tum est, & ex eo spiritualis ignis eductus est: ardentis sci- licet & feruidæ charitatis, quem terræ immisit: vt frigida hominum corda succenderet. Ignem (inqvit) veni mittere in terram: & quid volo nisi vt accendatur? Cū etiam discipulis dixit. Mandatum nouum do vobis vt diligatis in- uicem: sicut dilexi vos, & diliges dominu[m] deu[m] tuu[m] ex toto corde tuo & ex tota anima tua & ex tota mente tua, & p- ximum tuum sicut teipsum: quid aliud nisi geminæ chari- tatis ignem suauiter ardenter, ex seipso lapide viuo excus sit vt nos inflammaret? 4 In quarta oratione. Quo Moysem illuminasti. Quòd igne charitatis se Moysem illuminaverit deus: It- quido constat argumento ex historia Exodi & sequentiu[m] librorum Pentateuci. Magna certe charitate succensus Moyses, pro populo post reatum vituli conflatilis orauit deum:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0587.png
Transcription: ATR-1
EX PO. <557> deum: dicens: Aut dimitte eis hanc noxam: aut dele me de libro vitæ in quo me scripsisti. <Exod. 32> Rursum lacessitus contumeliis ab Aaron & Maria sorore sua, cum videret eam lepra à domino percussam: suppliciter pro ipsa dominum <Num. 13> deprecatus est, pro co[n]uiciis reddens humilem ad deu[m] orationem. <Num. 16> Sæpe etiam alias à populo rebelli & murmurante affectus iniuriis & probris impetus: dominum pro eo deprecatus est, vt illatam pro peccatis plagam ab illo auerteret. <Exo. 34> Sed vnde hæc: nisi ex syncæra & affectuosa charitate prodeunt? At verò quoniam igni non solum ardor sed & splendor inest: legimus etiam Moysem splendore diuinae cognitionis illuminatum vsque adeo, vt exuberantia tantæ lucis redundaret in corpus, & promicantibus in vultu radiis instar cornuum mirifice claresceret: vnde & facies eius visa est populo cornuta. Nonne etiam idem prophetici luminis radio illustratus: & multo ante præterita & longe post futura cognouit? vt propter eximiam cognitionis illius excellentiam: ore ad os loqui cum domino sit <Exo. 34> dictus. <Num. 13> 5 In oratione ad benedictionem incensi dicenda. Super hoc incensum larga tuæ. Incensum, nomen substantiuum neutri generis secundæ declinationis: dicitur thus, quòd incendatur vt odoriferum spiret vaporem: & suaué late diffundat odorem, quemadmodum dicit propheta in <Psal. 140> psalmo. Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo: eleuatio manuum mearum sacrificium vespertinum. Deinde in eadem oratione nocturnum vocat author splendorem lumen illud cæreorum accensorum in nocte paschali, in qua & noui ignis & cærei paschalis fiebat olim benedictio: licet hæc omnia propter legitimam causam ex ordinatione ecclesiastica nunc in vigilia paschæ & diurno fiant tempore, quemadmodum & nocturnæ vigilix primitiuæ ecclesiæ: in ieiunia diurna sunt commutatæ. Deinde sacerdos uel diaconus: hanc cærei benedictionem decantet. Exultet
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0588.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO Exultet iam angelica turba cælorum, exultent di- uina mysteria: & pro tanti regis victoria, tuba in- tonet salutaris. Gaudeat & tellus tantis irradiatæ fulgoribus, & æterni regis splendore illustrata: totius or- bis se sentiat amisisse caliginem. Lætetur & mater eccle- sia, tanti luminis adornata fulgoribus: & magnis popu- lorum uocibus hæc aula resultet. 2 Quapropter astantibus uobis fratres charissimi ad tam mirâ huius sancti luminis claritate[m]: una mecu[m] quæso omnipotentis dei misericordiam inuocate, ut qui me non meis meritis intra leuitaru[m] numeru[m] dignatus est aggrega- re: luminis sui gratiam infundendo, cærei huius laude[m] im- plere perficiat. Per dominum nostrum Iesum Christu[m] fi- lium tuum: qui tecum uiuit & regnat in unitate spiritus sancti deus. Per omnia secula seculorum. Amen. Domi- nus uobiscum. Et cum spiritu tuo. Sursum corda. Habemus ad dominum. Gratias agamus domino deo nostro. Di- gnum & iustum est. Vere dignum & iustum est: inui- sibilem deum patrem omnipotentem, filiumq[ue] eius unige- nitum cu[m] spiritu sancto, toto cordis ac mētis affectu & uo- cis ministerio personare. 3 Qui pro nobis æterno patri, A de debitu[m] soluit: & ueteris peccati cautione[m] pio cruo re detersit. Hæc s[un]t enim festa paschalia: in quibus uerus ille agnus occiditur, eiusq[ue] sanguine postes consecrantur. Hæc nox est, in qua primu[m] patres nostros filios Israel e- duxisti de A Egypto: quos postea rubrum mare sicco ue- stigio transire fecisti. 6 Hæc igitur nox est: quæ peccatoru[m] tenebras, colu[m]ne illuminatione purgauit. Hæc nox est: quæ hodie per uni- uersum mundum in Christum credetes à uiciis seculi se- gregatos & caligine peccatorum, reddit gratiæ, sociatq[ue] sanctitati. 7 Hæc nox est: in qua destructis uinculis mortis: Chri- stus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0589.png
Transcription: ATR-1
EXPO: 559 stus ab inferis victor ascèdit Nihil enim nobis nasci pro- fuit: nisi redimi profuisset. O nimia circa nos tuæ pietatis dignatio. O inestimabilis dilectio charitatis: ut seruu[m] redi- meres, filiu[m] tradidisti. 8 O beatæ nox quæ sola meruit sci- re tēpus & hora: in qua Christus ab inferis resurrexit. 9 Hæc nox est, de qua scriptum est. Et nox ut dies illu- minatio mea in deliciis meis. Huius igitur sanctificatio no- ctis fugat scelera, culpas lauat: reddit innocentiam lapsis, & moestis lætitiam. 10 Fugat odia, concordiam parat: & curuat imperia. II Hic ponatur thus in cæreo in modum crucis: deinde à sacerdote consequenter dicatur. II In huius igitur noctis gratia, suscipe sancte pater incensi huius sacrificiu[m] uep[er]pertinum: quod tibi in hac cæ- rei oblatione soleni per ministrorum manus de operibus apum sacrosancta reddit ecclesia. Sed iam columnæ huius præconia nouim[us] qua[m] i honore[m] dei rutila[m]s ignis accedit. II Hic accendatur cæreus: deinde dicatur. 12 Qui licet diuisus in patres: mutuati tamen luminis detrimenta non nouit. Alitur liquentibus cæris: quas in sustantiam preciosæ huius lampadis, apes mater eduxit. 13 O uere beata nox: quæ expoliauit Ægyptios, ditæ- uit Hebræos, nox in qua terrenis cælestia: humanis diui- na iunguntur. 14 Oramus te domine, ut cæreus iste in honore[m] nomi- nis tui consecratus: ad noctis huius caliginem destruenda[m] indeficiens perseveret, atque in odorem suauitatis accep- ptus: supernis luminaribus misceatur. Flammas eius: luci- fer matutinus inueniat. Ille inquam lucifer: qui nescit oc- casu[m], ille qui regressus ab inferis, humano generi serenus illuxit. Precamur ergo te domine: ut nos famulos tuos, omnem clerum & deuotissimum populum unà cum famulo tuo papa nostro. N. atque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0590.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO N. atq[ue] antistite nostro N. & gloriosissimo regenostro. N. cum omni familia: quicte temporu[m] concessa, in his paschalibus gaudiis conseruare digneris. Per dominum nostrum Iesum Christum filium tuum: qui te cum uiuit & regnat in unitate spiritus sancti deus, per omnia secula seculorum. Amen. 1 CANNOTATIONES. Exultet iam angelica turba cælorum. In principio huius orationis quæ præmittitur ad benedictionem cærei paschalis: primum inuitantur omnes spiritus cælestes ad gaudiu[m] & exultationem in resurrectione domini habendam, quam cæreus iste paschalis insinuat. Secundo homines diuina celebrantes mysteria ecclesiasticis officiis atque institutis, etiam inuitantur ad lætitiam. Sane diuina mysteria proprie dicuntur opera diuinæ benignitatis: ad nostri redemptionem exhibita vt mysterium incarnationis, passionis domini & resurrectionis. Et cum illis non possit aptè attribui exultatio: dicuntur ipsa nihilominus exultare, cum ea mystico ritu colentes homines exultant. Rursum vt in terreni regis victoria devictis hostibus parta tuba personant & buccinæ concrepant in argumentu[m] lætitiæ, ita & in cælestis & summè potentiis regis Christi victoria de principe huius mundi foras eiecto & superata morte, iam adepta: vox fideliu[m] decantans insignem eius triumphum & laudes ipsius resonas, vt altisona tuba intonare debet. Tertio, totum genus humanum telluris nuncupatione hic expressum, quòd ex humo formatum sit, etiam inuitatur ad gaudium, quia diuinæ gratiæ splendore coruscum, peccati tenebris iam liberatum est. Quarto verò tota fidelium concio atque collectio simul prouocatur ad lætitiâ: propter dominicæ resurrectionis gloriam, vtque diuinitas celebret laudes magno devotionis affectu: iterum atque iteru[m] admonetur. 2 Quapropter astantibus vobis. Hoc loco, decantans hanc orationem: totum astantium cætum hortatur ad diuint nominis inuocationem, vt illius auxilio, cærei paschalis laudes & sacratissimæ noctis dominicæ resurrectionis præconia: digne possit expromere. Cæterùm leuitæ in veteri testaméto dicti sunt: quicunque de genere & tribu Le ui filij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0591.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 561 vi filij Iacob, sunt exorti. Et quoniâ hi diuina ordinatione ad altaris ministerium delecti sunt mancipati præ cæteris filiis Israel: in nouo testamento etiam leuitæ dicuntur < Num. 8> qui ecclesiastico deputati sunt ministerio, & diaconatus ordinem sortiti. At qui hæc oratio: aut à sacerdote aut saltem diacono est ex instituto ecclesiastico proferêda. Rectè igitur qui eam pronunciat: se diuina miseratione intra numerum leuitarum aggregatum profitetur. 3 Qui pro nobis æterno patri. Relatiu[m] in fronte positum: filium dei & dominum Iesum refert. Is enim in ara crucis seipsum offerens deo patri hostiam sanctam & beneplacentem in odorem suauitatis: pro Adæ prævaricatione & totius humani generis abunde satisfecit, delens < Colos. 2> quod aduersus nos erat chirographum decreti: quod erat contrarium nobis (vt scribit beatus Paulus ad Colossenses) & ipsum tulit de medio affigens illud cruci, quoniam præciosum sanguinem suum effudit ad detergendam veterem peccati maculam, & soluendam obligationem æternæ mortis, qua astringebamur. 4 Hæc sunt enim festa paschalia. Duodecimum Exodi cap. refert: quòd diuino iussu filij Israel ea nocte qua AEgypto erant egressuri, celebrauerunt phase & occiderunt agnum: cuius sanguine superliminare domus & vtrumque poste[m] Ianuæ asperserunt, & ita liberati sunt ab exterminatore primogenitorum AEgypti. Verùm hæc in figura illis contingerût: ad significandum Christum veru[m] agnum paschalem, pro salute mundi immolatum, cuius sacratissimo sanguine: postes viui & spirituales, animæ scilicet fidelium in bono firmæ, solidè & stabiles, co[n]secrantur, illiusque aspersione liberantur ab angelo percussore: ne præualeat in eas. 5 Hæc nox est in qua primum patres nostros. Ex duodecimo cap. Exodi constat, quòd ea nocte qua filij Israel immolauerunt agnum paschalem: ipsi egressi sunt AEgypto, liberati de durissima seruitute Pharaonis. Et deinde rubrum mare, aquis in murorum speciem hinc & hinc co[n]sistentibus, & medium præbentibus iter aridum pertransierunt incolumes. Verùm ea nox figura fuit noctis dominicæ resurrectionis, in qua per immolationem veri agni & immaculati totu[m] genus humanum de seruitute diaboli per Pharaone[m] signati liberatum est, atq[ue] salutari lauacro- nn baptismi
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0592.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO baptismi (in quo demersa est tota cohors demonica? vt Pharao cum suis equitibus) ablutum: constituitur in deser to præsentis peregrinationis, vt demùm perueniat ad ter- ram viuentium illi repromissam. 6 Hæc igitur nox < Exo.14> est. Vt decimumquartum Exodi caput testatur, cu[m] AEgyptij persequerentur filios Israel AEgypto ia[m] egressos: angelico ministerio columna post tergum stetit inter castra AEgyptioru[m] & castra Israel. Et erat nubes tenebrosa & il luminans noctem: ita vt ad seiuicem toto noctis tempore accedere non valerent. Haud aliter, si figurâ illam suæ veritati adaptare lubet: nox dominicæ resurrectionis, nouæ gratiæ splendore totum genus humanu[m] illustrauit, & depulsa vicioru[m] caligine Christianos omnes illuminatos reddidit & sanctificatos. Planè operæ precium & hoc loco aliis hic adductis diligentius animaduertere, quàm apposite & accommodate afferantur hic ea quæ populo Israëlitico in figura cõtigerunt, & in Christo atque populo eum colente, in veritate deinde completa sunt. Nam ex huiusmodi figurarum ad suam veritatem adaptatione: inuenietur congruentissima illarum ad hanc proportio, resposio atque concinnitas. 7 Hæc nox est in qua. Hic locus aperte indicat, ea quæ de hac nocte hactenus sub involucro figurarum dicta sunt: de nocte resurrectionis dominicæ demu[m] intelligenda esse, in qua destructa morte nobis vitam Christus reparauit. Et certè admodu[m] necessaria erat toti humano generi: hæc nostræ salutis consumatoria resurrectio. Na[m] no[n] profuisset illi ad saluté, Christi in carne natiuitas: nisi fuisset deinde illius facta redemptio per mortem & passionem Christi. Rursum illa passio non ta[m]tâ habuisset efficaciam, neque à deo largam diuinorum numerus transfudisset exuberatiam: si morte Christi no[n] fuisset subsecuta resurrectio, spiritualis nostræ resurrectionis à peccato ad gratiam author ac index, & futur[um] in côsummatione seculi resurrectionis pignus ac exemplar. Quare ad complementum humanæ perfectionis: maxime noicitur illi conducere gloriosa Christi resurrectio, vt consummatis omnium præcedentium mysteriorum. Porro in prima huius libri editione circa hunc locum annotaui in plærisq[ue] libris ecclesiasticis interiectas esse præsentis benedictioni has duas clausulas. O certe necessariu[m] Adæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0593.png
Transcription: ATR-1
EXPO: 561 Adæ peccatum: quod Christi morte deletum est. O foelix culpa: quæ talem ac tantum meruit habere redemptore. Et illas ibidé improbavi, quasi minus dignas quæ deo co[n]cinantur: in eo quidem sensu, quo peccatum Ad[æ] & culpa eiusdem illic laudari intelliga[n]tur & extolli præconio, tan quam per se bona & commédatione digna quòd illis adficiantur eadem laudationis cum admirabunda exclama- tione nota: quæ duabus sententiis præcedentibus itidé & sequenti, in quibus suaptè natura bona, vtpote dignatio divinæ pietatis, dilectio supernæ charitatis & nox domi- nicæ resurrectionis: rite meritoque laudantur, quòd ipsis item annectantur epitheta necessarium & foelix: præclaru[m] quiddam & commendabile designantia diis inesse quibus asciscu[n]tur. Enimuerò id sine quo aliquid esse simpliciter, aut bene est e non potest: nonne boni rationem præ se fer re censetur? Illud autem in primaria acceptione necessarium vulgo dicitur. Quod præterea insitam habet foelici- tatem, aut alteri per se illam affert: boni nequaquam est expers, Id verò: in proprio sermonis vsu foelix denominat[ur]. Demu[m] quod ex sua conditione: dignitateque: præmio aliquo dignum est (id enim: mereri proprie signat) nonne etiam in bonorum numero reponi solet? Atqui neque di- ctarum duarum propositionum primus author (quisquis is fuerit) neque sacri scriptores, illas vt rebus divinis di- gnas approbantes: eum prætendunt sensum iam dictu[m], & ex vulgata consuetáque dictionum significatione primo occursu sese animo offerêtem Neque ecclesia sancta illa co[n]cinens propositiones: divino officio eas adhibet in sen- su modo assignato: qui vna omnium confessione, à veri- tate & pietate longe est alienus. Non igitur in ea ipsa im- probatione, aut sanctis authoribus aut ecclesiastico insti- tuto sum aduersatus: quantum ad ipsam intellectus rationem, intelligendique modum, neque tum mihi animus fuit: illorum intelligentiæ refragandi aut reclamandi. Quinimmo eum sensum in quo canit ecclesia dictas pro- positiones: tanquam veru[m] & religiosum amplector, quòd mihi sit persuasum nihil ab ecclesia recipt aut admitti in vsum debere: quod pietate no[n] sapiat, aut à religione su[n]cta sit abhorres. Neq[ue] his obuiat ea, quæ in apologetica mea disceptatio[n]e, de necessitate peccati Ad[æ] & foelicitate culpę eiusdem,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0594.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 565 <Indic. 16> sit: positis ibidem nequicquam custodibus, qui illum vrbe egredi volentem obseruarent & caperent. Alij verò dicu[n]t veritatem ipsam n[on] in omnibus debere ad suam figuram habere resposum: & ergo ex illo Sansonis egressu media nocte facto non validum sumi argum[en]tum, Christu quoque mediæ noctis puncto aut articulo à mortuis surrexisse. <Psal. 56 Marc. 12> Quinpotius césent hi posteriores: Christum sub lucem atque in ipso diluculo ad vitam immortalem rediisse. Et hæc secunda sententia, sacris literis esse videtur conformior: cum per prophetâ dixerit Christus in psalmo, exurgam diluculo, & Marcus euangelista scribat: quòd surrexerit Christus mane prima sabati. Nocte tamen idem resurrexisse dicitur: quòd in ipsius noctis extremitate & termino atque sub auroram rediuiuus sepulchro prodierit. Et qui depulsis spiritualib[us] tenebris clarâ veritatis ac gratiæ lucem, suæ resurrectionis gloria inuexit mundo: voluit etiam nocturna abeunte caligine & claritate dei exoriente, immortalitatis suæ decus & splendorem nobis exhibere. 9 Hæc nox est: de qua scriptum est. In psalmo scilicet centesimo tricesimo octauo: vbi ait propheta. Et dixi, forsan tenebræ conculcabunt me: & nox illuminatio mea in deliciis meis. Quia tenebræ non obscurabuntur à te, & nox sicut dies illuminabitur: sicut tenebræ eius ita & lumé eius. Qui quidem duo versus congruenter adaptâtur hic sacra nocti resurrectionis dominicæ: quoniam & psalmi illius initium de resurrectione domini loquitur, & in officio ecclesiastico ad introitum missæ illius solennitatis decantatur. Itaque nox illa sacra qua dominus ab inferis rediit ad superos, sicut dies illuminata est: quoniâ novo resurrectionis illius splédore mirifice refulsit. Eadem quoq[ue] nox: illuminatio fuit domini Iesu, in deliciis & gloria admirandæ resurrectionis eius: quoniam tunc amictus est lumine incorruptibilitatis, & claritate immortalitatis sicut vestimento. 10 Et curuat imperia. Népe nox illa qua victor mortis Christus ad vitam rediit perénem: imperium principis huius mundi confregit, sicut & prius nox illa egressionis filiorum Israel, edomuerat Pharaonis imperiu[m]: qui cum toto suo equitatu obrutus est vndis maris rubri. Curuauit & eade nox: imperiu[m] mortis. Nam quæ prius in totum genus humanum immaniter grassata <nn iij> fuerat
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0595.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO <566> fuerat, nunc absorpta est mors in victoria: & destructo illius imperio, victrix vita de morte triumphat. Demùm eadem nox curuat & imperia gentium, quoniam per apostolorum prædicationem trophæo crucis Christi per totu[m] mundum delato: & eius promulgata resurrectione: gêtes abiecerunt idola sua, & prompte colla sua iugo fidei subdiderunt. <Levi. 6> II Incensi huius sacrificium verspertinum. Erat apud Hebræos duplex sacrificium quotidianum & solenne vnum matutinum: quod mane fiebat, & alterum vespertinum: quod offerebatur vesperi, & in ipso noctis crepusculo. Hanc autem thuris cæreo impositi oblationem, hic sacrificium vocat vespertinum: quia nocturno tépore ex <Psal. 140> prima ecclesiæ constitutione fiebat hæc cærei benedictio & thuris impositio. Aut fortasse id dicitur hoc loco: vt alludat author ad illud verbum psalmi. Intret oratio mea sicut incensum in conspectu tuo: eleuatio manuum mearum sacrificium vespertinum. Cæterùm cum paulò pòst subnectit litera. Sed iam columnæ huius præconia nouimus: nomine columnæ, cæreus ipse paschalis intelligitur: quòd columnaré propemodum præ se ferat figurâ: quânis in summo pyramidalem magis formam gerat. <12> II Qui licet diuisus in partes. Ignis ipse cærei in partes diuiditur: cum aliis qui ex ipso deinde incendûtur cæreis quotcunque fuerint communicatur, atque hoc pacto quasi in plures partes propagatur. Mutuati tamen luminis detrimenta non nouit ille ignis, quia quantumcunque dispartitur in alia, nullam tamen indè suæ claritatis sustinet imminutione. Sicut & sol ipse per cōtinuam suæ lucis in totum mundum diffusionem: nullum patitur suæ claritatis detrimentu[m], & sciétia ex ore præceptoris in discipulos transfusa, nô modo nô diminuitur in animo magistri: sed & augetur potius & fit cumulatior. Et in hac diuina proprietate: ignis ipse & sol & doctrina animi omnibeneficam dei imitantur bonitatem: quæ in omnia, suæ largitatis munera cuiq[ue]; pro suo captu profundit, absque vlla tamen immensæ suæ bonitatis diminutione. Quantumcunque enim communicaverit suæ benignitatis in alios dona: manet tame[n] indiminuta, & nulla ex parte minor affecta aut cōtractior, eius bonitas. Eodem deinde loco præciosæ huius
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0596.png
Transcription: ATR-1
EXO. 567 huius lampadis nomine intelligitur cæreus ipse paschalis qui benedicitur, atque oculis subiectus habetur quem hic lampadem vocat author: quod cære adminiculo alime[n]ta ministrat igni, haud aliter quam lampas olei alimonia flammam enutrit. 13 O verè beata nox. Duodecimu[m] < Exo. 12> caput Exodi enarrat quòd filij Israel egressuri A Egypto, petierunt (vt dominus per Moysem illis imperauera[n]) ab A Egyptiis vasa argentea & aurea, vestemque plurimam. Dominus autem dedit gratiam populo coram A Egyptiis vt commodarent eis: & spoliauerunt A Egyptios. Et ita nox illa egressionis filiorum Israel: expoliauit A Egyptios & ditauit Hebræos. Verum vt detecta figura, pate[n]cat veritas: nox illa exitus populi Israelitici de A Egypto, figura fuit (quemadmodum iam ante dictum est) illius sacratissimæ noctis, qua Christus ab inferis rediit victor ad superas auras, & à regione tenebrarum, spiritualique A Egypto nostrum remeauit in orbem. Sed & tunc A Egyptios vt pote dæmones ipsos spoliauit: cum animas sanctorum patrum ibidem detentas eorum manibus eripuit, & in libertatem asseruit. Tunc etiam ditauit Hebræos: nam sanctos illos patres æternæ gloriæ cumulauit bonis, dotauit muneribus, & donis locupletauit. Comprobat illud beatus Paulus, scribens ad Colossenses: quòd Christus expolians principatus & potestates, traduxit confidenter palam triumphans illos in seipso: Et ex hoc statim perspicuum eua[n]dit: quare in illa sacra nocte dominicæ resurrectionis, terrenis cælestia iunguntur & humana diuinis. Nam cælestis vita atq[ue] immortalis, Christo & sanctis patribo qui cu[m] eo surrexerunt ad gloriam immortalitatis, est indulta: & totum genus humanum ad foelicissimam vitæ cælestis sortem tunc est eucta atque traducta. quandoquidem (vt ait Paulus) deus pater co[n]resuscitauit nos cum Christo: & co[n]sidere fecit secu[m] in cælestibus. 14 Vt cæreus iste in ho[n]nore. Hic habetur sermo de cæreo illo materiali: qui co[n]secratur ad illuminandum dominicæ resurrectionis nocte[m]. Quem hæc oratio petit indeficientem perseverare: id est perpetua & indefici[n]te claritate promicare vsque ad dei exortum, vt scilicet non deficiat neque extinguatur ante finem noctis illius. nam consueuit cæreus ille tota ea nocte incensus permanere. Orat ite vt supradict[us] cæreus nn iiiij deo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0597.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO deo gratus sit & acceptus in sacrificium laudis: & supernis inscratur luminaribus quantum ad officij & vsus similitudinem, vt scilicet quemadmodum superna luminaria sol & luna continuu[m] deo pe[ss]ebent in illuminationis functione ministerium: ita & cæreus ille præbeat deo sine intermissione obsequium. Deinde vt intelligamus cum prius perebatur quòd indeficiens perseveret ipse cæreus, illis verbis id postulatum esse quòd ad tempus vsque matutinum indeficienter luceat: subiungitur hæc petitio p[er] istius cærei flammas & ignem adhuc vigentem lucifer matutinus inveniat, stella scilicet illa quæ solis ortum præuenit, vt videlicet prodeunte ad ortum lucifero: flamma illa cærei adhuc ardeat extincta. Verùm deinceps à lucifero materiali ad intellectualem & verum luciferum dominum Iesum: traducitur sermo, qui hoc nomine rectè celebratur, nam post atras noctis opacæ renebras, cæcitatemque & ignorantiam: clarum mundo veritatis & iustitiæ lumen attulit, benigna sui ad nos manifestatione: Nec solu[m] lucifer est: sed & sol iustitiæ. In corporalibus enim: illa diuersa sunt, in domino nostro: eadem. In corporalibus ite[m]: & lucifer & sol suum sustinent occasum. Spiritualis aute[m] lucifer & sol iustitiæ: occasum nesciunt na[m] perpetuo splendore micant: & lucem habent inextinguibilem. Senserat quidem lucifer noster & sol spiritualis, triduo illo mortis domini: occasum vitæ mortalis. Verùm nunc ad ortum reducti per gloriosam resurrectionem: nullam postea sustinere possunt occcasus molestiam. Benedictio fontis in sabbato sancto paschæ. Ordinentur primum cruces & vexilla, & euangelium & capsa, & sactum oleum & chrisma, & reliqua ad ipsam benedictionem fontis necessaria: expleta cærei paschalis supradicta benedione faciendam. Deinde sacra faciens sacerdos cum cuncto clero & omni ornatu ecclesiæ procedat ad fontem: & duo cærei portetur ante eum quosque omnia finiantur, litania videlicet & reliqua subinde cantanda. Ipsis autem euntibus ad fontem: cantetur seques hymnus. Et primum duo cantores incipiant. Rex san-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0598.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 569 R Ex sanctorum angelorum: totum mundu[m] adiua. Chorus repetat. Rex sanctorum &c. 2 Ora primu[m] tu pro nobis, virgo mater germinis & ministri patris summi ordines angelici. Chorus repetat. Totum mundum. 3 Siplicate Christo regi: cætus apostolici supplicetque per magnorum sanguis fusus martyrum. Implorate confessores: consonæq; virgines. quo donetur magnum nobis tempus indulgentiæ. 4 Omnes sancti atque iusti: vos precamur cernui. vt purgetur, crimen omne, vestro sub oramine. Huius Christe rector alme, plebis vota suscipe. qui formasti protoplastum & genus gignentium. 5 Mitte sanctum nunc amborum spiritum paracletum: in hanc plebem, quam recentem fons baptismi parturit. 6 Fac in terra fontis huius sacratum mysterium: qui profluxit cum cruore, sacro Christi corpore. 7 Et letetur mater sancta tota nunc ecclesia: ex profectu renascentis tante multitudinis. 8 Præsta patris atque nati compar sancte spiritus: vt te solum semper omni diligamus tempore. Corus repetat. Rex sanctoru[m] angeloru[m]: totu[m] mundum adiua. Deinde sacerdos dicat legendo. Pater noster. Credo in deum versus. Quoniam apud te est fons vitæ. Et in lumine tuo videbimus lumen. Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo. Oratio. 9 Omnipotes sepiterne deus, adesto magnæ pietatis tuæ mysteriis, adesto sacrametis: & ad creados nouos populos (quos tibi fons baptismatis parturit) spiritu[m] adoptionis admitte, vt quod humilitatis nostræ geredu[m] est mysterio: tuæ virtutis co[m]pleatur effectu. Per dominu[m] nostru[m] Iesu[m] Christu[m] filiu[m] tuu[m]: qui tecu[m] viuit & regnat i vnitate spirit[us] S. de[us]. Per omnia secula seculoru[m] Ame[m] domin[us] vobiscu[m] Et cum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0599.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO cum spiritu tuo. Sursum corda habemus ad dominum. Gratias agamus domino deo nostro. Dignu[m] & iustu[m] est. Præfatio. Vere dignum & iustum est: æquum & salutare: nos ti bi semper & ubique gratias agere domine sancte, pater omnipotens, æterne deus: qui inuisibili potentia, sacramentorum tuorum mirabiliter operaris effectum. 10 Et licet nos tantis mysteriis exequendis simus indigni: tu tamen gratiæ tuæ dona non deserens, etiam ad præces nostras aures tuæ pietatis inclinas. 11 Deus cuius spiritus super aquas inter ipsa mundi primordia ferebatur: ut iam tunc uirtutem sanctificationis aquarum natura conciperet. 12 Deus qui nocentis mundi crimina per aquas abluens, regenerationis speciem in diluuij effusione signasti: ut unius eiusdemq[ue] elementi ministerio, & finis esset uiciis & origo uirtutibus. 13 Respice domine in faciem ecclesiæ tuæ, & multiplicat in ea regenerationes tuas: qui gratiæ tuæ affluentis impetu lætificas ciuitatem tuam, fontemq[ue] baptismatis aperis toto orbe terrarum gentibus innouandis: ut tuæ maiestatis imperio sumat unigeniti tui gratiam de spiritu sancto. Hic aquam manu tangat in modum crucis. 14 Qui hanc aquam regenerandis hominibus præparatam, arcana sui luminis ammixture fæcundet: ut sanctificatione concepta, ab immaculato diuini fontis utero in nouam renata creaturam progenies cælestis emergat, & quos aut sexus in corpore, aut ætas discernit in tempore: omnes in unam pariat gratia mater infantiam. 15 Procul ergo hinc, ubente te domine, omnis spiritus immundus abscedat: procul tota nequitia diabolicæ fraudis absistat. 16 Nihil hic loci habeat contrariæ uirtutis ammxtio: non
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0600.png
Transcription: ATR-1
EXO. 57 non insidiando circunuolet: non latendo surrepat, non inficiendo corrumpat. Iterum manu tangat aquam in modum crucis: deinde dicat. Sit hæc sancta & innocens creatura, libera ab omni impugnatoris incursu: & totius nequitiae purgata, di- scessu. 17 Sit fons uiuus, aqua regenerans, unda purificans. 18 Vt omnes hoc lauacro salutifero diluendi: operante in eis spiritu sancto, perfectæ purgationis indulgentiam consequantur. 18 Vnde benedico te creatura aquæ, per deum uiuum, per deum uerum, per deum sanctum, per deum qui te in principio, uerbo separauit ab arida: cuius spiritus super te ferebatur, qui te de paradiso manare: & in quatuor flu minibus totam terram rigare præcepit. Hic eiiciat aquam extra fontem, in modum crucis. Qui te in deserto amaram suauitate indita fecit esse potabilem: & sitienti populo de petra produxit. Benedico te per Iesum Christum filium eius unicum dominum nostrum: qui te in Chanæ Galilææ signo admirabili suæ potentia conuertit in uinum, qui pedibus super te ambulauit: & à Ioanne in Iordane in te baptizatus est. 20 Qui te unà cum sanguine de latere suo produxit: & discipulis suis iussit ut credentes, in te baptizaretur, dices. Ite docete omnes gentes baptizantes eos in nomine patris & filij & spiritus sancti. Hic mutet vocem quasi legens lectionem. Hæc nobis præcepta seruantibus, tu deus omnipotens clementis adesto: tu benignus aspira. Hic sufflet in aquam ter: in modum crucis. 21 Tu has supplices aquas tuo ore benedicito. Hic iterum sufflet in aquam: in modum crucis.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0601.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO Vt præter naturalem emundationem quam lauandis possunt adhibere corporibus: sint etiam purificandis mentibus efficaces: Hic ponat cæreum ardentem in aquam: dicendo ter. Descendat in hac plenitudinem fontis: uirtus spiritus sancti. Et vltimo teneat cæreum in aqua, quousque sub vocis eiusdem tenore illam etiam dixerit particulam. Et totam huius aquæ substantiam: regenerandi foecundet affectu. Hic deponat cæreum extra aquam, & dicat. 22 Hic omnium peccatorum maculæ deleantur, hic natura ad imaginem tuam condita, & ad honorem sui reformata principij cunctis uetustatis squaloribus emundetur. Vt omnis homo hoc lauacrum regenerationis ingressus: in ueræ innocentiæ nouam infantiam renascatur. Hic legendo dicat. Per dominum nostrum Iesum Christum filium tuum: qui tecum uiuit & regnat in unitate eiusdem spiritus sancti, deus. Per omnia secula secu. &c. Hic mittatur christina à sacerdote in fontem in modum crucis: dicendo. In nomine patris & filij & spiritus sancti paracleti: sanctificetur & foecu[n]detur de hoc oleo salutifero & christmate fons iste: ad abluenda crimina & ad regenerandas animas in uitam æternam. Amen. ANNOTATIONES. In hymno posito ad principium benedictionis ipsius fontis. Rex sanctorum angelorum. Hymnus iste, nullo genere carminis constringitur: quod tame[n] ad propriam hymni rationem pertinere putatur, sed certum complectitur numerum syllabarum in vno- quoque versu: accedentem ad rythmicam modulationem nulla tamen obseruata in diuersis versibus simili desinentia & exitu syllabarum. Nempe vnsuisque versus rythmicus duas continet particulas: quarum prior octo co[m]plectitur syllabas, & earu[m] penultima semper longa, posterior vero
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0602.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 573 verd: septem perficitur syllabis, & earum penultima semper breuis. Vt liquido constat in hoc primo versu. Rex sanctorum angelorum: totum mundum adiuvua. Cuius prior pars est: rex sanctorum angelorum: posterior vero, totum mundum adiuvua. Et ita de sequentibus dicendum. Continet autem præsens hymnus litaniam, id est supplicatione solemnem in ecclesia fieri solitam ad omnes sanctorum gradus & ordines. Hic enim primum ad deum convertitur supplicatio, secundo ad sacrosanctam virginem Mariam, tertio ad spiritus angelicos, quarto ad apostolos, quinto ad sanctos martyres, sexto loco ad confessores, septimo ad virgines, octavo ad omnes sanctos & electos dei. Deinde particulares exprimuntur petitiones: quæ diriguntur ad Christum, vt totius populi preces exaudiat, vt gratiam spiritus sancti in renatos fonte baptismatis effundat, vt sacrosanctum baptismi lauacrum ex latere suo militari lancea aperto, cum sanguine profusum: sanctificet, vt denique sancta matrem ecclesiam: copiosæ proliis suæ ex aqua & spiritu sancto regenitæ prouentu spirituali & fructu lætificet, postremum vt gratiam nobis largiatur: deum super omnia & semper diligendi. Porrò hæc oratio sanctorum cuiusque ordinis inuocatoria: Græcè litania dicitur, id est supplicatio, debetque ea dictio Græca à Latinis per i in prima syllaba proferri ac scribi: quoniam apud Græcos eo in loco habet iota, quod nunquam in e mutatur sed semper manet immutatum. 2 In secundo versu. Virgo mater germinis. Hic sacratissima virgo Maria dicitur mater germinis, id est Christi filij dei, qui dicitur germen patris: quia secundum diuinitatem ex dei patris substantia ante secula est genitus. Quicquid enim ex alio enascitur: generali nomine germen appellare solemus. Et eo quidem vocabulo, filius dei apud prophetas plerunque nuncupatus inuenitur: vt apud Esaia[m]. In die illa erit germen domini in magnificentia & gloria: & fructus terræ sublimis. Rursum apud eundem. <Es 2.4> Omnes iusti in perpetuum hæreditabunt terram, germen plantationis meæ opus manus meæ ad glorificandum. <Es 4.60.> Et apud Hieremiam. Ecce dies veniunt dicit dominus: & suscitabo David germen iustum, & regnabit rex & sapiens erit. <Hiere. 23>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0603.png
Transcription: ATR-1
574 BENEDICTIO 3 In sexto versu. Consonæque virgines. Consonæ hic dicuntur virgines: quasi concordi voce cum sanctis confessoribus etiam orantes deum pro nostra salute. Id enim consonum dicitur: quod cum alio conspirat & consentit. Quoniam igitur idem postulant pro nobis sacratæ deo virgines quod sancti confessores, vt scilicet nobis detur spacium poenitentiæ: hoc loco consonæ dici censentur. 4 In nono versu. Vestro sub oramine. Nomen illud Oramen, ex arte & analogia potius quàm ex vsu Latinorum formatum: orationem & preces significat. Verbale est. & à verbo oro, as, formatum, sicut precamen à precor: & leuamen à leuo. 5 In vndecimo versu. Et genus gignentium. Idem designare nobis crediderim genus gignentium: quod genus humanum, in quo parentes continua propagatione liberos progignunt: ad perpetuam generis illi successionem. Apertior tamen fuisset sermo, si dixisset author: & genus mortalium. Facilius enim & visitatius, mortalium nomine quam gignentium: homines intelliguntur: quando quidem mortales sunt omnes homines: non autem omnes, alios ex se gignunt. 6 In duodecimo versu. Nunc amborum spiritum. Spiritus sanctus, amborum spiritus, patris scilicet & filij dicitur: quoniam ex patre & filio ineffabiliter & intima emanatione procedit. Eandem quoque ob causam in penultimo versu: spiritus sanctus dicitur compar patris & filij, aut si malis: patri & filio, quoniam vt ipsis ambobus consubstantialis est: ita omnino coæqualis & consimilis in æternitate, virtute, maiestate, sapietia, bonitate & gloria. 7 In decimo tertio versu. Quâ recête fons baptismi parturit. Id dicitur secundum ecclesiæ primitiuæ ritum: quo in sabbato sancto paschæ abluebantur salutaribus vndis baptismi, adulti: signaculum fidei suscipientes & ad ecclesiæ catholicæ sinum venientes, tanquam filij ad piæ matris gremium. Et illos fons baptismalis dicebatur regenerare Christo: quoniam ministerio lauacri salutaris, tales renascebantur ex aqua & spiritu sancto: & vt filij matris ecclesiæ, spirituali nativitate ducebantur ad ortum. Hic aut mos iâ abrogat[ur] est ob rationabilem causam: & illius loco quotanis eo die fit, fontis benedictio. 8 In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0604.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 575 3 In decimoquarto versu. Fac in terra fontis hui[us]. Hic oratio sit ad deum: vt mysterium fontis baptismalis consecrare & hic sanctificare dignetur ad abluendas animas, qui quidem fons profluxit sacro Christi corpore cum sanguine: quando Christi in cruce iam mortui vnus militum lancea latus aperuit, & continuo exiuit sanguis & aqua. Si < Ioannis 19.> quidem aqua illa: fontem baptismi signabat: sicut & sanguis ille, precium nostræ redemptionis. 9 In oratione subiuncta hymno. Et ad creandos novos populos. Per sacramentum baptismi nouus populus creari dicitur: no[n] quide[m] quatu[m] adesse, sed secundu[m] bone esse: quia non ex sanguinib[us] neq[ue]; ex voluntate carnis, neq[ue]; voluntate viri: sed ex deo nascitur, & qui prius erant filij iræ: nuc fuit filij dei, filij gratiæ & filij adoptionis. Fit autem huiusmodi creatio & regeneratio, per spum setum, vt dicit psal. Emit te spum tuu[m] & creabutur: & renouabis facie[m] terræ, ex quo < Psal. 103.> psalmi loco: hæc præsentis orationis particula desumptavi detur. Sanè cu[m] emittit spum suu[m] dominus in eos qui regenerantur per baptismum, tunc creantur illi: quoniam novum gratiæ habitum ac statum suscipiunt, quo ferè de non esse ad esse progrediuntur: quandoquidè ipsi summo enti strictius interuntur ac Christum induunt. Est enim ea creationis significatio: etiam apud sacras literas visitata, vt cum ait psalmus. Et populus qui creabitur: laudabit dominum. Sicut & nasci, apud easdem: spiritualem interdum exprimit natiuitatem, vt cum dicit propheta in psalmo. Annunciabitur domino generatio ventura: & annunciabunt cæli iustitiam eius: populo qui nascetur quem secit dominus. Tunc etiam, cum scilicet emittitur spiritus in eos qui fonte viuo baptismi abluuntur, renouatur facies terræ, quia anima hominis, terra quidem spiritualis, quæ pri[us] erat inanis & vacua: nunc cælesti imbre spiritus sancti irrigata, foecunda sit & fructifera. Fit enim tunc homo: noua in Christo creatura, vt scribit beatus Paulus ad Corinthios < 2. Cor. 5. Galat. 6.> dicens. Si qua ergo in Christo noua creatura: vetera transierunt, ecce facta omnia noua. Idem quoque ad Galatas. In Christo enim Iesu neque circuncisio aliquid valet neque præputium: sed noua creatura. At verò adoptionis spiritus hic vocatur spiritus sanctus: quoniam per illum adoptamur in filios dei, quandoquidem sola dei bonitate (quæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0605.png
Transcription: ATR-1
576 BENEDICTIO (quæ spiritui sancto attribuitur) nos in adoptionem filiorum dei asciscimur & assumimur. Quo etiam nomine, vberrimum totius bonitatis fontem & omni bonum atque superbonum spiritum: nominat beatus Paulus, cum scribit ad Romanos. Non accepistis spiritum seruitutis iterum in timore: sed accepistis spiritum adoptionis filiorum dei, in quo clamamus abba pater. < Rom. 8.> 10 In præfatione. Deus cuius spiritus super aquas. Id ex primo Geneleos capite sumptum est: vbi descripto formationis mundi exordio, dicit scriptura. Spiritus auté domini ferebatur super aquas. Et eo planè in loco sacri doctores dicunt præsignatum baptismi mysterium, atque id præsignificatum: quòd per virtutem spiritus sancti in reuelatione nouæ legis sanctificandæ essent aquæ in lauacrum salutare & ablutionem peccatorum. < Gen. 1.> 11 Deus qui nocentis mundi crimina. Genesi septimum caput ostendit, quomodo rupti sunt omnes fontes abyssi magnæ, & cataractæ cæli apertæ sunt: factâque est pluuia super terram quadraginta diebus & quadraginta noctib[us], ad expurganda peccata terræ quibus omnis caro corrupe- rat viam suam. Et fuit etiam hæc inundatio aquarum, figura & typus baptismi in nouo testamento instituendi: per quem diluuntur peccata, & abstergitur vetustas vitæ & induatur novitas. Et in hoc pacto vnius & eiusdem elementi scilicet aquæ mysterio: & finis factus est viciis in diluuo Noe, & origo virtutibus in baptismo nouæ legis. Immò & in sacramento baptismi: etiam vtrumque horum coincidit & confertur. In eo nanque contracta vicia absterguntur: & sacræ virtutes, animæ recens hac ablutione purgatæ inseruntur, perinde ac simul in aere tenebrarum fit depulsio & noui luminis infusio: pariterque finis fit tenebris ac origo lumini. < Gen. 7.> 12 Qui gratiæ tuæ affluentis impetu. Id ex psalmo 45. depromptum est, vbi dicit propheta. Flumint[ur] impetus lætificat ciuitatem dei, sanctificauit tabernaculum suum altissimus. In quibus sanè verbis: ipsius baptismi exundatione & profluentiam innuit. Nam per impetu fluminis intelligit ibidem largam gratiæ baptismalis effusione atque exuberantiâ. Per ciuitatem verò dei: sancta ecclesiâ de qua < Psal. 86.> alio loco dicit psalm. Gloriosa dicta sunt de te: ciuitas dei. Flu-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0606.png
Transcription: ATR-1
EXO. 177 Fluminis igitur impetus ciuitatem dei lætificat: quia lauacri baptismalis affluentia sanctam dei ecclesiam irrigans, gaudium illi & exultationem in domino facit. 13 Fontemque baptismatis aperis. Prædixerat hanc apertionem fontis baptismalis Esaias propheta: ita in persona domini loquens. Aperiam in supinis collibus flumina: & in medio camporum fontes, Ponam desertum in stagna aquarum: & terram inuiam in riuos aquaru[m]. Ibi enim per supinos colles, & campos, gentes intelliguntur: primu[m] infructuosæ & infæcundæ, diuinæque societatis præsidio destitutæ: ob quod ibidem & desertum nominantur & terra inuia. Per flumina verò & fôtes: lauacri baptismalis accipitur scaturigo: emanatio atque eruptio, quæ vbi diuino instituto exundauit: gentes à pristinis sordibus abluit, sanctificauit & innouauit. 14 Qui hanc aquam regenerandis. Relatiuum illud in fronte positum: spiritum sanctum (cuius: in calce proximè præcedentis sententiæ: fuerat mentio facta) refert. Petitq[ue] hæc oratio, vt ipse spiritus sanctus dignetur suæ gratiæ occulta infusione aquam illam baptisterij foecundare: quo ipsa ad regenerandos homines idonea sit & efficax. Sicut enim in generatione secundum naturam foecunda debet esse terra quæ semen ad proferédam segetem suscipiat: & foecunda mater quæ foetum ædat prolemque pariat, ita & in hac sacra regeneratione, diuino munere foecunda esse debet aqua quæ filios dei gignat, quam quidem foecunditatem cum ex se non habeat: de spiritu sancto eam accipiat oportet. 15 Ab immaculato diuini fontis vtero. Verba hæc per analogiam spiritualis natiuitatis ad naturalem dicta intelligantur: nam per hanc, clarius illa dinoscitur. Vt enim in natiuitate secundum carnem, ex vtero materno proles in lucem æditur, nouaque est naturæ foetura, ita ex sacro fonte quasi vtero spirituali, noua soboles spiritu sancto vivificata: in cælestem vitam educitur: atque noua sit per huiusmodi regenerationem in Christo creatura, vt modo dictu[m] est, non quidem substantiæ mutatione. sed noua ad deum habitudine per gratiam adoptionis & filiationem dei. Et de hac spirituali natiuitate dicit in euangelio dominus, oportere nos denuo nasci: si cupimus videre regnum dei, quoniam oo <Es4.41.> <Ioan.3.>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0607.png
Transcription: ATR-1
578 BENEDICTIO quoniam nisi quis renatus fuerit (Inquit) ex aqua & spiritu sancto: non potest introire in regnum dei. 16 Et quos aut sexus in corpore. In nativitate secundu[m] carnem: sexus in corpore discernit marem à foemina, & ceras in tempore: puerum discernit à viro, & iuuenem à sene. In spirituali verò nativitate: qua qui renascuntur fiut fili) dei: neque sexuum discretio est neque ætatum discrimen, sed diuinæ gratiæ (quæ in baptismo suscipitur) adiutorio: omnes in spiritualem formantur infantiam, non eam quidem quæ cognitionis & scientiæ insinuet priuationem: sed quæ innocentia puritatem indicet & sine dolo simplicitatem. Ad quam sanè infantiam nos hortatur beatus Pe- trus: cum ait. Sicut modo geniti infantes rationabiles & si- ne dolo: lac concupiscite, vt in eo crescatis in salutem. Et Paulus itidem ad Corinthios. scribens. Nolite (in- quit) pueri effici sensibus: sed malitia paruuli estote. Quòd vero in spirituali regeneratione, nulla attendi de- beat personarum aut conditionum discretio: ostendit bea- tus Paulus, cum ait ad Colos. Induentes nouu[m] hominem, eum qui renouatur in agnitionem dei secundum imaginé eius qui creauit eum: vbi non est gentilis & Iudæus, circum cisio & præputium, barbarus & Scytha, seruus & liber: sed omnia & in omnibus Christus. Et ad Galatas scribés: idem comprobat cum ait. Quicunque in Christo baptizati estis: Christum induistis. Non est Iudæus neque Græcus, no[n] est seruus neque liber, non est masculus neque foemina, om- nes enim vos: vnum estis in Christo Iesu. 17 Qui te in principio, verbo separauit: Primo Ge- neseos capite tertiæ diei opus describens: ait. Dixit verò deus congregentur aquæ quæ sub cælo sunt, in vnum locu[m] & appareat arida. Et factum est ita. Et vocauit deus arida[m], terram: congregationesque aquarum vocauit maria. Et paulo ante in eodem capite dicit scriptura. Et tenebræ e- rant super faciem abyssi: & spirit[us] domini ferebatur super aquas, vt superius iam dictum est. 18 Qui te de paradiso manare. Secundo Geneseos ca- pite dicit scriptura quòd fons ascendebat è terra: irrigans vniuersam superficiem terræ. Nihil autem prohibet, per hunc fontem mysticè intelligi salutare baptismi lauacru[m]: quod ad totius humani generis irrigationem & foecunda- tione,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0608.png
Transcription: ATR-1
EXPO: 575 tionem, ex diuinæ bonitatis thesauris profluxit. Non enim ad vnius tantum populi salutem, emanauit hic fons viius é latere Christi: vt olim circuncisso soli populo Israelitico demandata est: sed ad omnium gentium & nationum emu[n]dationem & sanctificationem scaturiit. Et eodem in loco paulo pòst subnectit sacra historia. Et fluui egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum: qui inde diuiditur in quatuor capita ibidé deinde nominatim expressa, ex quibus scripturæ verbis: hic locus intellectui perui est, & captu facilis. <Exod. 15.> 19 Qui te in deserto amaram. Decimum quintum Exodi caput refert: quòd cum filij Israel peragrato trium die- <Exo. 17.> rum itinere per solitudinem & non inuentis aquis, demùm venissent in Marath, nec possent loci illius bibere aquas, eo quòd essent amaræ: clamauit Moyses ad dominum, petens in vrgenti necessitate remedium. At ille ostédit Moysi lignum: quòd cum misisset in aquas: in dulcedinem versæ sunt. Decimum septimu[m] verò caput Exodi meminit, quòd murmurante populo Israel contra Moysem ob aquæ penu riam: iussu domini Moyses virga percussit petram, & effluxit larga aquarum copia, vnde populus totus exatiat[ur] est. Idem quoque secundo factum memoratur: vicesimo libri Numeri capite. 20 Qui te in Chana Galilææ. Quòd aquam in vinum côuerterit Christo: ex secundo euangelij Ioan.cap. manifestum euadit. Quòd pedib[us] super aquas ambulauerit: facile ex 14. Mat.cap.constat. Quòd item à Ioanne in aquis Iordanis baptizatus est: tertiù Mat.caput attestatur. Præterea quòd aquam cum sanguine de latere suo producerit Christus: ex 19. Ioan.capite superius est adductum. Postremum quòd apostolis præceperit Christus in aqua gentes omnes baptizari: ex 28. Math.capite dilucidum est, cuius hic verba adducuntur in litera. 21 Tu has simplices aquas. Vocat simplices aquas litera præsens, aquas puras, meras & syncæras: nulli scilicet alteri liquori permixtas. Debet enim baptismi sacramentum in simplici aquæ elemento tanquam materia propria ministrari sine confusione aut ammxtione alicuius alterius rei liquidæ, vt lactis aut vini. Et merito quidem aqua designata est: tanquam accommoda huius administrandi sacra <oo ij> <menù>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0609.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO menti materia, vt quemadmodum suapte naturavim habet abluendi corpora à sordibus, & ad eum adhibetur vsum humanum: ita signet exterius: inuisibilem dei gratiam ab- sterge[n]tem interius maculas peccatorum ab anima. 22 Hic natura ad imaginem tuam condita: Ea est natu- ra humana: cui soli congruit ablutio baptismi, & de qua dictum est in Genesi quòd creauit deus hominem ad ima- ginem & similitudinem suam: ad imaginem dei creauit il- lum. Atqui illa naturalabe factauit natiuam pulchritudine diuinæ imaginis sibi inditam: & deformem eam reddidit, atque omnino dissimilem suo principio. Sed per baptismi dilutionem detersa omni labe ante contracta: reformatur ipsa humana natura ad decorem pristinum & sui principij (dei scilicet) similitudinem, abolitaque vetustate peccati: nouam induit vitam virtutis. Haud secus quàm si quis fa- ciem habens luto oblitar, & natiuæ formæ gratia priuatâ si eam aqua abluerit, pristinum recuperat vultus decorem. Aut si forma sigilli impressa auro vel argento, immerga- tur luto: fit illa aliena à suo archetypo. Quòd si rursum de tergatur: reparata antiqua venustate, ad similitudinem sui reformatur principij. Benedictio carnium: in die paschæ. D Eus uniuersæ carnis creator: qui agnum in Ae- gypto Moysi & populo tuo in uigilia paschæ co medere præcepisti, in figura domini nostri Iesu Christi: cuius sanguine omnia primogenita tibi de mun- do redemisti, & in nocte illa omne primogenitum in Ae- gypto percutere præcepisti: seruans populum tuum agni sanguine prænotatum. Dignare quæsumus benedicere & sanctificare has carnes agninas, ut quicunque ex fidelibus populis tuis ex eis comederint: omni benedictione cælesti & gratia saturati repleantur in bonis. Per eundem do- minum. Super carnes auium: bene- dictio. Deus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0610.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 581 4 Deus uniuersæ creaturæ, qui inter cæteras diuersas creaturarum species pro humani generis usu etiam uolatilium genus ex aqua producere dignatus es, ex quibus Noe de area egrediens: holocausta tibi offerens placuit ex quibus etiam populum tuum ex Aegypto eductum: per Moysem seruum tuum munda ab immundis segregans, edendi præceptum dedisti. Te supplices rogamus: ut has mundarum auium carnes benedicere & sanctificare digneris: ut quicunque ex eis comederint: benedictionis tux abundantia repleantur, & ad æternæ uitæ gaudia peruenire mereantur. Per Christum dominum no strum. Qui harum duarum benedictionum titulos legent: primo fortasse nominis eorum contuitu mouebuntur in risum, nosque damnabunt ac improbabunt: quòd hæc etiam minitula & sua forsan opinione abiecta ac leuia, cæteris benedictionibus ecclesiasticis seriis & grauibus adiecerimus, censebuntque hæc potius prætermittenda fuisse: vt indigna quæ aliis annectantur atque admisceantur. Qui- bus respondemus non ante hæc damnanda esse quam perfecta sint: & intellecta fuerit causa quæ nos ad hæc etiam reliquis subiungenda impulerit. Inter multas autem eaprimum sibi vendicat locum causa: quòd præscripta nobis ab eo cui labor noster primum desudat, lex est (quemadmodum antè etiam protestati sumus) vt ea elucidemus quæ in libro exemplari præsertim exponenda: scripta reliquerat & assignauerat: modo illa nostro iudicio viderentur declarationem efflagitare. Cum itaque eo in libro & hæ continerentur benedictiones geminæ: non potuimus definitam nobis legem prætergredi, neque has sine explanatione silentio præterire, cum nequaquam aspernandum complectantur sensum: ex sacris literis desumptum, quòd sane vehementius nos perpulit, ne eas omnino supprimeremus. Quicquid enim sanctam redolet scripturam aut ex illa defluxit: propter illam & magnificiendum est & minimè co[m] temnendum. Adde quòd secundum beati Pauli verba ad oo iij Timo-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0611.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO 512 < 1. Tim. 4.> Timotheum: omnis creatura dei bona est, & nihil reiucien dum est quod cum gratiarum actione percipitur. Sanctificatur enim per verbum dei. & orationem. Cum igitur in solennitate paschali & vesci carnibus liceat, & aues in cibum sumere: cur non licebit eas antequam manducentur sacra benedictione sanctificare? Quòd si benedictio, carniu[m] & auium probanda est, vt & verè est: cur iure improbabitur illarum benedictionum declaratoria explanatio? qua & legentibus fiant patentiores: & ex sacrorum eloquioru[m] fontibus haustæ noscantur. His itaque rationibus persuasi: operæprecium duximus & eas sequentibus annotationibus enodare. 1 IANNOTATIONES. In prima benedictione. Qui < Exo. 12.> agnum in Aegypto. Duodecimum Exodi caput huius rei fidem facit: vbi dominus scribitur dixisse Moysi. Loquimini ad vniuersum coetum filiorum Israel: & dicite eis. Decima die mensis huius tollat vnsuisque agnum per familias & domos suas, & seruabitis eum vsque ad decima[m] quar tam diem mensis huius. Immolabitque eum vniuersa mult titudo filiorum Israel ad vesperam, & sument de sanguine eius ac ponent super vtrumque postem & in superliminaribus domorum, in quibus comedent illu[m]. Vespera aut illa qua māducarunt agnu[m] paschalé filij Israel secundum mādatu[m] domini: processit proximè nocte illa[m] qua egressi sunt Aegypto, quę quidę nox pascha dicta est, siue phase id est transi tus, quòd media illa nocte trasierit dominus per Aegyptu[m] percutiens primogenita Aegypti, & quia filij Israel per egressum de Aegypto, transierunt de seruitute in libertate[m]. Idcirco dicu[n]tur hic filij Israel manducasse agnum paschalem, in vigilia siue vespera paschæ. Erat autem is agnus paschalis, figura domini nostri Iesu Christi, qui pro totius mundi salute ac redéptione à captiuitate dæmonis, immolatus est, & nos eripuit de potestate tenebrarum. 2 Cuius sanguine omnia primogenita tibi de mundo redemisti. Dicitur ipse deus sanguine Christi redemisse omnia mundi primogenita, non quidem brutorum animalium & irrationalium, in quibus locum non habet redemptio ad salutem æternam, cum in ipsis non præcesserit captiuitas, aut prolapsio à rectitudine suoque principio, sed primogenita hominum, qui soli animalium, salutis & redemptio-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0612.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 583 demptionis sunt capaces. Primogenita inquam, non secundum naturalem temporis ipsius natuitatis in mundu ordinem, sed penes gratiæ & electionis habitudine. Esau enim < Mal. 1.> secundum carnem primogenitus, legitur fuisse reprob[us], & Iacob ordine nascendiposterior, electus. Neque apud deu[m] vt red[e]ptionis gratiâ quis assequatur, refert, an primo secundu[m] temporis cursum aut postremo sit æditus in lucem, sed an grati[us] dei suscipiendæ se præparet & præstet idoneu[m]. Quisquis igitur se disponit vt dei filius sit per adoptione[m], qui cunque hominum enititur vt redemptionis gratiâ assequatur, sequet totum convertit ad deum, is dei primogenitus est per electionem, & specialem prouidentiæ curam, quemadmodum populus Israel peculiariter in dei cultum ascitus, dictus est filius dei primogenitus. < Exod. 3.> Quoniam enim primogenita secundum carnem, dignitatem & prærogatiuam super alia posterius genita, & quendam eminentiæ gradum habere solent, quæ etiam secundum spiritum præstantiora sunt perfectiora & electiora, ob quandam rationis similitudine primogenita appellare licet, & ita hic vocantur. < Exod. 13.> Redemit ergo deus sanguine Christi omnia mudi primogenita, secundu[m] spiritu[m], & hoc qui ia[m] dictus est modo sumpta, id est omnes homines pio cultu deum honorantes illumque pro viribus imitantes, sunt enim hi electione & gratia dei, primogeniti. Sumptu[m] autem videtur illuddictu[m] ex 13.cap. Exo, vbi de[us] legitur præcepisse Moysi quod sanctificaret, diutnoq[ue]; cultui consecraret omne primogenitu[m] de filiis Israel, ta[m] de hominibus quàm iumetis in memoriâ accepti beneficij quo p[er] sanguinis agni immolati aspersionem fuerant præseruata primogenita Israelitarum, interfectis Aegyptiorum primogenitis. Ita illam figuram su[n]cve ritati accomodado, per effusionem sanguinis veri, redempta & conseruata sunt primogenita hominum (secundum sensum iam datum) ab æterno interitu, ac peculiariter deo redemptori mancipata. 3 Et in nocte illa omne primogenitum. Ex 12. Exod. ca. < Exod. 1.> illud perspicuum est, vbi scribitur Moyses præcepto domini vocasse omnes seniores filiorum Israel, & dixisse ad eos. Ite tollentes animal per familias vestras, & immolate phase. Fasciculu[m] hyssopi tingite in sanguine qui est in lumi ne, & aspergite ex eo superliminare & vtrumque postem. oo iiiij Nul-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0613.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO 584 Nullus vestrum egrediatur hostium domus vsque mane. Transibit enim dominus percutiens AEgyptios. Cúmque viderit sanguinem in superliminari & vtroq[ue] poste: trascendet hostium domus, & sinet percussorem ingredi domos vestras & lædere. Et paulo post. Factum est autem in noctis medio, percussit dominus omne primogenitum in terra AEgypti: à primogenito Pharaonis qui in solio ei sedebat, vsque ad primogenitum captiuæ quæ erat in cercere: & omne primogenitum iumentorum. 4 In secu[n]da benedictione. Etiam volatilium genus ex aqua. Primum Geneseos caput, id manifeste prodit. vbi in descriptione operis quintæ diei: legitur dixisse deus. Producant. aquæ reptile animæ viuentis: & volatile super terram sub firmamento cæli. Creauitque deus cete grandia & omnem animam viuentem atque motabilem, quam producerant aquæ in species suas: & omne volatile secundum genus suum. Et vidit deus quòd esset bonum: benedixitque eis dicens. Crescite & multiplicamini & replete aquas maris: auesque multiplicentur super terram. 5 Ex quibus Noe de arca egrediens. Octauo Geneseos capite. id attestatur scriptura: dicens quod post quâ præcepto dei egressus est Noe de arca finito diluuo, ædificauit altare domino: & tollens de cunctis pecoribus & volucribus mundis obtulit holocosta super altare. Odoratusque est dominus odorem suauitatis: & ait ad eum. Nequaquam vltra maledicam terræ propter homines. Quòd autem dicatur tibi deus odoratus fuisse odorem suauitatis: significat ipsum pro bonitate sua singulari acceptasse illud sacrificium à Noe oblatum, gratumque illud & acceptu[m] habuisse. Quæ enim suauis sunt odoris: libenter prosequimur & acceptamus. Quare hic recte dicitur, quòd Noe offerens deo sacrifica de volatilibus: illi placuit. 6 Ex quibus etiam populum tuum. Vndecimo Leuitici cap. ostendit dominus Moysi: quæ in animalibus terrestribus, aquatilibus & volatilibus, filiis Israel manducari sunt permissa: & quæ prohibita. Et de volatilibus quidem (de quibus hic est sermo) ibidem ait. Hæc sunt quæ de auibus comedere non debetis. Aquilam, & Gryphum, & Halyætum, & Miluum ac Vulturem iuxtagenus suum. & reliqua auium genera: quæ nominatim prosequitur. Deinde subiungit. Om-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0614.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 585 Omne de volucribusquod graditur super quatuor pedes abominabile erit vobis. Quicquid aute[m] ambulat quidem super quatuor pedes, sed habet longiora retro crura per quæ salit super terram: comedere debetis, vt est bruchus in genere suo. Et ita de cæteris volucrum generibus: quæ ibidem nominat. Vnde munda dicuntur auium genera: quibus vesci, filiis Israel licitum erat. Immunda verò: quæ manducare fas non erat, diuinâq[ue]; sanctione prohibitu[m]. In benedictione aquæ, diebus dominicis aspergendo popu lo sanctificandæ: primum fit exorcismus salis hoc modo. 1 Adiutorium nostrum in nomine domini. Qui fecit cælum & terram. 2 Exorcizo te creatura salis, per deum uiuum, per deum uerum, per deu[m] sanctum, per deum qui te per Helisæum prophetam in aqua mitti iussit, ut sanaretur sterilitas aquæ, ut efficiaris sal exorcizatum in salutem credentium: & sis omnibus te sumentibus salus me[m] tis & corporis, & effugiat atq[ue]; discedat ab eo loco quo aspersum fueris: omnis phantasia & nequitia uel uersutia diabolicæ fraudis, omnisq[ue] spiritus immundus adiutatus. Per eum qui uenturus est iudicare uiuos & mortuos: & seculum per ignem. Amen. Oratio. 4 Immensam clementiam tuam omnipotens æternæ deus humiliter imploramus: ut hanc creaturam salis qua[m] in usum humani generis tribuisti, benedicere & sanctifire tua pietate digneris, ut sit omnibus sum[m]etibus salus me[m] tis & corporis: & quicquid ex eo tactu[m] uel respersum fuerit: careat omni immundicia, omniq[ue] impugnatio[n]e spiritualis nequitiae. Per Christum dominum nostru[m]. Am[m]e. Exorcismus aquæ. Exorcizo te creatura aquæ: in nomine dei patris om- nipotentis,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0615.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO 586 nipotetis, & in nomine Iesu Christi filij eius domini nostri: & in virtute spiritus sancti. Vt stas aqua exorcizata ad effugandam omnem potestatem inimici, & ipsum inimicum eradicare & explantare valeas cum angelis suis apostaticis. Per virtutem eiusdem domini nostri Iesu Christi: qui venturus est iudicare viuos & mortuos, & seculu[m] per ignem. Amen. Oratio. 6 Deus qui ad salutem humani generis maxima quæque sacramenta in aquarum substantia condidisti: adesto propicius inuocationibus nostris, & elemento huic multimodis purificationib[us] præparato, virtutem tuæ benedictionis infunde. Vt creatura tua mysteriis tuis seruiens: ad abiiciendos dæmones morbosque pellendos diuinæ gratiæ sumat effectu[m]. 7 Vt quicquid in domib[us] vel in locis fideliu[m] hæc vnda resperserit: cæreat omni immudicia, liberetur à noxa. No[m] illic resideat spiritus pestiles: no[n] aura corrupes, discedat o[mn]es insidiæ latetis inimici. Et si quid est quod aut incolumitati habitatiu[m] inuidet aut quieti: aspersione huius aquæ effugiat. Vt salubritas per inuocationem sancti tui nominis expetita: ab omnibus sit impugnationibus defensa. Per dominum nostrum. Deinde mittitur sal in aquam, ita dicendo. 8 Commixtio salis & aquæ pariter fiat: in nomine patris, & filij, & spiritus sancti. Amen. Dominus vobiscu[m]. Et cum spiritu tuo. Oratio. 9 Deus inuictæ virtutis author, & insuperabilis imperij rex, ac semper magnificus triumphator: qui aduersæ dominationis vires reprimis, qui inimici rugientis sæuitia[m] superas, qui hostiles nequitias potes expugnas: te domine tremetes & supplices deprecamur ac petim[ur], vt hæc creatura[m] salis & aquæ digna[n]ter accipias, benignus illustres, pietatis tuæ more sacrifices. Vt vbi cu[m]que fuerit aspersa: per inuocationem sancti tui nominis omnis infestatio immundi spiritus abiiciatur, terrorque venenosi serpetis p-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0616.png
Transcription: ATR-1
EXO. 587 procul pellatur, & præsentia sancti spiritus nobis misericordiam tuâ poscentibus ubique adesse dignetur. Per dominum Iesum Christum in unitate eiusdem. Deinde aspergit sacerdos populum aqua benedicta: & cantatur hæc antiphona. Asperges me domine hysopo & mundabor: lauabis me & super niuem dealbabor. Psalmus. Miserere mei deus: secundu[m] magnâ misericordiâ tuam. Et iterum. Asperges me domine. Et ita continuatur alternatio. Post aspersionem completam, dicit sacerdos iam in chorum reuersus, Ostende nobis domine misericordiam tuam. Et salutare tuum da nobis: Oratio. Exaudi nos domine sancte pater, omnipotens æternæ deus, & mittere dignare sanctu[m] angelu[m] tuum de cælis: qui custodiat, foueat, protegat, uisitet, & defendat omnes habitates in hoc habitaculo. Per Christu[m] dominu[m] nostrum. Benedictio panis. Dominus uobiscum. Et cum spiritu tuo. Oratio. Enedic domine istam creaturam panis: sicut benedixisti quinque panes in deserto, ut omnes gustantes ex eo recipiat ta[m] animæ qua[m] corporis sanitate[m]. In nomine patris, & filij, & spiritus sancti. Amen. Deinde aspergatur panis: aqua benedicta. Alia benedictio panis. Adiutoriu[m] nostru[m] in nomine domini. Qui fecit cælu[m] & terra[m]. Dominus uobiscum Et cum spiritu tuo. Oratio. Domine sancte pater omnipotens æternæ deus: benedicere digneris huc panem tua[m] sancta spirituali benedictione, ut sit omnib[us] sum[m]etib[us] salus mentis & corporis: atq[ue] contra omnes morbos & uniuersas inimicoru[m] insidias tutamen. Per dominum nostrum Iesum Christum filiu[m] tuum: Qui tecum uiuit & re. Ex
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0617.png
Transcription: ATR-1
588 BENEDICTIO Ex constitutione Alexandri primi, inducta est benedictio < Exo.11> aquæ diebus dominicis facienda, qua ecclesia altare & populus aspergatur: vt omnis spirituum immundorum spurcitia tam de habitaculo dei quàm de corporibus fidelium propellatur. Hæc siquidem virtus: aquæ exorcizatæ adest. Id præterea fit, vt populi Christiani baptismali lauæ cro abluti corpora, ita ministerio aquæ muniantur contra hostem antiquu[m]: sicut sanguis agni à populo Hebraico ad repellendum percussore in superliminari & super vtrunque postem. Vnde in canone Alexandri: hæc habetur sententia. < Heb.9 4. Reg.2> Aquam sale aspersam populis benedicimus: vt ea cuncti asperi sanctificentur & purificentur, quod & omnibus sacerdotibus faciendum esse mandamus. Nam si ci nis vitulæ aspersus inquinatos sanctificauit ad emudationem carnis, vt scribit apostolus ad Hebræos: multo magis aqua sale aspersa divinisque precibus sacrata, populu[m] sanctificat atque emundat à peccatis venialibus. Et si sale sparso per Helisæum sterilitas aquæ sanata est: quâto magis diuinis precibus sacratus sal aquæ permixtus, sterilitatem mentium aufert humanaru[m], & coinquinatos sanctificat & purgat & cætera bona multiplicat: insidias diaboli < Cyprianus> auertit, & à phantasmatum versutis homines defendit. Cyprianus item ait, quòd ideo homines aqua benedicta asperguntur quia valet ad sanctificationem. Vnde dominus < Ezech.36> per Ezechielem dicit. Aspergam super vos aquâ mundam & mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris: & dabo vobis cor nouum, & spiritum nouum ponâ in medio vestri. Quanuis nonnulli, illa prophetæ verba: ad aqvam < Num.19> baptismi referenda tantum contendant. Porrò sumptus videtur hic ritus benedicendi aquam & aspergendi in populum apud Christianos: ex illo more Hebraico in libro Numeri descripto: quo conficiebatur aqua lustrationis ex cineribus vaccæ rufæ extra castra co[m] bustæ, atque aspergebantur quæ immunda erant: & tollebatur immundicia, ex contactu morticini alióve modo co[m] tracta dicit enim eo in loco scriptura. Qui tetigerit cadaver < Ibidem.> hominis, & propter hoc septem diebus fuerit immundus: aspergetur ex hac aqua die tertio & septimo, & sic mu[m] dabitur. Si die tertio aspersus non fuerit: septimo non poterit emundari. Omnis qui tetigerit humanæ animæ mor- ticinum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0618.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 58, ticinum & aspersus ex hac commixtione non fuerit: pol- luet tabernaculum domini, & peribit ex Israel. Quia aqua expiationis non est aspersus: immundus erit, & manebit spurcitia eius super eum. Quanuis enim illa aspersionis, siue expiationis, siue lustrationis aqua: lauacrum baptis- mi rectè insinuet, eiusque sit & typus & figura, non absur- de tamen etiam præsignare dici potest illam purificatio- nis & aspersionis aquam: quæ benedicta ex institutione ecclesiastica spargitur in populu[m] fidelem. Siquidem in il- la antiquæ legis aqua lustrica & expiatoria: cinis ex com- bustione amarorem ac salsedinem contrahens, commisce batur aquæ. In hac verò noui foederis ac testaméti aqua purgatiua: sal etiam amaritudinem habens ac salsuginem, aquæ permiscetur, ad designandum abolitionem peccato- rum quæ per aquam signatur: contritione ac amaritudine cordis esse comparandâ. Insuper proprium salis est à cor- ruptione defendere quæcunque eo sunt condita: & asper- sio aquæ benedictæ à peccati contagione conseruat inco- lumes animos hominum, ad quam signandam proprieta- tem: & sal adhibetur ipsi aquæ benedicendæ. Rursum sal: discretionis ac prudentiæ nota est ac signum. Ideôque do minus innuere volens in omni nostrorum operum sacri- ficio illi offerendo in primis obseruandam esse discretio- nem: ait in Leuitico. Quicquid obtuleris sacrificij, sale co[m] dies: nec auferes sal foederis dei tui de sacrificio tuo In o- mni oblatione: offeres sal. Atqui in abrasione peccatoru[m] <Levi. 2> & sacrificio poenitentiæ deo offerendo, quod aqua ipsa be- nedita designat: summopere opus est discretione mentis, ad seipsum rectè diiudicandum & examine diligenti dis- cutiendum: Non ab re igitur & sal adhibetur ad sanctifi- cationem aquæ aspersionis. Et quoniam amaritudo cor- dis & discretio exactæ discussionis præcedere debent ip- sam peccati deletionem ac abstersionem: rite ecclesiastica sanctione cautum est sal ipsum prius oratione sacrati de- bere, quàm aquam exterminationis peccatorum indicem ac significatiuam. I IANNOTATIONES. Adiutorium nostrum in no mine domini. His generat impræmissis pro materiæ subie Etæ clariore intelligentia: nunc ad ipsius benedictionis particularem explanationem descendendu[m], in cuius fron- te, ac
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0619.png
Transcription: ATR-1
590 BENEDICTIO te ac initio profertur versus diuini adiutorij inuocatoriis. ex psalmo centesimo vicesimotertio depromptus, ad profitendum ac contesta[n]dum nos viribus nostris aut operibus iustitiæ nequaquam confidere vt hoc aggrediamur benedictionis munus, sed solo dei auxilio præsidioque niti: in quo tota nostra spes ac fiducia est reposita. < 1. Reg. 17> Goliath enim gigantea proceritate horrendus, spem suam in viribus ac armis suis collocans, lapide funda contorto frontique illisso prostratus est humi. David verò inermis, & in nomine domini exercituum non in gladio & hasta illi occurrens: victor euasit. Maledictus (inquit Hieremias) homo, qui confidit in homine: & qui ponit carnem brachiu[m] suum. Quare nobis assidue cum propheta dicedu[m] ad deu[m]. < Hiere. 17> In te inimicos nostros ventilabimus cornu: & in nomine tuo spernemus insurgentes in nobis. Non enim in arcu meo sperabo, & gladius meus no[n] saluabit me. Et solet hic versus: ferme in exordio cuiusque nostri operis præmitti, quo protestemur nos nihil confidetia in nobis ipsis habere ad conficiendum id opus: sed in solo dei adiutorio, quod virtute nominis ipsius affuturum nobis speramus, & vt assit supplices exoramus. < 4. Reg. 2> Qui te per Helisæum prophetam. Id ex quarto libro Regum, depromptum est exemplum, vbi huius rei ita co[n]texitur historia. Cum post Heliam curru & equis igneis subuectum in cælum, Helisæus propheta habitaret in Herico: dixerunt ad eum viricuiitatis. Ecce habitatio ciuitatis huius optima est: sicut tu ipse domine perspicis, sed aquæ pessimæ sunt: & terra sterilis. At ille ait. Afferte mihi vas nouum: & mittite in illud, sal. Quod cum attulissent: egressus ad fontem aquarum, misit in illum sal, & ait. Hæc dicit dominus. Sanaui aquas has: & non erit vltra in eis mors neque sterilitas. Sanatæ sunt ergo aquæ vsque ad diem hanc: iuxta verbum Helisæi quod locutus est. Dicitur autem hic sterilitas aquæ, no[n] ab inhærentia, sed à causalitate. Non enim aquis ipsis inerat sterilitas: vt affectio quæda[m] accidentaria, foecunditatisve priuatio, sed quoni[n]a[m] amarulentæ erant aquæ illæ Hiericontinæ & salsuginosæ: steriles reddebant terras quas irrigabant. Idcirco ipsis aquis scribitur sterilitas: quæ ab illis enascebatur. Pronomen item demonstratiuum in præsenti oratione positum: non
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0620.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 591 nó id sal quod præsens adest sacerdoti exorcizanti, secundum substātiam numerumque demonstrat quando quidé illud nequaquam ab Helisæo missum est in aqua, sed idé secūdum speciem ac naturam, quæ quidem indiuiduæ rei eiusdem secundu[m] speciem demonstratio: plærunque in sacris literis vsu venit. Sed id: vel mediocriter grāmaticis rudimétis instituti: norunt.} Vt efficiaris sal exorcizatu[m]. Quid exorcizare dicatur & exorcista, similiter & exorcismus: in hoc secundo libro dictum iam est, vbi de septé ordinu[m] ecclesiasticorum nominibus eorumque rationibus: facta est determinatio. Ex quo quidem loco planum est, sal exorcizatum hic dici: quod sacris imprecationibus sanctificatum est, & sanctis precibus adiuratum atque sacratum. Porrò sal vt condimentum ciborum signat, quóve in condiendis cibis vtimur: apud probatos authores nunc in masculino genere nunc neutro ponitur, vt apud Catone[m]. Ex sale qui apud Carthaginenses sit. Et Salustium in Iugurth. Neque salé, neque alia gulæ irritamenta habemus. In sacris verò literis: pro eodem significato id nomen fere semper in neutro genere collocatum inuenitur, vt in loco illo, ex quarto libro Regum deprompto: quem superior numerus citauit. Similiter in Marco. Bonum est sal. Quòd si sal insullum fuerit: in quo illud condieris? habere in vobis sal: & pacem habere inter vos. Et in Luca. Bonum est sal. Si autem sal euanuerit. in quo codietur? Qué scripturæ morem, & hic locus præsentis benedictionis sequitur: similiter & ille paulò pòst positus. Et effugiat atq; discedat ab eo loco quo aspersum fueris: omnis phantasia & nequitia. Vbi potius fueris, quàm fuerit, legendum est: quoniam in tota illa oratione dirigitur sermo ad salé per verba secūdæ personæ, aut pronomina idipsum ad quod sermo habetur demonstrantia, quare & hoc in loco accommodatior est locutio per secundæ personæ verbum. 4 Omni que impugnatione spiritualis nequitiae. Spiritualem nequitiam vocat hic author: ipsum serpente antiquum & dæmonem, qui propter abundantiam malitiæ qua scatet, & in quam assidue molitur alios inducere: haud ab re nequitia appellatur, & ob naturæ incorporeæ atque immaterialis coditionem: spiritualis dicitur, quòd spiritus sit & non corpus, substantiâve corporea. Et sum- pta
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0621.png
Transcription: ATR-1
592 BENEDICTIO < Ephes.6> pta videtur ea denominatio ex illo verbo beati Pauli ad Ephesios. N[on] est nobis colluctatio aduersus carne & sanguinem: sed aduersus principes & potestates: aduersus mundi rectores tenebrarum harum, c[on]tra spiritualia nequitiae in cælestibus. < 5> Cum angelis suis apostaticis. Qui apostatæ dicantur: quid apostasia, & apostatare: in superiore huius secundi libri loco iam explicatum est, cum de variis eorum denominationibus qui ad ecclesiam specta[n]t, aut ab eius gremio sunt separati: habitus est sermo. Ex quo loco plane liquet apostaticum eum dici: qui rebellis est, & ab eo desciscit quem colere & obseruare debet. Qualis est ille princeps apostasiæ & draco antiquus, qui deo rebellis, cu[m] tota sua cohorte cælo decidit. De quo dictum est in Apocalypsi. < Apoc.12> Et proiectus est draco ille magnus, serpens antiquus, qui vocatur diabolus & Sathanas, & seducit vniuersum orbem, & proiectus est in terram, & angeli eius cum eo missi sunt. Vbi angelorum nomen immundis etiam spiritibus, & malignis attribuitur, sicut & hoc in loco, propter angelicam spiritualemque substantiam atque naturâ, in eis per lapsum minime deperditam. Quod & sæpe alias in scriptura obseruatum comperitur, vt in eo loco psalmi septuagesimiseptimi. < Psal.77> Milit in eos ira indignationis suæ, indignationem & iram & tribulatione, immissiones per angelos malos. < Prouerb.> 6 Maxima quæque sacramenta, in aquarum substantia condidisti. Non hic sacramenta, sumuntur pro ecclesiasticis sacramentis, numero septenario digestis, quibus tanquam columnis septem excisis suffulta est demus domini. Nempe illorum solus baptismus, reliquorum vestibulum ac introitus, in aquarum substantia conditus est. Neque quispiam rectè senserit sanctissimæ eucharistiæ sacramentum aquâ habere vt materiæ substerniculum, ob ipsum quòd in altaris augustissimo sacrificio pauxillum aquæ vino ex instituto ecclesiastico in calice commisceatur. Sed latiore sacramentorum acceptione, apud sanctos etiam scriptores visitata, hic sacramenta dicuntur signa visibilia, alicuius inuisibilis mysterij atque gratiæ significa- tiua. < Gene.7> Qualia in sacris literis quâ plurima occurrunt in aquarum substantia constituta. Enimuerò secundum hanc rationem,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0622.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 593 ratione[m], diluuiu[m] illud vniuersale in diebus Noe, sacram[en]tum erat: totius mundi expurgationem à peccatis aquaru[m] ministerio signabat. < Exod. 14> Sed & mare rubru[m] à populo Israëlico incolumi pertræsitu[m] dimersis Aegyptiis, erat sacram[en]tum secundu[m] propositâ significatione[m]: quoniu[m] salutem populi Christiani per lauacru[m] baptismi, dimersa peccati vetustare dæmonicæq; cohorte, insinuabat. Insuper aqua Marath amarissima impositione ligni à domino Moysi ostesi dulcorata, etia[m] nomine sacramenti hic rectè co[m]prehenditur: mystice significet omne[m] mudi præsentis amaritudine[m] consideratione sanctissimæ crucis dominicæ, eiuiq; co[m] mixtione in dulcedine[m] versum iri. < Exo. 15> Sed quid Iordanis fluius, in quo septies lotus iuxta verbu[m] prophetæ, Naaman Syrus: à lepræ contagione protinus est mundatus? nonne aptè designat anima[m] peccati colluutoe inquinata[m]: ablutione baptismi ab omni prorsus labe purgari, & eâ ob re[m] sub generali sacram[en]torum ambitu hic continetur? Nonne & natatoria Siloe, ad quâ missus est à natiuitate cæcus à domino & saluatore nostro, vt oculos luto oblitos abluerit: < 4. Reg. 1> etia[m] hic rectè sacramentum nuncupatur? ob idipsum, ge nus humanu[m] in exordio fere primoru[m] paretu[m] obcæcatum peccato: per aduentu[m] domini nostri Iesu Christi in carne & baptismi mysteriu[m] ab eo institutu[m], signet fuisse illuminatu[m]. Denique & piscina illa probatica quinque porticus habes: in quâ omniu[m] primus descendes post motione[m] eius ab angelo domini, quacunque detinebatur infirmitate p[er]tinus curabatur: nonne symbolum erat & typus rei sacræ, baptismalis scilicet fluenti? cuius ablutione: ab omni co[n]tagio, & morbo peccati sanatur anima, & idcirco absurde sacramentu[m] dici debuit. < Ioan. 5> At hæc omnia spiritualiu[m] reru[m] signa ia[m] enumerata: in aquaru[m] substantia erant co[n]stituta, vt manifestu[m] est. Rectè igitur hic dicuntur maxima quæque sacramenta in aquaru[m] substantia esse condita: in veteri & noua lege ardua reru[m] sacraru[m] mysteria per aquaru[m] substantia nobis sunt repræsentata. 7 Vt quicquid in domib[us] vel in locis fideliu[m]. Aqua benedicta, sacerdotalique imprecatione sanctificata: no[n] solu[m] illi paratur vsui, vt in templo ædèque sacra dispergatur in altaria & populu[m], veru[m] etiam vt ad domos priuatas delata (quod maxime vsu venit: post solené fontiu[m] ecclesiasticoru[m] benedictione[m]) sua asper gine, pp
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0623.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO gine, cubicula penitioraque domus loca in quibus diver- santur homines irroret. Et commendanda est admodu[m] illa fidelium devotio: qui contra tepestates & fulgura, occur- susque nocturnos aspersione aquæ benedictæ seipsos & domum suâ comuniunt. Itaque expetit hæc oratio, quic- quid respersione ipsius aquæ fuerit contactu[m]: omni impu- puritate vacare, liberariq[ue]; ab omni peccato pariter & no cumento. Vtrunque enim: noxæ nomen significat. Peccatu[m] quidé: apud Vergilium. Vnius ob noxam, & furias A- iacis Oilei. Nocumentum verò: apud Ouidiu[m]: cu[m] ait. No- < Matth. 28> cte nocent pote: sine noxa luce bibuntur. 8 In nomi- ne patris, & filij, & spiritus sancti. Magnæ dignitatis ac vir tutis est præsens oratio: quæ verâ confessione sanctæ tri- nitatis in vnitate, & vnitatis in trinitate expressæ co[n]tinet. Quia enim nomine: vnitatis numero dicit, non nominib[us]: vnitate[m] dei designat: vnica virtute ac potestate definitam. non enim nomen ibi pro vocabulo aut appellatione sumi tur: cum trium diuinarum personarum no[n] sit eade[n] nuncu- patio, sed tres diversæ, deinde subiunctæ, quin potius pro potentia ac virtute diuina: quæ vnum etia[m] deum vna de- monstrat. Tres verò superbeatæ personæ subinde nomi- natæ, diuinaru[m] Hypostascó triadem atque ternariu[m] plane indicant. Adhibetur & hæc oratio: fere omni sacramento- rum administrationi, vt nullu[m] penè dederis ecclesiasticu[m] sacramentu[m]: quod efformato crucis signaculo cu[m] huius o- rationis pronunciatione no[n] administretur. Applicatur & benedictionibus: cu[m] priuatis tu[m] solennibus, vt cu[m] sacra be- neditio aut in populum aut in rem quâpiam ferenda sit: claudatur ipsa plærunque hac terminali & postrema san- ctæ trinitatis invocatione. Sanè in veteri testam[en]to, cum necdum esset propalatu[m] mundo superdiuinæ trinitatis my sterium: in nomine domini tatum fiebat benedictio super < Num. 6> populum & sacrificium. Siquidem in libro Numeri præ- cepisse legitur dominus ipsi Aaron & filiis eius. Sic bene- dicetis filiis Israel: & dicetis eis. Benedicat tibi dominus, & custodiat te. Ostendat dominus faciem suam tibi: & mi sereatur tui. Couertat dominus vultu[m] suu[m] ad te, & det tibi < Ioan. 2> pacé. Deinde co[n]tinuo subnectit litera, hæc domini verba ad Moysen, de ipso Aaron & filiis eius. Inuocabuntq[ue]; no- men meu[m] super filios Israel, & ego benedicâ[m] eis. In noua verò
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0624.png
Transcription: ATR-1
EXPO: verò lege, quoniam vnigenitus qui est in sinu patris, ipse enarrauit altissimum illud & sublime mysterium diuinæ vnitatis in trinitate, quantum mortalibus cognoscere expedit, in ipsius sactissimæ trinitatis nomine celebratur ac perficitur omnis sacra benedictio. Demùm videmus in cu iusque humani operis exordio hanc præmitti orationem, diuiæ virtutis inuocatoriâ, vt in nomine sacratissimæ trinitatis inchoata quæuis operatio nostra, adiutore deo foelici claudatur exitu, optatóque sine perficiatur. 9 Deus inuictæ virtutis author. Dei virtus, inuicta haud dubie est & infracta, quoniam immensa, infinita, atque interminata. Huius tame (si accommodate loqui volumus & apposite) ipse author proprie non est nec causa, quoniam ipse sua est virtus, potestas, & fortitudo. Nihil autem, seipsum producit. Creaturæ verò rationalis virtus, vt angelica & humana, finita est, & certo determinata limite, proinde à valentiore virtute vinci potest, nisi deus assit adiutor & propugnator. Itaque humanam virtutem (vt interim de angelica taceamus, de qua tamen idem est iudicium) suaptè natura fragilem ac imbecillâ, neque parem fortitudini serpétis antiqui, hostis semper infesti (de quo dictum est à beato Iob, quòd non est potestas super terram: quæ comparetur ei, qui factus est vt nullum timeret) deus suo adiutorio præsentéque gratia ita corroborat: vt contra aduersarium tantum & talem pugnans, in spirituali certamine tentationum euadat victrix, & sit inuicta virtus humana dei auxilio: quæ suæ naturæ derelicta, facilè vinceretur. Quocirca rectè hic dicitur deus inuictæ virtutis author. Insuper ipsius dei imperiu[m] quod in cælo & terra gerit, insuperabile vere dicitur: quoniam nulla virtute extera edomari potest. Deberet enim ea virtus superatrix diuini imperij: esse maior ac potentior quâ diuina virtus, illius regni gubernatrix, vt Assyriorum imperium: validioribus Persarum viribus est attritum. At ipsa omnipotenti virtute, quæ solius dei est: quam assignabis valentiorem virtutem? Demùm dicitur ipse deus magnificus triumphator, quoniam de hostibus spiritualibus nos infestantibus magnifice triumphat: quoties eius auxilio deuincimus eos & cöterimur. Ipse enim in nobis quòd pro nobis pugnat: ipse itidem in nobis vin- cit, pp ij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0625.png
Transcription: ATR-1
596 BENEDICTIO cit, vt nobis haudquaqua victoriæ gloriæ ascribamus: sed illi soli, per quem & pugnare nobis datur & vincere. Rur sum quoties manu sua protectrice nos tutari dignatur co[m] tra hostes inuisibiles: nihil illi nobis incom[m]odare possunt aut nocumentum inferre. < Rom. 8> Si enim deus pro nobis: quis co[m] tra nos? Quare de hostib[us] illis spiritualib[us], nos more leonu[m] deuorare cupietibus, ipse deus etia[m] sic gloriose triumphat: reprimens illorum in nos molimina, conatus, ac nocendi studia. 10 Asperges me domine hysopo: & mun dabor. Hic versus: ex psalmo quinquagesimo desumptus est, & cum aque benedictæ sit in populu[m] aspersio: rectè ex ordinatione ecclesiastica decantatur, quonia[m] id expetit in nobis spiritualiter præstari: quod sensibilis ipsa & corporalis aquæ aspersio insinuat, nos videlicet irrigari diuinæ gratiæ rore, qui nostrorum peccatoru[m] maculas abstergat, & corda nostra purificet. Neque ab re, hisopo eo in loco meminit propheta. < Levi. 14> Na[m] in veteri lege, sanguine passerts immolati intincta hysopus: iubetur septies aspergi, super leprosum, vt emundetur à tabe lepræ. Et quidè figura erat, significans genus humanu[m] lepra peccati grauiter labefactu[m]: aspersione sanguine Christi immolati in cruce, à peccati macula purgandum. Præterea hysopus, herba humilis & exigua: hæret petræ radicibus, aufertque pulmonis inflatione. Is itaque aspergitur hysopo mystice, qui radice charitatis infixus in humili Christo: superbię tumorem humilitate depellit, & hac gratia abluitur à peccato. Astipulatur huic sententiæ Hieronymus: in psalmi quinquagesimi interpretatione dicens. Sicut hysopu[m] terrenu[m], curandis pulmonibus aptum est: vt auertat inflatione, ita homo celesti quis respersus hysopo, id est humilitate cordis: ab omni superbiæ malignitate purgatur. Vbi hysopu[m] terrenum dicit Hieronymus in primo casu. Nam eo in loco, nominandiq[ue]; casu: & hysopus foeminini generis dicitur, & hysopu[m] neutri, debetque ea dictio, cum aspiratione & græco in prima syllaba scribi: in secunda verò, per simplex s. quanuis nonnulli eruditione præstantes: censeant eam geminato scribi debere. 11 Sicut benedixisti quinq[ue]; panes in deserto. Tradu[n]t authores p[ro]bati & graves, in primitiua ecclesia co[m]suetudine[m] primu[m] fuisse: omnes fideles qui missarum celebrationi intererant,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0626.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 597 <August.> intererant, singulis diebus sumere eucharistiam de manu sacerdotis solebât, quod ex actis apostolicis, & iis quæ in missæ officio legûtur: haud obscure deprehendi posse co[n]tendunt. Postea verò crescente multitudine credentiu[m], & obtepescente in eis fervore devotionis: institutu[m] secundo loco ferunt, vt singulis diebus dominicis tantum, commu nionem eucharistiæ susciperent. Qua[m] constitutionem satis approbat Augustini verbum dicentis. Quotidie eucharistiæ <August.> communionem suscipere: nec laudo nec vitupero, o- mnibus tamen dominicis diebus: communicâdum hortor. Cum aute[m] amplius incresceret torpor humanaru[m] mentiu[m], & elâguesceret devotionis in deu[m] affectus: tertio sâcitu[m] est loco, q[ui] ter in anno salté omnes Christiani in legitima æ- tate constituti sacra[m] sumeret eucharistiam: vtpote in festo paschæ, pentecostes, & nativitatis dominicæ. Quod adhuc multi laici, ferventius in deu[m] affecti, quotan[n]is obseruant. Demùm eum propter abundantiâ iniquitatis adhuc magis refrigesceret charitas multoru[m], & propemodu[m] extingue- retur ignis ille spiritualis in cordibus fideliu[m], constitutum est laicos salté semel in anno vt puta in festo paschæ, sa- crosancta[m] eucharistiâ sumere debere. Et in hac te[m]poru[m] co[n]ditione, nunc degimus. Sicut igitur loco quotidianæ com munis primu[m] institutæ, in quadragesima (vt censent idé scriptores) dicitur in fine missæ oratio super populu[m] singu lo quoque die, cui præmittitur illa exhortatio. Humilia- te capita vestra deo, ita pro co[m]munione quæ singulis die- bus dominicis fieri solebat per secunda[m] modo dicta[m] co[n]sti- tutione[m], datur ex ordinatione ecclesiastica nunc singulis diebus dominicis panis benedictus, sancte[m] co[m]munionis vi carius, illâmque referens ac repræsentas. Itaque panis il- lius solidi ac integri, in singulos frustratim dispartiendi diebus dominicis, hic gemina ponitur benedictio, post a- quæ benedictione[m] fieri in te[m]plis solita. Quaru[m] vtraque, & clara satis est & dilucida, nec explanationis egés, hoc vno tantum excepto, q[ui] de benedictione quinque panu[m] in de- serto facta à Christo, cum alij evangelistæ, tu[m] loannes a- perte meminit, vbi refert illis quinque panibus & duobus piscib[us] diuina virtute multiplicatis, ex saturata fuisse quî que milia hominum, & deinde sublatos duodecim cophi- nos fragmétoru[m], quæ superauerunt iis qui māducauerat. <Ioan. 6> pp iij Benedi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0627.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO Benedictio palmarum: in ultima dominica quæ- dragesimæ. Oratio. 1 Deus cuius filius pro salute generis humani de ca- lo descendit ad terras: & appropinquante hora passionis suæ, Hierosolyma[m] in asino uenire, & à turbis rex appellari ac laudari uoluit, benedicere digna- re hos palmaru[m] cæterarumq[ue] frondium ramos, ut omnes, qui eos laturi sunt ita benedictionis tuæ dono repleatur: quatenus in hoc seculo hostis antiqui tætameta superare, & in futuro cum palma victoriæ & fructu bonoru[m] ope- rum tibi ualeant apparere. Per eundem Christum domi- num nostrum. Amen. Oratio. 2 Omnipotens sempiterne deus, qui dispersa congregas & congregata conseruas: qui populis tuis obuiam Iesu ra- mos portantibus benedixisti. Benedic etiam hos ramos pal- maru[m] & cæterarum frondiu[m]: quos tui famuli ad honore[m] nominis tui & benedictionem suscipiunt. Vt quocu[m]que in- troduci fuerint: tuæ benedictionis co[n]sequatur effectu[m], ut omni aduersa ualetudine effugata: dextera tua protegat quæ nos redemit. Per Christu[m] dominum nostru[m]. Amen. Oratio. 5 Deus qui te poribus Noe famuli tui, per colubam ra- mum oliuæ uirentibus foliis in ore deferente[m] post diluuit effusionem, pace hominibus redditam nuciari uoluisti, & qui unigenito tuo domino nostro Hierosolyma[m] properanti: pueros Hebræoru[m] cum ramispalmaru[m] obuiam uenientes, laudesq[ue] concinentes, Osanna clamare uoluisti: Benedice- re & sanctificare digneris hos palmarum, diuersarumq[ue] frondiu[m] uel florum ramos, ut accipientes in manibus no- stris: cum palma victoriæ & fructu bonoru[m] operum tibi placere ualeamus, atque ad resurrectionis gloriam te lar- giete peruenire mereamur. Per eundem dominu[m] nostru[m] Ie- sum Christum filium tuum. Qui tecum uiuit & re. la
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0628.png
Transcription: ATR-1
EXO. 599 In sparsione ramorum: cantatur antiphona sequens 4 Pueri Hebræorum tollentes ramos oliuarum: obuia- uerunt domino clam[m]ates & dicentes, osanna in excelsis. Alia antiphona. 5 Pueri Hebræorum vestimenta prosternabant in viæ & clamabant dicentes: Osanna filio Dauid: Bedictus qui venit in nomine domini. In procedédo ad processionem antiphona. 6 Cum audisset populus quia Iesus venit Hierosolymam: acceperunt ramos palmarum & exierunt ei obuia, & clamabant pariter dicentes. Hic est qui venturus erat pro salute populi: hic est salus nostra redemptio Israel. Hic est rex Israel & Emmanuel: genus Dauid & mundi saluator. Noli timere filia Sion: ecce rex tuus venit tibi sedens super pullum asinæ, sicut scriptum est. Salue rex fabricator mundi: qui venisti redimere nos. Antiphona. Ante sex dies solentitatis paschæ, venit ciuitatem Hierusalem: & occurrerunt ei pueri in manibus portantes ramos palmarum, & clamabant voce magna dicentes. Osanna in excelsis, benedictus qui venit in multitudine misericordiæ: osanna in excelsis. Secundum Matthæum. 7 In illo te[m]pore. C[uius] appropinquasset Iesus Hierosolymis, & venisset Bethphage ad monte oliueti: tunc misit duos discipulos, dices eis. Et reliqua. 8 Collegerunt potifices & pharisæi conciliu[m]: & dicebant. Quid facimus? quia hic homo multa signa facit. si dimittimus cu[m] sic: o[mn]es credent in eum. Ne forte veniant Romani: & tollat nostru[m] locu[m] & gentem. Vnus autem ex ipsis Chaiphas nomine, cum esset pontifex anni illius: prophetauit dicens, expedit vobis vt v[er]no moriatur homo, p[er] populo: & no[n] tota gens pereat. ab illo ergo die cogitaucru[m]t interficere cu[m] dicentes. Ne forte. De- pp iiiij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0629.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO Deinde à pueris cantatur hic hymnus. Gloria, laus, & honor tibi sit: rex Christe redemptor. Cui puerile decus prompsit osanna pium. Et ita deinceps cæteri versus: cum alterna primi huius versus iâ positi repetitione, qui o[mn]es suo ordine: in primo hui[us] operis libro habetur dispositi. Deinde sequitur resp. 9 Ingrediente domino in sanctam ciuitatem: Hebræorum pueri resurrectionem uitæ pronunciantes. Cū ramis palmarum osanna clamabant in excelsis. Versus. Cum audisset populus quia uenit Iesus Hierosolymam: exierunt obuiam ei. Cum ramis. Antiphona. Aue rex noster fili David redeptor mundi: què prophetæ prædicauerunt saluatorem domui Israel esse uenturum, te enim ad salutarem uictimâ pater misit in mundum, quem expectabant omnes sancti ab origine mundi: & nunc, osanna filio David. Oratio. 7 Omnipotes sempiterne deus, qui tua gratuita pietate: tuorum corda fideliu[m] & uota clem[m]eter laudesq[ue] suscipis, præsta quæsumus, ut hic populus qui fideliter hue conuenit, cū benedictione & salute Hebræoru[m] pueroru[m] repleri: & cum palma victoriæ & fructu bonoru[m] operum in æterna secula ualeat apparere. Per dominum. &c. ANNOTATIONES. Benedicere dignare hos palmarum, cæterarumque frondium ramos. Ecclesiastica sanctione laudabiliter institutum est, ramos palmaru[m] cæterasque frondes à populo Christiano ad templum deferri: atque à sacerdote solenniter benedici, in postrema dominica quadragesimæ: in cõmemoratione honoratissimi occursus, eode[m] die Christo exhibiti à populo Hebræoru[m], obuiante illi quando insides asinæ intrauit ciuitatem Hierusalem: cum ramis oliuarum & palmarum, aliisque virentibus frondibus. Officiosam enim illam & plausibile[m] exceptionem quâ tunc semel Hierosolimitæ impenderunt domino: fidelis populus quotânis refert, festarum frôdium, viridan-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0630.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 601 viridantiumque ramorum delatione ad templum, consimili die facta. Itaque in prima oratione od huiusmodi benedictionem specta: palmarum ramos à domino sacerdos benedici exposcit, quoniam euangelico testimonio cõstat turbâ cu ramis palmaru Christo Hierosolyma venie[n]ti obui iuisse. Est aute palma, arbor dactylifera, quâ Græci Phoenicè vocant: à similitudine palmæ manus. i. planis illis & cõcaui man humanæ in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura peculiaris & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in digitoru modu p[er]tensos. Cuius natura pecularis & cõditio est, in digitos desinit, ita nuncupata: quòd comam in cacumine habeat circu[m]extensam, & ramos in dig
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0631.png
Transcription: ATR-1
BENEDICTIO 602 ca[us]a qui no[n] colligit mecu[m], dispergit. Demùm B. Io[n]anes scribit de Caipha potisice Iudæoru[m]: ipsu[m] p[er]phetasse quòd Iesus moriturus erat p[er] gête, & no[n] solu[m] p[er] gente: sed vt filios <Gen. 8.> dei qui erant dispersi, congregaret in vnum. 4 Per columbam ramum oliuæ virentibus foliis in ore deferêtem. In libro Geneseos scriptum est, quòd post effusam diluuij inundationem super vniuersam terram, cum inciperent aquæ decrescere ac imminui: dimisit Noe secundo columbam ex arca, quæ reversa est ad eum vesperi: portans ramum oliuæ virentibus foliis in ore suo, quòd plane indictum fuit pacis à deo hominibus redditæ, initæque reconciliationis: quam latius eo in loco explicat scriptura, commemorans à deo constitutum in nubibus cæli arcum pluuialem: in signum pacti & foederis inter ipsum & homines deumque iterum atque iterum contestatum esse: quòd nequaquam vltra malediceret terræ propter ipsos homines, neque cataclysmum amplius induceret in hominum perni ciem ac interitum. Et rectè quidem per ramum oliuæ: pax terris reddita est significata. Nam oliua apud antiquos: pacis erat insigne. Et quoties in exteram regionem legati se contulerunt, nihil hostile aut inimicum molientes: ramum frondentis oliuæ manibus prætendere sunt soliti, quo significarent se pacem expetere: & nihil contra placida pacis foedera in ea terra meditari. 5 Ambrosi. Tollentes ramos oliuaru[m]. Olea & oliua, pro arbore: apud Latinos dicitur. Ambrosius. Quis alius tales fructus ferret olearum: non curuescentium vbertate baccarum? Idem. Ideò Iesus ad monte venit oliueti: vt nouellas oliuas in sublimi virtutu[m] plantaret. Pro fructu itidem illius arboris: olea & oliua rectè dicitur. Quo circa pro liquore ex eo fructu expresso: aptè oleum & oliuum dicimus, oleum ab olea deductum: & oliuum ab oliua. Horatius. Quali profundat pisces secur[us] oliuo. Hic autem pro arbore nomè ipsum sumi: nemo est qui ignorat. Cuius ramos tulisse, pueri Hebræorum hic acco[m]modè dicuntur: quod misericordiæ tempus iam aduentasse diuinæque miserationis, ea ramorum delatione mysticè signarent. Est enim oliua, sicut & oleum omnibus supernatans, vulnerâque salutari fomento leniens: misericordiæ, benignitatis & miseratricis gratiæ symbolum. Et iustus misericordiæ operibus affluens, bonorumque operum incre- mentis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0632.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 603 mentis abundans de seipso mète recti conscia, dicit in psal mo: Ego autem: sicut oliua fructifera in domo domini: spe raui in misericordia dei in æternum & in seculum seculi. < Psal. 5.> Osanna filio David. Qui significet Hebraica dictio osanna: latius explicatum est in præcedente libro, cum occurre ret hic hymnus exponendus. Gloria, laus, & honor tibi sit: rex Christe redemptor. Id vnum tamen hic adiiciendum, quòd interdum ea dictio, verbi deprecatori; habet signifi- cationem tantundemque valet atque salva obsecro, vt cu[m] in præcedente antiphona dicitur Osanna in excelsis, id est saluifica quæso: non in in terrenis sed cælestibus habitacu lis, atque in altissimis. Interdum verò eadem dictio transit in vim nominis: idemque signat quod salus siue saluatio, vt in præsente antiphona, osanna filio David, vbi prædicta vox in primo constituitur casu, cum verbo subaudito sit: cui annectitur datiuis ille continuo sequens. Itaque illius orationis hic est sensus. Osanna filio David, salus sit ipsi filio David, non quidem salus secundum passiuam ratione qua ipse saluetur: quandoquidem saluatione aliunde acce- pta non indiget, sed secundum actiuam: qua nos saluos fa- ciat, & salutis beneficio donet. Quare huiusmodi ratio, o- sanna filio David: in hanc cognatæ sententiæ potest aptè resolui. Salutis participes non reddat filius David, nosq[ue] saluificet. Vbi manifeste vtranque Christi naturam, pue- ri Hebræorum spiritu sancto afflati confitentur. Diuinam < Psal. 66.> quidem: in hoc verbo osanna Nam solius dei est munus: homines æterna salute donare, & vt ait propheta in psal- mo, Dominus noster, dominus saluos faciendi. Humanam vero: cum Christum filium David confitentur, eumque se- cundum carnis propaginem ex stirpe David originem du- < Apoc. 22.> xisse. Cæterum quod modo dictum est, nomen salutis in- terdum secundum actiuam acceptionem sumi: apertè con- stat ex illa laude sanctorum, ad deum in Apocalypsi scri- pta. Salus deo nostro qui sedet super thronum: & agno. Quis enim adeò desipiat: vt dicat deum salutis ab alio ac- cipiendæ indignum? Cui sanè orationi, salus deo nostro: persimilis est & cognata hæc oratio quæ nunc explanatur osanna filio David, & ex vnius intelligentia: protinus alte- ra elucescit ac fit manifesta. Hic est qui venturus erat pro salute populi, Præclara po- pulus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0633.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 601 quitur, vbi ait propheta. O domine salu[m] me fac, o domine bene p[er]sperare: benedict[us] qui venit in no[n]e domini. Quem versum audietes Pharisa[i] à turba domino nostro decatari in ciuitatis sanct[us] ingressu intellexeru[n]t ipsam eo ipso perhibere illi testimoniu[m], q[uæ] verè esset Christ[us] & Messias à p[er]phetis prænuciat[us]: & ex hoc grauiore stimulabatur invidia atq[ue] indignatione. Porrò nonnulli: in eo supradicti psalmi loco legedu[m] co[n]tendunt. Benedict[us] qui ventur[us] est in no[n]e domini, & ita plerisq[ue]; in lib. ecclesiasti. versum illu[m] scriptu[m] perspexim[us]. Moueri aut illos ea ratione, coniectare licet, quoni[n]a cu[m] propheta psalmum illu[m] co[n]posuit: necdu[m] venerat Christ[us] in carne, ideò q[uæ] futuru[m] adhuc erat: futuri verbi enunciatione puta[n]t proferedu[m]. Sed invalida est hæc ratio, & eoru[m] qui nesciut hûc frequente esse more[m] p[er]phetaru[m]: vt q[uæ] futuru[m] est tanq[uam] præsens aut præteritu[m] enunciet, propter rei futuræ à deo prædiffinitæ certitudine. Quæadmodu[m] Esaias longo tépore ante Christi nativitate[m]: dixit. Paruul[us] natus est nobis: & fili[us] dat[us] est nobis. Logo itidem tépore ante Christi passione[m]: per verbu[m] præteritu[m] de ea vaticinat[us] est dicés. Oblat[us] est, quia ipse voluit: & no[n] aperuit os. Et cu[m] sceleratis reputatus est, & ipse peta[m] multoru[m] tulit: & p[er] træsgressorib[us] rogavit. Quare emedandi sunt illi libri: qui in prædicto versu futuru[m] habet participiu[m] ventur[us] est, & loco illi[us]: verbu[m] venit ponedu[m], sicut in euagelio Math. ponitur: & in quotidiano missæ officio decantatur. In multitudine verò miæ dominu[m] venisse: popul[us] Hebræoru[m] hic prædicat. N[ost]e[m] mi[us] domini: quia no[n] sum[us] co[n]sumpti, quia no[n] defeceru[n]t miserationes eius, & no[n] ex operib[us] iustitiæ quæ secim[us] nos sed secundu[m] mi[us] am suâ saluos nos fecit. Tunc enim exurgesper incarnationis susceptæ beneficiu[m], misert[us] est Sion, quia tem pus miserendi ei[us]: quia venit tépus. 8 Collegeru[n]t potifices & pharisci co[n]ciliu[m]. Quæadmodu[m] præcedes evang. ex Math. 21.cap. deproptu[m] est: vbi & eius quærenda expositio, no[n] hic afferenda, ita hoc responsoriu[m] cu[m] suo versu, ex 11. euag. Ioan[n]a[m] cap. est desumptu[m]: vbi Pharisçoru[m] ob Lazari resuscitatione[m] exacerbatoru[m] describitur in Christu[m] co[n]spiratio. Quare ex eo loco expetenda est eius declaratio, & in adiectis quatuor intermediis libris ad Cyrili co[m]métarios in Ioan[n]e[m]: eundem evangelij locu[m] lati[us] eunucleauimus. Porrò post decantatum hymn[u]m illu[m] solené in publica supplicatione ante fores tem pli
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0634.png
Transcription: ATR-1
606 BENEDICTIO pli obseruatas: in quibusda[m] ecclesiis sacerdos postrema atq[ue] que ima crucis parte portas ecclesiæ feriens, dicit alta voce. Attollite portas principes vestras, & eleuamini portæ æternales: & introbit rex gloriæ. Cui respondent pueri, intra templum co[n]sistentes. Quis est iste rex gloriæ? Sacerdos secundo fores cruce pulsans, subiungit. Dominus fortis & potens, dominus potens in prælio. Attollite portas principes vestras & eleuamini portæ æternales, & introbit rex gloriæ. Rursum interrogat pueri. Quis est iste rex gloriæ? Quibus sacerdos tertio Ianuam pulsans ait. Dominus virtutu[m]: ipse est rex gloriæ. Attollite portas principes vestras & eleuamini portæ æternales, & introbit rex gloriæ. Postremo pueri eunde[m] percontantur. Quis est iste rex gloriæ? & protin[us] fores referant, ingrediturq[ue]; sacerdos cum clero decantante sequens responsorium, ingrediente domino in sanctam ciuitatem. Quod quidem mysterium, sanè præclarum & sanctum, primo nobis significat ipsius Christi beneplacitum, quo civitatem Hierusalem cu[m] laudibus populi diuinitatem eius co[n]sitentis voluit ingredi, & lętum puero- rum occursum, admirantium cu[m] exultatione virtutem eius & potestatem. Secundo idem nobis repræsentat descensum Christi ad inferna, confractionemque portarum carceris quo detinebantur antiqui patres, obstupentibus ad ingressum eius cum virtute & potentia, spiritibus immundis, quos subegit sua morte & prostrauit. Tertio denique idem ecclesiasticum institutum nobis refert triumphalem Christi ad cælos ascensum, & gloriosum eius in æthereas mansiones introitum, cum ingenti lætitia occurrentibus illi sanctis angelis, & magnificentiam illius ac maiestatem admirantibus, eximiaque laude prosequentibus. Neque absurda est hæc tertia significatio. Nam prædicti versus tam à sacerdote quàm pueris alternatione quadam adducti, sumu[n]tur ex psal. 23. qui ad literam de gloriosa Christi ascensione loquitur. 9 Ingrediente domino in sanctam ciuitatem. Ciuitas sancta hic dicitur Hierusalem, quoniam cultui diuino peculiariter erat dedicata propter templum domini in ea constructum, vbi solum Iudæis licitum erat offerre sacrificia. Quo etiam nomine Matthæus in 4.cap. sui evangelij & rursum 27. eandem appellat Cæterum pueri Hebræorum (vt habet hoc responsorium in ipso templi ingros-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0635.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 607 ingressu cantari hoc die solitum) ferentes manibus ramos palmarum, resurrectionem vitę pronunciabant. Nam cum palma (vt iam dictum est) victoriæ sit, index, nota & signu[m] ipsi pueri illaru[m] palmaru[m] deportatione victoriam Christi de morte & diabolo præsignificabant, erantque palmæ illæ, symbolum quoddam præclarę illius de vtroque nostro hoste victoriæ, quam per suam passionem in foribus tum existentem est assecutus. Huiusmodi autem virtus funestæ mortis exterminatrix & principis huius mundi propulsatrix, atque victoria Christi, per palmas puerorum signata: maximè in resurrectione dominica (quamuis, in morte eius & passione fuerit parta, & efficacia illius solide co[m]parata) mundo innotuit & declarata est, in qua, vita mortis victrix & triumphatrix emicuit. < Apo. 2 Ge. 4. & 22. & 9.> Igitur vltima primis nectendo, palmæ illæ pueroru[m], resurrectionis Christi gloriam præferebant. 10 Quem expectabant omnes sancti ab origine mundi, & nunc, In Apocalypsi dicitur agnus ab origine mundi occis[us], quoniâ ab ipsa mundi constitutione, mors Christi figuris diversis & imaginibus est præsignata, vt per cedę Abel iusti, ab inuido fratre perpetratâ per immolationem Isaac & arietis pro ipso oblatione, per sacrificiu[m] Noe quo deus terræ est recóciliat[ur]. < Es 4. 19. Psal. 84. & 79.> Huiusmodi auti figuras & inuolucra, non solu[m] quatu[m] ad substantia[m] sed etiam quatu[m] ad rei signatæ intelligentia[m], cognoveru[n]t seti viri ea te[m]pestate degêtes, & inspira[n]te deo illuminati, intellexerunt ea velamêta & vmbratiles notas præsignare salutarê illam victimâ, quâ à deo mittend[us] redeptor mudi spôste sua erat exhibiturus p[er] ho[m]i[n]um salute. Illu[m] igitur redeptore qui oblatur erat seipsum deo saluificâ hostia[m] in odoré suauitatis, ardétissimo desiderio expectabat[ur] seti ab ipso mundi exordio, eiusq; aduétu[m] in carne anxiè prestolabat[ur], vt satis insinuat illa suspirabu[n]da p[er]phetaru[m] vota. Emitte agnu[m] domine dominatorê terrę. Vtinâ diru[m]peres cęlos: & descêderes. < Ioan. 8.> Ostéde nobis domine miam tuâ, & salutare tuu[m]da nobis. Domine deus virtutu[m] couerte nos, & ostéde facie tuâ & saluerimus. Idem quoque comprobat illud summæ veritatis verbum ad Iudæos. Abraham pater vester exultauit vt videret dié meu[m], vidit & gavisus est. Vbi de die incarnationis sue Christus loquitur. Tunc etiam cu[m] turbæ occurrerent Christo, & in eius laudem ora deuota soluerent (nam ad
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0636.png
Transcription: ATR-1
608 BENEDICTIO ad illud tempus, aduerbium illud: præsens tempus indica[m]s refertur) ipsi sancti patres redemptore[m] mundi expectabat non quidem, vt in mundum veniret: qui iampridem vene rat nostræ carnis forma indutus, sed vt seipsum pro redem ptione mundi victimam salutarem immolaret: cuius oblatione ipsi in libertate assererentur diuturno ergastulo exempti cui etiam munere ac beneficio, mortis vinculis absoluti: vita donarentur perpetua. Porrò sunt & aliæ benedictiones ecclesiasticæ: frequenti vsu in officio diuino obseruatæ, vt benedictio nouorum fructuum: scilicet pomerum, vuarum, & cæterorum id genus, benedictio sponsi & sponsæ: connubiale foedus simul inountiu[m], benedictio peregrè proficiscentium: & plerèque aliæ. Verùm illæ omnes consimili modo (vt hic explicatæ benedictiones) ex locis sacræ scripturæ quibus respondent, & qui sedulo eas perquirentibus facilè occurrent sunt elucidandæ: & ad istaru[m] quæ tanquam exempla prepositæ sunt: ad idem in aliis faciendum) similitudinem enucleandæ. Idcirco de ipsis speciatim declarandis hic est supersedendu[m], & huic libro nûc finis imponendus. Pro cuius absolutione: sit deo laus, honor, & gratiarum actio, in secula seculorum. Amen. ELVCDATORIVM ECClesiasticu[m]: cuius Primus liber, Hymnos Ecclesiasticos, tum de Tempore, tum de Sanctis, Secundus verò nonnulla Cantica, Antiphonas, Responsoria, & Benedictiones Ecclesiasticas, facili declaratione de promit. FINIS. EXCVDEBAT Anthonius Iurianus.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0637.png
Transcription: ATR-1
ELVCDATO- RRI ECCLESIASTICI LIBERTERTIVS ET QVAR- tus diligenter expositus cu eorum argumentus inferius ex- positis. Tertius, ea quæ ad missæ pertinent officiu[m], præsertim præfationes & sacrum canonem, breuiter explicat. Quartus, prosas quæ in sancti altaris sacrificio ante Euangelium dicuntur, tam de tempore quam de sanctis facili annotatione dilucidat. QVARTA AEDITIO. PARISIIS, Apud Ponceum le Preux, in via S. Iacobi, sub in- tersignio Lupi, è regione Maturinorum. 1548.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0638.png
Transcription: ATR-1
1 2
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0639.png
Transcription: ATR-1
INDEX EORVM QVAE tertio elucidatorii ecclesiastici libro continentur. AD quos spectat tertij libri huius operis lectio, & quid nomen missa signat 1 De templi ac altaris co[n]secratione, & situ ad oriente 3 De vestibus & indumentis sacerdotalibus, quid significat 11 De sacerdotibus, quod casse viuere debeat, ac eorum ministerio 20 Eorum quæ in sancto altaris sacrificio gerutur: breuis & succincta narratio 134 In nouena supplicatione, Kyrie eleison geminas esse ditiones: itidem & Christe eleison 30 Hymni angelici (cuius intuu[m] est, gloria in excelsis deo) literalis expositio 35 Symboli Niceni cu[m] symbolo apostolorum collatio atque conciliatio 38 Eiusde symboli Niceni p[er] singulos articulos expo. 40 Præfationis quotidianæ, explicatio 56 Angelici simul & humani hymni (cuius præcipiu[m] est Sæctus, sanctus, sanctus, domin[us]) literalis explanatio 61 De natiuitate domini, epiphania & quadragesima: præfationes 64. & 65 Propriæ de resurrectione, ascensioneque domini & die sancto pentecostes: præfationes, cum earu[m] expositionibus 70. & 71 Peculiares de suma trinitate, sancta cruce, beata virgine Maria, & de apostolis, præfationes cum illarum explanationibus 74. & 75 Quare pars missæ secretior: vulgo canonis nomine nuncupatur 80 Pro quibus generatim fit in missa per sacerdotem sacra facientem supplicatio 82 Quinna ordo in commemoratione viuoru[m] fit 94 Sæctoru[m] apostoloru[m] & martyrum prima per nominu[m] expressionem expositio 102 Eoru[m] quæ in canone petutur à domino per eccle. 109 Ritus co[n]secrationis sacrosancti panis 113 Modus itidem consecrationis sancti calicis 118 Co[n]secratoru[m] muneru[m] deuota ad deu[m] patrem oblatio: 124 Diuinæ benedictionis, supplex ij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0640.png
Transcription: ATR-1
INDEX. plex postulatio 131. & 131 Pia defunctorum ante deum commemoratio: cum imprecatione refrigerij & quietis ipsoru[m] in regno cælesti 139 Consortij cu[m] sanctis apostolis & martyribus secudo nominatis, petitio 136 Summæ deitæus cu[m] triu[m] personarum divinaru[m] insinuatione, inuocatio 140 Quanta sit orationis dominicæ supra exteras omnes orationes excellentia 148 Cur in exordio orationis dominicæ: deu[m], parrem nostru[m] appellamus ibidem Septem petitionum in oratione dominica contentaru[m] explanatio 153 cuffragij sanctorum tertio loco facta imploratio: cum po stulatione misericordiæ & pacis à domino 166 Cur Christus in oratione tec à sacerdote prolata post hostia sacræ diuisione[m]: agnus dei dicatur 167 Orationes à sacerdote sacrificium offerente ante communionem dicendæ 176 Illius orationis, domine no[n] sum dignus vt intres sub tectu meum: singularis & propria expositio, excitans ad devotionem 178 Quæ orationes in ipsa comunione, & quæ post communionem dicendæ sunt 184 Quibus verbis sacerdos vale dicit populos & abennti benedicit 185 Vnde ille benedicendi ritus: sumptu originem 192 INDICIS TERTII ELUCIDATORI ecclesiastici libri finis.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0641.png
Transcription: ATR-1
INDEX. INDEX PRO SARVM ECCLESIA- sticarum, quæ quarto habentur libro, ordine alpha- betico digestus. A Epiphaniâ domino canamus este 441 Animetur ad ago- 250 nem 384 Aue præclara maris stella 518 Aue spes mundi Maria 567 Aue sydus lux dierum 567 Aue verbi dei parens 463 Aue virgo sing. 511 B F Benedicta semper sancta 313 C G Celsa pueri concrepent 236 Cæli enarrant gloriam dei 468 Cæli solem imitantes 620 Clare sanctorum senatus 622 Concentu parili hic te 400 Cógaudentes exultemus 358 Congaudentes angeloru[m] cho ri Corde, voce pulsa cælos 397 Corde, voce, mente pura 531 Corde puro, mente munda 600 Corona D. sanctitatis 408 Dies iste celebretur 363 Diem festu Bartholomei 535 E H Ecce dies celebris 283 Ecce dies præoptata, 393 Eia voce prædicemus 210 Eia recolemus laudibus 207 I I Interni festi gaudia: nostra 577 Ioannes Iesu Christo mullu[m] 1016 e undare plebs fidelis 572 Lata- Lata-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0642.png
Transcription: ATR-1
INDEX. L Lætabundus exultet fidelis 211 Petre summe Christi pastor Lætabunda psallat plebs 540 449 Lauda Sion saluatorem 327 Pia voce prædicemus 377 Laudes crucis attollamus 410 Plebs fidelis iocundetur 357 Laudemus omnes inclyta 537 Præcursoris & baptistæ 435 Laus tibi Christe patris 234 Præcursorem summi regis 511 Laus tibi Christe, quies 474 Profitentes vnitatem 322 Lans sit regi gloriæ 389 Promat pia voce corpori 558 Laus & honor Trecoræ 424 Primus datu[m] admiremur 491 Laus erumpat ex effectu 578 Psallat ecclesia mater 335 Laurenti Dauid magni 489 Psallat chorus corde mundo 586 M Mane prima sabbati 261 Q Margaritam gloriosam 473 Qua dilecta tabernacula 344 Mittit ad virginem 199 Quem innisibiliter sequitur 255 Mundi renouatio 265 Qui procedis ab vitroque 316 N Nato canum omnia domino 205 R Natiuitas Mariæ virginis 361 Rege Regu[m] veneremur 543 Nouæ laudis attollamus 445 Rex omnipotens die hodierna 274 O Repræsentet ecclesia 485 O beata beatorium 626 Roma Petro glorietur 457 O Maria stella maris 508 S Omnes vna[m] celebremus 333 Sacerdotem Christi Martinu[m] 604 Omnes sancti seraphim 585 Sacrosancta hodiernæ 352 P Salus æterna indeficiens 195 P Salue mater saluatoris 504 P Salue crux arbor vitæ 569 P Sancti spiritus assit nobis 464 P Sancti baptistæ Christi 433 P Sanctissimæ virginis votiua 615 P Simplex in essentia 313 P Si vis verè gloriari 496 P Sospitati dedit ægros 361
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0643.png
Transcription: ATR-1
INDEX. Spe mercedis & coronæ 624 Splendor patris & figura 239 Summi triumphu[m] regis 393 Summi regis archangele 576 Supernæ matris gaudia 597 V Veni sancte spiritus 302 Veni mater gratiæ 466 INDICIS EORVM QVÆ HOC IN opere continentur: finis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0644.png
Transcription: ATR-1
1 2
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0645.png
Transcription: ATR-1
ELVCIDATORIÆCLESIASTICI LIBER TEE. tius: de iis quæ ad missæ spectant officium, pertractans. AD QVOS SPECTAT huius tertij libri lectio: & quid nomen Missa significat. IN hoc tertio libro pro pollicitatione nostra declaraturi quæ ad celebrationis ipsius missæ pertinent ministerium: imprimis obtestamur & monemus omnes sollicitè, ne ea quæ hic disseruntur quispiam lectitare aut euoluere audeat: nisi iam sacris initiatus & ecclesiastico gradui addictus atque consecratus. Non quidè, quòd noxia sint aut scitu indigna: quæ inibi tradu[n]tur, sed quòd ad eos qui altaris sancti non funguntur ministerio, nequaquam attineat eorum lectio: quæ in venerando supersanctæ eucharistiæ sacrificio ex instituto ecclesiastico proferuntur, ob illorum dignitatem, præstantiam & sublimitaté. Itaque huius operis tres libros, primum: secundu[m] & quartu[m], perlegant quicu[m]; volunt: & quoduis vitę genus fuerint amplexi. At verò hunc tertiu[m] libr[u]m & præsertim eam partem eius quæ sacru[m] missæ canoné expromit, nemo aggrediatur legere: nisi is cui id ipsum ob susceptos sacros ordines & altaris officiu[m] indultum est. Nempe tam sacra, angusta, & digna habentur sancti ipsius canonis (vt voca[n]t) verba: quòd cu[m] reliquę ipsi missę partes alta p[er]fera[n]tur voce à sacerdote, & quę à circustatib[us] excipi, intelligiq[ue]; possint, hæc sola suppressi submissioreq[ue]; dicu[n]tur sermone: q[uæ] no[n] liceat ea in publicu[m] efferri, sed vt cæteris loq[ui]e sacratiora: occultari, silètioq[ue]; p[ro]mi debeat. Quòd si quispiam me roget, cur igitur illa sacri canonis verba hoc in opere p[er]fers i[m] aptu[m], quę tætopere cote[n]dis secreta haberi debere, abditaq[ue]; seruari? Facis enim ipseq[ue] ab aliis fieri vetas. Ratione illi mei istori reddo: quoni[m]a ex suscepta puincia hic elucidare annitar ea quę ad sacrosanctu[m] al A taris
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0646.png
Transcription: ATR-1
CONSECRA. taris spectant sacrificium, inter quæ: & illa sacri canonis verba præsertim continentur. Sed quonam pacto explica- buntur illa sacratissima verba: nisi nominatim & suo con- textu atque ordine adducantur? quo item modo sensum il lorum explanare queam: nisi ea afferantur verba quoru[m] sententia exquiritur? Erût igitur & hic descripta illa secre- tioris mysterij verba: sed solis illis legenda quibus id impu- nè licet. Verùm cum hoc prælocutorio sermōe commune- facimus omnes sacrorum ordinum expertes, ne ea verba si lentio honoranda & velamine veneranda percurrere oculis aut versare tentent: quantum possumus illa abstrudim[us], & pro sua maiestate inuiolata seruamus. Et libenter om- nes qui sancti altaris non sunt dedicati ministerio: hisce nostris monitis (vt speramus) acquiescent. Nempe si à re- rum sacrarum vt calicis sanctificati contactu reliosè & piè manus continent qui non sunt ordinibus sacris insigniti: cur non simili ratione abstinebunt à sacrorum verborum lectione aut prolatione? cu[m] nihilo magis ad ipsos attineat huiusmodi verborum pronunciatio: quàm rerum co[n]secra- tarum contactus. Meminisse item debent. Osa morte repen- tina percussum fuisse à domino: quòd temerario ausu ma- nus in arcam iniecerit, quam contingere illi ex officio no[n] licuit. Bethsamitæ itidem prostrati leguntur & ingenti pla- ga affecti: quòd arcam domini cum à Philisteis reducere- tur ad Israel viderint nudam, & minore quidem quàm de- cuerit reverentia contuiti fuerint. Haud aliter suæ temeri- tatis præsumptionisque poenas se daturos timeant, qui his commoniti exemplis nihilo seci[us] ausi fuerint sacratissima necnon secretissima canonis missæ verba præter suum of- ficiu[m] lectitare. Cæterùm his accessorij sermonis atq[ue] præ- ambuli loco præmissis: quid missæ nomen signet, in ipsa præsentis libri fronte ante omnia patefaciendum est Sanè id nomen plærique latinum putant, vt celebrationem sa- crificij altaris signat, nam ea sola acceptio: huic loco est ac- commodanda. Et huiusmodi ritum conficiendæ consecran dæque eucharistiæ, missam dici autumant, quod salutaris hostia oblatioque illa sanctissima mittatur ad deum patre, vt nobis sit propicius, & quæ petimus cælestia dona elar- giatur. Verùm cum id nomen in eo significatu apud pro- batos authores latinos neutiquam inueniatur, substantiue[m] quidem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0647.png
Transcription: ATR-1
EX PO: 3 quidem sumptum & in foeminino genere, quandoquidem rarus est ab adiectiuis formatorum talium substantivoru[m] vsus: rectius mea quidem sententia dicunt, qui id nomen missa, hebræum esse censent, & tantundem significare atq; officium, sacrumque mysterium, quod Græci liturgiam vo cant. Est enim ea significatio admodum congruens rei pro positæ, longèque accommodatior, quàm altera. Hanc igitur amplectentes, dicimus missam idem significare: quod sacrum altaris ministerium & sacrificium. II Cæterum antequam ad ea quæ in augustissimo altaris sacrificio decantantur explananda nos accingamus: non- nulla generatim præmittere fuerit operæ precium, ad ipsi ministerium attinentia, complectentiaque allquantam co- rum declarationem sine quibus ipsa salutaris hostia ritè of ferri non potest, vt quibus in locis illa secundum ecclesiasticam sanctionem debeat immolari: quibus item ac ornamen- tis indumentis, & à quibus ministris. Hæc siquidem & similia si ignorentur: non parum dignitatis detrahunt sa- cerdotali authoritati, impedimentoque sunt quò minus re etè exerceatur altissimum illud celebrationis diuinorum mysteriorum officium. De templi ac altaris consecratione. N[on] te omnia autem illud obseruandum ex orthodo xa constitutione antiquorum patrum: ne missam celebrare quis attente: & sanctissimum eucharistiæ sacrificium deo offerre, nisi in ecclesia deo co[n] secrata, divinoque deputata ministerio. Si enim in veteri lege non licuit vnquam offerre sacrificium ex communi & regulari ordinatione, nisi eo in loco vbi erectum erat do mini tabernaculum, aut constructum dei templum: quantò magis in hac lege gratiæ & veritatis haudquaquam concessum est vnicam illam & omnium maximè salutaré sacrificare hostiam: nisi in templo pontificali consecratione dedicato, vt dignitati & excellentiæ sacrificij respondeat honestas ac reverentia loci: adaugeatque populi assistentis devotionem: Haud tamen negauerim vrgente graui necessitate, aliis in locis vt in domibus interdum aut priuatis oratoriis, tentoriis v[erò] sub diuo constitutis, rectè fieri posse ipsius missæ sacrificium: vbi ipsius episcopi au- A ij thoritas
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0648.png
Transcription: ATR-1
4 CONSECRA. thoritas id permiserit, ob instantem necessitatem ad id concedendum impulsi. Consulerem tamen id quàm rarissime fieri posset & concedi aliis & fieri, ne ex facili eiusce rei p[er]missione, & frequenti celebratione in domibus, locisque priuatis: vilescat ipsius sacrificij dignitas, minoriq[ue]; in precio habeatur: dum passim vbique ferè locorum ipsum offerri sinitur: sine debita (quam efflagitat) veneratione & reverentia. Eamque ob causam redduntur plêrunque homines ad frequentanda dei templa & suam parochialem ecclesiam tardiores ac segniores: cum nullo detenti impedimento domi suæ audiant missæ sacrificium, ad quod audiendum alij ad ecclesiam conveniunt, com[m]unem orationis locum. Attamen vbi causa legitima affuerit audiendi, facien <De consec. dist. 1. sicut non.> dique sacra in oratoriis domesticis, aut cubiculis: non abnuerim id rectè fieri posse, vbi accesserit consensus atque approbatio ipsius episcopi. Hæc planè sententia est. Foelicis summi pontificis: ita scribentis omnibus orthodoxis. Sicut non alij quam sacrati deo sacerdotes: debent missas celebrare, nec sacrificia nisi super altare offerre, sic no[n] in aliis quam in domino consecratis locis, id est in tabernaculis diuinis precibus à pontificibus deliburis, missas cantare aut sacrificia offerre licet: nisi summa coegerit necessitas. Satius est ergo missam non cantare, aut non audire: quàm in iis locis vbi fieri non oportet, nisi pro summa necessitate <De consecr. distinct. 1. clericos.> contingat: quoniam necessitas legem no[n] habet. Vnde scriptum est: vide ne offeras holocausta tua in omni loco quê videris: sed in omni loco quê elegerit dominus deus tuus. Hæc ille. Ex concilio etiam Aurelianensi: illud depromptu[m] legitur. Vnicuique fidelium, in domo sua oratorium licet habere, & ibi orare: missas autem ibi celebrare non licet. Cæterum ex sexta synodo: moderatior huiusce constitutionis atque benignior habetur interpretatio: quæ ita rem ipsam definit. Clericos qui ministrant in oratoriis quæ intra domos sunt: cum consensu episcopi loci illius hoc facere præcipimus. Si quis verò hoc non obseruauerit: deponatur. Accedit illi & decretum concilij Agathensis: hoc modo contextum. Si quis etiam extra parochias in quibus <De consec. distin.t. 1. si quis etia.> legitimus est ordinariusque conuentus, oratorium habere voluerit: reliquis festinatibus vt ibi missam audiat propter fatigationem familiæ, justo ordine permittimus. Pa- scha
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0649.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 1 scha vero, natali domini, epiphania, ascésione domini, pen tecoste & natali sancti Ioannis Baptistæ & si qui maximi dies in festiuitatibus habentur: non nisi in ciuitatibus, aut parochiis audiant. Clerici verò si in his festiuitatibus quas supra diximus (nisi iubente aut permittente episcopo) ibi missas celebrare voluerint: à communione priuentur. 4 Porrò consecratur ecclesia pontificali ministerio: dedicaturque deo, primum: vt immundus spiritus & omnes <Num. 35.> eius noxia potestas inde appellatur. Quoniam enim locus ille primum fuerat prophanus & nunc diuino mancipatur officio, si quid potestatis dei permissu prius illic habuerat malignus: id omne per consecratoriam illam loci benedictionem tollitur, & antiqua sede sua hostis noster deturba tur. Secundo, vt locus ille consecratus, asylum sit & refugium co fugientibus ad illum: pro immunitate & tutela ecclesiastica obtinenda. Quemadmodum in veteri lege constitutæ fuerunt diuino iussu ciuitates refugij, ad quas se recipientes <3. Reg. 2> qui fortuito homicidium perpetrarant: tuti erat nec inde cuelli poterant. Et loab princeps militiæ cum mortem sibi intentari intelligeret à Salomone, fugisse legitur in tabernaculum & apprehendisse cornu altaris. Tertio sit ipsa templorum consecratio, vt propter loci sanctificationem orationes fidelium à deo benignus exaudiantur, qui per prophetam dicit. Domus mea, domus orationis vocabitur. <Esaiæ 56. 3. Reg. 8.> Quocirca ipsa ecclesia in dedicationis templi solennitate ita deo preces fundit. Concede, vt omnes qui huc deprecaturi conveniunt, ex quacunque tribulatione consolationis tuæ beneficia consequantur, Quod & Salomon in templi à se extructi dedicatione solenni orasse legitur. Eadem quoque fit templorum consecratio, ad laudes ibidem deo quotidie exoluendas, & diuina persoluenda officia, certis horis determinata vt decantentur à choro. Et hoc pacto sint æmula illa loca, typumque referant illius supernæ ciuitatis. Hierusalem, de qua dicit propheta in psalmo. <Psal. 83.> Beati qui habitant in domo tua domine, in secula seculorum laudabunt te. Demùm consecrantur ecclesiæ solenni celebritate & benedictione, vt ecclesiastica sacramenta ibidem populo fideli ministrentur, & potissimum illud omnium dignissimu[m] eucharistiæ sacrametum offeratur à sacerdotibus, & aliis communicetur. Siquidem maior habetur A iij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0650.png
Transcription: ATR-1
6 CONSECRA. betur reverentia & veneratio ad ipsam sacramentoru[m] administrationem ac susceptionem, quando ea sit in loco sacro peculiariter ad dei cultum designato. Consimilibus penè rationibus & altare consecratur vnctione chrismatis pontificalique benedictione, ex constitutione ecclesiastica. Primum quidem, ad sacrificium in eo offerendum domino, quemadmodum post cessationem diluuij, sacra refert historia: quòd ædificauit Noe altare domino, & tollens de cunctis volucribus & pecoribus mundis: obtulit super altare, & odoratus est dominus odorem suauitatis. <Gen.8.> Hoc autem sacramentum quod in altari offertur: est corpus & sanguis Christi, vt in dominicæ passionis memoriâ immoletur institutum. Secundo: ad nomen domini in eo inuocandum. Vt de Abraham in Genesi legimus, quòd ædificauit altare deo qui apparuit ei: & inuocauit ibi nomé domini. Illa autem divini uominis inuocatio quæ sit super altare: proprio specialique nomine missa dicitur. Demùm fit & ipsa altaris consecratio atque sanctificatio: ad decantandas circa ipsum diuinas laudes, quemadmodum de rege David dicit Ecclesiasticus. Dedit illi contra inimicos potentiam, & stare fecit cantores contra altare: & in sono eorum dulces fecit modos. <Eccl.47.> Et certè maior habetur reverentia & veneratio ad ipsa sacra mysteria quæ in altari celebrantur: quando ipsius præcesserit sanctificatio per quam vsui ecclesiastico & diuinarum rerum, duntaxat accomodantur & applicantur. Quis autem sit ritus ecclesiæ consecrandæ, itidem & altaris, quid etiam mysticum & spirituale signant ea quæ fiunt in vtraque consecratione: non est oportunum in præsentia referre. Nam particulatim & amplè digeruntur illa & explicantur in rationali diuinorum officiorum, libro primo, neque opus est illic diffuse dicta hic repetere, ne actum rursum agi videatur. Cæteru[m] ipsius ecclesiæ consecrandæ exemplum: multifariam ex veteris instrumenti lectione sumitur. Siquidem in Genesi legimus, ipsum Iacob post mysticum somnium quod noctu eidem apparuerat: consurrexisse, ac cum pauore & tremore dixisse. Verè dominus est in loco isto: & ego nesciebam. Et rursum, quàm terribilis est locus iste: Non est hic aliud nisi domus dei: & porta cæli. Deinde tulit idem lapidè quæ supposuerat capiti suo, & erexit in titulum: fundens oleum desu-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0651.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 7 desuper. Quo quidem facto, & Christum (qui lapis est an- gularis) largo spiritus sancti chrismate insinuauit inungen dum: vt ait Augustinus. Simul & formam dedit ac exem- plum: loca ad dei cultum exædificata sanctis precibus con- secrandi. Vnde vt figura ad veritatem suam referatur: id memorabile ipsius Iacob opus & verbum, in cuiusque tem pli dedicatione solenniter recolitur ac decantatur, Præter- <Exod. 40> ea Moyses cum erexisset tabernaculum atque compaginat, cum mensa & altari eius, æreis vasis & vtésilibus ad di uinum cultum explendum: iubente domino ea omnia con secrauit ac sanctificauit insuper & sancti olei vnectione per fudit ac inunxit. Erat autem tabernaculum illud in deserto constructum: imago quædam & repræsentatio templi in lege euangelica & in hoc peregrinationis stadio domino construendi. Quare & illius sanctificatio ac inunctio: desi- <3. Reg. 8.> gnauit templa sancta consecrari debere deo, & sanctis pre cibus illi dedicari. Rursum rex Salomon post magnificum templum splendidissimo cultu diuino nomini conditum: solenni celebritate illud dedicauit, præsente florentissimi <1. Esdræ. 6.> regni sui copiosa populi multitudine. Cumque illo à Cal- daeis exusto, post captiuitatis Babylonicæ calamitatem, in- stauratum esset alterum templum Zorobabel duce populi & cæteris, qui reduces à Babylone venerant: & illud festa solennitate consecratum domino & dedicatum fuisse sub <1. Esdræ. 6.> Esdra legitur. Deinde cum gentilitiis ritibus & idolorum spurcitiis idem prophanatum foret ab impio Antiocho re- <Mach. 4> ge Syriz: operaque & studio incliti ducis virique fortissi- mi Iudæ Machabæi, postea à sordibus ac immunditiis re- purgatum: iterum consecratum est & denuò dedicatum. Has autem dedicationes sibi gratas esse & acceptas. nò mo do declarauit dominus manifesta suæ gloriæ ostensione in signum approbationis (quæ & in tabernaculi sanctificatio- ne & templi à Salomone magnificentissima dedicatione, cum numerosa hostiarum multitudine supplicique prece: impleuisse scribitur domum domini) verumetiam præsen- tiæ suæ corporalis exhibitione. Nam quando in terris vi- sus est & cum hominibus conversatus: ipsi dedicationis fe- sto Hierosolymis adesse dignatus est dominus noster, sicut scribit euangelista. Facta sunt encænia in Hierosolymis, & hyems erat: & ambulabat i e s v s in porticu Salomo- <A iiij> nis.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0652.png
Transcription: ATR-1
8 CON'SECRATIONVM nis. Quem locum exponens venerabilis Beda: sic inquit. Ioannis 10 Audiuimus ex lectione euangelica fratres charissimi, quia facta sunt encænia in Hierosolimis. Encænia autem vo- Bedæ. cabantur solennia dedicationis templi: quæ populus dei ex antiqua patrum traditio[n]e per annos singulos celebra- re consueuerat. Quorum vestigia nos hodie lux ta morem Christiani orbis sequentes: annuam dedicationis ecclesiæ nostræ diem diuinis laudibus & vigiliis studuimus agere solennem. Et hanc nos festiuitatem eo maiore deuotione celebrare oportet, quo eam redemptori nostro gratissi- mam esse cognouimus. adeo vt in illa ipse templu[m] ingredi, & sermonem facere ad populum: ac diuinitatis suæ sa- cramenta pandere dignatus sit. Facta sunt (inquit) encænia in Hierosolymis, & hyems erat: & ambulabat Iesus in té- plo, in porticu Salomonis, Si ergo voluit in templo ambu- lare, in quo caro & sanguis brutorum animalium offere- batur: multo magis nostram orationis domum vbi carnis ipsius & sanguinis sacramenta celebrantur, visitare gau- debit. Hæc ille. Et non modo visitare eam dignabitur: sed & diuinæ suæ virtutis protectione defenssare ac tutari. quæadmodu[m] Heliodorus durâ circa se dei manu expert quòd vi téplu[m] domini spoliare tentaret, ait regi Antiocho 2. Mach. 3. à quo ad hoc scælus perpetrandum erat missus. Verè vir- tus dei quædam: est in loco. Nam ipse qui habet in cælis habitationem: visitator & adiutor est loci illius. Ex eode[m] De consecr. quoque euangelij loco ostendit beatus Gregorius, anni- distinc. 1 uersariam dedicationis templi diem studiose esse celebra- solennitates dam, ita scribens Solennitates Ecclesiarum dedicationum & sacerdotum, per singulos annos soleniter sunt celebra- dæ, ipso domino exemplum dante. Qui ad festum dedica- Ioann. 10. tionis templi, omnibus id faciendi dans formam, cum re- liquis populis eandem festiuitatem celebraturus venit. si- cut scriptum est. Facta sunt encænia in Hierosolymis, & hyems erat: ambulabat Iesus in templo, in porticu Salo- monis. Quod autem octo diebus encænia sint celebra da: in libro Regum perfecta templi dedicatione reperies. Hæc Gregorius. 6 Vnde ecclesia ipsa materialis ra tionabiliter consecratur, ad repræsentadum sanctificatio- ne spiritualé, qua ecclesia fideliu[m] co[n]secrata est per passio- nem domini nostri, insuper & ad sanctitate significadam: quæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0653.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 9 quæ requiritur in iisqui sacramenta ecclesiastica ministrare, similiter & suscipere ibidem debent, vt eo reverentius tractet huiusmodi mysteria: quo locus ipse religiosior est < Heb. 13> & venerator. Per altare verò significatur ipse Cristus: de de quo dicit apostolus ad Hebræos. Per ipsum offeramus hostiam laudis deo. Et ipsa consecratio altaris, designat ipsius Christi perfectissimam sanctitatem: de qua dixit angelus ad sacrosanctam virginem. Quod enim ex te nascetur sanctum: vocabitur filius dei. < Luc. 1> Quoniam autem ecclesiæ catholicæ sanctimonia: ex Christi sanctitate derivatur & pendent (nam hæc: fons est primarius totius ecclesiasticæ sanctificationis) idcirco nunqua[m] ecclesia sine altari consecratur. Ediuerso tamen interdum consecratur altare cum reliquiis sanctorum in eo reconditis (quemadmodu[m] & ipsorum beatorum vita: in Christo est abscondita) sine consecratione ecclesiæ. Hinc etiam in ecclesia sine altari: nun quam offertur sacrificium nouæ legis, & communionis sacramentum. Contra verò in altari extra ecclesiam, nonun quam licet hoc sacramentum offerre: quando id exposcit necessitas, erectæque tabulæ superponitur altare portatile consecratum, cum cæteris ad decentiam tanti mysterij requisitis. Et quoniam Christus petra est, ac lapis angularis: antiqua patrum traditione cautum est, cuiusque altaris supremam tabulam esse debere lapidem. Quæ si deest, < 1. Cor. 10> aut si altare consecratum non fuerit: superposito illi altari portatili consecrato, celebratio sacrificij in eo rite fieri potest. Hæc & multo plura de ecclesiarum ac altarium consecratione & cultu, latius pertractantur in ea decreti antiquorum patrum parte, quæ denominatur de consecratione distinctione prima, vbi summorum pònificum & conciliorum constitutiones eam determinates materiam: diffuse recensentur. 7 Sed neque illud hic prætermittendum, quòd ecclesiæ ipsæ fidelium ex ordinatione ac traditione apostolorum & virorum apostolicorum ad orientem constituuntur: similiter & altaria: vbi id accómode fieri queat, quoniam in noua lege adoratio ad orietem rationabiliter est inducta fierique iussa: tanquam congruentior & nobis co[m]penientior. Sanè in antiquæ legis statu præcepta fuit & introducta ad occidentem adoratio, in cultu idolorum exclusio.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0654.png
Transcription: ATR-1
10 CONSECRATIONVM exclusionem ac detestationem: quòd eorum cultores in reuerentiam solis quem deum existimabant, adorent ad < Ezech. 8> orientem. Vnde Ezechiel propheta domini inter scelera quæ committebantur à populo Israelitico: & illud commemorat. quòd quidam viri habuerunt dorsa contra templum domini, & facies suas ad orientem, adoraruntque ad ortum solis. Et ad excludédum hunc ritum gentilium: tabernaculum Isrealiticum habebat sancta sanctorum ad occidentem, vt versus eam partem Iudæi doum adoraturi se conuerterent. Verùm cum figuralis illa lex & vmbratilis commutanda esset in legem veritatis & libertatis, & nullu[m] amplius esse periculum incidendi in mores gentilium aut imitationem eorum, propter consimilem adorationis locum: constitutum est à primis ecclesiæ catholicæ fundatoribus, adorationem fieri debere ad orientem. vt ea in re, sicut & in aliis plerisque: discreparent nouæ legis cultores à vetere. Quòd autem rationabilis fuerit ea constitutio: ex eo liquet. quoniam in orientali cæli parte virtus primi mouentis qui deus est, primum redditur conspicua quòd ab ea plaga inchoetur primus cæli mot[us], lux matutina primum effulgeat, sol nostrum conscendat hemispherium, & sydera vertigine cæli rotata suum sum[m]at exortu[m]. Cum igitur opera diuinæ administrationis &. gubernationis, qua totum moderatur mundum mirabili prouidentia ac sapientia: nobis primum elucescant in oriente. par est & ad eam nos partem conuertere: cum ipsum mundi factorem & rectorem volumus in spiritu & veritate adorare Huic accedit, quòd ea cæli pars inter cætera eius plagas est prestantissima & dignissima: quòd principium sit cælestis circumgyrationis diurnæque lucis, meridies verò eius medium, & accidens finis curriculi diurni, septentrionis verò punctum, nocturnæ opacitatis medium dirimit spacium. Quæ autem perfectior est reliquis & nobilior cæli pars: adorationi deo exhibendæ potius est assignanda & attribuenda. Ad hæc, corporalis illa cæli plaga potius erat diligenda ad adorationem: quæ spiritualem dei gratiam nobis propinquius exprimit, & benignum ipsius ad nos in carne adventu apertius refert. Atqui humanissima illa[m] visitationem, qua nostræ substantiæ forma indutus visitauit nos oriès ex alto: propiùs insinuat pars cæli orlétalis, quàm
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0655.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 11 quàm quæuis alia. Prodiit enim ad nos Christus humana carne indutus, vt lux mundi clarissima: ad effugandas ignorantiæ & peccatoru[m] tenebras. < Ioan. 8> Ego inquit sum lux mundi: qui sequitur me non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitæ. Venit item ad nos vt sol iustitiæ, radios suæ benignitatis in omnes vibrans, & cunctos illuminans. < Malac. 4> Et hoc nomine à propheta nuncupatur: cum ait. Vobis timé- tibus nomen meum: orietur sol iustitiæ. Lux autem diurna & sol suum habent in nostrum horizonta exortum ab oriente, eáque parte prodeunt. Rectius igitur oriens quâ cæteræ mundi partes, adorationi erat deputandus: vt cu ius denominatio etiam domino nostro attributa legatur á < Zacha. 6> propheta dicente. Ecce vir, oriens nomen eius. Idque à priscis patribus optime constitutum fuit eo præsertim té- pore: quo oriens splendor lucis æternæ & sol iustitiæ, nu- be carnis obiectus venerat in hunc mundum, vt illuminaret populum suum sedentem in tenebris & vmbra mortis. Plura super hac re disserit eximius pater Ioannes Damascenus: in quarto libro suo de fide orthodoxa, cap. decimotertio: cui adiectus à nobis commentarius: diffusionem facit eiusdem materiæ per tractationem. De uestibus & indumentis sacerdotalibus. AD celebrationem aute[m] diuini sacrificij ritè facien dam: quæ ad illud pertinent ministerium vt calix cum attinentibus ad ipsum, pallæ altaris, & sacerdotalia induméta, antè sacerdotali benedictio[n]e (vt quód- que illorum exposcit) sunt sanctificanda, quàm ad vsum ecclesiasticum accommodentur. Siquidem Moyses nô modo tabernaculu[m] domini & altare diuinis precibus sacrasse legitur: sed & cu[n]cta vasa ministerij benedixisse. Si itaq; < Exo. 40> Iudæi qui figuris & futuroru[m] vmbra[m] deseruebat: hæc secu[n]du[m] domini iussione[m] faciebat, quâto magis nos quib[us] veritas per Christu[m] patefacta est: idem agere debemus ad maiore[m] sacroru[m] mysterioru[m] reverentiâ ac veneratione[m]? At verò co[n]secratio calicis & ornam[en]toru[m] ecclesiasticoru[m] no[n] eâ fit ob causam, q[uæ] illa sint gratiæ diuinæ susceptiva: cu[m] sint inanima, sicut & templa materialia & altaria, sed vt per huiusmodi consecrationem & benedictionem, diuino cultui peculiariter applicentur: sicut & homines cum sa- cris
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0656.png
Transcription: ATR-1
12 DE VESTIBVS ET INDV. cris initiatur, & idcirco maioris reueretia ac veneratio- nis habeantur: tanquam a prophanis separata deique mi- nisterio specialiter addicta. Hominibus autem præter hoc per co[n]secrationem & benedictione[m]: amplior gratia à deo infunditur. Vnde canonica sanctione cautu[m] est, huiusmodi sacra vasa & vestimenta benedictione sacerdotali san- ctificata: < De conse. dis. 1. in sanct.> non nisi à sacratis deo hominibus contingi debe re, neq; ad alios vsus quàm ecclesiasticos accommodari. Sicut perhibet Sixtus papa, ita dehinc. In sancta aposto- stolica sede statutum est vt sacra vasa non ab aliis quàm à sacratis dominóque dicatis hominibus contractentur, ne pro talibus præsumptionibus dominus iratus plagas im- ponat populo suo: & ij etiam qui non peccaueru[n]t pereat, & perit iustus sæpissime pro impio. Cui stipulatur & Ste phanus papa: ita ad amicum scribens. Vestimenta ecclesiæ quibus domino ministratur: & sacrata debent esse & ho- nesta, quibus aliis vsibus non debent frui: quàm eccle- siasticis & deo digni officiis quæ nec ab aliis debent con- tingi aut offerri: nisi à sacratis hominibus, ne vltio quæ Balthasar regem percussit: super hoc transgredientes ve- niat, & corruere eos faciat ad ima. Rursum ex concilio Aurelianési id depromptum est decretum. Ad nuptiarum ornatum: diuina ministeria non præstentur, ne dum im- proborum tactu vel pompa secularis luxuriæ pollu[n]tur: ad officium sacri ministerij videantur indigna. 9 Cæterùm prætermissa nunc determinatione de ca- lice ex qua materia confici debeat, & quid mysticum no- bis insinuat: deque reliquis ornamentis altaris, ad debitâ sacrificij nouæ legis oblationem spectantibus: quòd satis superque & in decretis patru[m] & aliis authoribus sunt re- serata, paucis agendum est de vestimentis sacerdotalibus: < Eno. 18> quibus indutus secundum traditionem ecclesiasticam sa- cra deo faciat. Testantur planè sacrarum literarum monu- menta: pontificem Iudæorum octo habuisse indumenta, quibus adopertus accedere consuerat sanctuarium vel al- tare. Primo vestem lineam, secundo tunicam hiacinthinâ: in cuius extremitate versus pedes pendebant per gyrum tintinabula & mala punica alterno ordine disposita. Ter tio habuit superhumerale quod tegebat humeros: & an- teriorem partem corporis vsque ad cingulu[m], & super hu- meros
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0657.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 13 meros eminebant duo lapides onychini habentes insculpta nomina duodecim filiorum Israel. Quarto, rationale, quadratu[m]: quod ponebatur in pectore, annectabaturque superhumerali & adornabatur duodecim lapidibus preciosis per quatuor ordines distinctis: quibus singulis insculpta erant singula nomina filiorum Israel decorabatur que præterea doctrinæ & veritatis inscriptione: iussu domini facta. Quinto habuit pontifex Habraeorum baltheu[m] i. cingulum, quatuor coloribus contextum quo præcingebatur. Sexto cyndarim siue thyaram, i. mitram ex abysso contextam. Septimo laminam auream in fronte defixam: cui inscriptum erat nomen domini. Octavo foeminalia linea: quibus operirentur eius vereda, quando aditurus erat sanctuarium aut altare. Ex his autem octo vestimentis, minores sacerdotes tantum quatuor habebant: scilicet tunicam lineam, baltheum, thyaram & foeminalia. Et hæc omnia indumentorum genera mysticum aliquid signabat & spiritualem præferebant intelligentiam, in fine tertij libri, rationalis diuinorum officiorum latius explicatam. Nonne igitur in nova lege (quæ lo[n]ge perfectior est & eminentior) & pontifices suum habet ornatum ac cultum, quo decenter insigniantur, & minores etiam sacerdotes sua sortiuntur indumenta, quibus amicti sacrificium laudis deo offerant? Nonne etiam pontificalibus ornamentis, caligis sandaliis succinctorio, poderi tunicæque talari dalmaticæ, chirothecis mitræ, annulo, baculo pastorali: adhibetur mysticæ significationes, in loco iam citato diffusius annotatæ? quemadmodu[m] etiam minorum in nova lege sacerdotum sex indumenta: amictus capitis, tunica linea, zona, manipulus, stola, & casula, suo no[n] vacant mysterio, significationeque spirituali, de qua nunc aliquantulu[m] est differendum. 10 Itaque amictus quem primo loco sibi desumit sacerdos, & capiti superponit, fortitudinem signat animi ad debellandum hostem antiquum, quæ ita sit in animæ protectionem ac tutela[m], sicut galea ærea vertici imposita munimentum est capitis. Idcirco cum adaptat sibi amictu[m] sacerdos astans altari, his dominum verbis precatur. Pone domine galeam salutis in capite meo, ad expugnandas omnes diabolicas fraudes. De hac spirituali galea ad pro- deundum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0658.png
Transcription: ATR-1
14 DE CONS. ALT. ET TEM. deundu[m] in pugnam cõtra hostes inuisibiles, loquitur apostolus ad Ephesios dicens. < Eph. 6> Et galea[m] salutis assumite, quod est verbum dei. Ad hanc itidem armaturam nos hortatur dominus his verbis. Estote fortes in bello & pugnate cu[m] antiquo serpente, & accipietis regnum æternum. At verò sicut caput nobilissima est corporis humani pars quæ oculis pateat, simul & eminentissima. Quinque siquidem sen suum organis est prædita, & vitam derivat atque profundit in cætera membra. Haud aliter in anima, fides firma & intentio operis recta: duo sunt præcipua, quæ ministeriu[m] sacerdotis deo sacra offerre volentis, acceptum gratumq; domino reddu[n]t. Amictu[m] igitur capiti imponit ritè sacerdos: qui fortitudine[m] habet in firmitate fidei & rectitudine intentionis, quæ duo: caput sunt omnis bonæ operationis. Et his duobus integumétis animæ cõtectus sacerdos, tanqua[m] casside ærata protectus: intrepide in conflictu[m] contra hoste[m] antiquu[m] progredietur, victoriâ de eo gloriosam reportaturus. Quare solida fide armetur, & recto sui operis proposito fine: quisquis spiritualiter amictum in sacrificij altaris initio vult assumere. Repræsentat etia[m] amictus ille operimentum: quo Iudæi in domo Caphæ velabat sacram < Matth. 26> Chisti faciem, postquam ab illis fuit morte condemnatus, illudentes illi, & incussis colaphis dicentes Prohetiza nobis Christe, quis est qui te percussit. II Secundo loco à sacerdote induitur alba, siue tunica linea: ad talos vsque defluens, & totum operiens corpus, quæ puritatem ac calitate[m] corporis, suo candore nobis insinuat, à sacerdote summopere obseruandam: secundum illud sapientis monitum. Omni tempore sint vestimeta tua candida. < Eccl. 9> Vbi non de vestimentis laneis aut lineis habetur sermo: quæ circumponuntur corpori, sed de corpore quod indumetu[m] est animæ: & membris eius quæ sunt quasi tegmenta nostri spiritus. Hæc certe vestimeta, corpora scilicet nostra & membra: monet sapiens esse debere semper candida, ne vnqua[m] aliqua impuritatis carnalis labe contaminentur, quod cum omnes homines tu[m] maxime sacerdores studiose debent obseruare? Hinc rectè linea dicitur illa tunica: ex lino contexta. Sicut linum, candorem quem suaptè natura non habet: multis tensionibus & labore conquirit per artem, ita corpus hominis mundi- ciam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0659.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 15 ciam quam non obtinet per naturam: multis castigationibus maceratum & bonorum operum frequenti exercitio assuefactum, demum sortitur per gratiam. Sacerdos ergo secundum apostolicum documentum castiget corpus suu[m] < 1. Cor. 9> & in seruitutem redigat: ne forte cum aliis prædicauerit: ipse reprobus efficiatur. Et quoniam ad talos vsque pro- tenditur eadem tunica, qui finis sunt corporis: ea ratione perseuerantiam quoque significat in omni bono opere habendam. Non enim sufficit inchoare quippiam boni: < Matth. 10> sed ad finem vsque in eo perseverare necesse est, si coro- nam iustitiæ conseqvi à domino volumus, qui salubriter auribus nostris sæpius illud inculcat monitum. Qui per- seuerauerit vsque in finem: hic saluus erit, qui etiam fu- turum ludibrio omnibus admonuit eum: de quo præter- cuntes dicant. Hic homo coepit ædificare: & nô potuit co- < Luc. 14> summare. Nônne & idem contestatus est quòd nemo mit- < Luc. 9> tens manum suam ad aratrum & aspiciens retro: aptus est < Luc. 17> regno dei? nôsque memores esse debere vxoris Loth, ad- < Gene. 19> hortatus est: quę cum Sodomis egressa, cótra domini ius- < Levi. 3> sionem post tergum respexisset: in statuam salis est con- uersa. Quid & illud in veteri lege signat: quòd domino < > non caput tantum hostiæ, sed & cauda offerri iubetur? ni- si vitæ nostræ non tantum initium: sed & finem dedican- < > dum: & ad exitum vsque vitæ in bono persistendu[m]. Quid < > enim prodest in stadio ardenti animo cursum incoeepisse: < > si antequâ meta contingatur, fatiscat currens & in medio < > itinere lassatus subsistat? Quid iuuat militem in acie for- < > titer decertasse: si ante finem pugnæ aut fugiat ex acie, aut < > ignauus hosti succumbat? Quid denique lucri id affert, < > quòd nauta per mille pericula maris tempestatésque so- < > noras nauem deduxerit incolumem: si antequam subdu- < > catur in portum aut illidatur scopulis aut insanis obrua- < Gene. 37> tus aquis? Petamus ergo à domino tunicâ polymita[m] (qua- < > lem dedit Iacob Ioseph filio suo) variâque virtutum di- < > stinctione adornatam, & talarem: finemque vitæ in bonis < > operibus foeliciter cocludente, cum non tam à principio < > & medio, quàm fine, salus nostra pendeat. Repræsentat e- < > tiâ tunica illa candida totu adoperiens corpus: vestem il- < > lam albam, qua induit Christum Herodes, illique vt insi- < > pienti illusit cum nullum ex eo habuisset eorum quæ in- < > terrogarat
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0660.png
Transcription: ATR-1
16 DE VESTIBVS ET INDV. terrogarat responsum, eóque amictu ludibrio habitu[m]: remisit ad Pilatum, vt scribit Lucas. 12 Deinde tertio loco à sacerdote sacra facturo & illi ministerio se accingente, cingulum sumitur: quo tunica illa linea arctius costringitur, ne laxius defluat &gressum impediat. Significat autem id cingulum: continentiam, libidinis fluxum cohibentem, qui potissimu[m] in renibus dominatur & sedem tenet: quos Zona illa constringens coercet. Vnde dominus in euangelio viam salutis nos edocens: inquit. Sint lumbi vestri præcincti: & lucernæ arde[n]tes in manibus vestris. Quem locu[m] exponens beatus Gregorius ait. Lumbos præcingimus: cum carnis luxuriâ per continentiam coartamus. Et apostolus ad Ephesios scribens: idem admonet dicés. State succincti lumbos vestros in veritasse. Insuper Hebræi agnum paschalem ante exitum de Aegypto manducaturi, iussi sunt à domino renes habere accinctos, ad significandam corporis & mentis castimoniam: quæ ad illius typici agni manducationem expetebatur, & insuper ad tradendum nobis documentum: quòd verus ille agnus paschalis sumi tatum debet in azymis synceritatis & veritatis. Ioannes item baptista & Helias propheta Zonam pelliceam habuisse circa lumbos referuntur: vt constricta omni voluptate carnali, synceri castitatis & mundiciæ cultores fuisse subinsinuentur. Demùm & fortis illa mulier quâ Salomon in prouerbiis describit, accinxisse fortitudine lumbos suos dicitur. quoniâ titillantes carnis illecebras vigore pudicitiæ ac continentiæ restrinxit. Secundum aliquorum autem sententiam, etiam cingulum illud sacerdotale duas habens extremitates ad ima cum nodatum fuerit porrectas: refert nobis & signat flagellum, quo Pilatus iussit cedi Christum: vt scribit Ioannes in euangelio suo. 13 Postea sacerdos stolam collo suo circumponit: & in modum crucis circa pectus, partes eius in transuersum collocat, cingulôque innectit. Stola ipsa, iugu[m] præceptorum domini signat: suave & leue, vt ipse apud Matthæum testatur. Tollite (inquit) iugum meum super vos: & discite à me, quia mitis sum & humilis corde, & inuenietis requiem animabus vestris. Iugum enim meum suave est: & onus meum leue. Et beatus Ioannes in prima sua episto- la
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0661.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 17 la dicit: quod ma[n]data domini grauia no[n] sunt. Illa aute[m] col- lo circumponit sacerdos, vt iugu[m] domini libenter & sp[eci]o- te se suscepisse demonstret, proptamque profiteatur obe- dientiam ad id onus ferendum pariter & exequendum. Eandem quoque in forma crucis circa pectus inflectit: vt < 1. Pet. 4> cor suum mediatione passionis Christi & memoria crucis munitum & armatum indicet, secundum illud beati Petri verbum. Christo igitur passo in carne, & vos eadem co- gitatio[n]e armamini, quod maxime sacerdos elaborare debet, cum sacris astat altaribus, missaru[m] solennia celebrans. Nec desunt qui per stolam illam sacerdotalem, innocentiæ gratiam signari dicunt, in baptismi quidem sancti sus- ceptione primum receptam, & quoties per poenitentiæ re- medium anima deo reconciliatur, denuo recuperatam. Vnde pater ille misericors cum filiu[m] suum post multos er- rorum anfractus & viciorum deuia ad se reuersum, o[mn]es- culo & amplexu paterno suscepisset: stolam primam af- ferri illi inter cætera iussit, qua innocentia puritatem ipsi ex illa resipiscentia restitutam insinuauit. Itaque sacerdos stolam induens, detersa viciorum labe, innocentia deco- rem sibi adesse debere prædicat: quo idoneus efficiatur t[ame]n sublimi mysterio rite perficiendo, vt deinde inueniatur di- gnus æternæ gloriæ stola indui cum sanctis illis: qui visi sunt ante thronum dei stare amicti stolis albis, cuius stolæ gloriosæ demu[m] obtinendæ: hæc stola sacerdotalis, symbolum est atque nota. Ideóque ipsam collo circu[m]ponens sa- < Apoc. 7.> cerdos plærisque in locis, his verbis imprecatoriis ad deu[m] vtitur. Stola gloriæ indue me domine: & ab omni pollu- tione peccati purifica mentem meam. Demum per stolam materialem (vt nonnulli sentiunt) signantur & illa ligam[en]tia atque vincula: quibus dominus noster columnæ alli- < Ioan. 19.> gatus est: cum d[icitu]m Pilato iuberetur flagellari. 14 Deinceps quinco loco sacerdos: sinistræ manui ma- nipulum apponit, qui laborandi diligentiam & sedulitate rectè operandi signat, expultricem desidiæ ac torporis i- gnauit plerunque mentibus diuino ministerio mancipa- tus soliti obrepere, aliumque inducere somnum: quæad- modum dicit psalmographus. Dormitauit anima mea prætedio. Vt igitur profundus ille sopor ac inertia men- tis, excutiatur per vigilantiam in studio bonæ operatio- < B> nis:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0662.png
Transcription: ATR-1
18 Sacerdot. <Esaiæ 34 Heb. 12> nis: appèditur sinistræ sacerdotis manipulus, excitans assiduè ad opus domini magna solicitudine exercendu[m]. Ad quod & Esaias exhortatur omnes: dicens. Côfortate manus dissolutas: & genua debilia roborate. Dicite. Pusillanimes côfortamini: & nolite timere. Paulus etiam ad Hebræos scribens: idem admonet his verbis. Propter quod remissas manus & soluta genua erigite: gressus rectos facite pedibus vestris, vt non claudicans quis erret: magis autem sanetur. Consonat illis Ecclesiastes: ita quemq; ad sanctu[m] laborans excitans. Quodcunque facere potest manus tua: insta[n]ter operare, quia nec opes, nec ratio, nec sapientia, nec scientia: erunt apud inferos, quo tu properas. Id circo rectè alligatur manipulus sinistræ parti, quæ vitâ præsentem signat: sicut & dextra futuram. Nam in hac vita duntaxat, laboris & operandi tempus conceditur. Exibit enim homo ad opus suum, & ad operationem suam: vsque ad vesperâ, vitæ scilicet præsentis. Et cum sero factu[m] esset: iussit dominus vineæ vocari operarios, & reddi cuique mercedem suam. Et in Apocalypsi scriptum legimus. Beati mortui: qui in domino moriuntur. A modo iam dicit spiritus: vt requiscant à laboribus suis. Opera enim il lorum: sequuntur illos. Primo autem præsentis vitæ cursu qui hic desudarunt in lobore certaminis: bonoru[m] suoru[m] operum aceruum deo læti offerrent, vt inde recipient dignam mercedem, sicut ait diuinus psaltes. Euntes ibant & ffebant: mittentes semina sua. Venientes autem veniet cu[m] exultatione: porta[n]tes manipulos suos. Signat insuper manipulus sacerdotalis funem: quo Christus à Iudæis comprehensus, ligatus est, vt meminit Ioannes. Comprehenderunt (inquit) Iesum: & ligauerunt eum. Et rursum alij euangelistæ perhibent: quòd vinculum eum perduxerunt ad Pilatum. <Ioan. 18 Matth. 27> 15 Postremum & sexto ordine sacerdos casula[m] induit: cæterisque iam dictis supponit indumentis, quæ veste[m] illa[m] nuptialem signat: eis necessariam, qui ad discubitum cõui uij nuptialis æterni regis sine repulsa aut reiectio[n]e admit ti expetunt, ne audi[n]t id graue improperium cuidam obiectum. Amice quomodo huc intrasti, non habens vestem nuptialem? neque duram illam sententiam: in eiusdem caput prolatam, ligatis manib[us] & pedibus, prolicite eum in tenebras
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0663.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 19 tenebras exteriores: vbi erit fletus & stridor dentiu[m]. Hanc porrò vesté nuptialé interpretantur sacri authores charitate: < Iacob. 1> quæ operit multitudine peccatoru[m], & omnia legis diuina mandata suo ambitu sinúque complectitur quemadmodum dicit apostolus. Qui diligit proximum, lemge impleuit, plenitudo ergo legis, et dilectio. < Rom. 13> Hac autem virtute decoratum debere sacerdotem: cum sacram hostia[m] deo immolaturus accedit altare: ostédit plane beatus Paulus, cum admonet omnia opera nostra in charitate exercenda esse, cum etiam testatur sine charitate nulla virtutem officia bonarumque actionum genera ad salutem nobis prodesse: < I. Cor. 16> neque diuinarum rerum sciétiam: neque fidem, nec passionum toleratiam, nec largitatem in pauperes. Idem etiam haud obscure demonstrat dominus in euangelio dicens. Si offers munus tuu[m] ad altare, & ibi recordatus fueris quia frater tuus haber aliquid aduersum te, relinquæ ibi munus tuum ante altare, & vade prius recóciliari fratri tuo: < I. Cor. 13> & tunc veniens offeres munus tuum. Ecce no[n] vult dominus offerri munus terrenu[m] & corporale in altari: cu[m] animo exulcerato in fratrem & alieno à charitate, quâto magis in oblatione supercælestis illius muneris, quod desuper nobis est indultum: exposcit nihil indignationis aut quod fraternam lædat charitatem, in corde offerentis delitescere < Matth. 9> Quod & in ænigmate veterisq[ue]; legis inuolucro, designauit dominus in Levitico: cum inquit. Ignis autem altari semper ardebit: quem nutriet sacerdos subiiciens ligna magne per singulos dies. Et paulò post. Ignis est iste perpetuus qui nunquam deficiet in altari. < Levi. 8> Illic enim ignis nomine, si mysticus exquiratur sensus: charitas significatur, quæ in altari cordis nostri semper ardere debet in deum & proximum flagranti æstu: neque vnquam aut tempore deficere & extingui, si modo gratum deo sacrificium in penitissima illa cordis nostri ara volumus offerre. Rursum per casulam nonnulli rectè intelligi sentiunt opera iustitiæ: vt vniuersalis est virtus, & virtutes omnes suo ambitu complectens, qua vt ornatissimo animæ amiciti sacordos decorari debet ac supernestiri: cum in conspectum sui regis, munus illi oblaturus, procedit, ne aut nudus appareat, aut sordidis vestimentis squalidus: & Idcirco oculis summæ maiestatis merito displiceat. B i s Quod
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0664.png
Transcription: ATR-1
20 SACERDOT. < Psal. 131> Quod & psalmographus co[n]firmat dicens. Sacedotes tui induantur iustitiam: & sancti tui exultent. Et id donum, sa cerdotibus qui digni fuerint, se præstiturum dominus pol licetur: inquiens. Sacerdotes eius induam salutari: & san- cti eius exultatione exultabunt. Omni ergo virtutis ge- nere adornatum esse decet sacerdotem, splédidóque illius cultu tanquam veste preciosa effulgere: si velit eum orna- tum interius habere in penetralibus animæ: qui per casu- lam exterius significatur in corpore. Demùm ipsa casula < Ioan. 19> purpureu[m] significat vestimentum: quo Iesum flagellis cę- sum milites Pilati circumdederunt. De sacerdotibus ac corum ministerio. < Num. 8> Sicut templa & loca sacra, sancto altaris sacrificio pe- < Exo. 28> culiariter sunt deputanda ac destinanda: quemadmo- dum supra ostensum est. Sicut etiam vestimenta & a- lia ornaméta ecclesiastica: peruigili studio speciatim sunt adhibenda eidem ministerio, vt secundo hic dictum est lo co, ita & ministri certo quodam delectu ac ordine consti- tuendi sunt: qui id altaris officium rite exequantur, vt no[n] passim ac promiscue quivis se ingerant: ad tam arduu[m] mu nus temerè obeundum, sed ij soli, qui à vulgo separati: ad id sanctificati sunt ac consecrati. Nempe in libro Nume- ri legitur dominus præcepisse Moysi, quòd tolleret Leui- tas de medio filiorum Israel: & consecraret eos atque se- pararet ad diuinum cultum, ipsiusque tabernaculi mini- sterium, quod etiam ibidem à Moyse factu esse narratur. Rursum in exodo scribitur dominus dixisse Moysi. Appli- ca ad te Aaron fratrem tuum cu[m] filiis suis de medio filio- rum Israel: vt sacerdotio fungantur mihi. Cuius sane diui ni præcepti executionem per Moysem factam: Leviticus < Leui. 8> ipse commemorat, Si igitur in veteri testaméto Leuitę pec- < 1. Pet. 2> culiariter erat electi ad altaris officium: & de stirpe Aaró progeniti ad sacerdotale ministerium, nonne decuit & in noua lege clericos particulatim desumi ex medio populi numero ad dominici tabernaculi seruitium: & sacerdotes etiam speciali quodâ delectu secerni ad diuini cultus fa- mulatum: vt genus dei electu merito dicantur & habeantur, quinimmo tâto potius & æquius id ipsum decuit: quâ- to nouæ legis status sublimior est, & præstabilior ritu ve- teris
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0665.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 21 teris instituti, quandoquidem vt lex vna ad alteram se ha bet legem: ita ministri altaris vnius legis ministros alte- rius. Idcirco pontificali consecratione benedicuntur sa- cerdotes, institunturque ministri altaris & sacrificij in eo offerendi: certis quibusdam gradibus ordinum ac promo tionum ad sortem ecclesiasticam, quarum fastigiu[m] & cul- men: est ipse sacerdotalis ordo. quo perfecte consumma- teque ad regis supercelestis famulitium asciscuntur atque designantur. Quocirca decet eos & sacra eruditione cæte ros antecellere, vitæque integritate & sanctimonia: sicut & dignitate ecclesiastica reliquos anteeunt, quemadmo- dum in opusculo de vira & moribus sacerdotum, superio- ribus annis à nobis ædito: latius ostendumus. Vbi de ipso- rum dignitate, augustaque authoritate: quibus item efful- <Levi. 21> gere debent ornamentis animi, scientia inquam & virtu- te: & quibus esse præditi moribus, diffuse disseruimus. 17 Id vnum tamen hic obiter est adiiciendum, cum veteris testam[m]eti sacerdotes iubentur esse sancti deo suo: longe valentiore ratione & legis evangelicæ ministros sa- cerdotalis ordinis, sanctos esse decet suo & omnium domi no. Dicitur auté sanctum secundu[m] vna[m] acceptionem in sa- cris literis protritam: quod domino consecratum est, & ab iis quæ prophana sunt segregatum, vt vestes sanctæ, loca sancta, calices sancti. Secundum quam rationem, nouæ le- gis sacerdotes sanctos esse planum est. quoni[n]a[m] dicati sunt diuino ministerio: & à laicorum coetu ac plebe, professio- ne disseparati. Quod cum ita se habeat: par est eos etia[m] à frequenti & quotidiano laicorum contubernio penitus es- se debere alienos, ne ex assidua cum illis conversatione in computationibus, symposiis & ludis: imbuantur sacerdo- tes laicorum moribus omnino secularibus, & spiritualia odio habeant exercitia. Vnde & ecclesiasticus ordo con- temptui habeatur à cæteris: vertaturque in sibilum, irri- sionem, & ludibrium. Scriptum vtique est in psalmo de fi- liis Israel. Commixti sunt inter gentes & didicerunt ope- ra eorum. At non pro solis illis scriptum est: sed & pro no- bis, vt exemplo illoru[m] cognoscamus, quòd sicut ipse Cha- nanæis contra domini mandatu[m] commixti, consortio eo- ru[m] pertracti sunt ad spurcitas cultus idoloru[m], ita viri eccle- <Psal. 105> siastici si crebrâ habuerint cu[m] laicis in conuictu familiari- tatem: B iij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0666.png
Transcription: ATR-1
SACERDOT. tatem: facile ex huiusmodi consuetudine contrahet sordi dos ac improbos illorum mores, ab honestate dedicato- rum tepli ministerio viroru longe abhorrentes, animum- que induent secularem moribus illis respondenté. Vt igi- tur hoc modo, integrè & verè sacti sint deo sacerdotes no <16.9.7 in noua.> ui testamenti, sicut & esse debent: laicoru[m] societatem fre- quentemque conuersatione[m], 1ura ipsa sanctionesq; patru[m] viris ecclesiasticis districte prohibent, na[m] quos studiorum disparitas separat: morum quoque similitudo debet seiu- gere Quippe. 16. Quæs 7. ca. in nouo. dicit Hispalense co[n] cilium. Cohærere & coniungi no[n] possunt: quibus vota & studia sunt diuersa. Et in vno eodemque officio (mutuæ <Deut. 22> scilicet co[n]gressionis ac co[n]suetudinis) no[n] debet dispar esse professio. Quod etia[m] diuina lege prohibetur. dicete Moy se. No arabis in boue simul & alino, id est homines diuer- sæ professionis: in vno officio (familiaritatis inqua[m] quoti dianæ & sodalitij) non sociabis. Rursum dicit ecclesiasti- cus. Omne animal diligit simile sibi: sic & omnis homo p- ximum sibi. Omnis caro ad sibi coniungetur: & omnis ho- mo simili sui sociabitur. Sicut com[m]unicabit lupus agno a- <Eccl. 13> liquando: sic peccator iusto. Quæ com[m]unicatio sancto ho mini ad cane[m], aut quæ pars bona diuiti ad pauperé? Cui igi tur diuersi generis animalia nullâ dinoscuntur adinuicem habere societatem: vt cygnus ad coruum, agnus ad asinu[m], equus ad bouem: miru[m] sanè est sacerdotes ipsos ita à na- tura edoctos, eorum consortio iungi qui omnino alienæ sunt professionis atque vocationis à sorte ac dignitate, & eam ob rem nequaqua[m] sanctos esse deo suo: vt deberent. 17 Præterea secundum alteram significatione[m] etia[m] san- ctæ scripturæ domesticam & consuetam: sanctum illud di- <Levi. 19> citur, quod incoquinatum est & ab omni impuritatis labe alienum. Secundum qua[m] nuncupationem: sæpius incul- cat auribus populi Israelitici domin[us]. Sancti estote: quo- niam ego sanctus sum. Et hoc etia[m] modo sanctos esse sum- mopere decet ipsos sacerdotes domini nouæ legis mini- stros: quandoquidem necesse est ipsos esse incontamina- tos ab omni carnali spurcitia, & mundos. Quemadmodu[m] <Levi. 21> in Leuitico de sacerdotibus illius veteris ritus loquens do minus ait: Sancti erunt deo suo: & non polluent nomé e- ius. Incensum enim domini & panes dei sui offerunt: & ideo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0667.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 23 ideo sancti erunt. Rursum eodem loco legitur dominus ad Aaron dixisse. Homo de semine tuo per familias qui habuerit maculam: non offeret panes deo suo, nec acce. det ad ministerium eius. Si corporis itaque macula quæ circa culpam plærumque obuenit, prohibuit Leuitas altaris officio: quanto magis animi labes & carnalis immun dicia, in hac nouæ legis syncæritate ac puritate vetare de bet hominem timoratum: ne se ingerat ad offerendum pa nem viuum qui de cælo descendit. Iterum sequenti eiusdem libri capite: perhibetur dominus filiis Leui dixisse. Omnis homo qui accesserit de stirpe vestra ad ea quæ con secrata sunt & quæ obtulerunt filij Israel domino, in quo est immundicia: peribit coram domino. Ecce corporis immundicia prohibet accessum ad ea quæ oblata sunt ab hominibus, ipsi deo. Nonne igitur potiore iure, inquinatio carnis debet vnumquemque prohibere ad immolatione supercelestis hostiæ. Ad hanc autem sanctitate & mundiciam à sacerdotibus integre comparandam, nihil æque conducit: atque mulierum cohabitationem & consortia prorsus deuitare, quoniam si palea igni propinquauerit: facile concipit incendium, quod procul ab igne posita e- uadit incolumis. Testatur hoc plane Gregorius octogesima < 81. distinc. oportet.> prima distinctione, cap. oportet, ita scribens. Neque hoc silere debeo: quod cum graui animi tristitia & amaritudine dico, sacerdotes cum foeminis habitare conspicio: < 2. Cor. 6. Leui. 19 Sopho. 3 Mala. 1> quod nefarium est dicere vel audire, & contra sanctorum canonum sancita. Vbi enim talis fuerit commoratium habitatio antiqui hostis stimuli non desunt, ideoque admonendi sunt: vt non antiqui hostis decipiûtur fraude, quatenus iuxta apostoli vocem non vituperetur ministerium nostrum. Cauere enim oportet nos fratres ab illicitis: vt mundas valeamus manus ad dominum leuare. Scriptum est enim. Sæcti estote: quoniam ego sanctus sum. Si quis verò præsumpserit aliter agere: sacerdotij sui honore priue tur. Vnde omni modo cauendu[m] est fratres, ne fallamus populu[m]: & illud prophetæ dictu[m] impleatur in nobis. Sacerdotes mei contaminat sancta: & reprobat lege[m]: quos & alius propheta increpauit dicens. O vos sacerdotes, qui fallitis nomen meum. Et dixistis. In qua refallimus nomen tuum? Quibus responsum est. Offerentes ad altare B iii meum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0668.png
Transcription: ATR-1
SACERDOT. 24 meum panem pollutum. Non est mihi voluntas in vobis & sacrificium non accipiam de manibus vestris, quia pol- luti estis. Hæc Gregorius. Cosimilia his perhibet & Inno- centius octogesima secunda distinctione. ca proposuisti, ita scribens. In continens in officiis positu talibus, diaconi scilicet & presbyterij omni honore ecclesiastico priuentur, nec admittantur ad tale ministerium: quod sola conti nentia oportet compleri. Et paulò post eodem loco. Paulus ad Corinthios scribit dicés. Abstine te vos ad tempus: vt expeditius vacetis orationi. Et hoc vtique laicis præcepit. Mulo magis igitur sacerdotes, quibus & sacrificandi & orandi iuge officium est: semper debebit ab huiusmodi consortio abstine: quia si contaminatus fuerit carnali concupiscentia: quo merito se posse exaudiri credit: cu[m] di ctum sit. Omnia munda mundis, coinquinatis aute[m] & infidelibus nihil est mundum: sed coinquinata est eoru[m] mens & conscietia. 19 Ad idem quoque co[m]probandu[m] quod modo propositum est, vtpote fugiendam esse summoperere cohabitationem foeminarum sacerdotibus: qui seipsos deos sanctos, secundum hanc posteriorem sancti ratione[m], exhibere (vt debent) volunt maiorem in modum confert libellus sancti Cypriani Carthaginensis episcopi & martyris: de singularitate clericorum inscriptus, apprimè præ <Gen. 37> clarus & vtilis, in quo contestatur circa exordium, sibi à domino fuisse revelatum & cum seueritate iniunctum, vt clericos studiosè commonefaceret: ne cum foeminis commune haberent contubernium aut domicilium. Sed ne velut somniatorem cum quisqua[m] irrideat: sicut sanctum Ioseph fratres eius irriserunt dicentes. Ecce somniator venit, quod per reuelationem à domino acceperat: per sacra scripturum testimonia, ante à dominum idem iussisse ostendit. Et latissimo sacrarum literarum campo, liberis habenis despaciatus, multifariâ commonstrat: quam noxius sit sacerdorum cum mulieribus conuictus, quanta inde emergunt pericula animæ, & salutis imminent discrimina, quanta denique scandala inde nascantur: & aliis ingerantur offendicula. Rationes etia[m] illoru[m] qui contendunt non esse illicitam nec animè exitialem clericorum cum foeminis cohabitationem: admodum luculenter & acriter confutat, illorum frontem Davidicæ fundæ lactu fortiter elidens:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0669.png
Transcription: ATR-1
EXO. 25 elides: & ex lympidisimo scripturæ sanctæ torrente colle- ctum lapidem, validis lacertis in eos contorquens. Ve- <1. Reg. 17> rum vt libato exiguo vino: quale sit totum vas, modico haustu percipiant pitissantes: nonnulla eorum quæ in eo opusculo dicit, in præsentia offeram. <Cyprianus> Aduersa est (inquit) confidentia: quæ periculis vitam suam pro certo commedat. Et lubrica spes est, quæ inter fomenta peccati saluari se sperat. Incerta victoria est: inter hostilia arma pugnare. Et impossibilis liberatio est: flammis circundari nec arderere. <Prouer. 6> Quod Salomó abnegat dices. Quis alligabit in sinu suo ignem: vestimenta autem sua non comburet? Sic qui introierit ad vxorem proximi sui: non erit immunis, ne- que omnis qui tangit eam. <1. Corin. 17> Ipsi ergo nos fallimus, quoties inordinaliter credimus, estimantes per fidem nostram legis præcepta mutari: vt inter masculos & foeminas speremus passim castitatem immobilem custodiri. Dificile quis venenum bibet, & viuet. Verendum est dormienti in ripa: ne cadat. cum dicit apostolus. qui se putat stare, videat ne cadat. In hac parte expedit bene timere, quam male fide- re. Et vtilius est, infirmum se homo cognoscat vt fortis e- <Gala. 6> xistat, quam fortis videri velit & infirmus emergat. De qua re præsumptores obiurgat apostolus dicens. Si quis putat se aliquid esse, cum nihil sit: seipsum implanat. Pro certo implanator proprius animam suam decipit: qui non cauendo contraria, noxiis rebus semetipse commiserit. Il- le autem tutius sibi consulit: qui circa malos semper infidus, <Prou. 14> species quascunque noxias extimescit. Quorum di- statiam. Salomon disseruit dicens. Sapiens timendo de- clinabit ab omni malo: insipiens autem confidens sui mis- cetur iniquo Magnum sapientiæ diuinæ consilium inuen- <Eccle. 25.> tum est: vbi timoris auxilio liberemur, Magna compen- dia prouidentiæ: vt aliquando fiat virtus & victoria per timorem. Magna remedia dominus contulit ad salutem: vt habeat & timidus laudem. sicut Salomon repetit di- <1. Corin. 3> cens. Beatus vir qui veretur omnia per metum. Estote ergo timidi: vt sitis intrepidi. Et licet timor in certamine infirmitas esse videatur: tamen secundum verbum apo- stoli, virtus in infirmitate perficitur. Separamini depre- <Eccle. 25.> cor, separamini à co[n]tagio[n]e pestifera. Quæcumcúq[ue]; fuerit vnusquisque longi ab aduersis: tantu[m] no[n] sentit aduersa. Minus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0670.png
Transcription: ATR-1
26 SACERDOT. Minus voluptatibus stimulatur: qui non est vbi frequentia est voluptatum. Et minus auaritiæ molestias patitur: qui di uitias non videt. Deinde paucis interiectis subnectit. Tem pus luctaminis adhuc geritur: & mors per foeminâ adhuc vsque grassatur. Mentior: si non videmus exinde interitus plurimorum. < Præter. 6> Quanti & quales episcopi & clerici simul & & laici, post confessionum victoriarumque calcata certamina post magnalia & signa vel mirabilia vsquequaque monstrata: noscuntur cum his omnibus naufragasse: cum voluerunt in naui fragili nauigare? Quantos leones domuit vna infirmitas delicata: quæ cum rit vilis & misera, de magnis efficit prædam. < Præter. 6> Quod Salomon loquitur: dicés. Precium meretricis, quantum est vnius panis: mulier aute[m] preciosas animas capit. Ante nos ista tractantur: & nullis terroribus coercemur. < Præter. 6> Quid faceremus: si opinionibus tantummodo gestas historias audiremus? Sed hæc est semper incredulitas humanæ duritiæ: vt non solum audiendo sed etiam videndo non credat alteros interisse, nisi & seipsam viderit interire. Nec sociorum motibus quatitur: dum illos promeritos aut invalidos opinatur. Se autem multum mereri, aut multum valere, fiducialiter putat: nesciens præbe- ri cunctis exempla, cum fuerint quibusdam irrigata supplicia. Demùm aliquantò post subiungit. Semel dixerim, omnis inconueniens sodalitas mulierum: glutem est delictorum, < Præter. 9.> & viscum toxicatum quo diabolus aucupatur. Incongrua est sodalitas foeminarum. Quarum sodalitatem: ita nos rursum Salomon docet in omnibus præcauere. Cùm aliena (inquit) muliere ne sedeas omnino & ne alterceris cum illa in vino ne fortè declinet cor tuum in illam: & sanguine cui labaris in perditionem. Hæc ille. Verùm satius est fontem ipsum vberrimum adire: & pleno illius haustu proluere labia, quàm ex intercisis riuulis inde deductismo dicam aquam lambere: paucisque guttis ora tingere. Libellum ergo illum totum tam præclari authoris, à vertice ad calcem vsque legant sacerdotes sanctitatis amatores: maximum certè & plurimùm fructum ex ea lectione percepturi. < Præter. 9.> 20 Cæterum his per quandam digressionem ad co[m]mone faciendos sui officij sacerdotes adductis: inceptu[m] repetamus iter & nostrum institutum prosequamur, de ministerio ipsorum quod in missæ celebratione exercet, aliqua genera-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0671.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 27 generatim proponentes. Sanè quoniam in illo totum nostræ salutis mysterium comprehenditur: ideò cum maiori solennitate quàm cætera sacramenta, ipsum altaris sacrificium merito peragitur. Quod immolaturus sacerdos, sacris indutus vestibus primum peccata sua publicè confiteatur: quoniam iustus in principio accusator est sui, & huius modi humiliatione ante conspectum dei: se disponit ad gratiam consequendam. Deinde inchoat ipsius missæ officium à laude diuina: quæ fit in introitu, sumpto plerumque ex psalterio, vt plurimum enim alicuius psalmi versus cantatur ad introitum: & deinde eiusdem psalmi principiu[m] subnectitur, cum laude superdiuinæ trinitatis, quoniam vt author est beatus Dionysius in libro de ecclesiastica <Dionys.> hierarchia: in psalmis comprehenditur per modum laudis, quicquid in sacra scriptura continetur. Subiungit illi continuò commemorationem præsentis miseriæ: cum dei misericordiam exposcit, dicendo ter kyrie eleison ad patrem, ter Christe eleison ad filium, & demùm ter kyrie eleison ad spiritum sanctum: contra triplicem miseriam huius mundi scilicet ignorantiæ, culpæ, & poenæ. Cui proutius sacerdos subnectit cælestis gloriæ mentionem: ad quam tendu[n]t homines per præsentem miseriam, concinens suauem illum hymnum angelicum: gloria in excellis deo, qui in illis canitur festis: in quibus cælestis gloriæ fit commemorationem. Postea orationem facit sacerdos pro seipso & populo: vt digni habeantur tantis mysteriis percipiendis & audiendis. Et hæc omnia hactenus dicta, præparatoria sunt ipsius sacerdotis ad digne agenda ea quæ consequuntur: secundum <Eccl. 18.> illud Ecclesiastici dictum. Ante orationem præpara animâ tuam. Post modum in ipsius missæ sacrificio traditur fidelis populi instructio: in iis quæ ad fidem pertinent: & illa fit introductorie ac præparatione quadam per doctrinam prophetarum ac apostolorum: quæ in ecclesia legitur loco epistolæ per lectores & subdiaconis. Postquam lectionem cantatur graduale: quòd spiritualem significat exultationem, vel tractus in officiis luctuosis, significans spiritualem gemitu[m], quòd hæc duo ex prædicta doctrina epistolari debeant sequi in populo. Perfectè autem instruitur fidelis populus per doctrinâ Christi in euangelio cote[n]ta: quæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0672.png
Transcription: ATR-1
28 SACERDOT. ad supremis legitur ministris, scilicet diaconis. Deinde vt rectæ fidei documentis instituantur omnes: cantatur symbolum fidei, quo & ipse populus: cum doctrina euangelica soliditatem suæ fidei profitetur. Cantatur autem illud symbolum in festis Christi præsertim, & beatæ virginis ac apostolorum qui hâc fidem præcipuè plantarunt & fundauerut. Instructo autem his modis populo: sit deinceps oblatio sacrificij, in qua primum exprimitur laus populi in cantu offertorij, per quod signatur offeretium lætitia ac hylaritas. secundo sit oratio sacerdotis: ad deo exposcentis vt illa populi oblatio sit deo accepta Circa consecrationem verò sacrificij deinde faciendam: primo excitatur ipse populus ad deuotionem in præfatione, moneturque corda sursum habere ad dominum. Qua finita: laudat fidelis populus dimititatem Christi cum angelicis virtutibus dicens. Sanctus, sanctus, sanctus, & eiusdem humanitatem cum pueris Hebræorum: subdens. Benedictus qui venit in nomine domini. Postea sacerdos secreto comemorat primo quidé illos, pro quibus id offertur sacrificium: vtpote pro ecclesia catholica & iis qui in sublimitate sunt costituti, & peculiariter quosdam nominat qui offerunt id munus vel pro quibus offertur salutaris. Postea sacerdos ipsam accedit consecrationem. In qua primum expetit consecrationis effectum: cum ita precatur. Quam oblationem tu deus. Secundo consecrationem peragit per verba Christi: super panem & calicem prolata, in ea parte. Qui pridie quâ pateretur. Tertio præsumptionem ac temeritatem in eo opere excusat: per obedientiam ad mandatum Christi, cu[m] subiungit. Vnde & memores domine. Quarto petit id sacrificiu[m] iam peractu[m] esse deo acceptum: cum subdit. Supra quæ propitio. Postremo postulat huius sacrificij & sacramenti effectum aliis concedi. Primo quidem quantum ad ipsos sumentes: cu[m] oras ait. Supplices te rogam[ur]. Secundo quatu[m] ad vita perfunctos: qui iam amplius id mysterium sumere no[n] possunt, cu[m] subiungit Memento etiam domine. Tertio particulatim quantum ad ipsos sacerdotes offerentes: cu[m] subiicit. Nobis quo- que
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0673.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 29 que peccatoribus. Deinceps de sacramenti perceptione fit pertractatio: ad quam priusquam fiat, præparatur popul[us], primo per orationem communem totius populi, scilicet dominicam: in qua petimus omnes panem nostru[m] quotidianu[m] nobis dari, & etiam per orationem priuata[m], quam peculia- riter sacerdos offert pro populo: subnectes dictæ orationi. Libera nos quæsumus domine. Secundo ad eâ perceptione[m] præparatur populus per pacé: quæ exhibetur illi post tri- nam prolatione[m] huius orationis. < Dionys.> Agnus dei qui tollis pec- cata mundi. In missis autem quæ celebrat[ur] pro defunctis: pax non offertur sed prætermittitur, quoniam vt bea- tus ait Dionysius in lib. de Ecclesiastica hierarchia qui aliis diuina tradit mysteria, primo debet illorum esse par- ticeps. 21 Verum ritus ille quo sacerdos sacrafaciens, < De consec. distinct. 1. peracta.> astantibus laicis tradat eucharistiæ sacrametum, quotiens ea celebrat mysteria: antiquus est, & primitiuæ ecclesiæ co[m] suetudini conformis, qua fideles quotidie communionem eucharistiæ sumebant, secundu[m] illam Calixti pape sanctio- ne[m], de consecratione distinctione secunda expressam. < Pera Etta consecratione, omnes com[m]unicent: qui noluerint eccle- siasticis carere liminibus. Sic enim etia[m] apostoli statueru[n]t: & sancta Romana tenet ecclesia. Et in huius moris repræ- sentationem, adhuc quotidie pax in missa populo astanti datur: quæ quodammodo vicaria est illius quotidiana[m] co[m]municationis: deinde sancitum traditur ab ecclesia: quòd singulis diebus dominicis fideles acciperent eucharistiam, quod & Augustinus approbat: vt in libro precedente circa panis benedictionem dictum iam est. Successit illi tertia ec clesiæ constitutio, quòd saltem ter in anno laici susciperent eucharistiæ sacramentum: vtpote in pascha, pentecoste, & < De consec. dist. 1. etsi non.> natali domini. Quam sic explicat Fabianus papa. Et si non frequetius, saltem in anno rer homines communicent: nisi fortè quis maioribus quibuslibet criminibus impediatur, in pascha videlicet, & pentecoste & natali domini. Demùm postremo loco quarta constituta est ordinatio, quòd salte[m] semel in anno laici sanctam co[m]munionem eucharistiæ su- mant: vtputa in festo pascha, quemadmodu[m] Innocenti 3. lib.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0674.png
Transcription: ATR-1
SACERDOT. lib. 5. decretaliu[m], titulo de poenitentiis & remissionib[us] cap. Omnis vtriusque sexus, apertè cõtestatur. Sed de his etia[m] supra habitus est sermo. Vt aut ad ppositu[m] noster renocetur sermo, postremu[m] tota missæ celebratio 1 gratiaru[m] actione desinit: populo exulta[n]te p[er] sumptione mysterij, q[uæ] designat cantus post cõmunione, & sacerdote per oratione[m] gratias offerête. < Matth. 26.> sicut & Christus exhibita discipulis cõmunione hymnu[m] dixisse à Math. describitur. Ecce tota celebratio nis missæ sacerdotalisque ministerij ratione[m]: cõpèdio quodda[m] & breuib[us] cõstricta[m], q[uæ] qui diffusi noscere cupit, puoluat totu[m] 4. lib. rationalis diuinoru[m] officioru[m], vbi horu[m] o[mn]em diffusioré inueniet determinatione[m]. Sed nûc ad aliqua quæ in missæ dicitur officia: particulatim explicada, est accedêdu[m]. De nouena supplicatione. 1 Kyrie eleison. 4 Christe eleison. 7 Kyrie eleison. 2 Kyrie eleison. 5 Christe eleison. 8 Kyrie eleison. 3 Kyrie eleison. 6 Christe eleison. 9 Kyrie eleison; 22 Post missæ introitum nouena ponitur supplicatio: ad imitationem nouem ordinum angelicorum, & mystica[m] supersanctæ trinitatis tertio repetitæ repræsentatione[m]. In qua primum ter profertur. Kyrie eleison, secudo loco: ter Christe eleison, rursum tertio loco: ter kyrie eleison. Et hæc diuina[m] misericordia[m], postulatoria oratio à Græcis primum sumpta. etiam apud Latinos Græco sermone profertur: vt omnis lingua confireatur deo, & eius depromat laudem. Significat autem Kyrie eleison: domine miserere, & Christe eleison: Christe miserere, vt kyrie, vocatius singularis sit nominatiui kyrios, sicut domine vocatius est singularis huius nominatiui dominus Eleison: verbum est Græcum imperatiui modi, secundæ personæ temporis, singularis numeri: haud aliter quàm miserere apud Latinos. Ex quo protinus euadit perspicuum: kyrie eleison, geminas esse dictiones semperque diuisim atque separatim scribendas & proferendas, similiter & Christe eleison: duas esse voces subiunctim ponendas. Neque ferenda aut imitanda est illorum inscita atque imperitia: qui coniunctim proferenda putant hæc vocabula, itidem & scribenda, hoc pacto Kyrie eleison, Christe eleison, nam ea coniungunt per inepta[m] cõpositione[m] ne dicam confusione[m], quænequaqua[m] pos- sunt
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0675.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 31 sunt in vnam dictione coalescere. Quis enim obsecro vn- quam nomen vocatiui casus apte annexuerit verbo impe- randi in vna eademque dictione: & ex hisce duabus voci- bus vnam conflauerit voce? Certe nô minus refugium mu tuam adinuicé co[n]positione hæ duæ dictiones kyrie eleison apud Græcos, quàm hæ duæ dictiones domine miserere, a- pud Latinos. Et Christe eleison apud Græcos: quàm Chri- ste miserere, apud Latinos. Atqui nullus adeò ineptire cre- dendus est: vt dicat hasce duas dictiones, domine miserere: vnam fieri dictionem per compositionem: aut Christe mi- serere, adinuicé vnam constituere vocem co[n]positam. Ne- que igitur æquivalentes illis voces Græcæ, Kyrie eleison: neque Christe eleison adinuicem admittunt co[n]positione. Quòd si quis obiectauerit hanc rationem esse invalida[m]: quoniam vnius linguæ vt Græcæ, dictiones interdum an- nectuntur ad inuicem ad integrandam tertiam: ex eis coa- litam, & tamen Latinæ dictiones illis respon[n]entes in signi- ficatione: non recipiunt in Latino sermone compositionem sicut edinverso aliquæ dictiones apud Latinos ad inuicem co[n]ponuntur: & tamen consimilis significati Græcæ dictio- nes, recusant in lingua Græca compositionis nexum ac co- pulam, & ita in proposito id vsu venire: cauillator conten- det. Non inficias imus, vtrique dictarum linguaru[m] suâ esse in compositione proprietatem, naturâ ac conditionem, & quæ dictiones in vna earu[m] rectè co[n]ponuntur, interdum in altera non nisi ineptè connecti posse. Verùm nullam esse illarum dictionum etiam apud Græcos compositionem, & illud conuincit: quòd Latini inter illas ponunt interdum integras sententias, complectentes mysteria redemptionis humanæ à Christo factæ: hoc modo. 1 Kyrie, fons bonitatis pater ingenite: à quo bona cu[n]cta procedunt, eleison. 2 kyrie, qui pati natum mundi pro crimine (ipsum vt sal uaret) misisti, eleison. 3 kyrie, qui septiformis das dona pneumatis: à quo cælu[m] terra replentur, eleison. 4 Christe, vnice dei patris genite: quem de virgine nasci- turum mirificè sancti prædixerunt prophetæ, eleison. 5 Christe, hagi: cæli compos regiæ: melos gloriæ cui astas semper pro crimine, angelorum decantat apex, eleison. Chri-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0676.png
Transcription: ATR-1
SACERDOT. 6 Christe, coelitus adsis nostris precibus, pronis mentibus quem in terris deuotè colimus: ad te pie Iesu clamantes, eleison. 7 Kyrie, qui baptizato in Iordanis vnda Christo effulgés specie columbina apparuisti, eleison. 8 Kyrie spiritus al me: cohêrens patri natoque: vnius vsię consistendo flans ab vtroque, eleison. 9 Kyrie, ignis diuine, pectora nostra succende: vt dignipariter proclamare possimus semper, eleison. Ecce pia fidelium deuotio, duabus illis dictionibus Græcis vocatiuo scilicet & verbo interiecit plenas & perfectas orationes ac sententias: diuinæ maiestatis invocatorias & tribus illis superbeatis personis certo quodam ordine accommodatas. Nam tres primæ: deo patri applicantur, illique particulatim pia vota ferunt. Tres vero mediæ: filio dei, & domino nostro Iesu Christo. Tres autem postremæ: spui sancto, & ad illum solum verba dirigunt. Atqui huiusmodi interiectione & intermedia dictarum clausularum collocatione: vocatiuus kyrie itidem & Christe, integra est dictio, in e literam terminalem desinens, & verbum eleison, etiam ponitur in calce culusque datarum nouem sententiarum, vt dictio perfecta ac complera habens vocalem e, suarum literarum primam & in fronte positam. Igitur sublatis illis sententiis interstitibus quæ à Latinis sunt adiectitiæ: illæ dictiones Græcæ kyrie eleison Xpe eleison etiam sunt duæ & distinctæ dictiones. Nempe illa sententiarum Latinaru[m] interpositio: vnam dictionem in duas non potuit aptè dirimere, neque illarum sublatio atque subtractio: duas dictiones in vna[m] per compositionem poterit co[n]glutinare. Quinimò siue interstes illis Græcis vocabulis quippiam ponatur, siue nihil interhiet alienum: ipsa suapte natura ab inuicem discludi debent & seiunctim proferri. Porrò quemadmodum in hac oratione Latina, & cum spiritu tuo, respon soria ad hanc sacerdotis sacra facientis sanctam imprecatione, dominus vobiscum, duæ illæ dictiones spu[m] & tuo, omnino diuersæ sunt abinuicem: quamuis eade[m] literis & sono syllaba, tu (quæ bis est proferéda) sit finis vnius dictionis & principium alterius, neque illæ duæ dictiones coalescunt in vnam & eande[m] dictione: quemadmodu[m] proferu[n]t imperiti linguæ Latinæ, dicetes, & cu[m] spirituo, quoniâ pro- pter
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0677.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 33 pter inscitiâ & ignorantiam intelligenti[us] non pronunciât syllabam tu semel & iterum: vt deberent, & idcirco ineptè confundunt duas illas dictiones in vna. Haud secus in hac oratione Kyrie eleison, duæ sunt omnino inter se diuersæ dictiones: distinctæ proferendæ neque in vnam vnquam confundendæ, quamuis co[n]simitis litera e sit finis vnius da tarum dictionum, & principiu[m] alterius, diuersa tamen secundum numerum. Propter quam eiusdem secundum speciem literæ e identitatem, inducta est præsertim illa confusio duarum illarum dictionu[m] Græcarum in vna. quòd putaretur illa litera semel tantu[m] proferri debere, cum sit bis pronuncianda: semel scilicet in fine prioris dictionis, & semel in principio alterius: cu[m] intermedia paulatione prolationis. Vnde no[n] minus absurdum putari debet ac ineptus duas illas dictiones Græcas coniunctim pronunciare per vnicum e, hoc pacto kyrieeleison, Christeleison: quàm ad hanc sacerdotis vocem dominus vubiscu[m]: respondere confusis in vna[m] duabus dictionibus, & cum spirituo. qua quidem resposione nihil ineptius aut magis ridiculum. Idem enim prorsus & co[n]simitis est vtriusque prolationis error & ex eodem emanans fonte crassa scilicet ignorantia sermonis tum Græci tu[m] Latini. Secunda[m] aute[m] prolationem illam: Latini refutant omnes. A Equa igitur ratione pariq[ue] iudicio: & primam repudiare debent, quod intendimus: Quocirca seiunctim proferendæ sunt illæ dictiones: vt diuersæ, & magno adinuicem discrimine seiunctæ, quarum prior, nome[m] est: posterior verò verbum, & ex illis integra formatur oratio deprecatiua: & diuinæ misericordiæ imploratoria. Quod si ex ipsis (vt putant vulgares) vna[m] co[n]texitur dictio imposita: velim eos sciscitari quidna[m] significet ea dictio, & quomodo perfecta[m] possit constituere sententiâ[m] co[m]pleat: sed verbi adiecti indigeat adminiculo. At verò kyrie eleison: perfecta est oratio, & pleni perfectiq[ue] sensus significatiua: tantundem signans atque domine misere. Sic & Christe eleison: absoluta est & co[m]pleta oratio, idem signans quod Christe miserere. Demum obiiciat quispiam antiquæ co[n]suetudini esse innitendum, illamque pro authoritate habendam, quæ dictiones illas coniunctim semper protulit, & scribendas exibuit. Admitto equidem rectam consuetudinem & rationi doctrinali consen- taneam C
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0678.png
Transcription: ATR-1
LAVDA. taneam: in iis, quæ ad cognitione literariam spectant esse sequendam, non autem eam: quæ nulla ratione suffulta ex errore primum inducta est, & recti sermonis imperita. Im- mò verò neque consuetudo illa appellanda est, sed error vetustus & crassa ignorantia: quæ prorsus elimanda est & explodenda. Nemo igitur adeò desipiscat, vt potius illi co- suetudini antiquariæ stare velit: quàm ipsam veritate am- plecti, quæ vbi primùm agnoscitur: relicta vetustate erro- nea, semper obuiis (vt aiunt) manibus est capessenda. Ne- que mihi ea in re velim credatur, sed linguæ Græcæ per- tis: qui ex ipsa Græci sermonis proprietate & natura ita proferendum & scribendum (vt suadere nitimur) docent. Et sanè Græca à Græcis sunt requirenda: neque poterit La- tinus rectè de Græcis dictionibus disserere, quoniam mo- do scribi proferrive debeant aut quid significent: nisi ex Græci sermonis fontibus id hauriant. Quòd si Græcam e- doctos linguam consulant Latini, vt debent: sublata proti- nus erit omnis hac de re controuersia. Cæterum quo sum morum pontificum authore, hæc nouena supplicatio insti- tuta est in vno quoque sancti altaris sacrificio dici debere: & sequentis itidem celebrationis ipsius missæ partes sunt inductæ: ex opusculo Berno. de officio missæ & compen- diario & apprime vtili: liquido constat, quod cum iampri- dem in lucem sit emissum facile & à quouis haberi & legi poterit. Hymnus angelicus. Loria in excelsis deo. Et in terra pax ho minibus bonæ uoluntatis. Laudamus te. Benedicimus te. Adoram te. Glorificæ mus te. Gratias agimus tibi: propter ma gnam gloriam tuam. Domine deus rex cælestis: deus pater omnipotens. Domi- ne fili unigenite: Iesu Christe. Spiritus & alme orphanorum paraclite. 24 Domine deus agnus dei filius patris. Primogenitus Mariæ virginis matris. Qui tollis peccata mundi: miserere nobis. Qui tollis pec catæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0679.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 35 cæta mundi suscipe deprecationem nostram. Ad Mariæ gloriam. Qui sedes ad dexteram patris: miserere nobis. Quonia[m] tu solus sanctus. Mariam sanctificans. Tu solus dominus. Muriam gubernans. Tu solus altissimus. Mariam coronans. Iesu Christe cum sancto spu[m]: in gloria dei patris. Amen. 23 Hæc dei laus dicitur hymnus angelicus: denominatione sumpta ab eius principio, quòd in natiuitate domini angeli post apparitionem factam pastoribus concinuisse sunt auditi, vt testatur Lucas dicens. Et subito facta est cum angelo, multitudo militiæ cælestis: laudantium deum atq[ue] dicentium, gloria in altissimis deo: & in terra pax homini- bus bonæ voluntatis. Reliqua verò præsentis hymni præ- conia, à Symmacho papa adiecta referu[n]tur: pietatis in deu[m] & religionis plenissima. Quonla[m] enim angelica voce, glo- ria deo exibenda esse prædicatur: idcirco sancta ecclesia to tâque fidelium congregatio, quintuplici laude protestatur se gloriam deo impendere, dicens. Laudamus te, benedici- mus te, glorificamus te, gratias agimus tibi: propter ma- gnam gloriam tuam. Et quoniam hæc omnia, ad deum sin- gulariter sermonem dirigentia, ad insinuandam diuinæ substantiæ pertinent vnitatem, idcirco subiungitur vnius dei inuocatio, tribus personis communis, in his verbis. Do mine deus rex cælestis. Non enim ea denominatio, aut patri propria est, aut filio, aut spiritui sancto, sed ipsis o- mnibus indifferens. At quoniam cum vnitate diuinæ na- turæ confitenda est etiam supersanctarum personarum tri- nitas, ipsa proprius deinde nominibus expromitur. Pa- tris quidem persona, cum subiungit hymnus iste adauctus. Deus pater omnipotens. Filij verò, cum subnectit. Domine fili vni genite, Iesu Christe. Denique spiritus sancti in- nuitur persona, cum in calce huius hymni id addicitur, cum sancto spiritu. Cætera verò omnia post expressam filij personam & ante spiritus sancti nuncupationem hic po- C ij sita
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0680.png
Transcription: ATR-1
LAVDA. sita preconla: ad solum diriguntur solum dei, duplicemque illius naturam & diuinam & humanam indicant. Diuinam quidem, cum ipse Iesus Christus dominus, deus, & filius patris vnigenitus prædicatur, & peccata mundi tollere dicitur, quod solius dei est proprium: cum dicat deus per prophetam. Ego sum, ego sum ipse: qui deleo iniquitates tuas. Et in euangelio apud Marcum. <Esa.43. Marc.2.> Quis potest dimittere peccata: nisi solus deus? Humanam verò, cum agnus dei nuncupatur, & ad dexteram patris co[n]sidere perhibetur. Secundum humanam enim naturam: immolatus est pro salute mundi Iesus Christus, & sedet ad dexteram patris. Rursum diuinæ naturæ propria attribuuntur filio dei: cum ipse deinde solus sanctus, solus dominus, & solus altissimus esse nunciatur. In quibus quidem tribus filij dei celebrationibus, particula solus non excludit reliquas duas personas diuinas, patrem inquam & spiritum sanctum: quin potius eas includit, cum illa tria prædicata sanctus, dominus, altissimus: sint essentialia, & diuinitatis concernant substantia[m]. Est enim & pater, sanctus, dominus, & altissimus, nec min[us] spiritus ipse dei: sanctus, dominus, & altissimus. Nempe filius ad patrem in euangelio loquens: ait. Pater sancte, serua eos in nomine tuo: quos dedisti mihi. Idem etiam apud prophetam de patre verba faciens: inquit. Et nunc domin[us] misit me: & spiritus eius. <Esa.48. Psal.96. Lucæ 1.> Denique in psalmo dicit propheta ad deum. Quoniam tu dominus altissimus super omnem terram: nimis exaltatus es super omnes deos. In euangelio quoque angelus ad sacrosanctam virginem dicit. Et virtus altissimi obumbrabit tibi. Quæ duo postrema scripturæ testimonia ac eloquia: de deo etiam patre haud perperam intelliguntur. Neque difficile fuerit hæc eadem tria etiam de spiritu sancto dici in scripturis: ostendere. Ex quo protinus euadit dilucidum, particulam illam solus: natura alias à diuina vt angelicam & humanam, hic excludere. Non enim angelus aut homo secundum eam rationem sanctus est: qua dicitur deus sanctus, quandoquidem deus est absolute sanctus, dominus, & altissimus: natura sanctitatem habens, dominatum & altitudinem, & ex se. Angelus aute[m] & homo, non suapte natura neque ex se sanctimoniam habet, dominium & celsitudinem: sed participatione & sola gratia, quadamque à deo dependentia, perinde atque aer &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0681.png
Transcription: ATR-1
EXO. 37 & aqua claritatem mutuantur à sole: per se, lucido. 24 Porrò vltra supradictas particulas in omni ferè mis sarum celebratione secundum ecclesiæ catholicæ ritum dici solitas: adiectæ sunt a sequentibus Symmachum summis pontificibus, & à posteritate receptæ particulæ quædam, huic hymno angelico ita adaueto insertæ: ad omnis sanctam virginem Mariam peculiariter attinentes, & cum de ipsa celebratur officium missæ: ex constitutione ecclesiastica etiam addi consuetæ, quæ hic suis locis: minutiorib[us] literis sunt conscriptæ. Vt ea particula, spiritus & alme: orphanorum paraclite, post filij dei nominationem superaddita est ad complendam continuò trium diuinarum personarum nuuccupationem, quæ sine illius adiectione: primum in fine præsentis hymni completur. Dicitur autem spiritus almus siue sanctus, paraclitus, id est consolator: quia homines humano orbatos solatio & tribulationibus oppressos dulcissima suæ gratiæ infusione interius consolatur. < 2. Cor. 5.> Est enim deus totius consolationis: qui consolatur nos in omni tribulatione nostra. Secunda verò particula adiectitia: vt puta primogenitus Mariæ virgins matris proprietate singularem Christi hominis exprimit: quòd secundum naturam humanam suæ benedictæ matris & quidem virginis primogenitus sit, quoniam ante eum nullus alius ab ea est progenitus. Simul etiam dominus noster Iesus Christus, vnigenitus est virginis matris: quòd post eum nullus alius ab ea sit genitus, quemadmodum secundum diuinitatem ipse & primogenitus est dei patris & vnigenitus. Demùm tertia particula superadiecta, ad Mariæ gloriam expetit nostram à Iesu Christo deprecationem suscipi, ad honorem & gloriam suæ sacratissimæ matris. Postremùm tres reliquæ particulæ, respondent tribus diuinis filij dei denominationibus, hic expressis, Vt quoniam solus sanctus est, ipse Mariam est sanctificans. Proprium enim sancti est sanctificare, sicut lucidi illuminare, & calidi calefacere. Sanctificans inquam Mariam, id est sanctam conseruans, & ne labem primæuç contraheret originis, gratuita præuentione custodiens. Non autem sanctificans, id est à labe iam co tracta expurgans, vt fortè dicerent aduersarij puritatis co ceptionis super sancte virginis Mariæ, quorum sententia & expositio hac in re no[n] est recipienda. Sanctificauit enim C iiij pa-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0682.png
Transcription: ATR-1
18 S X M B O. pater filium suum & misit in mundum, vt dicit ipsamet veritas in euangelio, non quidem quòd eum sorde peccati la befactam emu[n]dauerit, qui sanctus sanctorum est, sed quòd sanctum ipsum genuerit, & coæterna sanctitate reddiderit insignem. Verùm de hoc, alio in loco dictum est. Cæterùm quoniam dei filius, solus est dominus. Mariam dilectam matrem suam gubernat, quandoquidem ipsi domini est, providentissima cura ac solicitudine subiecta omnia moderari & prudenter regere. Filius autem dei admirabili suæ, puidentiæ ratione, inter cætera suam gloriosam matrem singulariter gubernat. Demùm quoniam aluissimus est dei filius, eximiam suam matrem suæ celsitudinis reddit consortem, eâmque corona gloriæ super omnes angelicorum spirituum choros & ordines sanctorum decorauit, longè cæteris præclarius, gloriosius & excellentius. Sanctificat quidem, gubernat & coronat superbenedictus dei filius etiam sanctos angelos & beatos omnes cælestis ciuitatis habitatores. Verùm ea sanctificatio, gubernatio & coronatio, longè inferior est & minor quàm ea, qua superdilectam matrem suam sanctificat, gubernat, & coronat, quemadmodu[m] cælestes spiritus & sancti omnes, ipsa sacra virgine sunt dignitate inferiores atque minore in gradu gloriæ constituti, vt propter eminentiam singularem & præstantiam exuberantissimæ sanctificationis, gubernationis præcipuæ, & gloriosæ coronationis super cæteros merito de ea hic peculiariter dicatur quæ sola supergreditur vniuersos, quòd Iesus Christus dei filius, est Mariam sanctificans, gubernas & coronans. Sed & de hoc alias dictum est. 1 Symbolum Nicænum. Redo in unum deum patrem omnipotentem, factorem cæli & terræ, visibilium omnium & invisibilium. 2 Et in unum dominum Iesum Christum, filium dei uni genitum, & ex patre natum ante omnia secula, deum de deo, lumen de lumine, deum uerum de deo uero genitum non factum, consubstantialem patri, per quem omnia facta sunt. Qui
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0683.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 39 3 Qui propter nos homines & propter nostram salutem descendit de cælis, & incarnatus est de spiritu sancto ex Maria uirgine & homo factus est. 4 Crucifixus etiam pro nobis sub Pontio Pilato passus & sepultus est. 5 Et resurrexit tertia die secundum scripturas. 6 Et ascendit in cælam: sedet ad dexteram patris. 7 Et iterum uenturus est cum gloria iudicare uiuos & mortuos, cuius regni non erit finis. 8 Et in spiritum sanctum: dominum & uiuificantem, qui ex patre filióque procedit, qui cum patre & filio simul adoratur & conglorificatur, qui locutus est per prophetas. 9 Et unam sanctam catholicam & apostolicam ecclesiâ. 10 Confiteor unum baptisma in remissionem peccatoru[m] 11 Et expecto resurrectionem mortuorum. 12 Et uitam uenturi seculi. Amen. II Symbolum istud, Nicenum dicitur, quòd in concilio Niceno à trecentis octodecim patribus fuerit ordinatum, & à Marco illius tempestatis summo pontifice publicè in ecclesia decantari institutum. Nonnulli tamen istud Constantinopolitanum vocant symbolum, ipsumque dicunt à centum quinquaginta patribus in synodo Constantinopolitana post Nicenam celebrata fuisse collectum, atque à Damaso summo pontifice post Marcum quarto secundum ipsius concilij decretum certis quibusdam diebus in officio missę pronunciari debere constitutum. Prior tamen sententia vulgatior est, & secundum illam denominatio frequentior atque receptior, quandoquidem ferè ab omnibus symbolum Nicenum dicitur, à paucis verò Constantinopolitanum. Verùm id parum refert, quoniam quod Nicena synodus primum composuit & collegit deinde sequens Constantinopolitana patrum contio approbauit, aut fortasse particulas aliquas ob emergentes de nouo & C iiij insur-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0684.png
Transcription: ATR-1
SYMBO. 40 insurgentes hæreses resecandas, adiecit. Quare vtraque sententia cum veritate facile constat: & vtraque denominatio, siue Nicæni siue Constantinopolitani symboli est recta. Quoniam enim vna vtriusque cõcilij est fides catholica in hoc symbolo expressa: non debet de nomine ipsius grauis esse controuersia. Diciditur autem hoc maius (vt vocant) symbolum in duodecim articulos: specialisque particulas: aliquam orthodoxæ fidei sentetiam peculariter exprimentes: sicut symbolum apostoloru[m] (quod minus vocant: quia breuius est & constrictius) duodecim etiam complectitur articulos, respondentes duodecim apostolis, quorum singuli suum articulum illi colligendo adiecerunt. Respondent autem certo ordine co[n]firmitateque sententiæ: articuli huius symboli articulis symboli apostolorunt. Primus scilicet vnius, cum primo alterius eandem enuncians sententiam: & secundus cum secundo, & ita deinceps. Idque solum inter ea duo est discrimen, quòd huius Nicæni symboli articuli longiores sunt & plixiores. quoniam ob improbam hæreticorum importunitatem oportuit deinceps multa particulatim exprimere: quæ in exordio nascentis ecclesiæ erant suppressa. & ad hanc faciundam declarationem pro confutandis hæresibus, opus fuit complura addere, prius no[n] expressa. Vtriusque autem dictoru[m] symbolorum concordia & cõciliatio per singulos articulos, mutuusque responsus: sequenti descriptione patescit. Concordia symbolorum. Symbolu[m] Apostoloru[m]. Symbolu[m] Nicænu[m]. PETRVS 1 Credo in deu[m] patrem omnipotente[m], creatorem cali & terra. ANDREAS. 2 Et in Iesu Christum, filium dei vnicu[m], dominum nostrum. IACOBVS Credo in vnum deu[m] patrem omnipotente[m], factorem cali & terræ: visibilium omnium & inuisibiliu[m]. Et in vnum dominu[m] Iesum Christum filium dei vni genitum: & ex patre natu[m] ante omnia secula, deu[m] de deo lumen de lumine, deu[m] veru[m] de deo vero genitu[m], no[n] factu[m] cõsu[m] sta[n]tiale[m] patri, p[er] quæ o[mn]ia facta sunt.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0685.png
Transcription: ATR-1
EXO. 41 3 Qui conceptus est despiritu sancto: natus ex Maria virgine. IOANNES. 4 Passus sub pontio Pilato: crucifixus, mortuus & sepultus. PHILIPPVS. 5 Descendit ad inferna: tertia die resurrexit à mortuis. BARTHOLOM. 6 Ascendit ad cælos: sedet ad dexteram deipatris omnipotêcis. THOMAS. 7 Ludè vēturus est iudecare viuos & mortuos. MATTHAEVS 8 Credo in spiritu sanctum. IACOBVS. 9 Sanctam ecclesiam catholicam, sanctorum communionem SIMON. 10 Remissionem peccatorum. THADEVS. 11 Carnis resurrectionem. MATTIAS. 12 Vitam aterna. Qui propter nos homines & p[ro]pter nostra saluté: descédit de cælis & incarnatus est de spiritu sancto ex Maria virgine, & homo facto est Crucifixus etiam pro nobis sub Pontio Pilato: passus & sepultus. Et resurrexit tertia die secundum scripturas. Et ascendit in cælum: sedet ad dexteram patris. Et iterum vēturus est cum gloria iudicare viuos & mortuos: cuius regni non erit finis. Et spiritum sanctu dominum & viuificantem, qui ex patre filiô- que procedit, qui cum patre & filio simul adoratur & conglorificatur qui locutus est per prophetas. Et vnam sanctam catholicam & apostolicam ecclesiam. Confiteor vnum baptisma in remissionem peccatorum. Et expecto resurrectione mortuorum. Et vitam venturi seculi. Amen. AN-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0686.png
Transcription: ATR-1
42 SYMBOLO. ANNOTATIONS. In primo articulo. Credo in vnu[m] deum. Hic primum credenda proponitur, vnitas deitatis ad excludendam deorum pluralitatem: quàm per idolo- rum cultum antiquus humani generis hostis inducere ten- tavit. Et hanc quidem diuinæ substantiæ vnitatem: etiam Moyses populo Israelitico insinuat, cum ait. Audi Israel, dominus deus tuus. deus vnus est. Et complures alij san- ctæ scripturæ loci: huic indiuiduæ vnitati dei astipulantur atque consentiunt. Ad quoniam in vnitate divinitatis etia[m] profite[n]da est diuinaru[m] personarum trinitas, etiam hæc de- inde explicatur propriis nominibus. primum patris hoc in loco. & paucis interiectis, filij. & paulo pòst: spiritu sanc- eti. Cum autem præsens symbolum deum patrem vocat omnipotentem, factorem cæli & terræ, factorem etiam vi- sibilium omnium & in visibilium: non sunt ab illis deno- minationibus secludendi filius & spiritus sanctus. quonia[m] communes sunt & promiscuæ omnibus diuinis personis: diuinamque concernentes naturam siue virtutem. Est e- nim etiam filius, omnipotens & factor cæli & terræ. & spi- ritu sanc[ti]o sanctus itidem omnipotens: & cæli terræque creator. quoniam diuinarum personarum ad extera profusa ope- ratio: vna est & eadem, sicut & virtus & substantia. Nem- < Psal. 101> pe ad filium dei dicit psalmus. Initio tu domine terram fundasti: & opera manuum tuarum sunt cæli. Et Paulus < Coloss. 1> ad colossences dicit de eodem. In ipso condita sunt vni- uersa i cælis & in terra, visibilia & inuisibilia. At verò de < Psal. 103> spiritu sancto dicit psalmus. Emitte spiritum tuum & creabuntur & renouabis faciem terræ. Et Iob de eodem. < Iob 33> Spiritus dei fecit me: & spiraculum omnipotentis viuifi- cauit me. Demùm de filio & spiritu sancto dicit psalmus. < Psal. 23> Verbo domini, cæli firmati sunt: & spiritu oris eius, om nis virtus eorum. Porrò hic cæli & terræ factor dicitur deus: ad damnandam Manicheorum impietatem dicen- tium inuisibilia quidem & spiritualia entium genera vt mentes angelicas, à deo esse creata. visibilia verò & sensi- bilia corpora: à malo principio & damone tenebrarum principe ad ortu esse deducta. cõtra quos est illud psalmi verbu[m]. B. cuius de Iacob adiutor eius spes ei in domino < Psal. 145> deo ipsius: qui fecit cælu[m] & terræ, mare & omnia quæ in eis sunt. Dicitur autem factor, qui non ex propria substantia, sed
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0687.png
Transcription: ATR-1
EXO. 43 sed aliunde aliquid produxit, vt ex nihilo aut extrinseca materia. Vt architectus facit domum & eius dicitur opifex: quoniam ex materia præsubsistent eam constituit. Et deus, factor dicitur cæli & terræ, quoniam ex nihilo cælu[m] terrâmque produxit. Idcirco specialiori appellatione, in symbolo apostolico creator cæli & terrę dicitur. Est enim creator, qui ex nihilo quippiam deducit ad ortum. Quare qui creator est, idem est & factor: non autem conuersim retroagitur. Sicut qui creat facit: nô autem ediuerso quicunque facit creat. Et homo quidé facit opus arte, & factor dicitur. Solus autem deus, creator est, & creare, ipsius proprium. 1 In secundo articulo. Et in vnum dominu[m]. Hic secunda exprimitur diuinæ trinitatis persona scilicet filius dei, in quem credere debeamus. Qui & dominus hic nuncupatur, ad impietatem illorum elidendâ: qui filiu[m] perfectiôc & authoritate minore esse patre, & quasi seruum atque subiectum illi oblatarût, quod vtique locu[m] habere nequaquam potest, si vt pater dominus est, ita & filius domin[us]. Qui enim æquam cum altero habet dominationis nuncupationem & authoritatem: quomodo minor aut inferior eo poterit haberi? Neque sine scripturæ testimonio, ipsum domini nomen filio hic ascribitur. Scribit < 1. Cor. 3> nanque ad Corinthios Paulus. Et vns dominus Iesus Christus, per quem omnia, & nos per ipsum. Idé quoque, filius dei vni genitus hic dicitur, quòd solus ex substantia patris est genitus. Illi verò de quibus dicit euangelista. Quotquot auté recoperunt eum: dedit eis potestaté filios dei fieri, iis qui credunt in nomine eius, filij quidem dei < Ioan. 1> sunt nucupatione, participatione, adoptione, & gratia, nô autem substantia neque natura. Dominus autem noster Iesus Christus, dei filius est substantia atque natura, & solus quidem, ideo hic merito dicitur filius dei vni genitus, sicut etiam de ipso testatur euangelista, cum ait. Et vidimus < Ioan. 1> gloriâ eius: gloriâ quasi vni geniti à patre. Et paulò pòst, vnigenitus qui est in sinu patris, ipse enarrauit, Eade quo < Ioan. 1> que ratione in symbolo apostoloru[m], vnicus dei filius hoc in articulo appellatur. 1 Reliquæ autem huius articuli particulæ, ad extirpandam hæresim Archianorum (quę in < Ioan. 1> concilio Nicæno potissimum est damnata) sunt adiectæ. Quoniam enim illi filium dei non ex substantia patris < natum>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0688.png
Transcription: ATR-1
SYMBO. 44 natum esse dicebant, sed ex non extantibus productum, neque patri coæternum confitebantur, sed longo durationis interuallo post patrem & intempore ad esse productu[m] sides catholica eis omnino aduersa filium dei hic profitetur ex patre id est substantia patris natum: & ante omnia quidem secula siue spacia temporalia, vt hoc verbo, deo patri coæternus esse insinuetur. Et quidem ex sacris etia[m] <Psal. 109> depromptum est eloquiis, in quibus ad filium pater dice- re legitur. Ex vtero ante liciferum genui te. Et rursum. <Psal. 2> Filius meus est tu, ego hodie genui te. Vbi particula hodie, <Eccl. 24> nota est æternitatis. Insuper æterna dei sapientia quæ filius dei est, de seipsa idem cõtestatur dicens. Ego ex ore altissimi prodiui, primogenita ante omnem creaturam, <Prouer. 8> Nondum erant abyssi, & ego iam concepta eram ante omnes colles ego parturiebar. & multa alia in hanc sententiam, apud Salomonem in prouerbiis leguntur. Præterea negauerunt Arrhiani filium esse deum, cum creaturam ipsum esse contenderint. Fides verò orthodoxa hic eum confitetur deum esse de deo gentium, vt omnino intelligatur consimilis esse eiusdemque naturæ cum deo patræ gignente. quemadmodum in perfectis rerum naturalium generationibus videmus ignem gegni de igne, oliuam de oliua, equum de equo, & hominem de homine. vt tota naturæ vniuersitas proclamet suo partu & foetura licet improportionaliter inferiore: filium dei esse verum genimé patris, & deum de deo genitum. Sed ne quis autumet hâc flij à patre generationem, corporalem esse, & per diuisionem substantiæ diuulsionemve fieri, quomodo corporum fiunt generationes, subiungit symbolum Nicenum, filium dei natum ex patre, vt lumen de lumine: spirituali scilicet immo super spirituali & superintellectuali generatione. Videmus enim lucem siue lumen (nam illa duo hoc in loco pro eodem sumuntur) producere de se nativum splendorem sine aliqua sui diminutione aut dissectio[n]e suæ substantiæ. Ita sanè filius ipse dei ex sustantia patris sine paternæ sustantiæ imminutione aut partitione ineffabiliter prodit, Porrò ad insinuandam hanc admirabilem generationem, magno interstitio productiones omnes corporum longe transcendenté, ipse dei filius in sacris eloquiis nunc lumen appellatur, nunc lux, interdum candor, nun- nunquam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0689.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 45 nunquam splendor, & cæteris nominibus cõformis significationis. Lumen, Ioannes primo capite. < Ioann. 1> Hic venit intestetimonium: vt testimonium perhiberet de lumine. Non erat ille lux: sed vt testimonium perhiberet de lumine. < Psal. 35> Vbi nomine luminis: vtroque in loco filius dei signatur. Et propheta in psalmo. < Ioann. 1> Quoniam apud te est fons vitæ: & in lumine tuo videbimus lumen. < Psal. 43> Lux. Ioannes primo capite Erat lux vera, quæ illuminat omnem hominem veniente in hunc mundu. Et propheta in psalmo. < Sapi. 7> Emitte lucem tuâ & veritatem tuam, ipsa me deduxerunt & adduxerunt in montem sanctum tuum, & in taberuacula tua. Vbi nuncupatione lucis, vtrobique dei filius indicatur. < Hebre. 1> Candor. Sapientiæ septimo cap. de æterna sapientia: quæ dei filius est Vapor est virtutis dei, & emanatio quædam est claritatis omnipotentis dei syncæra: & ideo nihil inquinatum in eâ incurrit. < Esaiæ 53> Candor enim est lucis æternæ, & speculum sine macula dei maiestatis. < Psal. 81> Splendor, Paulus ad Hebræos. Qui cum sit splendor gloriæ patris: & figura substantiæ eius. Neque abre, lumen de lumine, siue lux de luce dicitur hic dei filius, quoniam in rebus sensibilibus nulla est productio propinquior atque vicinior illi æternæ generationi filij à patre (quæ est inenarrabilis, vt ait propheta) neque vlla ad hanc superdiuinam generationem exprimendam accommodatior est, quàm generatio splendoris de lumine Et præterea quoniam Arrhiani & Eunomiani illis impietate non dispare. inter execrandas blasphemias suas eumuerunt & hanc, quòd dei filius non verus esset deus, neque natura. sed sola nuncupatione & communione nominis diceretur deus quemadmodum etiam de hominibus dicit Psalmus. < Psal. 81> Ego dixi, dijestis, & filij excelsi omnes. ad confutandam hanc vesaniam, fides catholica cõfitetur hic ipsum dei filiu esse veru deu, natu de patre deo vero. quêadmodu naturali pductioe nascitur homo ver de homine verò, & ver flos de verò flore. Insuper cõfixerunt Arrhiani filiu dei factu esse, & ex nihilo à deo patre formatum: idcirco posuerunt ipsum diuersam à patre habere substantiam, penitúsqe diuisam. Orthodoxa verò fides profitetur eum genitum ex substantia patris, & ipsi gignenti omnino natura consimilem. Negat autem cum factum à patre: quoniam factura neque ex facientis est substantia, neque,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0690.png
Transcription: ATR-1
46 SYMBOLO. que naturæ cognatione illi respondens, non est etiam ipsi facienti coæua, neque naturali productione sed sola voluntatis ipsius factoris libertate prodit ad ortum. Fatetur etiam syncæra fides dei filium consubsta[n]tialem esse patri, et iisdemque penitus esse substantiæ cum patre: secundu[m] illud domini nostri verbum de seipso. Ego & pater vnum sumus. Demùm & illud adiicitur hoc loco, quòd per filiu[m] dei facta sunt omnia, quemadmodum euangelista Ioannes de ipso dei verbo dicit: quòd omnia per ipsum facta sunt, & sine ipso factum est nihil. Neque ex eo rectè quis collegerit, quoniam omnia per ipsum dei filiu[m] facta sunt: & ipsum quoque factum esse, nam omnium nomine, taxat creaturæ omnes comprehenduntur: non aute[m] deus ipse qui est super omnia, & omniu[m] ambitu atque vniuersitate nequaquam comprehenditur. < Ioan. 10> Nam si factum dixeris < Ioan. 1> filium dei cu[m] omnia per ipsum facta sint, & ipse per se ipsum siue à seipso factus esset, quod veritati omnino est dissonum, nihil enim sui ipsius est principium: & nihil quam seipsum producit aut facit. < Ioan. 10> Sunt autem omnia per ipsum dei filium facta: non quidem vt per instrumentum extrinsecum quo vsus fuerit deus pater in mundi productione, vt cooperatorio & adminiculario ad rerum productionem, quemadmodum dixerunt Arrhiani, sed tâquam per internam & naturalem patris virtutem & sapientiam: illi intimam, eassentialem, & propriam. Omnia enim (vt ait psalmista) in sapientia fecit deus. Ideo & paulus dicit: quòd per filium dei pater fecit & secula. Est enim ipse: virtus & sapientia patris. 3 In tertio articulo. Qui propter nos homines. Hic articulus & sequentes vsque ad octauum: ea proponu[n]t credenda quæ ad Christi pertinent humanitatem, naturamque humanam ab eo assumptam. Et præsens quidem articulus incarnationem domini continet: eius primum depromens causam, quod scilicet facta est propter nos homines & propter nostram salutem, quod & dominus noster < Luc. 19> in euangelio co[n]probat: dicens. Venit filius hominis quærere, & saluum facere quod perierat. < 1. Timot. 1> Et beatus Paulus ad Timothæum scribens: ait. Fidelis sermo & omni acceptione dignus: quia Christus Iesus venit in hunc mundu[m], peccatores saluos facere. Quem locum exponens Augustinus:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0691.png
Transcription: ATR-1
EXO. 47 gustinus, ait. Nulla causa veniendi fuit Christo, nisi vt peccatores saluos faceret. Tolle morbos, tolle vulnera, & nulla est causa medicinę. Sed venit de cælo magnus medicus: < Matth.1> quia magnus per totum orbem terræ iacebat ægrotus. Ipse ægrotus, genus humanum, quod totum perierat, ex quo peccauit vnus in quo erat totum. Sed venit vnus sine peccato: < Hiere.23 Ioan.3 Ioan.14> vt saluos faceret omnes à peccato. Hæc Augustinus. Demùm angelus idem confirmat, dicens ad Ioseph de filio dei iam concepto. Vocabis nomen eius Iesum, ipse enim saluum faciet populum à peccatis eorum. Descendit autem de cælis dei filius, non quidé quod per incarnationem cælos dimiserit, aut ante incarnationem in terris no[n] fuerit, qui per prophetam se cælum & terram implere co[n]testatur. Et in terris degens, ait ad Nicodemum. Nemo ascendit in cælum nisi qui descendit de cælo, filius hominis qui est in cælo. Et rursum ad Philippum. Non credis < Ioan.6> quia ego in patre, & pater in me est? Sed de cælis descendisse se dicitur filius dei, quia per susceptione nostræ naturæ, nouo existédi modo in terra esse incepit, scilicet per vnionem hypostaticam, diuinitatisq[ue]; cum humanitate in vna persona coniunctionem, secudum quem modum antè non fuerat in terris. Hoc autem loquendi schema, ex euangelio desumptum est, vbi dominus noster dicit de seipso. Descendi de cælo non vt faciam voluntatem meam, < Luc.8> sed voluntatem eius qui misit me patris. Et iterum. Hic est panis viuus, qui de cælo descendit. Cæterùm quòd de spiritu sancto incarnatus est, ex Maria virgine, ostédut verba angeli ad ipsam sacrofactam virgine Spiritus (inquit) sanctus superueniet in te, & virtus altissimi obúbrabit tibi. Ipsius item verba ad Ioseph virum Mariæ. Quod in ea natum est, de spiritu sancto est. Denique cum in pronunciatione huius symboli dicitur illa particula, & homo factus est, & in euangelio sancti Ioannis ea particula, eandem aliis verbis exprimens sententiam, & verbum caro factum est, commendanda sane & studiose semper obseruanda est à quouis proferente humilis genuum flexio atque inclinatio ad terram, ex ritu ecclesiastico religiose instituta in repræsentationem & venerationem illius eximiae humilitatis, qua exinaniuit seipsum & humiliauit filius dei: formam serui accipiens, & habitu inuentus < Matth.8> vt
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0692.png
Transcription: ATR-1
48 SYMBOL. vt homo. Inclinauit enim tunc cælos & descendit in terræ: cui & nos humili inclinatione conformari ac respondere debemus. 4 In quarto articulo. Crucifixus etia pro nobis. Hic articulus crucifixionem Christi & passionem exprimit: simul & ei sepulturam, quæ omnia ex sacra quatuor eu[m] gelistarum narratione dilucide constant. Porrò quòd pro nobis & pro nostra salute atq[ue] redemptione crucifixus est Christus, vt præsens dict locus: attestatur beatus Petrus dicens. Christus passus est pro nobis: vobis relinquens exemplum, vt sequamini vestigia eius. Qui peccata nostra ipse pertulit in corpore suo super lignu[m], vt peccatis mortui iustitiæ viuamus, cuius liuore sanati estis. Et idem alio in loco. Christus semel pro peccatis mortuus est, iustus pro iniustis: vt nos offerret deo mortificatos quidem carne, viuificatos autem spiritui Et multis aliis in locis idem perhibetur. 5 In quinto articulo. Et resurrexit tertia die secu[n]dum scripturas. Resurrectionis Christi à mortuis mysterium: in præsenti articulo referatur. In quo non ociose neque ab re apposita est illa particula: secundu[m] scripturas, quoniam resurrectio Christi à mortuis (quòd supra naturæ leges sit & iura) difficilius cæteris nostræ redemptionis mysteriis & tardius recepta atque persuasa fuit mentibus humanis. Vnde & discipulis post multas manifestationes Christi à mortuis suscitati ipsis factas, post multa itide[m] argumenta signa & indicia quibus præbuit seipsum illis viuum: adhuc subdubitarunt de illius resurrectione: vt iam in cælum ascensurus Christus exprobrauit illis incredulitatem illorum: & duricam cordis ad credendum. Athenienses item audita resurrectione mortuoru[m] à beato Paulo, cum stans in medio Aereopagi verba vitæ & salutis æternæ ipsis annunciaret: irriserunt eum. Itaque vt omnis collatur occasio ambiguitatis atque materia: adiecta illa particula signat Christi resurrectionem in scripturis prænunciatam esse, vt in psalmis & evangelis, & eo modo quo prædicta est à scripturis: eam esse completam. Cum itaque scripturis sanctis indubitato credendum sit: absque vlla hæsitatione & Christum à mortuis resurrexisse (vt perhibent scripturæ) credendum est: Cæterum con- iectari
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0693.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 49 sectari facile potest ea particula, qua de re verba facimus, ex Paulo esse desumpta: qui in prima ad Corinthios epistola eam similiter expressit, hoc pacto. Tradidi vobis imprimis quod & accepi: quoniam Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum scripturas, & quia sepultus est, & quia resurrexit: tertia die secundum scripturas. 6 In sexto articulo. Et ascendit in cælum. Hic articulus, ascensionis Christi in cælum cōtinet assertionem: quâ sancti evangelistæ Lucas & Marcus: itidem & acta apostolorum luculenter expromunt. Cæterum obiter & illud hic annotandum est, quod in medio ferè cursu prætermissum fuerat, symbolum scilicet apostolicum præcedenti articulo de resurrectione Christi adiecisse etia[m] descensum Christi ad inferna: cuius in symbolo Nicæno non sit expressamentio. Non tamen minus credi debet ille Christi ad inferos descensus: quàm si hic etia[m] fuisset expressus, quoniam ex scripturæ testimoniæ perspicuè colligitur: vt ex eo verbo domini nostri ad Iudæos. Sicut fuit Ionas tribus diebus & tribus noctibus in ventre ceti: sic filius hominis tribus diebus & tribus noctibus in corde terræ. Quippe Cetus typum gerit inferiorum & daemonis, insatiabili voragine animas deglutientis. Cor autem terræ: ipsius est meditullium & mediastimus locus: in quo omnium sententia infernus carcer est constitutus. Fuit ergo filius hominis tribus diebus & tribus noctibus in corde terræ: cum tanto temporis curriculo scilicet triduo suæ mortis & sepulturæ sacratissima ipsius anima apud inferos subsistit. Neque potest aptè locus ille euangelicus accommodari ad sepulturam Christi, per quam corpus ipsius emortuum triduo fuit terra conditum. Nam cum ipsum fuerit repositum in sepulchro exciso in petra & no[n] alte humo infossum: non rectè dixerit quispiam ipsum in medio terræ fuisse collocatum. Quare neque ratione corporis sui ipse filius hominis verè diceretur fuisse in corde terræ: sed ratione animæ, quæ descendit ad inferos, vt iam dictum est. Complura eiusde[m] descensus Christi ad inferos testimonia, alias à nobis adducta: hic consulto prætermittimus, ne in re clara citemus testes minus necessarios. D In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0694.png
Transcription: ATR-1
50 PRAEFATIO. 7 In septimo articulo. Et iterum venturus est cum gloria. Aduentus Christi ad iudicium in consummatione seculi in hoc articulo denunciatur: futurus quidem cum gloria & maiestate, sicut prior eius aduentus in mundum fuerat cum humilitate & exinanitione. Perhibet illud sæpius ipse dominus noster in euangelio: vt cum ait apud Matthæum. Filius hominis venturus est in gloria patris sui cum angelis suis: & tunc reddet vnicuique secundum opera eius. Et apud Lucam. Tunc videbunt filium hominis venientem in nube cum potestate magna & maiestate. Et multis aliis in locis scripturæ, idem exprimitur. < Matth. 16> Porrò quòd regni ipsius Christi non erit finis: perhibet angelus ad sacratissimam virginem, dicens de Christo. < Luc. 2> Et dabit ei dominus deus sedem David patris eius: & regnabit in domo Iacob in æternum, & regni eius non erit finis. A stipulatur illi & Daniel propheta: ita de regno Christi loquens. In diebus autem regnorum illorum suscitabit deus cæli regnum: quod in æternum non dissipabitur, & regnum eius alteri populo non tradetur. < Luc. 1> < Danie. 21> Communiet autem & consumet omnia regna hæc: & ipsum stabit in æternum. Et idem alio in loco. Aspiciebam in visione noctis & ecce cum nubibus cæli quasi filius hominis veniebat: & vsque ad antiquum dierum peruenit & in conspectu eius obtulerunt eum. Et dedit ei potestatem <Danie. 7> & honorem & regnum: & omnes populi, tribus & linguæ ipsi servient. Potestas eius, potestas æterna quæ non auferetur: & regnum eius quod non corrumperetur. 8 In octavo articulo. Et in spiritum sanctum, dominum & vivificantem. Hic tertia summæ trinitatis persona exprimitur cum suis proprietatibus: tum essentialibus tum singularibus. Debet autem hic subaudiri verbum, credo: in principio quidem huius symboli positum: & hoc in loco repetendum. Nam in symbolo apostolorum idem verbum hoc loco exprimitur. Cæterum spiritus sanctus, hic dominus credi debere astruitur: ad explodendam hæresim Macedonianoru ponentium spiritum sanctum esse creaturam, patre & filio minorem & quasi vtriusque seruum, ambobusque subiectum. Quæ sane Impia deliramenta prorsus reiiciuntur: cum sicut pater dominus est & filius dominus, Ita & spiritus sanctus esse dominus cre- ditur,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0695.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 51 ditur, vt per eandem dominatus authoritatem, æqua ipsis esse virtus, potestas & maiestas intelligatur. Neque sine sacrorum eloquiorum testimonio: spiritus sanctus esse dominus asseveratur. Dicit nempè de eo Paulus: in prima epistola ad Corinthios. Divisiones gratiarum sunt: idem autem spiritus. Et divisiones ministrationum sunt, idem autem dominus. Et diuisiones operationum sunt: < 1. Cor. 3> idem autem deus, qui operatur omnia in omnibus. Ecce quem primo loco spiritum vocat: secundo dominum dicit, & tertio deum. Est insuper spiritus sanctus, vivificans: præsertim animas, sicut spiritus humanus vegetat corpora. Spiritus est (inquit euangelicus sermo) qui vivificat. Et de filio quidem dicitur, quòd sicut pater suscitat mortuos & vivificat, ita filius quos vult vivificat. Haud aliter pari ratione de spiritu sancto piè confite[n]dum est: quòd quos vult ipse quoque vivificat. Iterum de filio dicit euangelium, quòd sicut pater habet vitam in semetipso: ita dedit & filio vitam habere in semetipso. < Ioan. 9 Ioan. 6> Certè consimili omnino iure de spiritu sancto dicendum est: quòd pater & filius illi dederint etiam vitam habere. Quòd si vitam in semetipso habet, quomodo non vivificabit? cum proprium vitæ sit vivificare, sicut illucidi illuminare & callidi calefacere. Insuper de spiritu sancto id proponitur etiam hic credendum, quòd ex patre filioque procedit, ad condemnandam hæresim Græcoru[m] pertinacius astruentium spiritum sanctum à patre solu[m] procedere & nequaqua[m] à filio. Qui vtique si diligenter scrutarentur scripturas, ex eis facili dinoscerent spiritum sanctum non à patre solum sed à filio æterna processione emanare. < Gal. 4 Rom. 8> Cur enim apostolus spiritum sanctum vocat spiritum filij, à patre missum in corda nostra, & alio loco spiritum Christi, si nullam spiritus sanctus ad filiu[m] habet processionis habitudinem? Cur item filius spiritum sanctum apostolis post resurrectionem daturus, inflasset in eos dicens, accipite spiritum sanctum, nisi hoc corporalis flatus indicio significare voluisset, à se quoque spiritum sanctum procedere, sicut halitus ab itimis exiit præcordiis? Præterea de spiritu sancto loquens apostolis Christus ait. < Ioan. 20> Cum venerit paracletus: quem ego mittam D ij vobis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0696.png
Transcription: ATR-1
PRAEFATIO. vobis à patre, spiritum veritatis. Ecce missurum se spiritum sanctum promittit filius: & quod antè promiserat, suo tempore expleuit. Sed qui hoc fiet: nisi etiam à filio spiritus sanctus processibiliter prodeat? Postremo de eodem spiritu ad apostolos verba faciens dominus noster ait. ille me clarificabit, quia de meo accipiet, & annunciabit vobis. Atqui de eo quod Christi est: accipere non poterit spiritus sanctus: nisi ab eo quoq; diuina processione intelligatur proficisci, vt ab eodem & substantiam accipiat & sapientiam. Verum hæc in primo libro Ioan[n]is Damasceni de fide orthodoxa, latius sunt pertractata. Quarto loco hic de spiritu sancto crededum proponitur: quòd cum patre & filio simul adoratur & conglorificatur, ad sustollendam illorum impietatem (vt Arrhianorum & Macedonianorum) < Ioan. 16> qui spiritum sanctum esse deum negarunt: creaturam ipsum esse asserentes, & patri filióque inæqualem. At cum hic spiritus sanctus, cum patre & filio simul adorandus prædicatur: protinus consequens est ipsum esse deum, quandoquidem propria adoratio soli deo debetur & exhibenda est. Ad hæc, sine controversia pater in diuina trinitate deus est: itidé & filius est deus. Spiritus autem sanctus vna eademque adoratione cum ipsis colitur: vt dicit huius articuli prima pars. Igitur & Spiritus sanctus est deus, non enim potest creatura eodem honorari cultu quo deus. Cum item conglorificandus, eademque glorificatione qua pater & filius, honorandus hic dicitur spiritus sanctus: omnino patri & filio, perfectione, virtute & maiestate æqualis esse conuincitur. Quibus enim idé debetur cultus honor & gloria: vt omnimodam habeant potestatis, diuinitatis, & perfectionis æqualitatem necesse est. Quinto demùm loco de spiritu sancto præsens articulus credendum offert: quod locutus est per prophetas, ad retundendam illorum insaniam qui dixerunt prophetas ipsos quasi arreptitos & mente captos enunciasse sua oracula & diuina mysteria, vt ea impia assertione detracterent verbis propheticis fidem atque authoritatem: & persuaderent hominibus ipsos prophetas nequaquam intellexisse ea sacra oracula quæ protulerût, sed more insanoru[m] & non bene mēte constantiu[m] illa eructasse. Veru[m] vnus & idé spiritus qui dedit ipsis eloqui diuina sa ramé ta:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0697.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 53 ta: contulit ipsis etiam eorum quæ enunciabant intelligentiam, & interna reuelatione in longe post ventura tempora prospectum. Quod & beatus Petrus comprobat: cum att in secunda sua epistola. Non voluntate humana allata est aliquando prophetia: sed spiritu sancto inspirati, locuti sunt sancti dei homines. 9 In nono articulo. Et vnam sanctam catholicam. < 1. Pet. 1> Ecclesia dicitur tota fidelium & in Christo regenitorum congregatio: quæ corpus est Christi mysticum, & Christus eius caput, sicut dicit apostolus: quòd deus pater dedit Christum caput super omnem ecclesiam. Hæc autem primum vna est & vnica: non plures, sicut & vnica fuit arca Noe in qua salui facti sunt homines à diluuo: quæ typum gerebat ecclesiæ, & in vna domo manducari iussus est agnus paschalis: quæ etiam figurabat ecclesiam, & in canticis vna ipsius sponsi dicitur esse columba: & vnica amica atque sponsa, non enim plures spólas ipse verus & æternus sponsus amplectetur vnquam. < Can. 6> Secundo ipsa ecclesia dicitur hic sancta: id est munda ab omni inquinatione peccati: quoniam precio Christi dilecti sponsi sui sanguine est sacrificata, sicut scribit apostolus ad Epheios. < Eph. 5> Viri (inquit) diligite vxores vestras: sicut & Christus dilexit ecclesiam, & seipsum tradidit pro ea vt illam sanctificaret: mundans eâ lauacro aquæ in verbo vitæ, vt exhiberet ipse sibi gloriosam ecclesiam, non habenté maculam aut rugam, aut aliquid huiusmodi: sed vt sit sancta & immaculata. Tertio ecclesia dicitur hic catholica, id est vniuersalis: quoniam per totum orbem dispersa, vniuersum genus hominum deberet complecti, & aliquando quidem complexa est: quando scilicet apostoloru[m] voce prædicatum est euangelium omni creaturæ, quando itidem in omnem terram exiuit sonus eorum & in fines orbis terræ verba eorum. < Marc. 16> Sed nunc (proh dolor) immanis illa bestia (Mahumetum dico) totam Asiam & Aphricam < Psal. 18> atque per magnam Europæ partem Christo abstulit, & sacrilego suo ritu ab ecclesia reuulsit: vt videatur nûc ecclesia Christi in extremum orbis angulum, angustumque redacta. Verum orandus est benignus & misericors dominus: < Psal. 65> vt dilectissimæ sponsæ suæ fines amplificet: & terminos dilatet, quo tandem verè cum propheta cantare il < Psal. 71> D iiij li
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0698.png
Transcription: ATR-1
54 PRAEFATIO. li possimus. Omnis terra adoret te deus & psallat tibi: psalmu[m] dicat nomini tuo. Et adorabunt eu[m] omnes reges: omnes gentes seruient ei. Omnes gentes quascunque se cisti venient, & adorabunt coram te domine: & glorifica bunt nomen tuum. < Eph. 2> Quarto verò ecclesia Christi hic dicitur apostolica: quia prædicatione apostolorum & fundata est & stabilita, qui post Christum fuerut ipsius ecclesiæ architecti & fundatores. In omnibus siquidem ecclesiæ filiis id locum habet & veritatem: quod apostolus scribit ad Ephesios. Iam non estis hospites & aduenç, sed estis ciues sanctoru[m] & domestici dei: super [con]dificati super fundamentum apostolorum & prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Iesu, in quo omnis [con]dificatio perfecta crescit in templum sanctum: in domino. < Ioan. 6> Porrò ecclesia sancta sacramentorum nouæ legis virtute ac efficacia est suffulta: illisque vegetatur ac roboratur. Idcirco vnam conficientes ecclesiam: debemus etiam confiteri sacramenta ecclesiæ, à Christo instituta, & à viris apostolicis posteritati tradita. Horum autem omnium dignissimum atque excellentissimum est sacramentum eucharistiæ: cuius integram fidem & synceram nos tenere profitemur, cum in symbolo apostolorum sub isto dicimus articulo, sanctorum communionem. Est enim communio sanctorum: sacratissimi corporis & sanguinis Christi (quæ vere sunt sancta & incontaminata mysteria) communica- tio atque participatio: per quam ipsi inserimur & vnum cum ipso efficimur. Qui manducat (inquit) meam carnem & bibit meum sanguinem: in me manet & ego in eo. < Ioan. 6> 10 In decimo articulo. Confiteor vnum baptisma in remissionem peccatorum. Vnum vocatur baptisma: quia semel tantum est percipiendum, neque quoquo pacto circa eundem iterandum. Et ita nominatur à beato Paulo: cum scribit ad Ephesios. Vnus dominus, vna fides, vnum baptisma. Vnus deus & pater omnium: qui est super omnes, per omnia, & in omnibus nobis. Illud autem salutare lauacru[m], in peccatoru[m] remissione[m] ordinatur: quia ritè ipsu[m] suscipiêti omnia abluûtur & abolentur peccata antè contracta. Vnde B. Paulus ad Ephesios scribit: Christus mundauit ecclesiam lauacro aquæ in verbo vitæ. Lauacrum autem aquæ, sacramentum est baptismi. Sub hoc vti que
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0699.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 55 que articulo comprehendi debet cæterorum sacramentorum ecclesiasticorum fides & confessio: vt sacramenti co[n]firmationis, pœnitentiæ, ordinis, & cæterorum. quoniam & hæc ad peccatorum remissionem & gratiæ impetrationem, mirifice & efficaciter conferunt. 11 In vndecimo articulo. Et expecto resurrectionem mortuorum. Hic articulus, resurrectionem in fine mundi futuram astringit, quam plurimis & veteris & noui testam[en]ti comprobatam testimoniis, hic velle sacrorum eloquiorum authoritate munire, superuacuum merito censeretur. Symbolum aute[m] apostolorum, carnis resurrectionem dicit, quia corporum tantum erit resurrectio, non autem animarum. Nempe id resurrecturum est in nouissimo die, quod per mortuos incidit in interitum. Animæ autem humanæ per mortem corporis non sustinent interitum: sed manent superstites, corpora verò hominum & sentiunt obitum: & dissolutionem in puluerem. Rectè igitur creditur resurrectio carnis futura: quæ eadem est & resurrectio mortuorum. 12 In duodecimo articulo. & vitam venturi seculi. Veturum seculum dicitur duratio post hanc temporaneam & mortalé vitam futura. siue animarum à corpore separatarum: & ante diem iudicij, immortalem in regione cælesti viuentium vitam. siue exacto die iudicij iustorum omnium: qui anima rursum corpori vnit, terram viuentium perpetuo incollient Nompe & illarum vita, itidem & horum: alterius est generis quàm sit hæc nostra mortalis sortis conditio, & alterum spectat seculum, nobis quâdiu hic degimus ignotum & inexploratum. Et hæc venturi seculi vita (vt dicit symbolum apostolorum huic loco respondens) vita est æterna, quoniam nescia finis & intermina. Quod etiam dominus noster in euangelio ostendit: cum dicit apud Matthæum. quod finito vniuersali iudicio mali ibunt in supplicium æternum: iusti autem in vitam æternam. Et apud Lucam. Illi verò qui digni habebuntur seculo illo & resurrectione ex mortuis neque nubent deducent vxores, neque vltra mori poterunt. Ad quem qui- dam vitam æternam: nos sua bonitate atque benignitate perducat deus benedictus in secula. Amen. D iiij Præ-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0700.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 75 < Iudicum 6 Ruth 2 > modoq[ue] loquendi, inqua sæpi[us] legitur boni hæc imprecatoria salutatio. Vt libro Iudicum angelus domini dixit ad Gedeon. Dominus tecum: virorum forrissime. & in libro Ruth, Boos vir Bethleenita salutas messores suos: ait illis. Dominus vobiscum. qui responderunt ei. benedicat tibi dominus. Similiter beatus Paulus vas electionis, eis ad quos scribit valefacies: ita suam interdum claudit epistolâ. gratia domini nostri Iesu Christi: vobiscum ame. Et alio 1. Tessa. 5 1. loco. Gratia domini nostri Iesu Christi cu[m] spiritu vestro Amen. Tertio profertur à sacerdote oratio admonitoria < Philipp. 4 > elevationis cordium in deum, vt pote. sursum corda Cui respondet populus fidelis. Habemus ad dominum. ad insinuandum quòd tam sacerdos ipse celebrans quàm assistè tes sacris mysteriis, debent relictis terrenorum negotioru[m] cogitationibus tunc animos suos ad deum erigere. & celestia duntaxat ac spiritualia meditari. secundum illud apostoli monitum ad Colossences. Quæ sursum sunt quærite, < Colos. 3 > vbi Christus est in dextra dei sedens. quæ sursum sunt sapite, non super terram, Ne si corda nostra non habeantur ad dominum sed potius ad ea quæ sunt mundi: locum in nobis habeat quod conqueritur dominus per prophetam Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me. Porrò hanc cordis ad deum elevationem à nobis habendam esse, potissimum cum sacra missarum solennia celebrantur: admonet sanctus Cyprianus his verbis, quæ recitantur in decretis canonicis, de consecratione distinzione prima cap. quando autem stamus. Quando (inquit) stamus ad orationem fratres dilectissimi: inuigilare & incumbere ad preces toto corde debemus. Cogitatio carnalis hominis & secularis abscedat, nec quicquam tunc animus aliud quam id solum cogitet quod precatur. Ideo & sacerdos ante orationem præfatione præmissa parat fratrum mentes dicendo. Sursum corda. vt dum respondet plebs. Habemus ad dominum. admonearur nihil se aliud quàm dominum cogitare debere. Claudatur contra aduersarium pectus, & soli deo pateat, nec ad se hostem dei tempore orationis venire patiatur. Hæc Cyprianus. Quarto denique loco pronunciatur à sacerdote exortatoria oratio ad gratias deo agendas pro susceptis ab eo amplissimis beneficiis. scilicet. gratias agam[.] domino deo nostro. Cui respo-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0701.png
Transcription: ATR-1
58 PRAEFATIO. resp[on]det chorus. Dignu[m] & iustu[m] est. nos. s. domino deo no- stro gratias agere. Nihil enim æquitati magis consonum aut rationi consentaneum: quàm benefactori pro acceptis muneribus & donis gratiaru[m] actiones persoluere. Demùm hanc responsione[m] fidelis populis approbans sacerdos: cõti- mua oratione subiungit toti præfationis cõtextu[m], & sermo nem suum ad deu[m] patre[m] couertit dicés. Verè dignu[m] & iustu[m] est, æquu[m] & salutare: nos tibi semper & vbiq[ue] gratias agere: domine sancte, pater o[mn]ipotes, æterne de[us]. Et rectè qui- de[m] profiteur sacerdos c[on]cquu[m] esse, nos semper & vbiq[ue] deo gratias agere: quonia[m] semper & vbiq[ue]; sua nobis dona elargitur. Nullu[m] enim te[m]poris momentu[m] dederis ab exortu no- stro vsque ad obitum: in quo deus indeficienter suis nos be- neficiis non prosequatur & cumulet, & suæ bonitatis ma- num nobis non aperiat. Quòd enim cõseruamur in ipsa na- turæ integritate, quòd sua affiduè gubernamur prouiden- tia: nonne ipsius est munus. In ipso enim (vt ait Paulus) vi- uimus, mouemur & sumus, Nullus etiam est locus, distribu- tionis diuinorum bonoru[m] expers: na[m] suæ benignitatis & be- neficietia radios totu[m] diffundit in orbè. Merito igitur id no- bis faciundu[m]: q[ui] propheta monet in psalmo. Benedica[m] do- minu[m] in o[mn]i tépore: semper laus eius in ore meo. Et iteru[m]. In omni loco dominationis eius benedic anima mea domino. Porro subiungitur in præfatione iis quæ ante dicta sunt ea particula, per Christu[m] dominu[m] nostru[m], referenda quidem ad præcedentia. designansque deo patri nos gratias agere debere per Christum dominum nostrum, per quem (vt ait Paulus) accessum habemus ad patrem. Nemo (inquit) ve- nit ad patrem: nisi per me. Et per eundem, fiduciam habe- mus ac viam agendi deo patri debitas gratiarum actiones vt mediatorem nostrum & patronum. Aduocatum enim ha- bemus (vt scribit Ioannes in epistola) apud patrem Iesum Christu[m] iustum: & ipse est propitiatio pro peccatis nostris non pro nostris autem tantum: sed etiam totius mundi, qui interpellar pro nobis & exauditur pro sua reverentia. Per cum itaque quasi per mediatorem laudes offerimus: per eum quasi per aduocatum, deo patri gratias exoluimus. 2 Neque nos solum, sed & angelici spiritus, per eundè dominu[m] nostrum dei patris laudant maiestatem: quemad- modu[m] sequens ostendit oratio, scilicet, per quæ: maiestatem tuam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0702.png
Transcription: ATR-1
EXO. 59 rum laudant angeli, adorant dominationes, tremunt potestates. Per eum vtique paternam maiestatem laudant: angeli: per quem à deo patre creati sunt & formati. Per ipsum autem dei verbum facta sunt omnia: quare & omnes ordines angelici. Rectè igitur & per dei filium, ipsi diuinas deo patri laudes depromunt, illum adorant & cum tremore venerantur. < Ioan. 1> De quo memoris genere & cuiusmodi sit: in precedente libro facta est mentio, in explanatione vnius antiphonaru ad octauas epiphaniæ domini pertinentiu[m]. Cæterum quâuts hoc loco non omnes cælestiu[m] spirituu[m] ordines nominatim exprimantur: attamé per expressos cæteri sunt intelligendi, vt per angelos, infimum postremæ hierarchiæ copletentes ordine: archageli & principa. us, duo scilicet reliqui illius sacræ distinctionis ordines etiam sunt accipendi. Mediæ autem hierarchiæ tres ordines hic speciatim nominantur: vt pote dominationes, potestates & virtutes, nisi quis velit potius per virtutes cælorum generatim quoscunque spûs cælestes accipere: sumpto comuniter & large eo nomine virtutu[m], vt suo ambitu angelicas omnes colectatur substantias quemcunque constituant ordinem. Nam & in ea vniuersali ratione: frequens est eius nominis vsus in sacris eloquiis, vt in psalm. Benedicite domino omnes virtutes eius, ministri eius qui facitis voluntate eius. Et apud Lucam. < Psal. 102. Lxx. 13.> Nam virtutes cælorum mouebuntur, quod glosa exponens ait. Angelicæ potestates tremunt aduentum iudicis. Neque absona videretur ea generalis, huius nominis acceptio: quandoquidem & cæli hic vnluersall notione supercælestes omnes angelicasque substantias signant, quòd cælorum sint habitatores & incolæ. Non enim cum nominantur cæli cælorumque virtutes: per cælos rectè intellexeris ipsos orbes globosque cælestes, quoniam illi societatem non habent cum spiritibus ipsis angelicis in celebranda laude diuiua. Neque hic nominatis hinc & inde supernarum substantiarum ordinibus, congruè intermisceri videtur sermo de sensibilibus, & materialibus cælis: qui omnino alterius sunt generis ab angelorum natura, & gradum post illos longè inferiorem sortiri. Haud tamen censuerim inconueniens, angelicos spiritus hic nûc speciali ordinum nomine significarit vt cu nominantur angeli, dominationes & potestates, nunc verò generali nun- cupatione
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0703.png
Transcription: ATR-1
PRAEFATIO. cupatione & hierarchias omnes atque ordines co[m]prehendente hic exprimi, vt cum celi, virtutesque cæloru[m] appellantur. Nam in scripturis & sermonibus diuinis nunc à speciali ad generale quippiam fit progressio, nunc verò rursum ac promiscuè à generali ad proprium quicquam & speciale regresso. Quod & hoc in loco obseruari censetur, vbi post cælos virtutesque cælorum postremo loco nominat[ur] seraphim, quę supremum ipsius summę primęque functionis cælestium spirituum constituunt ordinem. Et sub illis, duo reliqui eiusdem supremę distinctionis ordinet, vtpote cherubim & throni comprehenduntur. Commune nanq[ue] supernorum spirituum omnium (quemcunque conficiunt ordinem) est officium: assidua sempiternâque laude diuinâ maiestatem celebrare, quemadmodum dicit propheta in psalmo. Adorate eum omnes angelicis. Et alio. in loco. Laudate eum omnes angelicis: laudate eum omnes virtutes eius. Et in Estdra scriptum legimus. Exercitus celi te adorat. At verò pro latini sermonis ratione, id vel in trans cursu annotandum: nomen illud hebræum seraphim, nunc in neutro genere poni solere, vt hic locus ostendit, nunc verò in masculino: vt apud Esaiam. Volauit ad me vns de seraphim. Et iterum. Seraphim clamabant alter ad alterum: & dicebant. Eadem tamen siue in hoc siue illo genere collocetur, manet illius nominis significatio: qua eminentissimum angelicarum substantiarum ordinem signat. Demùm quoniam longè præstantioris sunt & excellentioris naturæ: ipsi spiritus angelici quàm homines, illique à nobis eo dispescuntur conditionis ac sortis interstitio: quo cæli æterra, & sol ipse perlucidus à fæculenta materiæ crassitie, laudes etiam angelicæ quibus deum omnipotentem celebrat perfectiores sunt & multò diuiniores quàm humanæ. Sunt enim illæ, iuges & assiduæ intentissima in deum mente ac seruentissimo spiritu depromptæ, sunt itidem synceræ ac puræ: nihil terrenæ contagionis admixtum habentes. Nostræ verò ad deum laudes, multis intermissionibus sunt intercise: ob vitę mortalis varias necessitates, cum euagationibus crebris & tepore animi plærunque prolatæ, permixtæque rerum secularium cogitatibus: se cum preces ad deu[m] fundimus animo nostro importune ingerentibus. Corpus enim quod corruptitur aggrauat animam & terrena habi tatio
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0704.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 61 tatio deprimit sensum multa cogitantem, vt ait Sapiens. Ad hæc, laudes nostræ (quibus vtcunque deum prædicam & colimus) ob inquinamenta peccatorum quibus labefactamur & pro infirmitate nostra sæpe prolabimur à recto (in multis enim offendimus omnes) minus gratæ sunt diuinæ maiestati & acceptæ. Non est enim speciosa laus in ore < Iac. 3.> peccatoris. Et iniquitatem si aspexi in corde meo: non exaudiet < Eccl. 15.> dominus. < Psal. 65.> Quis autem hominum se peccatorem no[n] < Prox. 20.> fateatur? Quis item potest dicere. mundum est cor meum, & purus sum ego à peccato? Angelicorum verò spirituum laudes, ipsi summæ divinitati iure sunt acceptissimæ: quòd omni peccato liberi sint, nullaque malitiæ sentiant contagia, immò tanta firmitate ipsi bono adhæreant: vt ab illius < Qua> stabilitate & rectitudine decidere neutiquam possint. Quare < Qua> superbum id & insolens merito putari posset: si nostras < Qua> ipsorum preces dignas iudicaremus quæ altissimis supernarum < Qua> virtutum coniungerentur & purissimis laudibus. Verùm < Qua> quia humiliter de nobis sentientes, iure existimamus < Qua> (vt debemus) laudationes nostras ex se id dignitatis & < Qua> meriti non habere: idcirco suppliciter petimus < Qua> diuina dignatione & bonitate eas admitti cum laudibus < Qua> laudibus angelicis, & so < Qua> la inducti divinæ benignitatis fiducia, hâcque confidentia < Qua> freti: celeberrimum illum angelorum concinimus hymnû < Qua> laudatissimumque cantum qui sequitur. < Qua> 3 Angelicus simul et humanus hymnus. Anctus, sanctus, sanctus: dominus deus Sabaoth. < Qua> Sunt cæli et terra: gloria tua. Osanna in excelsis. < Qua> Benedictus, qui uenit in nomine domini. < Qua> Osanna in excelsis. < Qua> 3 Hic diuinissimus hymnus: partim ex angelica laude < Qua> in cælis deo exhiberi audita, partim ex humana ipsi Christo < Qua> in terris decantata componitur. Angelica quidem laus: < Qua> ea est. Sanctus, sanctus, sanctus: dominus deus Sabaoth. < Qua> Pleni sunt cæli & terra: gloria tua. Reliqua verò ad finem < Qua> vsque: laus est humana, & ab hominibus domino nostro < Qua> proclamata. Sanè illa angeloru[m] celebratio, ex Esaię sexto < cap. Es. 6.>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0705.png
Transcription: ATR-1
CAP. SUMPTA DINOSCITUR: VBI AIT PHETA DE DUOB[US] SERAPHIM. ET CLAMABANT ALTER AD ALTERUM: & DICEBANT. SANCTUS, SANCT[US], SANCTUS DOMINUS DEUS EXERCITUUM. PLENA EST OMNIS TERRA: GLORIA EIUS. APOCALYPSIS ITEM QUARTO CAPITE DE QUATUOR MYSTICIS ANIMALIBUS DICIT. ET REQUIEM NON HABEBANT DIE AC NOCTE DICENTIA. SANCTUS, SANCTUS, SANCTUS: DOMINUS DEUS OMNIPOTENS, QUI ERAT, QUI EST, & QUI VENTURUS EST. IN ILLA AUTEM SUPRADICTA ANGELORUM LAUDE, PRIMO INSINUATUR MYSTERIUM TRINITATIS DIUINARUM PERSONARUM: CUM AD CARUM NUMERUM TER REPEITUR NOMEN SANCTUS, Vt PRIMUM: DEO PATRI RESPONDERE INTELLIGATUR, SECUNDUM: FILIO, TERTIUM VERO, SPIRITUI SANCTO. IDEM VERO NOMEN TERTIO REPEITUM, INNUIT NOBIS OMNIMODAM IPSARUM PERSONARUM AQUALITATEM AC SIMILITUDINEM IN NATURALIBUS & SUBSTANTIALIBUS PROPRIETATIBUS: POTENTIA, SAPIENTIA, BONITATE & ÆTERNITATE, EANDEMQUE CARUM SANCTITATEM. SECUNDO SIGNIFICATUR IBIDEM VNTAS DIUINÆ SUBSTANTIÆ: CUM IN NUMERO SINGULARI SUBIUNGI- TUR, DOMINUS DEUS SABAOTH. NOMEN ENIM ILLUD SINGULARE DOMINUS DEUS: DIUINITATIS INDICAT VNITATEM. QUEMADMODUM AUTEM IN SUPERIORIBUS LOCIS IAM DICTUM MEMINIMUS, IN EXPLANATIONE SCILICET CANTICI SANCTORU[m] AUGUSTINI & AMBROSIJ (CUI HIC ANGELORUM HYMNUS FERME INTEGRè INSERITUR & IBIDEM ETIAM EST EXPOSITUS) SABAOTH VNUM EST EX SPECIA- LIBUS DEI NOMINIBUS, TANTUNDEM VALENS ATQUE EXERCITUU[m]. ITAQUE DOMINUS DEUS SABAOTH DICITUR: QVIA EXERCITUUM CÆLESTIUM ANGELICORUMQUE AGMINUM DOMINUS & PRINCEPS EST, DE QUORUM NUMEROSEITATE & TURBA DICIT DANIEL. MILIA MILLIUM MINISTRABANT ILLI: & DECIES CENTIES CENTENA MILLIA ASSISTEBANT ILLI. EST QUE ILLA DENOMINATIO QUA DEUS DICITUR DOMINUS EXERCITUUM, FREQUENTISSIME APUD PROPHETAS & SÆPLIUS IITERATA: Vt EA VOX PROPHETICA DIUINÆ POTESTATIS AM- PLITUDINEM & MAGNITUDINEM VIRTUTIS MENTIBUS HUMANIS INSINUET. ALIO QUOQUE LOCO, EADEM PENè RATIONE DICITUR DOMINUS VIRTUTUM, Vt IN PSALMO DOMINUS VIRTUTUM IPSE EST REX GLORIÆ. ET ITERUM DOMINE DEUS VIRTUTU[m] CONUERTE NOS, & OSTENDE FACIEM TUAM & SALVI ERIMUS. TERTIO DIUINÆ PLE- NITUDINIS EXPANSIO, DIFFUSIOQVE DESIGNATUR IN VERBIS ILLIS ANGELICÆ LAUDIS. PLENI SUNT CALI & TERRA: GLORIA TUA QUIBUS & PER CALORUM AMPLITUDINEM & TERRÆ SPACIOSITATEM OSTENDITUR SUPEREFFUSA DIUINÆ MAGNITUDINIS PLENITUDO. QUOD &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0706.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 63 & dominus per prophetam Indicat: cum dict. Cælum & terram ego impleo, & psalmographus. < Hiere. 13> Quo ibo à spiritu tuo: < Psal. 13.> & quo à facie tua fugiam? Si ascendero in cælum: tu illic es, si descendero in infernum: ades. Si sumpsero pennas meas diluculo: & habitaueró in extremis maris. Etenim illuc manus tua deducet me: & tenebit me dextera tua. Neque tamen perperam hunc locum intelliget: qui per cælos spiritus angelicos: & per terram, homines hic acceperit, vt visitatus est sanctæ scripturæ mos. < Math. 28> Nam & cælestes spiritus & homines dei gloria implentur, illi quidem: præsenti glorificatione, hi verò in spe & præuia dispositione. Neque alia sunt creaturaru[m] genera: divinæ gloriæ plenitudine participantia. Cæterum humana voce depromptum Christo præconium: scilicet. Osanna in excelsis. Benedictus qui venit in nomine domini, osanna in excelsis, ex evangelio desumptum est, vbi Matthæus describens ingressum Christi insidentis asinæ, in Hierusalem: dicit. < Math. 28> Turba autem quæ præcedebant & quæ sequebantur: clamabant dicentes. Osanna filio David, Benedictus qui venit in nomine domini. Est autem osanna, dictio hebræa: composita ex verbo Osi quod significat salua, & dictione Anna: quæ obsecrantis est interiectio, affectumque deprecantis exprimit. Abieta autem postrema litera prioris partis: per earum duarum dictionum vnionem & coalescentiam in vnam integram dictionem, dicimus Osanna, id est salua obsecro: siue saluum me fac obsecro. Vnde planè dinoscitur illa vox turba ad laudandum Christum diutnitus incitatæ: sumpta esse ex psalmo centesimo decimoseptimo, vbi dicit propheta. < Psal. 117:> O domine saluum me fac: ô domine bene prosperare, benedictus qui venit ie nomine domini. Quibus verbis perhibuit populus diuino spiritu edoctus, testimonium de Christo quòd verus esset Messias in lege & prophetis promissus: cum hunc versum de ipso dictum & in ipso iam completum concordi clamore protestatur. Porrò illa laus, humana voce deprompta, quæ hunc absoluit & complet hymnum: sacrum dominicæ incarnationis explicat mysterium, & id quidem bifariam. Primo, quia saluatorem mundi Christum esse demonstrat: cum semel & iterum ad exprimendum maiorem deprecationis affectum dicit. Osanna in excelsis: id est, salua nos obsecro in cælis quandoquidem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0707.png
Transcription: ATR-1
PRAEFATIO. doquidem in terris consummata salus & suprema haberi non possit. Quo etiam verbo contestatur cum cui hanc ac- clamat laudem turba, esse verum deum: cum ipsius solius < Psal. 3.> proprium sit æternam & cælestem dare salutem. Domini < Psal. 97.> enim est salus: vt ait propheta in psalmo. Et dominus no- ster: dominus saluos faciendi Alij verò putant orationem illam. Osanna in excelsis, in hoc loco bis esse positam: ad expostulandam geminam salutem, & animę scilicet & cor poris, tandem in cælis complendam, vt orationis illius in- geminatio: signum sit & nota duplicis salutis à deo peten- dę, & non solum adimam in cælo saluatum iri: sed & corp[us] nostrum in resurrectione nouissimóque die, salutis æternę pro suo captu ac modo particeps fore orandum esse. Se- cundo significatur per illam populi vocem ipse Christus à deo patre esse missus ad salutem mundi, secundum ora- cula prophetarum: cum subnectit hic hymnus. Benedict[us] qui venit in nomine domini. Quod de solo Christo intel- ligendum est, & in eo solo completum. vt de se testatur in evangelio dicens. Ego veni in nomine patris mei: & non me recepistis Alius veniet in nomine suo: & illum recipie tis. Et sæpius id coram Iudæis contestatus est. Ego à meip- so non veni sed ille (pater inquam) me misit. Et opera quę ego facio in nomine patris mei: ipsa testimonium perhibet de me. Quod quidem testimonium veritatis nos libenter amplexi: læta mente & syncæro corde illi iugiter concina- mus. Benedictus qui venit in nomine domini. Amen. De natiuitate domini præfatio. Eterne deus. Quia per incarnati uerbi mysteriu[m] A noua mentis nostræ oculis lux tuæ claritatis inful- sit. Vt dum uisibiliter deum cognoscimus: per h[omi]n[em], inuisibilium amore rapiamur. 2 Et ideo cum angelis & archangelis, cum thronis & dominationibus: cumque omni militia cælestis exercitus, hymnum gloriæ tuæ canimus: sine fine dicentes. Infra actionem. Com-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0708.png
Transcription: ATR-1
EXO. 65 4 Communicantes & noctem (uel diem) sacratissimam celebrantes: qua beatæ Mariæ intemerata uirginitas huic mundo ædidit saluatorem. Sed & memoriam uenerantes imprimis eiusdem gloriæ, semperque uirginis Mariæ, genitricis eiusdem dei & domini nostri Iesu Christi. Sed & beatorum apostolorum. In epiphania domini præfatio. 5 Aeternæ deus. Quia cum unigenitus tuus in substantia nostræ mortalitatis apparuit: noua nos immortalitatis suæ luce reparauit. Et ideo, ut supra de natiuitate domini. Infra actionem. 6 Communicantes, & diem sacratissimum celebrantes, quo unigenitus tuus in tua tecum gloria co æternus in ueritate nostræ carnis uisibiliter corporalis apparuit. In quadragesima: præfatio. 7 Aeternæ deus. Qui corporali ieiunio uicia comprimis mentem eleuas uirtutem largiris & præmia, per Christu[m] dominum nostrum. Per quem maiestatem, ut supra in præfatione communi. Quæ paulo superi posita est & declarata præfatio, quotidiana & com[m]unis vulgato nomine dici solet, q[ui] ferè quotidie & in communibus solennitatibus vt dierum dominicorum, & diebus iisdem non solennibus: proferatur in officio missæ & decantetur. Cæterum præter illam aliæ sunt decem præfationes speciales, & alicui peculiari festo aut tempori addictæ: propter maiorem diei celebritatem aut propriam temporis ad arctiorem disciplinam, applicationem. Harum autem nouem nominantur à Gelasio papa in sanctione canonica, de consecratione distinctione prima, cap. Inuenimus, constituta: hoc modo. Inuenimus has nouem præfationes: in catalogo tantummodo recipiendas. Vnam in albis paschalibus, aliâ in die ascensionis domini, tertiam die pentecostes, quartâ de natali domini, quintam E de
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0709.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 67 venit lumé tuu: & gloria domini super te orta est. Et ambulabunt gentes in lumine tuo: & reges in splendore ort' tul. 2 Per hunc invisibilium amore rapiamur. Propria & congenea est nostro intellectui via cognoscendi: < Baruch. 11> quę à sensibilibus ad intelligibilia conscendit: & pér visibilia quasi substernicula quædam ac adminicula, ad invisibilium notionem amorémque erigit & subuenit. Cum igitur visibiliter apparuit deus mundo, in terris quidem visus & cù hominibus conuersatus: per ipsum, splendore miraculorum, doctrina cælesti, & multiplici testimonio suam dettare approbanté, cõueniêti medio & quasi vehiculo quodâ proue himur, vt in amore invisibilium & supernoru[m] bonoru[m] incitemur & accendamur. Eò enim omnis ipsius tendebat actio & sermo, vt relicto huius mundi desiderio: ad æterna & cælestia bona auidissimè aspiraremus. Porrò hoc in loco legendum est, per hunc in invisibilium amorem rapiamur, vel per hunc, invisibilium amore rapiamur, vt genitius ille invisibilium, vnica sit dictio: habens primâ suæ compositionis partem, particulam in, priuatiuam siue negatiuam. Nam si quis sciuntim legeret hoc modo, per hûc in visibilium amorem rapiamur: sensum ipsum & rectam orationis intelligentiam corrumperet. Quoniam cù deo visibili dei cognitione habitus fuerit ante sermo: nunc de rerum invisibilium amore mentionem fieri exigit orationis contextus, vt à visibilibus ad invisibilia fiat assurrectio & nostræ mentis subleuatio. Præterea non vult deus vt in rerum visibilium siue sensibilium rapiamur amorem: qui < 1. Ioan. 1.> per dilectum nobis suum discipulum præcepit. Nolite diligere mundum neque ea quæ in mundo sunt. 3 Sine fine dicentes. Sine fine: sine cessatione, sine requie, sine intermissione, per quod significatur iugis & assidua illius excellentissimi hymni, sanctus, sanctus sanctus dominus deus sabaoth, à nobis esse decantatio facienda. Quod cù in hac mortali vita perfectè à nobis expleri non possit: hoc verbo tacitè & per subinsinuatione quandâ expetitur æternæ beatitudinis consortium nobis demùm concedi, in qua angelicis cõiuncti choris sacra laudatione possumus hunc hymnum sine fine ac perpetuò decantare, quemadmodum & ipsæ supernæ virtutes atque angelicæ potestates hymnum hunc gloriæ domini sine fine cõcinût: Eij secun-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0710.png
Transcription: ATR-1
PRAEFATIO. < Psal. 33.> secundum illud verbum psalmi. Beati qui habitant in do- mo tua domine: in secula seculorum laudabunt te. 4 Et, noctem vel diem sacratissimam celebrantes. Cui- que præfationi habenti propriam peculiaremque oratio- nem quæ in canone missæ ante primam sanctoru[m] memoriâ est dicenda, hoc loco subiungitur ea oratio, pronuncianda quidem infra actionem, id est inter verba ipsius canonis: qui actio etiam nominatur à sacris authoribus, quod in eo diuina aguntur consecranturque & conficiuntur mysteria. Et quanuis ad sacrum missæ canonem pertineant huiusmo di orationes: hic tamen vnaquæque suæ subnectitur præ- fationi ad euitandam confusionem, & rectiorem seruandu[m] ordinem, qui digestior videtur & dispositior: cum cuique quod suum est adaptatur ac asciscitur. In hac autem cano- nis portiuncula modo adducta, per disiunctionem ponitur vterque accusatiuus noctem vel diem: vt alterum tantum eorum nominum dicatur, secundum temporis quo fit cele- bratio missæ rationem & exigentiam. Si enim media nocte natiuitatis dominicæ, fit missæ sacrificium, celebrans: sacer dos duntaxat noctem eo in loco nominare debet. Sin ve- rò in die natiuitatis domini, aut aliquo die octauarum eius peragatur de solennitate diei natalitiæ officiu[m] missæ: solu[m] modo diem ibidem nominet. Quod & in consimili particu- la canonis paschæ & pentecostes: obseruandum est, vt in vi gilia illorum festorum celebrans: noctem tantummodo no minet, in die verò festo aut aliquo die octauarum: solum proferat diem. Sed hæc statim perua sunt. 5 Quia cum vnigenit[ur] tuus. Filius dei benignitate sua de nostro accepit: vt de suo nobis conferret. Accepit enim verè, nostræ mortalitatis substantiam: & in illa hodierna die. Magis stella duce quasi primitiis electionis gentium ap paruit ac demonstratus est. Suæ verò immortalitatis parti- cipatione & consortiu[m] nobis tradidit: cù nos per noua[m] di- gnitatis suæ lucæ nube fulgida carnis adumbrata[m], in pristi- na[m] dignitate reparauit. Cæterùm latinæ linguæ ratio exigit hic potius omittienda[m] esse præpositione[m] in: quàm adiicien- dam ad ablatiuum, sicut quamplurimi eam superflue adi- gunt, dicentes in noua nos immortalitatis suæ luce repara uit. Nam reparo primæ coniugationis verbu[m], recusat præ- positionem ad ablatiuum sibi additum: potiùsque eandem ad
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0711.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 69 ad accusatiuum poni postularet, ob quâdam motus significationem quam includit. Quare magis dicendum foret: in nouam nos immortalitatis suæ lucem reparauit, quam in noua luce. Verùm si per ablatiuu[m] sine præpositione fiat sermo: & apta est sententia, & sermo accommodus, quare hoc modo potius quàm aliis legendum est. 6 Quo vngenitus tuus, in tua tecum gloria coætern[us]. Quæadmodu[m] in præfatione huius solennitatis epiphaniæ domini modo declarata, sermo totius ecclesiæ catholice ad deum patrem dirigitur: & duplex domini nostri Iesu Christi indicatur natura, humana scilicet, per substantia nostræ mortalitatis, & diuina: per lucem suæ immortalitatis, ita & in hac portiuncula canonis illi respondente: ad deum patrem etiam convertitur oratio, & gemina filij eius declaratur substantia, scilicet diuina: cum dicitur in gloria patris coæternus, nam secundum diuinitatem, id solummodo locum habet, & humana, cum in veritate nostræ carnis visibiliter corporalis apparuisse prædicatur. Vbi veritas nostræ carnis nominatur in Christo, contra impios hæreticos qui dixerunt ipsum secundum apparentiam tantum & phantasiam hominem esse factum, & non verum corpus humanu[m] sed duntaxat phantasticum assumpsisse. Sed quomodo verè factus homo dici posset, visibilisque & corporalis apparuisse iis quibus manifestatus est, si hæc tantum secundum opinionem & no[n] verè gesta sunt? Itaque verbum apparuit hic positum, non phantasticam dicit apparentiam aut fictitiam in Christo quandam ostentationem, sed veram sui manifestationem, qua in angusto Bethleem oppido latitans, & paruo clausus tugurio, lucidæ stellæ indicio, Magis ab oriente profectis monstratus est, & nouo cælitus ostenso signo mirificè exteris gentibus declaratus. 7 Qui corporali ieiunio vitia comprimis. Tria hic exprimuntur animi bona, quæ per ieiunium ritè obseruatum deo largitore obtinentur. Primum hoc salutari remedio eô primuntur vitia præsertim carnis, & libidinum restinguuntur Incendia, perinde atque aqua superfusa elanguescit ignis, aut subtracto ligno à foco extinguitur. Vt enim testatur Salomon in prouerbiis, cum defecerint ligna, extingue tur ignis. Et author quidâ non ignobilis, eandem hoc carmine expressit sententiam. Subtrahe ligna foco, si vis ex- tingue- E iij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0712.png
Transcription: ATR-1
PRAEFATIO. tinguere flammam. Quod & Hieronymus his cõfirmat ver bis, Ieiunio (inquit) sanantur pestes corporis, & oratione venena mentis. Secundo, ieiunio mens liberior eleuatur in deum per orationem & diuinorum meditationem, quasi a- gilor facta & expeditior vt ad superiora nitatur. Comessatione enim & epulationibus crebris mens ipsa deprimi- tur atque degrauatur: quemadmodum innuit dominus no ster in euangelio cum ait. Attendire vobis, ne forte grauen tur corda vestra in crapula & ebrietate & curis huius vitæ. < Luc. II.> Quare ex opposito per abstinentiam & ieiunium mens hu mana redditur elevatior atque erectior in deum: quasi li- berata mole ac pondere corporis pessum trahente. Tertio virtutes animi adaugétur obseruatione ieiunij: & demùm æternæ vitæ præmia acquiruntur. Coniungitur enim con- sequio quodam ipsi ieiunio puritas & mundicia vitæ, san- ctimonia & castitas: quæ cæteras protinus virtutes omnes sibi comites asciscit, quibus adornata anima cælestem de- mùm requiem assequitur. Hæc omnia, sacra scripturæ te- stimoniis & exemplis facilè comprobari possent: nisi id su peruacuum hic & minus necessarium videretur. De resurrectione domini: præ- fatio. Equum & salutare: te quidem domine omni tem- pore, sed in hac potissimum die gloriosius prædi- care: cu[m] pascha nostru[m] immolatus est Christo. Ipse enim uerus est agnus: qui abstulit peccata mundi. Quimor tem nostram moriendo destruxit: & uitam resurgendo re parauit. Et ideo cum angelis & archangelis, ut supra. Infra actionem. 9 Communicantes & diem (uel noctem) sacratissimum ce lebrantes resurrectionis domini nostri Iesu Christi secun- dum carnem. Sed & memoriam uenerantes imprimis glo- riosæ semperq; uirginis Mariæ: genitricis eiusdem dei & domini nostri Iesu Christi. Sed & beatorum apostolo- rum. Hanc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0713.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 71 Hanc igitur oblationem seruitutis nostræ, sed & cunctæ familiæ tuæ: quam tibi offerimus pro iis quoque quos regenerare dignatus es ex aqua & spiritu sancto, tribuës eis remissionem peccatorum: quæsumus domine ut clementer accipias. In ascensione domini: præfatio. 10 Aeternæ deus: per Christum dominum nostrum. Qui post resurrectionem suam omnibus discipulis suis manifestus apparuit: & ipsis cernentibus est eleuatus in cælum, ut nos diuinitatis suæ tribueret esse participes. Et ideo cu[m] angelis, ut suprà. In fra actionem. 11 Communicantes & diem sacratissimum celebrantes: quo dominus noster unigenitus filius tuus unitam sibi fragilitatis nostræ substantiam, in gloriæ tua dextera collocæ uit. Sed & memoriam uenerantes imprimis gloriosæ semperq[ue]; uirginis Mariæ, genitricis eiusde[m] dei & domini nostri Iesu Christi. Sed & beatorum. In die pentecostes: præfatio. 12 Aeternæ deus: per Christu[m] dominu[m] nostru[m]. Qui ascendes super o[mn]es cælos, sedesq[ue]; ad dextera tua[m]: promissu[m] spum setum hodierna die in filios adoptionis effudit. Quapropter profusis gaudiis: totus in orbe terraru[m] mundus exultat. Sed & supernæ uirtutes atque angelicæ potestates, hymnum gloriæ tuæ concinunt: sine fine dicentes. In fra actionem. 13 Communicantes & diem sacratissimum pentecosten celebrantes: quo spiritus sanctus apostolis in linguis igneis apparuit. Sed & memoriu[m] uenera[n]tes imprimis gloriosæ. 1 TANNOTATIONES. Cùm pascha nostrum immolatus est Christus. Hoc ex beato Paulo sumptum est: dicente ad Corinthios. Etenim patcha nostrum immolatus est Christus. Et significanter addit nostrum: ne quis de pascha E iiiij Iudgoru[m]
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0714.png
Transcription: ATR-1
PRAEFATIO. Iudæorum putet hic sermonem haberi. quod erat agnus legalis atque figuralis, Mosaico ritu immolatus & manducatus. Verùm illud pascha erat solum figura veri paschæ Christianorum: & agnus ille typicus vmbra fuit & imago Christi veri agni, ad tollenda mundi peccata in ara crucis < Ioan. 1> oblati. de quo ait Ioannes Baptista. Ecce agnus dei: qui tollit peccata mundi. Prætera agnus ille Hebræorum, sui sanguinis aspersione liberauit populum domini ab exterminatore primogenitorum Aegypti: exemitque dura servitute Pharaonis. Christus autem illius agni veritas, morte sua nostram mortem destruxit: secundum illud dictum propheticum. Ero mors tua, O mors: morsus tuus ero inferne. Et resurrectione sua gloriosa vitam nostram reparauit: non modo animæ sed & corporis, quod exemplo resurrectionis Christi in consummatione seculi ad immortalitatem est resurrecturum. 9 Pro iis quoque quos regenerare. Quoniam in vigilia solennitatis paschæ itidè & pétecostes in primitiua ecclesia adulti abnegata gentilitate aut Iudaismo, Christianæ fidei signaculu[m] suscipere volentes, ex instituto ecclesiastico abhuebantur sacro baptismi lauacro: idcirco in vtraque dictarum celebritatum & octavis earum adiicitur canoni missæ hæc oratio, qua sancta mater ecclesia peculiariter orat deu[m] pro filius suis neophytis: & tuuc primum in Christo regenitis. Quanuis autem mos ille administrandi prædictis diebus baptismum adultis sit abolitus, quòd non occurrat amplius consimilis materia & occasio quæ tum offerebatur: illa tamé oratio adhuc in officio missæ diebus illis dicitur, sicut & fontium sit consecratio, in memoriam illius commendabilis & antiquè obseruatiois. Nihil autem prohibet illam orationem & nunc fieri pro omnibus, etiam in ætate infantili baptizatis quandoquidem in eis omnibus id locum habet, quòd eos tunc deus regenerare dignatus est ex aqua & spiritu sancto, tribuitque ipsis remissionem omniu[m] peccatorum. Et ad idipsum referri potest pia ipsius celebrantis intentio. 10 Qui post resurrectione[m] suâ. Quòd om nibus discipulis suis domin[us] noster post resurrectione[m] suâ manifestus apparuit: euangelistæ o[mn]es multifariâ declarant < 1. Corin. 15> & Paulus in prima ad Corint. epistola idem scribit, & denique acta apostolorum circa principium etiam perhibet, quòd
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0715.png
Transcription: ATR-1
EXO. 73 quòd scilicet apostolis suis præbuit seipsum viuum post passione suâ in multis argumentis, per dies quadraginta apparens eis & loquens de regno dei. Quòd verò ipsi cer < Luc. 24> nentibus sit eleuatus in cælum, sanctus Lucas in fine sui evangeli & initio actuum apostolorum dilucide narrat. Denique quòd in cælum eleuatus est vt nos suæ diuinitatis tribueret esse participes, innuit beatus Paulus cu[m] scribit ad Ephesios, quòd Christus ascendit super omnes cælos < Ephe. 4> vt adimpleret omnia, id est vt omnes homines suæ diuinitatis participatione glorificaret atq[ue] repleret. Rursum eodem loco Paulus. Ascendens Christus in altum: captiuam duxit captiuitatem, dedit dona hominibus. Illoru[m] autem donoru[m] exuberati elargitione: nobis quoque (cuique pro suo captu & modo) suæ diuinitatis indulsit consortium. 11 Vnitam sibi fragilitatis nostræ substantiam. Nostræ fragilitatis substantia, natura est humana: in nobis quidem mortalem hanc adhuc degentibus vitâ fragilis & infirma, & in Christo dispensatoria quadâ dignatione vt offerretur in precium nostræ redemptionis, etiam vsque ad mortem fragilitati & infirmitati subiecta. Post < 1. Cor. 13> resurrectionem verò suam hæc nostra substantia mansit quidem & manebit semper illi vnita: non tamen amplius fragilitatis obnoxia, quia decorem iam indutus est dominus per gloriam resurrectionis: indutus est fortitudinem & præcinxit se virtute. Crucifixus est enim ex infirmitate: sed resurrexit ex virtute dei, vt ait beatus Paulus. Et sicut prius in eo mortale induit immortalitatem, & corruptibile incorruptionem: ita quod antè fuerat in ipso fragile, iam inuincibilem induit virtutem indomabilemque vigorem. 11 Promissum spiritum sanctum, hodierna die. Sæpius < Ioan. 14> promiserat dominus apostolis, spiritum sanctum ipsis post < Ioan. 16> suum in cælos regressum breui mittendum. Ego rogabo (inquit) patrem: & alium paracletum dabit vobis. Si autem < Ioan. 16> abiero: mittam eum ad vos. Et in aliis locis evangelij complusculis. Ipsos autem discipulos vocat hæc præfatio filios adoptionis: quia per spiritum sanctum (cuius acceperunt primitias) facti sunt perfectius quàm antè fuerant filij adoptionis dei. Neque id mirum, nam & spiritus sanctus < Rom. 8> ab apostolo vocatur spiritus adoptionis, quid ni igitur
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0716.png
Transcription: ATR-1
PRAEFATIO. tur eos quos primu[m] suis repleuit donis: faceret adoptio- mis filios? Cæterum hæc spirit[us] sancti effusio in discipulos totum genus humanum non ab re ingenti gaudio lætificat Nam per eam coepta est euangelicæ legis salutarisque do ctrinæ promulgatio, & apostolica denuntiatione totius mundi ad Christum reductio, vt paulo post ex Iudæis & gentibus factum fuerit vnum ouile, sub Christo vno pa- store. < Lacte. 10> Salus igitur toti mundo annunciata per missionem spiritus sancti in apostolos, merito materiam profusionis gaudij in domino, toti mundo ministrat. 13 Diem sacra tissimum pentecosten celebrantes. Quid nomen penteco- ste significet, in præcedenti libro declaratum est: vbi illi solennitatis responsorium occurrebat elucidandum. Et quauis p[er]dicta canonis particula p[er] nome illud in genitivo posset exprimi hoc modo, die sacratissimu[m] p[er]tecostes ce- lebrates. no minus tame aptè immo co[n]gruetius, id nomen < A 8. 20> in accusatiuo per appositione collocatur. Sic enim & in actis apostoloru[m] legimus de Paulo. Festinabat enim si pos sibile sibi esset, vt diem pentecosten faceret Hierosolymis. quod perinde est atque siquis diceret diem quinquagena- riu[m] siue quinquagelimu[m]. Demum quod in linguis igneis apparuit spiritus sanctus apostolis, vt dicit præsens locus: < A 8. 3> secundum cap. actuum apostolorum ostendit dicens. Et ap paruerunt illis disparitæ linguæ tanquam Ignis: seditque supra singulos eorum. 14 De sancta trinitate: præfatio. Eterne deus, Qui cum vnigenito filio tuo et spiritu sancto, vnus es deus: vnus es dominus. non in vnius singularitate personæ: sed in vnius trinitate substantiæ. Quod enim de tua gloria (reuelante te) credimus: hoc de filio tuo, hoc de spiritu sancto, sine differentia discretionis sentimus. Vt in confessione veræ sempiternæq[ue] deitatis: et in personis proprietas, et in essentia vnitas, et in maiestate adoretur æqualitas. Quam laudant angeli atque archangeli, cherubim quoque et seraphim. qui non cessant clamare quotidie, vna voce dicentes. e
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0717.png
Transcription: ATR-1
EXO. 75 De sancta cruce: præfatio. 15 Aeternæ deus. Qui salutem humani generis in li- gno crucis constituisti: ut undè mors oriebatur, inde uitæ resurgeret. Et qui in ligno uincebat: in ligno quoque uin- ceretur, per Christum dominum nostrum, per quem maiestatem tuam laudant angeli, ut supra. De beata uirgine: præfatio. 16 Aeternæ deus. Et te in ueneratione beatæ Ma- riæ semper uirginis, exultantibus animis collaudare, be- nedicere, & prædicare. Quæ & unigenitum tuum san- cti spiritus obumbratione concepit: & uirginitatis glo- ria permanente, huic mundo lumen æternum effudit, Ie- sum Christum dominum nostrum. Per quem maiestatem tuam, ut supra. De apostolis & euangelistis: præfatio. 17 Acquum & salutare. Te domine suppliciter exorare, ut gregem tuum pastor æternæ non deseras: sed per beatos apostolos tuos cõtinua protectione custodias, ut iisdè rectoribus gubernetur: quos operis tui uicarios eidem cõtulisti præesse pastores. Et ideo cum angelis & archangelis, ut supra. 14 ANNOTATIONES. Non in vnius singularita te personæ. Pater cu[m] filio & spiritu sancto vns est deus, non in vnius singularitate personæ: quoniam ipsi tres no[n] sunt vnicæ & singularis persona, sed tres personæ. Neque in diuina trinitate admittenda est vnius personæ singula- ritas: vt quòd in ea, sola sit persona patris, aut sola filij per sona, aut sola spiritus sancti. Repugnat enim & aduersa- tur personarum trinitas: vnius personæ singularitati. Ipsi verò tres, pater inquam, & filius, & spiritus sanctus: vns sunt deus & dominus in trinitate vnius substantiæ, quòd pa- tris, & filij, & spiritus sancti: vna & eade[m] prorsus sit substantiæ, & in personarum trinitate: vnitas est diuinæ substantiæ. At quoniam neutru[m] genus in locutionib[us] de superdiuina trinitate: substantiæ proprietatumque naturaliu[m] est indica- tiuu[m], & quæcunque proprietas essentialis conuenit patri, eadem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0718.png
Transcription: ATR-1
76 PRAEFATIO. eadem quoque & filio competit & spiritui sancto, vt esse deum, immensum, æternum, summe potentem, sapietem, bonum, perfectum, & ita de cæteris, ideo quicquid de patris summi gloria profitemur ad essentiam attinens & proprietates substantiales, idem consitemur & de filio & de spiritu sancto, sine aliqua discretionis distinctionisq[ue]; differentia aut discrepantia. Nam neque secundum substantiam diuinam, neque secundum proprietates ad eam spectantes, est diuinarum inter se personarum aut differentia aut discretio: sed solum secundum proprietates personales, quæ ita vni conveniunt personaru[m], vt alteri nequaquam possint communicari. Vt deus pater discretione[m] habet à cæteris duabus personis per ingignentiam siue innascentiam, quoniam est ingenitus. Filius verò per gignentiam siue nascentiam: quoniam à solo patre est genitus, & spiritus sanctus per processionem intimam, quoniam à patre filióque procedit. In his quidem internis emanationib[us] & habitudinibus, est attendenda ipsarum diuinarum personarum differentia, discretio & distinctio. In com[m]unibus verò proprietatibus substantiæ diuinæ & personis, nequaquam. Sicut enim pater omnipotens est æternus & immensus, ita & filius, & spiritus sanctus. Et ita de reliquis naturalibus proprietatibus. Cæterum hic rectè adiectum est reuelante patre nos de eius gloria quicquid credere: quoniam humano ingenio aut via non potest attingi altissimum summæ trinitatis mysterium, sed solu[m] diuina reuelatione, & tantu[m] de illa credere debemus, quantum ipsa nostrum sciens imbecillem captum, reserare nobis & patefacere dignata est. Reuelare quidem legitur deus pater sublimia Indiuiduæ diuinitatis & trinitatis sacramentæ vt apud Matthæum dominus noster dixit Petro post veræ fidei confessionem. Caro & sanguis nô reuelauit tibi, < Matth. 16> sed pater meus qui est in cælis. Reuelat & filius eade[m] mysteria hominibus, vt apud Matthæum contestatur dicens. < Matth. 11> Nemo nouit filium nisi pater, neq[ue]; patrem quis nouit nisi filius, & cui voluerit filius reuelare. Denique & spiritus sanctus ardua reuelat deitatis mysteria, quæadmodu[m] Paulus scribit ad Corinthios Nobis autem reuelauit deus per < 1. Cor. 1> spiritum suum. Et spiritus omnia scrutatur etiam profunda dei. Ex his iam liquido constat quòd in confessione veræ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0719.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 77 re deitatis, in personis adorada est & profitenda proprie- tas, quandoquidem cuique personarum sua est singularis proprietas, per quam habet discretionem ab aliis vt pa- tris proprietas est, esse ingenitum, filij, esse genitum, spiri- tus verò sancti, procedere. In essentia verò deitatis, ado- randa est vnitas, nam patris, & filij, & spiritus sancti: vna est essentia, substantia, & natura. Deniq[ue] in maiestate dei- tatis, adoranda est æqualitas: nam æqualis est maiestas pa- tris, & filij, & spiritus sancti, vt nô sit maior patris: virtus, & potestas quàm cæterarum personarum, aut minor filij, aut spiritus sancti, quàm patris, sed sint ipsæ tres personæ: maiestate, sapientia, bonitate, perfectione coæquales, vir- tutéque pares, quemadmodii in symbolo Athanasii supe- rius explicato: iam dictum est. 13 Qui salutem humani generis. Immensa dei sapien- tia attingens à fine vsque ad finem fortiter, & disponens omnia suauiter, interdum per opposita iis quæ lapsum hu mano generi induxerût, ordinauit fieri reparationem in- staurationemq[ue] in salutem, interdum verò per similia iis, quæ ruinæ fuerunt instrumenta. Nempe primorum paré- tum superbia & inobedientia: intulit toti mundo damnationem. Ex opposito domini nostri Iesu Christi humilitas & obedientia: nobis attulit salutarem redemptionem. De- cidit in mortis barathrum humana propago: quòd homo sibi vendicare voluerit dei scientiam, & quandam simili- tudinem. Erecta autem est ad salutem: ex eo quòd ediuer- so filius dei se exinaniuerit ad assumendam humanâ fragi litatem. Rursum nostri generis damnatio: ex ligno scien- tiæ boni & mali habuit exortum. Similiter diuina ordina- tione nostra saluatio ex ligno crucis processit, per Christi sanguinem & mortem sanctificato. Et hoc pacto ex eode[m] secundum speciem resurrexit nobis vita, vnde mors pri- mum fuerat suborta, scilicet ex ligno. Et antiquus serpés qui per lignu[m] paradisi vicerat primos parentes, quos sub- dola suasione induxerat ad eum fructus eius, in ligno e- tiam victus est, scilicet crucis, per Christum dominum no- stru[m], qui salutaris fuit huius arboris fructus, & efficax ad collendam præuaricationem: ex noxio nobisque damno- so fructu prioris arboris inflictam. 16 Et te in veneratione beatæ Mariæ. Ex præcedenti- bus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0720.png
Transcription: ATR-1
78 PRAEFATIO. bus repetédu[m] est illud, quod in cuiusq[ue] præfationis initio ponitur: scilicet vere dignu[m] & iustum est, æquum & salutare, vt cum illis nominibus verbo substantiuo adiunctis: ordinetur verba infinitiui modi hic nominata, & iste habetur sensus. Etiam verè dignum & iustum est, æquum & salutare, te deum patré in veneratione beatæ Mariæ semper virginis & exultantibus animis collaudare, benedicere, & prædicare. Cæterum quoniam ablatiuius ille veneratione, generalis est ad omnem sacratissimæ virginis solennitate[m] & commemoratione[m]: vbi specialis occurrit illius celebritas vt conceptionis, natiuitatis, annunciationis, visitationis, purificationis, aut assumptionis: nomen illud peculiaire in hoc præfationis loco exprimendu[m] est, vt in festo co[n]ceptionis eiusdem: ita proferenda est præfatio. Et te in co[n]ceptione[m] beatæ Mariæ semper virginis, & cætera. Ita in reliquis eius festis: nomen venerationis, in propriu[m] festi nomen est commutandum. Porrò quòd vnigenitum dei filiu[m] spiritu sancto obumbrante concepit sacrosancta virgo, deum scilicet & hominem, non autem hominem solum ac nudum: ex primo cap. evangelij lucæ evangeliæ euadit manifestu[m]. Quòd verò lum e[st] illud æternu[m] (quod in tenebris exortum est rectis corde) huic mudo foelici partu ea. dem sacratissima virgo protulit: ex secundo capite evangelij Lucæ est perspicuum. Denique quòd intemeratæ virginitatis in ea permansit gloria singularis etiam post partum: & rubus Moysi incôbusus, & porta Ezechielis clausa præsignavit, & tota itidem illud confitetur ecclesia: illi laude quotidiana concinens, quòd post partum virgo inuiolata permanserit. 17 Vt gregem tuum pastor æternæ non deseras Hæc præfationis verba, ad dominu[m] nostrum Iesum Christum diriguntur, qui de se dicit in evangelio. Et sum pastor bonus, & cognosco ones meas, & cognoscunt me meæ. Grex autem eius est multitudo fideliu[m] suo precio saguine redepta, & suæ cælestis doctrinæ verbis quasi pabulo nutrita, atq[ue] suoru[m] mandatoru[m] semitis & calle directa, sicut dicit p[ro]pheta in psalmo. Nos aut populus eius & ones pascuæ eius: introite portas eius in confessione. Petit itaque hæc præfatio: quòd ipse bonus pastor gregé suum catholicum non derelinquat, aut suo destituat præsidio sed
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0721.png
Transcription: ATR-1
EXO. 79 sed per ipsos apostolos tanquam cooperatores ipsius in custodia gregis & coadiutores: ipsum assidua conseruet protectione. Vt ipse grex dominicus iisdem sine eisdem apostolis rectoribus gubernetur: quos vt vicarios operis sui vtpote gregis pascendi, ipse pastor æternus ordinauit ac sanxit debere præesse pastores eidem gregi. Nempe ter beatum Petrum interrogasse legitur dominus: an se diligeret, & illo respondente, ipsum qui omnia nouit, & id scire quòd amaret eum. Deinde post singulam responsione subiunxit, pascé agnos meos, sine pasce oves meas. Quibus verbis beatum Petrum constituit operis sui vicarium, voluitque ipsum præesse pastorem suo gregi. De aliis itidem apostolis & eorum successoribus episcopis, illud locum habet quod in actis apostolorum dicit Paulus. Attendite vobis & vniuerso gregi, in quo vos spiritus sanctus posuit episcopos regere ecclesiam dei, quam acquisiuit sanguine suo. Porrò huiusmodi pastores sedulos & diligentes (quales fuerunt apostoli) se daturum suo gregi, pollicitus est dominus per Hieremiam dicens. Dabo vobis pastores iuxta cor meum, & pascent vos scientia & doctrina. Vere secundum cor domini fuerunt pastores isti apostolici, quoniam elegit eos ex omni carne & posuit eos pascere gregem suum catholicum. Quem & scientia & doctrina euangelicæ veritatis pauerunt, nam æternæ vitæ verba toti mundo solicita annunciatione administrarunt. Et alio in loco per eundem prophetam dicit dominus. Ego congregabo reliquias gregis mei de omnibus terris ad quas eiecero eos illuc, & conuertam eos ad rura sua, & crescent & multiplicabuntur, & suscitabo super eos pastores, & pascent eos. Certe congregauit dominus reliquias gregis sui, quando mortuus est non solum pro gente, sed vt filios dei qui erant dispersi congregaret in vnum. Et per apostolicam euangelizationem oves illæ quæ non erant ex ouili dominico, adductæ sunt ad caulam gregis eius, & factum est vnum ouile & vnum pastor. Creuerunt itidem & multiplicati sunt greges domini, quoniam circa apostolorum tempora & paulò post totam impleuerunt terram. Demùm suscitauit dominus pastores super eos: ipsos sanctos apostolos, quos delegit & spiritu sancto & Impleuit: ad exequêdû hoc ministeriu[m]. Quòd
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0722.png
Transcription: ATR-1
CANO. < Gen. 37 Exo. 3 1. Reg. 16> Quòd si horum spiritualium pastorum figuram quæris, & in veteri lege typum. Ioseph prius pascens gregem patris sui & postea totam saluans Aegyptum. Moyses autem post greges soceri sui totam Hebræorum synagogam in deserto regens. Demùm David (vt primus Regum liber testatur) prius oves paternas & deinde totum regnum Israël gubernans: horum noui testamenti pastorum vmbra fuerunt & imago. Canon ipsius remissæ. < Quare hæc missæ pars dicitur ca- non.> Te igitur clemètissime pater: per Iesum Christum filium tuum domiru[m] nostrum: supplices rogamus et petimus: uti accepta habeas et benedicas hæc dona, hæc munera, hæc sancta sacrificia illabata. < Cur dicitur secretu[m].> 1 Hæc totius missæ pars præcipua, quatuor nominib[us] solet vulgo appellari: scilicet canon, secreta, actio & sacrificium. Cano quidè: quod latine regulam significat, quia verborum huiusce partis series & connexio: regulariter & ordinate partum à Christo, partim à sanctis patrib[us] est instituta. Nempe à Christo instituta sunt verba sacramentalia: ad formam consecrationis attinentia. Cætera verò quæ ad dei laudem dicuntur & ad orandum pro populo Christiano: à sanctis patribus ordinata sunt. Non tamen vno tempore nec ab vno tatum authore: sed à diuersis, & variis temporibus sunt ædita, & per Gelasium papam præcipue collecta, licet posterius nonnulla illis sint adiecta. Quoniam igitur institutioe Christi & sanctorum patrum regulis constituta est hæc missæ particula: græcè canon appellatur. Secundo, eadem dicitur secretum, potissimum ratione prolationis, quia submissa voce atque secreta proferri debet, ne tam sancti mysterij, verba manifestè prolata & publicè, per quotidianum vsum vilescat, & à laicis etiam in locis prophanis indebitè atque irreue renter pronuncientur. Ferunt enim cum olim alta voce proferretur canon, omnes ferè per assiduum vsum, illum memoria tenuisse atque in vicis & compitis publicè deca[m] tare solitos esse. Vnde cum quidam pastores quodam ausu temerario pane super lapide[m] posito in agro, verba con secrationis hostiæ protulissent, conuersus quidem ille pa- nis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0723.png
Transcription: ATR-1
EXPO. nis fertur fuisse in carne ad illoru[m] verborum prolatione[m], ipsi autem igne cælitus in eos di misso diuino iudicio sunt absumpti, vt per hanc punitionis seueritate cæteris essent exemplo: ne vnquam tale quippiam attentarent ne que di uinis abuterentur mysteriis ad iocum aut ludibrium, sed cum tremore, timore, ac summa reuerentia, ij tantum ad quos spectat illud ministerium: ordine & fine atque modo a Christo & sanctis patribus definito religiose vterentur. In cuius rei signum atque figuram, Numeri quarto capite præcipit per Moysen dominus ipsi Aaron & filiis eius: <Num. 4> vt soli ingredientes tabernaculum omnia eius vasa inuoluant, & cum mouenda sunt castra illa portanda singulis filiis Caath distribuant. Ipsi verò filij Caath ac cæteri nul la curiositate videant quæ sunt in sanctuario priusquam inuoluantur: alioqui morientur. Quòd si vasa sanctuarij tabernaculi Mosaici intanta haberi iussa sunt veneratio- ne, quæ solum figura erant & vmbra sacrorum nouæ le- gis: quid reuerentia & honoris exhibedum sacrarissimis verbis ipsius canonis? quæ prolaturus sacerdos ingreditur in sancta sanctoru[m]: no semel tantum in anno, sed quories ipse missam celebrat, neque cum sanguine hirci immolati pro peccato: sed cum precioso sanguine agni immacula- ti atque iucontaminati. Et quasi cortinis obtestus atque obuolutus: operatur secretum illud mysterium co[n]fectionis & consecrationis sanctissimi sacramenti eucharistiæ. Ob quam sanè secretam operationem hac in parte missæ absolui consuetam: etiam ipsa, secretum dici congruè potest. Consonat planè supradictis illud domini nostri præceptum apud Matthæum. Nolite sanctum dare canibus, < Matth. 7.> & margaritas nolite proicere ante porcos: ne forte con- culcent eas pedibus suis, & canes couersi dirumpant vos. Quonimirum hæc sacratissima canonis verba si forent à vulgaribus & populo in propatulo audita, ex assiduita- te vilescerent: & forte ad alium vsum inconcessum adhi- berentur, quæ cum manent eis abdita & occultata: ha- bentur ab ipsis in debita veneratione & honore. A stipu- latur iisdem & sacratissimus pater Dionysius in ecclesiastica hierarchia: ita scribens ad Timotheum. Sed obser- ua diligentius, ne sancta sanctorum efferas: ne prophanis luminibus violanda permittas. Verùm reuereberis ma- F gi
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0724.png
Transcription: ATR-1
CANO. < Quare dicitur actio & sacrificium.> gis, occultique dei mysteria spiritualib[us] inuisibilibusque notionib[us] honorabis, atque intemerata seruabis: nequa- quam ea passim rudibus tradens, sed sanctis solis sanctaru[m] rerum intelligentias sacratius pandens. Tertio eadem missæ pars (vt iam paulò ante dictum est) vocatur actio: quia in ipsa, sanctissimum Christi mysterium peragitur quo ex ineffabili sua charitate corpus suum in cibum, & sanguinem in potum: nobis hic peregrinantibus pro via- tico contulit. Demùm quarto dicitur sacrificium, quis per hunc canonem ex pane & vino conficitur sacrificium salutare, sacrificium laudis, sacrificium iustitiæ, longè ac- ceptius deo quam antiquæ legis sacrificia, & omnem illo- rum multiformitatem vniformiter, & multitudinem vni- ce complectens, immo omne illorum virtutem superemi- nenter in se continens ac comprehendens. Erat enim a- pud Hebræos sacrificium pro peccato, hostia pacificoru[m], expiationis, holocaustum, iuge sacrificium, hostia pro ig- norantiis & in gratiarum actionem. Istud verò sacrifi- ciu[m]: omniu[m] illoru[m] & quorumuis aliorum ratione virtute sua continet & superambit. Nempe ipsum vnum & vni- cum: pro totius mundi peccato oblatum est, pacificans & instaurans omnia quæ in cælis & in terra sunt. Per ipsum itidem habetur expiatio peccatorum totum igne charita- tis incensum: oblatum est pro nobis in ara crucis. Idem quoque iugiter & assidue immolatur ad finem vsq[ue]; mun- di. Denique pro ignorantiis nostris ipsum deo patri of- fertur: & in gratiarum actionem de susceptis beneficiis. Iure igitur hæc missæ portio, in qua tam celebre & solen- ne consummatur sacrificium: denominatione sumpta ab eo quod præcipue in ea intenditur, etiam sacrificij nuncu[m] patione cognominatur. 2 Porrò huius canonis adiutore deo nunc aggressuri quantulamcunque expositionem pro nostra pollicitatio- ne: nihil ex nostra tantum sententia aut opinione in ea as seremus. Neque enim tanta nobis inest aut temeritas aut æquo maiora audens præsumptio: vt in re tam ardua & sublimi novum quippiam ex nostro & proprio duntaxat judicio tentaremus ingerere, præsertim post tot & tan- tas d[icitu]r celeberrimis viris Alexandro de Ales, Alberto Ma- gno, Durando in rationali diuinorum officioru[m], Innocen- tio
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0725.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 83 tio de officio missæ & cæteris: insacru[m] canonem elaboratas admodum luculentas expositiones. Sed vnum qui horum grauissimorum patrum penè sequitur vestigia, ducé[m] mihi in hoc peragando calle deligam: cutus sententiis & determinationibus propius insistam. Gabrielem videlicet de literis diuinis optimè meritum, earumque studiosissimum explanatore, qui in opere suo sane præclaro de canone missæ: supradictorum omnium authorum sententias ac explicationes fideliter enarrat, & hanc missæ particulâ[m] egregie copioséque dilucidat. Verùm contractis loris elaborabo paucis ea costringere: quæ ipse laxis spaciatus habenis diffusius pertractat atque edisserit. Et multiplicem eiusdem clausulę expositionem (quam pro more affert: vt omnium ex instituto suo recenseat sententias) prætermittens, vna tætum quæ literæ videbitur accommodatior, explanatione contentus abibo, eum qui ampliorem efflagitat declarationem, ad fontem vberrimum, vnde isti deducti sunt riuuli, remittens. Na[m] ex illo copiosius ea hauriet omnia: quæ hic breuiore sermone & quasi compendiario sunt constricta, ne totum quod molimur opus nunia mole aut prolixitate legentes offendat. 3 Itaque ipsius canonis initium est huiusmodi. Te igitur clementissime pater. Vbi annotatu non indignum consent imprimis authores, diuina quadam prouidentia factum esse, quod canon ipse à litera (quæ apud Hebræos Tau dicitur) incipiat. Nam ipsa significat mysterium viuificę crucis domini, ex sui effigiatione atque formatione ipsam repræsentans. Apud Hebræos enim ita formatur T. quæ quidem forma: dominicæ crucis figuram propemodum exprimit. Sane illud signum est, quod teste Hieronymo in frontibus virorum gementium & dolentium super cunctis abominationibus quæ fiebant in medio Hierusalé, impressum fuit, & huius signaculi munimento, ab interitu & exitio libera ti sunt, qui illud præferebât, vt scribit Ezechiel propheta. < Eze. 9> Illud item signum est: super quo Moyses in deserto crexit serpentem æneum, quem suspensum in ligno quicunq[ue]; sunt contuiti, protinus ab ignitorum serpentium lætifero morsu curabantur. Denique illud fuit signum: quo signati sunt in frontib[us] suis serui dei viuentis, quemadmodum angelus habens signu[m] dei viui, vexillu[m] scilicet crucis, aliis < Apoc. 7> F ij quatuor
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0726.png
Transcription: ATR-1
CANO. quatuor angelis clamasse scribitur in Apocalipsi. Quonis autem in sacro canone missę passio Christi recolitur, quæ in cruce completa fuit, idcirco par est & æquum ab ea litera ipsum canonem inchoari, quæ ipsam crucem expressius quàm cæteræ literæ refert, qualis est litera T. vt scilicet per eius contuitum: sacerdos citius & prôptius in memoriam passionis dominicæ reuocetur. Sensibiles enim notæ intellectum nostrum facile excitant & mouent ad notionem intelligibilium, illique præstant adminiculu ad spiritualium contemplationem. 4 Cæterum in fronte canonis posita particula, igitur: connexiua est ipsius canonis cum præcedente sententia & hymno partim angelico, partim humano, vt hic habeatur sensus. O parter cælestis, quia pleni sunt cæli & terra gloria tua, quia misisti miseratione tua ad nos filium tuu[m] benedictum, qui per assumptam humanitate[m] venit in hunc mundum in nomine tuo: ideo te rogamus & petimus. Nomen autem patris, ibidem personaliter sumitur & discrete: vt primæ personæ in summa trinitate sit nomen, quod per subiunctum accusatiuum, filium tuum: satis innuitur. Nam ea duo pater inquam & filius: mutuam adinuicem habent relationis habitudinem. Sanè quatuor in ipso canonis principio adducuntur motiua atq; incitatoria: quæ per facile deum patrem inflectere possint, vt nostras preces exaudiat. Primum ipsius patris clementia siue[m] misericordia. Quævis enim innumeras habeat eximias proprietates, quibus honorari celebrarique à nobis rite possit: hoc tamen congruentius quàm alio quouis nomine clementissimum, id est summe misericordem appellamus, vt < Ioh. 2> quia secundum prophetam benignus est & misericors atque præstabilis super malicia: ipse per suam clementiam & misericordiam benignas aures inclinet precib[us] nostris, neque de peccatis nostris vindictam sumat vt meremur: < Heb. 9> sed veniam illorum ac remissionem clem[m]eter indulgeat. Est enim secundum Aristotelem clementia, virtus specta[m]s ad principes & præsides: moderatiua poenarum reis infligendarum, & inclinans ad misericordiam ipsis exhibendam. Secudum, est mediu[m] efficax per quod petimus: < 1. Ioan. 2> quoniam per Iesum Christum, filium dei patris dominum nostrum, tanquam mediatoré inter deum patrem & nos pec catores,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0727.png
Transcription: ATR-1
EXO. 85 estores, tanquam aduocatum qui apparet vultui dei p[er] no bis: vt semper viuens interpellet pro nobis. Aduocatum enim habemus apud patrem Iesum Christum iustum: & ipse est propiciatio pro peccatis nostris, vt ait Ioannes. < Ioan. 16> Per hunc ergo mediatorem & aduocatum nostrum, bono iure patrem rogamus: quoniam per ipsum, impetrandi certitudinem accepimus. Ipse nanque qui æterna est veritas, sub assertoria pollicitatione nobis in euangelio promisit dicens. Amen amen dico vobis, si quid petieritis patre in nomine meo: dabit vobis. Petite, & accipietis. Et non modo hoc in loco, sed & in omni oratione, ecclesia petit suas preces exaudiri per dominum nostrum Iesum Christum, illoque fine omnem claudit & terminat suam deprecationem: ad insinuandum quòd quicquid petitur ab hominibus, non nisi in nomine Christi filij patris dilecti exaudiatur atque imperretur. Tertium quod hic affertur, eô ducens & accommodum vt preces nostræ suscipiantur à deo: est deprecantiu[m] humilitas significata per id quod petimus supplices, id est humiles, quoniam ab initio superboru[m] supplicatio non placuit deo, sed humilium: vt ait Iudith. Et ecclesiasticus. Oratio humiliantis se, nubes penetrat: & non discedet donec altissimus eam aspiciat. Denique in euangelio pharisæus ille qui iustitias suas iacta[n]ter enarrauit coram deo: speratus est, vbi publicanus eôficiens humiliter peccata sua, exauditus est & iustificatus. Quoniam igitur supplices rogamus: cu[m] Daniele rectè dicimus, quod non in iustificationibus nostris prosternimus preces nostras ante faciem dei: sed in miserationib[us] eius magnis & multis. < Iudith. 9> Quartum est vehemens petendi affectus: geminatiôe verbi deprecatorij expressus, scilicet rogam[us] ac petimus. Accumulâtur enim ibidè verba petitionè explicantia, ad significandu[m] ipsius affectus nostri magnitudi ne: vt in geminata postulatione melius obtineatur quod intendimus. Ponûtur aute[m] ea verba & sequentia fere omnia in numero multitudinis & plurali: ad designa[n]du[m] quod sacerdos hæc orans aut offerens, nô pro se solu[m] & in sua solius orat persona, sed vice & loco omniu[m] Christi fidelium & in persona totius ecclesiæ: orationem deo patri fundit & offert sacrificium, quandoquidem ipse celebrans publico fungitur ministerio: orandi pro omnibus. F iij Sed
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0728.png
Transcription: ATR-1
CANO. 5 Sed nunc quid rogamus & petimus deum patrem: attetius est animaduertendum, & potissimu[m] duo postulata hic exprimuntur. Primum vt deus pater accepta habeat id est grata & placita dona quæ offeruntur: panem scilicet & vi num in altari præparatum, vt consecretur in oblationem secudum Christi domini nostri sanctionem & institutum. Dixerat quidem sæpius per prophetas dominus. [Ph]nô placerent et victimæ & holocaustomata ritus antiqui, quoniam venturum erat & instituendum vnum nouæ legis sacrificium: illi summe & vnice placituru[m]. Cum igitur illud euangelicum sacrum nunc offeramus, vt dominus & legifer noster instituit, in quo ipsi patri bene complacuit: merito nunc rogamus vt grata sint & accepta hæc munera nostra ipsi deo patri ad illud sacrificium offerendum apparata. Secundo petimus vt deus pater benedicat eadem dona & munera: hoc est vt benedictionem suæ virtutis & gratiæ illis infundat, vt idonea sint tam digno sacram[en]to, vt in corpus & sanguinem Christi conuertantur. Non enim nostri officij est benedicere: sed dei solius. Nostru[m] autem est, dei nomen humiliter inuocare: vt benedictionem suam nobis elargiatur, quemadmodum ipse ait per Moysem in libro numeri de sacerdotibus. Inuocabunt nomen meum super filios Israel: ego aute[m] benedicam eis. Expirmuntur autem offerenda munera, panis scilicet & vinum aqua mixtum (quæ demonstrantur illo pronomine hæc, ter repetito) triplici nomine: cum subiugit litera canonis. Hæc dona, hæc munera, hæc sancta sacrificia illibata. No[n] quidem quod p[er] hæc tria aliud & aliud dicatur: sed res vna pro suæ magnitudinis excell[enti]a: diuersa appellatio[n]e celebratur. Horum enim verborum inculcatio: piæ deuotionis est exercitatio, & ineffabilis commendatio sacramenti. Siquidem non inuenitur aliquod vocabulum quo tatum sacramentum digne valeat appellari: quoniam omne nomen, illius dignitate est inferius. Itaque tria illa nomina easdem res designant. subst[anti]tias scilicet illas panis & vini oblatas altari, in quibus perficienda est co[n]secratio, diversa tamen ratione: quod ille materiales substantiæ trifariâ possint considerari. Primo vt ex dei liberalitate in nos profluunt: & sic dicuntur dona, vel vt à nobis pie recipiuntur: & ita dicuntur munera, aut vt deo à nobis offeruntur
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0729.png
Transcription: ATR-1
EXP O. 87 tur: & sic vocantur sacrificia. Est enim donum proprie: quod inferiori à superiore gratis confertur. secundum illud Iacobi verbum. Omne datum optimum & omne donum perfectum. de sursum est, descendens à patre luminu[m]. < Iacob. 1> Munus verò dicitur: quod ab inferiore, superiori præsentatur: vt Genesis quarto cap. Respexit dominus ad Abel & ad munera eius. Sacrificium verò est: quod creatori in victimam & hostiam offertur vt in psalmo: Sacrifice sacrificium iustitiæ: & sperate in domino. < Gene. 4> Est itaque donum: dantis. munus: recipientis. sacrificium: offerentis. 6 Dicuntur autem pluralitatis numero dona, munera & sacrificia, quoniam panis & vini antequam consecrantur alia & alia est substantia, & vna ab altera re ipsa discrepans. quæ substantiarum diuersitas: numero multitudinis aptè exprimitur, nam hoc loco ipsa demostrantur ante factam consecrationem. Ea verò consummata: interdum etiam adhuc numero consimili & multitudinem indicante explicantur, & sacramenta aut sacrificia dicuntur. non quidem ob substantiarum (quæ iam conuersæ sunt) varietatem: sed ob specierum sub quibus tam sancta continentur mysteria, diuersitatem. Nempè post consecrationem superstes est species, forma & figura panis, sub qua sacrosanctum Christi corpus continetur. superest & species vini, sub qua preciosus eius sanguis mirabiliter occultatur. Itaque hæc specierum diuersitas cum præcipuis & primariis sub ipsarum velamine contentis rebus signatis, corpore scilicet Christi & sanguine, inter se substantia diuersis, etia[m] post consecrationem numero plurali designatur. Denique hæc sacrificia, etiam ante consecrationem hic sancta & illibata. non quidem secundum se, neque secundum substantiam, neque absolute, sed ratione significationis mysticæ, & quia nunc significant (ratione habita ad id quod mox futurum est) sacrosanctum Christi corpus & immaculatu[m] eius sanguinem: in quæ paulo pòst per prolationem verborum ad consecrationem attinentium couertentur. Aut sancta dicuntur, id est ad sanctum vsum deputata, sicut & Alchimelech sacerdos legitur dixisse ad David, in figura huius sacramenti. Non habeo panes laicos, id est communes & omnium vsui quotidiano accomodatos, sed tantum panem F iiij sanctum. < 1 Reg. 21>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0730.png
Transcription: ATR-1
CANO. sanctum, quo scilicet solis sacerdotibus vesci fas erat. Sic & illibata dicuntur hic sacrificia, id est immaculata, quia sine macula corporis & animi opus est eo offerri, quatuor & cor ab iniquitate purgetur, & corpus ab immundicia, secundum illud verbum Esaiæ prophetæ capite quinquagesimosecundo. < Esai. 51 Leui. 22> Mudamini: qui fertis vasa domini. Cui respondet illud dictum Leuitici capite vicesimosecundo de sacerdotibus. Sancti erunt deo suo: & non polluent nomé eius, incésum enim domini & panes dei sui offerut: & ideo sancti erunt. I Mprimis quæ tibi offerimus pro ecclesia tua sancta catholica: quam pacificare, custodire, adunare, & regere digneris toto orbe terrarum, uni cum famulo tuo papa nostro. N. & antistite nostro. N. & rege nostro. N. & omnibus orthodoxis atque catholicæ & apostolicæ fidei cultoribus. 7 Hæc pars canonis speciatim declarat: pro quib[us] sacerdos celebrans offert ipsa dona & munera precésq; sunt dit deo patri, explicans potissimum quatuor eorum genera, pro quibus petit hæc sacrificia acceptari: primum scilicet pro tota vniuersali ecclesia, secundo pro iis qui super alios primatum aut spiritualem aut ciuilem gerunt, tertio pro omnibus rectam tenentibus fidem, quarto verò pro quibusdam in particulari. quos secreto nominat. Et merito quidem certus rogandi ordo hic præscribitur ac definitur, quoniam licet bona spiritualia omnibus sint communicanda, qualia sunt missarum suffragia: illa tamen secundum ordinatam charitatem (sicut & dilectio) sunt cuique < Can. 2> impartienda, secundum illud verbum sponsæ in canticis. Introduxit me rex in cellam vinariam: ordinavit in me charitatem. Vnde prius orâdu[m] est pro ecclesia tota quam personis singularibus: quoniam bonum commune recto iure præponendum est bono priuato & particulari, taquam præstantius atque nobilius. Ita prius pro papa offerendu[m] quàm rege: quòd summi pontificatus dignitas regia maiestate sit eminentior atque sublimior, Cum Christi in terris v[er]tes gerat & locum. Et ita de cæteris. Hunc autem ordinem determinatum orandi: primum pro omnibus gene ratim,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0731.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 89 ritim, deinde verò pro iis qui publicam alios gubernandi habent administrationem, exprimit apostolus, ita scribens ad Timotheum. Obsecro primum omnium fieri obsecra- < 1. Tim. 2> iones, orationes, postulationes, gratiarum actiones, pro omnibus hominibus, pro regibus, & omnibus qui in su- blimitate sunt constituti: vt quietam & tranquillam vitam agamus in omni pietate & calitate. hoc enim bonum est < 1. Tim. 2> & acceptum coram saluatore nostro deo: qui vult omnes homines saluos fieri, & ad agnitionem veritatis venire. Vbi gloria Haymonis dicit. Missæ hic ordo ostenditur. Et credibile est, ex hoc apostoli loco hunc depræcandi ordi- < 1. Tim. 2> nem qui hic constituitur: a sanctis patribus primum esse desumptum. Imprimis igitur sic oblatio salutaris sacrificij < 1. Tim. 2> pro ecclesia dei: id est tota congregatione fidelium ha- bentium communionem in ecclesiasticis sacramentis, que hic in terris adhuc degit & militat. Licet enim id nomen < 1. Tim. 2> ecclesia diversas in sacris eloquus habeat acceptio[n]es. hoc tamen loco in significatione iam dicta duntaxat sumitur, < 1. Tim. 2> sicut & in symbolo apostolorum & Niceno. In cuius ex- < 1. Tim. 2> planatione, cur etiam sancta dicatur ecclesia & catholica: < 1. Tim. 2> iam paulò ante dictum est. At verò ipsa tota ecclesia, hic < 1. Tim. 2> rectè dei patris esse innuitur, per pronomen possessiuum < 1. Tim. 2> illi adiunctum: quia ab illo indeficienter gubernatur, ve- < 1. Tim. 2> getatur & regitur. Quomodo enim non pertineret ipsa ad < 1. Tim. 2> patrem: que Christum dei patris filium habet caput? sicut < 1. Tim. 2> apostolus ad Ephesios scribens, de patre dicit quod Chri- < 1. Tim. 2> stum dedit caput super omnem ecclesiiam: quæ est corpus < 1. Tim. 2> eius. quæ etiam Christum habet sponsum: sicut ipse per < 1. Tim. 2> Osee p[ro]phetâ ait. Spólabo & mihi i fide: & scies quia ego < 1. Tim. 2> domin[us]. Et Ioânes in euâgelio. Qui habet spósa: spons[us] est < 1. Tim. 2> Quonâ pacto ergo posset ipsa à deo patre esse aliena: quæ < 1. Tim. 2> directo ei filio taareta necessitudine, ta stricto copulatio- < 1. Tim. 2> nis indissolubilis vinculo est coniuncta: cum ipse cõteste- < 1. Tim. 2> tur in euangelio ad patrem. mea omnia, tua sunt, & tua, < 1. Tim. 2> mea. Sed & ipsa ecclesia ad spiritum sanctum magnam < 1. Tim. 2> habet etiam connexionis habitudinem. tanquam ad suum < 1. Tim. 2> rectorem, & doctorem, & illuminatorem. Dicit enim Pau- < 1. Tim. 2> lus in actis apostolorum. Attendite vobis & vniuerso gre- < 1. Tim. 2> gi: in quo posuit vos spiritus sanctus regere ecclesiam dei < 1. Tim. 2> Et Christus apostolis spiritu sanctum promittens: rogabo < 1. Tim. 2> (inquit) < 1. Tim. 2>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0732.png
Transcription: ATR-1
CANO. 90 (inquit) patrem meum & alium paraclitum dabit vobis, vt maneat vobiscum in æternum. Et rursum. Paraclit[us] autem spiritus sanctus quem mittet pater in nomine meo: ille vos docebit omnia. Et iterum alio in loco. Cum venerit spiri- < Iac. 16.> tus veritatis: ille vos docebit omnem veritatem. Quæ qui- dem promissiones, non solum ipsis apostolis personaliter sed ipsorum nuncupatione. toti ecclesiæ (quæ tum in ipsis consistebat) vniuersaliter factæ sunt. Sicut & illa Christi < Mat. 28.> promissio iam in cælum ascensuri, ad apostolos. Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus vsque ad co[n]summationem seculi: non tam ipsos quàm totam concernebat ecclesiam, ad finem vsque mundi duraturam. Cum itaque spiritus sanctus, etiam patris sit spiritus. non est extranea neque a- liena à deo patre ecclesia, quæ eius spiritu viuificatur & ro boratur. Est igitur & dei patris ecclesia. Non tamen eius so lius: sed & filij, & spiritus sancti vna & eadem ecclesia, quoniam ipsorum indiuidua est & vna in sanctam eccle- siam operatio. 3 Porrò quatuor hic deinde exprimuntur quæ sacer- dos petit à deo patre ipsi ecclesiæ catholicae concedi: per to tidem verba suo ordine digesta. Primo quòd dignetur, ve- litque pro sola sua dignatione & non meritis, nostris eam < Iac. 14.> pacificare: vt pacé habeat ab hæreticis & schismaticis, ne- < Iac. 17.> que interturbetur ab illis aut infestetur, quoniam Christus hinc discessurus pacem suam illi reliquit: dicens discipulis suis. Pacem meam do vobis: pacem relinquo vobis. Non quomodo mundus dat, ego do vobis. Et rursum ad eosde[m]: immò in illorum persona ad totam ecclesiam. Hæc locutus sum vobis: vt in me pacé habeatis. Secundo quòd digne- < Mat. 16.> tur eam custodire à vitius & daemonibus: ne ab illis concul- < Psal. 126.> cetur & pessundetur, quoniam Christus promisit quòd por < Psal. 67.> te inferi non præualebunt aduersus eam. Sed id fieri non < Act. 4.> potest: nisi ipsa, diuina custodia sit munita, quoniam nisi < Iac. 11.> dominus custodierit ciuitatem: frustra vigilat qui custodit < Psal. 146.> eam. Tertio quòd dignetur eam adunare quæ dispersa est inter paganos & perfidos, vt habitare faciat omnes vna- nimes in domo domini: & multitudinis credentium sit cor vnum & anima vna. Ipse enim Christus pro ea mortuus est: vt filios dei qui erant dispersi congregaret in vnum. Et propheta de ipso dicit in psalmo. Aedificans Hierusa- lem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0733.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 91 lem dominus: dispersiones Israelis congregabit. Illud igitur nunc petitur compleri. Quarto quòd dignetur eam regere in prosperis & aduersis: vt cum propheta dicat. Psal. 22. Dominus regit me & nihil mihi deerit: in loco pascuæ ibi me collocauit. In prosperis quidem: ne insolescat & extollatur, in aduersis verò: ne opprimatur & deiiciatur, vt per diem sol non vrat ipsam: neque luna per noctem. Verùm non petit sacerdos deum patrem, quòd pacificet, custodiat, adunet, & regat ecclesiam: in hoc loco particulari vel illo constitutam, sed in toto orbe terrarum, quoniam hæc deprecatio non pro hac vel illa funditur ecclesia singulari: sed catholica & vniuersali. Deberet enim (sicut olim quoque fuit) ipsa Christi ecclesia: per totum orbem terrarum esse diffusa, quemadmodum de Christo capite ecclesiæ: loquitur dominus per Esarum. Dedi te in lucem gentium: vt sis salus mea vsque ad vltimum terræ. Ita & Christus præcepit apostolis. Et eritis mihi testes in Hierusalem, Iudæa, & Samaria & vsque ad vltimum terræ. Nempe vocata est ipsa ecclesia per apostolos: de cunctis terrarum finibus, quæ cum apostoli incæperunt euangelium Christi prædicare, loquebantur omnium linquis: ad significandum (vt ait B. Gregorius) quòd ecclesia Christi omnium esset gentium voce locutura. Et hoc itidem est quod dominus in euangelio innuit: cum inquit. Multi ab oriente & occidente venient: id est ex omni tribu & gente (vt exponunt sacri authores) & recumbent cum Abraham, Isaac, & Iacob in regno cælorum. Idcirco etiam canticum sanctorum Augustini & Ambrosij deo concinit. Te per orbem terraru[m] sancta confitetur ecclesia. Sed exigentibus peccatis nostris ipsa (vt supra dictum est) in angustum. Europæ angulu[m] nunc coarctata & redacta est. Act. 1. 9 Cæterùm post ecclesiam catholicam petit sacerdos oblatione missæ etiam fieri pro summo pontifice: qui papa id est pater patrum dicitur. Fuerunt quidem harum duaru[m] dictionum pater patrum, primæ syllabę pa. pa. prius diuisim positæ, & singularum dictionum integrarum repræsen tatiuæ, postea verò scribentium incuria in vnam coadunatæ dictionem, & inde conflatum id nomen papa. Quod sanè merito peculiariterque ipsi summo potifici asciscitur: quo-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0734.png
Transcription: ATR-1
CANO. quoniam omnium episcoporum, patriarcharum, & cætero rum ecclesiæ patrum spiritualium pater est supremus atq[ue] summus. Debet autem ipsius pax nomen exprimi nomi- nativm: vt maior sit & attentior applicatio orationis ad ip- sum, eo in loco vbi litera. N. maiuscula collocatur: signifi- cans nomen eius proprium inibi exprimendum. Vt nuno celebrantes: Leonem nominare debent, qui his temporib[us] sedi apostolicæ præsidet. Per antistitem verò accipitur hic episcopus loci illius in quo fit missæ celebratio: pro quo etiam hoc in loco peculiaris fit deprecatio, qui & nomine- tim itidem eo loco exprimendus venit. Demùm nomine regis intelligitur princeps terrenus loci illius: in quo cele- bratio missæ peragitur, nam & pro ipso specialis habetur hic oratio atque mentio nominarique vt præcedentes de- bet. Vnde Iudæi in captiuitate Babylonica constituti: ita scripsisse leguntur ad Iudæos co[n]fratres suos adhuc degen- tes in Hierusalem. Orate pro vita Nabugodonosor regis Babylonis, & pro vita Balthasar filij eius: vt sint dies eoru[m] sicut dies cæli super terram, & vt det dominus virtutem no bis: & illuminet oculos nostros, vt viuamus sub vmbra Na bugodonosor regis Babylonis & sub vmbra Balthasar fi- lij eius: & seruiamus eis multis diebus, & inueniamus gra- tiam in conspectu eorum. Quòd si pro rege à cultu dei a- lieno iubet propheta diuino monitu orationem fundi ad dominum: quanto magis debet quisque celebrans pro re- ge & principe Christiano deprecari, sub cuius degit prin- cipatu? vt dominus conseruet eum & viuificet eum & bea- tum faciat eum in terra, & non tradat eum in manus inimi corum eius: sed opem ferat illi. 10 Postremùm à specialibus rursum ad generalia pro- grediendo sit etiam oratio à sacerdote celebrante pro om- nibus orthodoxis, id est rectè de fide sentientibus. Siquidé orthodoxus græcum nomen, deducitur ab orthos, quod re ctum significat, & doxa, quod sententiam, opinionemque & æstimationem signat. Et is orthodoxus dicitur, qui rectâ fidei sententiam sequitur, & determinationem. Fides itidé orthodoxa nuncupatur, quod rectè sit sententiæ & defini- tionis, nihil habens à veritate alienum, nihil à rectitudine deuium, aut abhorrens ab æquitate. Vnde eximius pater Ioannes Damascenus, librum sentendarum à se composi- tum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0735.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 93 tum inscripsit de fide orthodoxa, quod in eo rectam fidei sententiam, & veram regulam complectatur. Cum igitur orat sacerdos pro omnibus orthodoxis, id est fidelibus & rectam profitentibus fidem: planum est ipsum non orare pro insidelibus, hæreticis & schismaticis, quoniam qui huiusmodi sunt, recta fide & vnione ad ecclesiam carent, neque Christo capiti neque cæteris ecclesiæ membris spiritualiter connectuntur, sed à fructu huius sacrificij vt relictisj & alieni prorsus excluduntur. At verò quod græco nomine orthodoxis, & multis fortasse incognito, iam dictu est, postea oratione latina dilucidius explanatur cu[m] sub iugit litera canonis, atq[ue] catholicę & apostolicę fidei cultori b[us], hoc enim posterius, declarat apertius antè positu[m] vocabulum. Dicitur autem catholica fides, id est vniuersalis, ratione suæ dilatationis atque diffusionis, quoniam eius documenta non particulariter vni populo sed vniuersaliter tori mundo sunt tradita, cum prædicatum est euangelium omni creaturæ, & omnes adeam amplectendam obligantur, cum dictum sit. Qui non crediderit, condemnabitur. < Matth. 16> Non ergo addicta est fides Christiana vni nationi, sicut olim lex vetus vni tantum populo Israelitico data, cæteros non obligabat. Dicitur & fides apostolica: quoniam per apostolos in toto orbe terrarum est promulgata: sicut testatur Marcus dicens. < Matth. 28.> Illi autem profecti prædicauerunt vbi- que: domino cooperante, & sermoné confirmante sequentibus signis. < Psal. 18.> Studiosè enim peregerunt: quod præceperat eis dominus. Ite docete omnes gentes. Et quemadmodum de ipsis prædixerat propheta: In omnem terram exiuit sonus eorum: & in fines orbis terræ verba eorum. Dicitur etiam fides apostolica: quoniam per apostolos primum certis articulis & sententiis in vnam formam ac regulam redacta. < Matth. 28.> Ipsi nanque accepta provincia annunciandæ omnibus sanctæ fidei: antequam à se inuicem dispergerentur, conuenerunt in Hierusalem, & fidei articulos quos prædicaturi erant simul contulerunt, symbolumque primum ædiderunt: à quo cætera sunt deducta symbola, vt vniformis esset eorum doctrina, nec inter eos forent ob varia & diversa dogmata dissensiones, multiformesve sententiæ: per quos totus fidelium cætus in vnitatem fidei fuerat colligendus. < Matth. 28.> Cum itaque principia fidei Christianæ ab ipsis aposto-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0736.png
Transcription: ATR-1
CANO. 94 apostolis in vnum quasi corpus sint compacta & toti mundo conformiter annunciata: rectè fides ipsa, hic apostolica appellatur. Memento domine famulorum famularumq; tua- rumt N. & N. Et omnium circu[m]stantium, quo- rum tibi fides cognita est & nota deuotio, pro quibus tibi offerimus, uel qui tibi offerunt hoc sacrificium laudis pro se suisq; omnibus, pro redemptione animarum suarum, pro spes salutis & incolumitatis suæ, tibiq; reddu[n]t uota sua æterno deo, uiuo & uero. II In hac parte canonis orat sacerdos ex instituto ecclesiastico pro quibusdam specialibus singulariter: petitq; quòd illorum memor sit dominus. Non quidem vt ipsum ex obliuione reuocet ad quorundam recordationem: apud quem non est transmutatio nec vicissitudinis obumbratio sed vt deum inflectat ad miserendum illorum pro quibus orat: dando remissionem peccatorum & conferendo gratiam. Tunc enim meminit deus aliquorum in bonum: cum ipsorum miseretur, vt Iob. Memento mei deus: quia vent[ur] est vita mea. Et propheta in psalmo. Memento nostri domi ne in beneplacito populi tui: visita nos in salutari tuo. Et vnus latronum in euangelio orat. Memento mei domine: dum veneris in regnum tuum. Famulos autem & famulas vocat eos pro quibus orat, potius quàm viros & mulieres: vt humilt professione famulatus & servitutis inclinet dominum quem precatur, ad petitorum concessionem. Effica cissima enim gratiæ imperatrix: est humilitas. Sic planè Salomon orans deum pro consequenda sapientia: dicit. Da mihi domine sedium tuarum assistricem sapientiam, & no li me reprobare à pueris tuis: quoniam seruus tuus ego sum & filius ancillæ tuæ. Sic & propheta petens diuino auxilio ab inimicis liberari: dicit. Et perdes omnes qui tribu lant animam meam: quoniam ego seruus tuus sum. Porrò in hoc loco sacerdos aut tacita mentis cogitatione aut submissa vocis expressione debet recitare nomina viuentium sigillatim: pro quibus intendit in illa celebratione
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0737.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 95 tione singulariter orare, quod insinuatur per literas illas maiusculas. N. & N. significantes ibi esse locum illorum seriatim nominandorum per quandam copulationem. At verò quanuis deus non egeat intentione nostra vel oratio- ne particulari, vt eos noscat pro quibus speciatim orare decreuimus, qui etiam nouit omnia antequâ hant, & prius quam petimus ipse scit quibus indigemus, non est tamen < Dam. 13> irrita aut inanis hæc particularium personarum corâ deo nominatio. Quoniam vult quædam secundum ordinem sa pientiæ suæ dare & conferre dum ad ipsum specialiter di- rigimus orationes nostras, qualia non esset daturus sine il- lis. Vult idem affectum nostrum magis ad ipsum excitari: dum hoc pacto ad particularia descendimus, quæ magis a- nimum mouere solent. Vult denique nosipsos acceptorum ab aliis beneficiorum frequentius esse memores, q[ui] vtique sit cu[m] benefactorum nostroru[m] nomina sæpius recensemus, ex quibus ad memoriâ susceptoru[m] bonoru[m] & ad gratitudi- ne[m] magis inducimur. Proinde constituit deus q[ui] sacerdos ce lebransquibus voluerit particularibus personis tum vituis tum defunctis, aliquam portionem fructus ipsius missæ ap plicet. Et huiusmodi applicationem rite factam habet ratâ & acceptam quandoquidem spiritu sancto inspirante san- cti patres officij ipsius missæ ordinatores hanc specialem commemorationem faciundam sanxerunt. 12 Verùm ne huiusmodi determinatarum personarum nominatio, ob multitudinem aut incertum ordinem inge- rat sacerdoti celebranti co[n]fusione[m] aut turbatione[m], certis q[ui] busda[m] gradibus à maiori obligatione ad minore[m] ordinate procedentibus, in huiusmodi recitatione[m] vtendum est. Si- quidem in primo gradu & loco habenda est memoria illo- rû viventiu[m] vnius aut plurimi, pro quibus tunc principali- ter sit & particulariter celebratio. Secundo verò parentu[m] & cognatorum carnaliu[m] & spiritualiu[m]. Tertio curæ suæ subie- ctorum, tanquam filiorum spiritualium. Quarto, confratrum suorum, membrorum eiusdem corporis si sit ecclesia religiosa, collegiata aut domus priuata. Quinto, fundato- rum, patronorum & benefactorum, temporalium & spiri- tualium. Secundu[m] quem ordinem, hic quidem viuoru[m] ha- beatur memoria, post consecratione[m] verò & suo loco, de- functoru[m]. Et quoniâ 1 diuersis celebrationib[us] illi q[uæ] 1 primo repo-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0738.png
Transcription: ATR-1
96 CANO. reponuntur gradu ac ordine, plerunque sunt diversi: possunt etiam diuerso tempore variari ad arbitrium ipsius celebrantis. Et ita de iis qui in aliis constituuntur locis Non tamen semper opus est quod elaboret sacerdos celebrans pro nominibus propriis eorum quorum particularem facit memoriam expresse recitandis, quinimmo sæpi[us] id sufficit vbi nomina illorum non succurrunt promptè animo: quòd personæ ipsæ occurrant memoriæ celebratis. Cum verò nomina expedire occurrunt: in genitivo casu mente tenenda vel ore exprimenda sunt, vt mem[em]ero domine famulorum famularumque tuarum: huius & illius vel illorum, quatenus debita & congrua præcedentium & sequentium in textu canonis fiat connexio. Et quoniam non satis certum est quis cui in graduum præfatorum ordine præponendus sit: intendat celebrans generaliter quòd dominus deus, iustissimus omnium distributor acceptare dignetur id sacrificium pro his eo ordine & modo, quo se nouerit obligatum: addens saltem mente hoc vel æquialens & omnium: quibus me nosti debitorem. 13 Completa huiusmodi viuorum singulariter sibi commissorum recitatione: sacerdos deinceps orat pro circumstantibus sibi non commissis specialiter, cum subiungit, & omnium circumstantium, Vbi annotatu dignum censent sacri authores, quàm sanctum sit & salubre: missarum interesse mysteriis, cùm sacramentum eucharistiæ etiam pro circumstantibus peculiariter offeratur: ipsorumque ex constitutione ecclesiastica fiat itidem expressa mentio. Verùm non ab re, hic, circumstantium dicit litera canonis: non autem circumgyrantium, per ambulantium, aut confabulantium, vt hoc loco præclarè admonet Gabriel: quem vt expositionis huius ducem sequimur. Quia tales (inquit) non solum non fiunt participes missæ: sed etiam peccant transgrediendo præceptum ecclesiæ de audienda missa die dominica aut die festo: si alia missam nô audierint eo die. De quo lo[n]nes Gerson in tractatu de oratione ait. Cognoscât & obseruent tam clerici quam laici, quos oportet diebus dominicis & festis divino interesse officio & servitio: quod nô absoluuntur ab hoc debito, du scienter fabulationibus intendunt, sed multiplici reatu se constrangunt, quia nedu[m] non obseruant præceptum: sed & alios impediuit, eo quòd in
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0739.png
Transcription: ATR-1
EXO. 97 in ecclesia sanctissimo dei tabernaculo scandalum in hono rationemque faciunt. Deinde subdit. Stent ergo vel se- deant: & si non vocaliter orando, saltem in modesta quie- te & silentio animaduertant, considerantes non solum ea quæ dicuntur vel canuntur: sed ea quæ mysticè peragun- tur in ritibus & vestib[us] sacris, quæ præterea in picturis præ sententur, & sic de aliis. Hæc ille. Porrò nonnulli libri post factam omnium circumstantium mentionem: habent sub- iunctam omnium fidelium generalem commendationem, his verbis, atque omnium fidelium Christianorum: & hûc locum canonis ita legendum proponunt. Et omniu[m] circun- stantium, atque omnium fidelium Christianorum: quorum tibi fides cognita est, & nota devotio. Verùm illa particula vniuersim co[m]plectens omnium fideliu[m] memoriu[m]: superflua[m] hic videtur, quoniu[m] in fine præcedetis orationis antespe- cialem vivorum co[m]memorationem, facta est pro omnibus fidelibus Christianis deprecatio: vbi dictum est, & omnib[us] orthodoxis: atque catholicæ & apostolicæ fidei cultorib[us]. Quippe cultores catholicæ & apostolicæ fidei dicuntur: quicunque sacro fidei caractere & signaculo sunt insigni- ti, quamuis etiam per peccatu[m] dei gratia exciderint quan- doquidem non solum pro bonis, sed & pro malis (modo Christiani sint) per ea verba sit ad deum oratio. Superua- cua igitur censeri debet prædictæ particulæ hic facta adie- ctio, vt quæ superiore loco sufficienter sit expressa. Vt au tem circumstances ipsi percipiant fructum misce, requiritur in eis simul cum hac reverentia & modestia iam declarata adhuc duplex dispositio siue conditio, insinuata in verbis sequentibus, quorum tibi fides est, & nota devotio. Primo exigitur fides firma & inconcussa in ipsis potissimum circa mysterium sacramenti eucharistiæ, vt credatur ibi sub spe- ciebus panis & vini post verborum sacramentalium pro- lationem verum Christi corpus & sanguis co[n]tineri. Quod quia nostræ mentis captum transcendit, nec ratione com- prehendi potest, captiuito intellectu in obsequium Chri- sti, sola fide attingi debet. Quemadmodum ait Augustinus de huiusmodi mysteriis. Hæc sunt quæ fidem de necessita- te exigunt, rationem non admittunt. Expetunt simplicem creditorem, arguunt improbu[m] discussorem. Et post pauca. Credi nanque oportet salubriter, quod investigari nequit G vii-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0740.png
Transcription: ATR-1
CANO. 98 vtiliter. Secundo requiritur circu[m]stantiu[m] attentio, & elevatio mentis in deum, quo desiderent oblationem huius hostia sibi proficere ad salutem. Quæ quidem hisce verbis innuitur, & nota devotio, subaudi, ad hoc sacramentu[m], qua deo vniuntur virtute charitatis per affectum, sicut fidei vniuntur veritate per intellectum, sicque veritate & virtute vniuntur ipsi deo, per intellectum & affectum. Quæ sanè fides & devotio etsi homines lateat, ipsi tamen deo cordium scrutatori cognita est & nota. Cognita per approbationem, & nota per acceptionem. < 2: Tim. 2. Exod. 33.> Eos enim noscere dicitur dominus, quos approbat & acceptat, quemadmodum ait Paulus. Nouit dominus, qui sunt eius. Et ad Moysem ait: Noui te ex nomine. 14 Porrò vt significetur supradictis omnibus hominibus ritè dispositis applicari fructus ipsius missæ, subiungit sacerdos celebrans, pro quibus tibi offerimus vel qui tibi offerunt, pro quibus inquam famulis & famulabus tuis, & omnibus circu[m]stantibus fidelibus & devotis, tibi offerimus vt ministri & immediatè, vel qui famuli tui & famulæ, omnesque circu[m]stantes fideles & devoti offerunt tibi spiritualiter & mediate. Sicut enim spiritualiter dicuntur hoc sacramentum manducare laici & assistentes missæ, qui cum devotione venerantur sacratissima eius mysteria, seque per fide & pium affectu effundunt in deu. Ita etiam hoc loco ipsi laici & circu[m]stantes dicu[n]tur spiritualiter offerre hoc sacrificium: quando & oblationi illi devotè assistunt, & vt deo accepta sit enixius orant. Alij verò eam particulæ: qui tibi offerunt, ad sacerdotes tantum referunt, quorum ministerium est & officium, non solum pro populo: sed etiam p[er] seipsis offerre hanc salutarem hostiam, quemadmodum in veteri testamanto sacerdos pro seipso primum, deinde pro populo sacrificium offerre debuit: vt ex 9. cap. Leui. manifestum euadit. Cæterum ipsum eucharistiæ sacramentu[m] q[uæ] in missa offertur: hoc loco dicitur sacrificium laudis: quia ipsum maximè ac præcipuè ad dei laudem & honorem est institutum: vt dicit psal. Immola deo sacrificium laudis: &c <Psal. 49.> redde altissimo vota tua. Et iterum eodem loco. Sacrificiu[m] laudis honorificabit me: & illic iter quo ostendam illi salutare dei. Etiam quia ipsum maximam deum laudandi materiam nobis subministrat, quòd non solum se moriès dede rit
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0741.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 99 rit nobis in precium, sed etiam in hac peregrinatione in cibum & viaticum. Denique ipsum eodem nomine vocatur: quia Christus illud cum laude & gratiarum actione instituit. Nam vt ait evangelista: ipse accepto pane gratias agés benedixit & fregit. Ad cuius imitationem sacerdos evangelicus cum laudibus ipsum offert sacrificium: & circumstantes itidem suo modo idem offerunt pro se suisque omnib[us]. < Mat. 26.> Vbi non temere pro se proponitur: quoniam ordinata charitas primum à suo exoritur fonte, & deinde ad alia derivatur, vt lux ipsa primo solem reddit lucidum: & postea cætera corpora ad quæ propagatur, & color intimus igni, primo quidem ignem denominat & efficit calidum: deinceps verò proxima igni corpora, ad quæ diffunditur. Et in huius rei figuram in sacra libri Regum historia legitur Helias dixisse viduæ Saræptanæ. Veruntamen mihi fac primum de ipsa farinula subcineritium pan[n]e, & affer ad me: tibi auté & filio tuo facies postea. < 3. Reg. 17> Orant ité offerentes pro suis omnibus: quibus naturæ familiaritatis aut obligationis vinculo sunt astrecti, vt pro suis consanguineis & affinibus familiaribus amicis & benefactoribus. Sic enim princeps synagogæ accessit Iesum, rogans pro filia sua iam morti p[ro]xima, & Martha pro Lazaro fratre suo. < Mat. 10 Ioan. 11. Mat. 8. Act. 9.> Ita Centurio pro puero paraclito: & flentes viduæ rogarunt Petrû pro Thabita mortua, omnesque assecuti sunt: quod postularunt. Ita & modo fideles ac devoti & per se & per sacerdotem orat pro suis: varia sibi conditione ac necessitudine co[n]iunctis. 15 Deinde verò tria subnectûtur bonoru[m] genera, quæ à deo postulâtur illis impartienda: p[er] quibus sit oblatio. < Prou. 5. Psal. 129> Primum bonum spirituale & inter alia duo medium: scilicet redemptio animarum suarum per remissionem peccatorum, quibus dimissis: anima redempta est ac libera, quæ prius per culpam fuerat captiua. Iniquitates enim suæ capiunt impium vt ait Salomon: & funibus peccatorum suoru[m] constringitur. Et de hac redemptione dicit psal. Et ipse redimet Israel ex omnibus iniquitatibus eius. Et merito sanè petitur redéptio animaru[m] & peccatoru[m] remissio per hâc oblationem corporis, & sanguinis domini: quoniam horum in cruce oblatio, & animarum nostrarum redemptionem, & peccatorum remissionem operata est, quem- admodum dicit Apocalypsis de Christo. < G 11> Lauit nos à pec-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0742.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 102 dum quod faciunt, scilicet quod deo reddunt vota sua: id est deuotionem vel affectionem suam, siue bona opera. Nô enim votum accipitur hic propriè pro rei spiritualis promissione facta deo, sed com[m]uniorè sortitur ratione: vt & pium mentis affectu & opus omne bonu[m] co[m]plectatur, quæ admodum etiam in psalmo sumitur: cum ait propheta. Immola deo sacrificium laudis: & redde altissimo vota tua. cui dicto psalm: hic locus aliquantum alludere & respon- < Psal. 49> dere videtur. Huiusmodi aute[m] vota: & sua sunt, id est offe- rentium, quoniâ ex libera eorum voluntate prodeuntur deo: quia ab eo prius accepta sunt, quatenus gratiam con- tulis boni operis electricem & ad ipsum tanquam finem le gitimum referuntur: vt de vnoquoque bonorum operum relato in deum: syncærè dicamus cum David. Tua sunt o- < 1. Para. 29.> mnia domine: & quæ de manu tua accepimus, dedim tibi. Et hæc completa est deoque grata circulatio: cum ad ip- sum redeunt bona omnia, à quo primitus ortus ortum ac- < 1. Para. 29.> ceperunt. Postremum neque ociose neq[ue]; superuacuè adie- cta sunt hæc tria, æternum, viuum & verum ipsi deo: in hac canonis particula. Nam nonnulli dicuntur in scriptura san- < Psal. 81> cta dij per adoptione, vt homines, de quibus ait psalmus. Ego dixi dij estis, & filij excelsi omnes. Verum hi non sunt < Psal. 81> æterni. Nam mox subiungit propheta. Vos autem sicut ho- mines moriemini, & sicut vnus de principibus cadetis, Alij verò sunt dij per nuncupationem: vt imagines, idola & sta- < 1. Para. 29.> tux de quibus item propheta in psalmo. Simulacra gentiu[m] argentum & aurum, opera manuum hominum. Sed hi non sunt viui. Nam vt dicit ibidè psal. Os habet & non loquen- < Psal. 113.> tur: oculos habent & non videbunt. Postremò alij sunt dij per vsurpationem & superbam vendicationem, vt dæmo- < 1. Para. 14.> nes, quorum princeps dicit apud Esaiam. In cælum ascen- dam, super astra cæli exaltabo solium meum, ascendam su- < 1. Para. 14.> per altitudinem nubium, & ero similis altissimo. Sed isti non sunt veri dij, quoniam vt ait psal. omnes dij gentium, dæmonia. Itaque ad excludendos omnes istos nô verè ne- < Psal. 89.> que natura deitatem habentes, fideles hic dicuntur redde- re vota sua æterno deo, viuo & vero, qui est benedictus in secula seculorum. Amen. G ilj Com-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0743.png
Transcription: ATR-1
CANO. Communicantes & memoriam uenerantes imprimis gloriosæ semperq; uirginis Mariæ: genitricis dei & domini nostri Iesu Christi. Sed & beatorum apostolorum ac martyrum tuorum: Petri, Pauli, Andreæ, Iacobi, Ioannis, Thomæ, Iacobi, Philippi, Bartholomei, Matthæi, Simonis & Thadei, Lini, Cleti, Clementis, Sixti, Cornelij, Cypriani, Laurentii, Chrysogoni, Ioannis & Pauli, Cosmæ & Damiani. Et omniu[m] sanctorum tuorum: quorum meritis precibusq; concedas, ut in omnibus protectionis tuæ muniamur auxilio. Per eundem Christum dominum nostrum. Amen. 17 Hæc pars canonis, sanctorum cõmemorationem cõtinet & invocationem: vt eorum supplicationibus hoc sacramentum digne conficere possint celebrantes, & diuina protectione defendi. Dicuntur autem primum & qui celebrant sacerdotes & qui circumstant fideles, cõmunicantes cum sanctis ipsis in vnitate ecclesiæ & corporis mystici: cuius Christus est caput. Nam ex ipsis sanctis & fidelib[us] viatoribus, vna domus & ecclesia constat: extra quam non est locus offerendi sacrificium, quemadmodum in veteri lege <Levi.17.> extra tabernaculum Mosaicum, & deinde templum Salomonis prohibitum erat offerri deo sacrificium: vt decimu[m] septimum Leuitici caput ostendit. Sunt item qui hic degunt fideles, communicantes cum sanctis in vna fide: quâ & ipsi viatores habuerut, & in vna spe: quia quod ipsi sperabant, nos speramus. Nunc enim & fidem habem[ur] & spe: ipsi verò visionem & rem, ad quam deo & duce nos demu[m] perueniemus. Sunt denique fideles viatores communicantes cum sanctis in dignissimo eucharistiæ sacramento, quia quod sancti percipiunt reuelata facie: nos frequentamus & colimus in sacramentali specie. Communio enim est perceptio vnius & eiusdem. in quo vniuntur qui communicant: quamvis diuersi: diuerso modo illud percipiant. Siquidem in symbolo apostolorum pronunciat quisque fidelium: credo sanctorum communionem, qui articulus (vt ante dictum est) huius sacramenti innuit mysterium. Secum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0744.png
Transcription: ATR-1
EXO. 103 Secundo dicuntur hoc loco fideles venerari memoriam sanctorum: hanc potissimum ob causam, vt eorum patrocinio adiuuentur apud dominum: quod postulant assequantur: & tandem perducantur ad ipsorum consortium. Ad hanc verò celebrandam commemorationem sanctorum: inducta censetur ecclesia ex eo quod in antiqua lege fieri solebat apud quam in orationibus, patrum recolebatur memoria: vt adiuvantibus eorum meritis facilius quod petebant impetrarent. Sic Moyses pro populo qui vitulum co[n]flatilem adorauerat intercedens: ait Recordare Abraham Isaac & Iacob: seruorum tuorum. Et eius precibus placat[ur] factus est dominus. Tres item pueri Hebræi: in fornace succensa sic orasse leguntur. Ne auferas à nobis misericordiam tuam domine deus noster: propter Abraham dilectu[m] tuum, & Isaac seruum tuum, & Iacob sanctum tuum. Insuper cum Ezechias diuinum implorasset auxilium: hoc accepit responsum. < Exod. 32 Dan. 3.> Protegam vrbem hanc & saluabo eam: propter me, & David seruum meum. Non tamen inuocantur sancti tanquam datores eorum bonorum pro quibus oramus: nam illorum solus author ac largitor est dominus deus, sed vt intercessores sint pro nobis apud dominu[m]: & eorum precibus adiuvemur, ad consecutionem eius quod postulamus. < 1. Reg. 20.> Insuper veteris testamenti obseruatione figurali edocta creditur ecclesia: vt ante corporis Christi consecrationem sanctorum memoriam co[n]stituerit peragendam. Quoniam legalis sacerdos pontifexque leuitic[us] dum in sancta sanctorum introiuit: nomina duodecim tribuum in rationali descripta intulit. < Exod. 39.> Sic sacerdos euangelicus sancta sanctorum ingressurus: præcedentium patrum noui testamenti recenset memoriam. 18 In qua quidem recitatione: certus quida[m] ordo legitimè obseruatus conspicitur. Na[m] primo: sacrosanctæ virginis Mariæ co[m]memoratio sit, secundo apostoloru[m], tertiomartyr[u]m & quarto sanctoru[m] omniu[m] generatim. Sacratissimè quidem virginis Mariæ imprimis ac præcipuè memoriam in hoc sacrificio veneratur ecclesia catholica: quoniam ipsa, singularis huius sacrificij ministra fuit & liberalissima dispensatrix. Vt ostendit Bernardus in sermone secundo de natuitate Christi: dices. Ipsa beata virgo est mulier illa G iiiij euan-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0745.png
Transcription: ATR-1
CANO. euangelica, quæ tria farinæ sata commixta fermentauit. < Matt. 13> Satum vnum: verbum quod erat in principio apud deum alteru[m], anima quæ de nihilo creata est, & ante non erat. tertium: caro de massa corruptionis sine corruptione aliqua diuino segregata artificio. In quibns tribus. tripex genus potenti[us]. quod non erat: creatum. quod perierat: recreatu[m]. quod super omnia erat, Paulo minus ab angelis minora- < Psal. 77> tum. Hæc vinculo indissolubili in personæ coeunt vnitatem. Hæc euangelica farinæ sata pariter fermentantur, vt < Psal. 103> sit panis angelorum quem manducet homo, cor eius confirmans in hoc sacramento. Vnde foelix mulier, benedicta in mulieribus, in cuius castis visceribus superueniente igne spiritus sancti panis ille est coetus. Foelix in qua[m] mulier: quæ in hæc tria sata immisit fidei suæ fermentum. Si- quidem fide concepit, fide & peperit: dicente Elizabeth. Beata quæ credidisti: quoniam perficientur in te quæ dicta sunt tibi à domino. Hæc Bernardus. In eiusdem sacratæ virginis nominatione: quatuor erus insignia ornamenta quibus reliquum omnem antecedit sanctorum confessum exprimuntur. Primùm. gloriæ excellentia & celsitudo, qua vniuersos supergreditur angelicos spiritus & sanctorum ordines, cum dicitur hic gloriosa. Secundum. eius perpetua virginitas nec in conceptu nec partu nec post partum violata: cum nominatur semper virgo. Tertium materna dignitas admirabili commercio coniuncta virgineo pudori, cum genitrix hic nuncupatur. Quartum. prolis eius supereminentia & sublimitas, cum denique p[ræ]dicatur genitrix dei & domini nostri Iesu Christi. quo quidem titulo: omnem supereminenter excellit aliâ creaturam. 19 Porrò post supersanctæ virginis memoriam subnectitur beatorum apostolorum commemoratio. Et < Matt. 26> meritò quidem quoniam ipsi tradiderunt nobis ritum ac formam offerendi hoc sacrificium: vt à Christo mandatu[m] acceperunt. Ipsi itidè huius sacrificij testes fueru[n]t idonei: qui in vltima coena qua Christo ipsum in salute[m] mudi instituit præsètes, primi hoc sacrificio sunt vbi. Insuper ipsi à Christo tunc sacerdotes ordinati, potestate[m] acceperu[n]t sup corpus Christi veru[m] co[n]secrandu[m] & dispésandum, & super corp[us] Christi mysticu[m], ad eandè aliis ordinadis potestate[m] co[m]munica[n]dú. Ipsi deniq[ue]; fueru[n]t testes p[ræ]cipui, passio[n]is Christi &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0746.png
Transcription: ATR-1
EXO. 105 & resurrectionis eius atque ascensionis: quorum hoc sacriscium est memoriale præcipuum. Tertio verò loco, sanctorum martyrum celebratur memoria: quia pro ob- lata semel salutari & singulari hostia semetipsos obtulerunt viuentem hostiam, deo placentem & acceptabilem, qui etiam (quemadmodum & apostoli) testes fuerunt nostræ fidei, & sanguinis sui effusione eam approbarunt atque corroborarunt. Martyr enim Grece: testis est Latinè, & martyrium, testimonium. At verò patriarcharum & p- phetarum veteris testamenti, hic non frequetatur memoria, quia quamuis fide & devotione in spiritu sacrificium hoc cognoverunt, & spiritualiter ipso participarut: sub sacramentali tamen specie nunquam ipso vsi sunt, quoniam loge post eorum tempora noscitur ipsum fuisse institutu[m]. Sed neque sanctorum confessoru[m] qui coruscante luce eu[m] gelica sanctitate & virtutibus mirifice emicuerunt, hic inseruntur nomina, quoniam canon ipse præsertim quatu[m] ad hanc partem prius fuit (vt aiunt) æditus, quam memoriam confessorum celebraret ecclesia. Siquidem omnes fere sancti qui commemorantur in canone, præcesserunt sanctum Syluestrum papam, præter sanctos Ioannem & Paulum. Marcellinum & Petrum, qui paulò post illi successerunt. Ecclesia verò post tempus Syluestri coepit sanctorum confessorum memoriam primum venerari: quòd prius debacchata semper fuerit in ecclesiam & desæuierit tyrannorum rabies ac crudelitas, sanctorum martyru[m] turbam & numerum copiose multiplicans. In cuius rei argumentum, sedes episcopales quæ secundum beati Petri dispositionem sunt in singulis ciuitatibus antiquitus constitutæ, non in memoriam confessorum, sed apostolorum & martyrum & præsertim gloriosæ virginis deiparæ, fideleu[m] consecrauit deuotio. 20 Deinceps exprimuntur duodecim apostoloru[m] nomina (quos elegit dominus: vndecim quidem, in terra co- sistens & ante suam passionem. Paulum verò duodecimu[m]: post ascensionem & iam sedens ad dexteram patris) scilicet Petri qui fuit princeps & summus apostoloru[m]: cui traditæ sunt claues regni cæloru[m]. Pauli, qui vas electionis à domino dictus est & de cælo vocatus, vt portet nomen eius coram regibus & gentibus & filiis Israel. Andreæ, qui primus < Matth. 10 Act. 9 Matth. 16 Act. 9 Ioan. 1 Act. 12 Ioan. 13 Ioan. 19 Ioan. 20 Gala. 1 Ioan. 14>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0747.png
Transcription: ATR-1
CANO. primus apostolorum vocatus à domino, etiam germanum suum Petrum Christo adduxit, illi demu[m] in crucis passione socius. Iacobi maioris, qui prius altero Iacobo ad apostolatum ascitus creditur: & inter apostolos primum martyrij lauream consecutus est. Ioannis, dilecti domini discipuli: qui super pectus eius in coena recubuit & cruci astans virginem matrem sibi commendatam accepit in suam. Thomæ. qui prius de Christi resurrectione dubius cum clauorum locis digitos inferens, & manum lateri domini immittens credidit: omne dubitationis & infidelitatis vulnus à nobis amouit. Iacobi minoris. qui frater domini dictus est, & Hierosolymitanam ecclesiam episcopali authoritate rexit. Philippi. qui patrem sibi ostendi obnixius expectens: inseparabilem filij in patre immansionem sibi reserari obtinuit. Bartholomei. qui inter apostolos solus fuisse nobilis perhibetur: & teste beato dionysio, divinæ ac mysticæ theologiæ sacrameta sublimiter agnouit. < Matt. 9> Matthæi. qui de theloneo vocatus à domino: ex publicano factus est apostolus & euangelista, spiritualiumque talentorum prouidus distributor, Simonis. qui frater erat Iacobi minoris: dictus Chananeus & zelo Christianæ religionis. < Ioann. 2> Quippe chana, zelus interpretatur. Vel ad differentiam Simonis Petri. aut à Chana vico regiôis Galileæ in qua dominus vinum in aquam primo mutauit ita nominatus. < Iudæ 1.> Thadei. qui & Iudas dictus est, etiam Iacobi minoris frater: & contra veritatis corruptores breuem epistolâ acerrime scripsit. 21 Postea subiunguntur duodecim martyrum nomina: qui circa principium nascentis ecclesiæ sanguinem suum pro Christo fuderunt, scilicet Lini papæ & martyris: qui primus post Petrum apostolicam sedem moderatus est, eundemque agone martyrij imitatus. Cleti: qui Lino in summo pontificatu successit: itidem & martyrij nuncupatione. Clementis: qui Petri discipulus: post Cletum ecclesiam catholicam rexit demersusque demùm mari: super astra subuectus est. Sixti. papæ & martyris: qui hymnum trisagium, sanctus, sanctus, sanctus dominus deus sabaoth: in missæ officio co[n]stituit decatari. Corneli[us] papæ ac martyris, successoris B. Fabiani: qui etia[m] glorioso martyrio hui vite cursu[m] co[n]summauit. Cypriani episcopi. Cartaginensis cuius.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0748.png
Transcription: ATR-1
EXO. 107 cuius tanta fuisse traditur constantia vt lata suæ condéna- tionis sententia, publicè gratias egerit deo in consistorio tyranni. Laurentij ecclesiæ Romanæ archidiaconi qui per signu[m] crucis cæcos illuminauit, & thesauros ecclesiæ pau peribus distribuit. Chrysogoni, cuius tanta fides atque a- nimi virtus enituit: vt gaudens & lætus spōte mortis sub- iecit supplicium Ioannis & Pauli, qui imperialis aulæ do mestici, se Christianos esse palam confessi sunt, & egenis sua bona erogates Iulianum apostatam eluserunt. Cosme & Damiani, qui arte medica clarissimi: à verò medico ad sanandos animarum morbos vocati sunt, & exuta morta- litatis toga ei perpetuo sociantur. Si quis autem prædicto rum sanctoru[m] agones & dura pro Christo certamina exa- ctius dinoscere velit: cuiusque ipsorum vitam, historiam- que peculiarem perquirat & lectitet. Quæ huic loco non erat integrè inserenda: vt fastidiosa prolixitas euitetur, & alia nostro instituto magis conducentia declarâdi maior detur oportunitas. Quòd si quispiam sciscitetur, cur isto rum potius qui supradicti sunt martyrum nomina & non aliorum, canoni sunt inserta: respondendum est quòd ad euitandam prolixitatem atque confusionem non expedie bat omnium martyrum nomina ibide[m] expresse poni. Ne- que certa aut euidens causa nobis constare potest: ob quâ prisci patres potius hos quàm alios quosuis expresserint, quamuis dubium esse nô debeat, id propter rationabilem aliquam causam factum esse: nos tamen latentem. Ali- quorum verò sententia est haudquaquam aspernanda, ca nonem ipsum speciali inspiratione ordinationeque diui- na ita vt legitur compositum esse. In cuius rei signum me morant, quòd aliqui patres quondam ex singulari quadu[m] reuerentia & deuotione quam ad certos sanctos habue- re, ipsorum nomina studuerunt inserere canoni: & quo- rundam prius oppositorum nomina submouere. Sed po- stridit inuenerunt sanctos quos apposuerant deletos: & priores literis aureis inscriptos. Quod dictum sit, ne quisquam suo arbitratu aut singulari affectu vnquam at- tètet, aut sanctos hic nominat os prætermittere: aut alios de nouo inserere, vt Vincentium, Nicolaum, Franciscum vel quosuis alios. Nam huiusmodi temeraria permutatio & circa re tam sacrâ præsumptio: iudiciu[m] dei nô effugeret. Refert
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0749.png
Transcription: ATR-1
CANO. 22 Refert itidem author operis illius quod rationale divinorum officiorum inscribitur, quòd Gregorius tertius hæc verba sequentia adiecit ad canonem, post nominationem particularem prædictorum sanctorum dicéda. Necnon & illorum sanctorum: quorum hodie solennitas in co[n]spectu tuo celebratur domine deus noster, in toto or be terrarum. Verùm quamuis illa secundum aliquaru[m] ecclesiarum consuetudinem proferatur in eo canonis loco, & illa pro more suæ ecclesiæ ibidem inserentes atque legentes: non sint improbandi, ab aliis tamen apud quos illa non increbuit consuetudo, neque dici debent neq[ue] inseri. Tum quoniam illorum lectio & adiectio ad canonem, non est ab vniuersali ecclesia recepta neque per vsum approbata, quæuis ea vnsus summorum pontificum adicienda censuerit. Tum quia eadem parique ratione alij ratione alij summi pontifices tèrare possent altarum nouarum particularum additionem ad canonem: & ita tâdem ipsius missæ cano ex cresceret in immensum, neque certis vnqua[m] metis contineretur. Tum etiam quia illorum verborum supradictorum sententia, sufficienter continetur in generali omnium sanctorum memoria, quæ post specialem omnium sanctorum commemorationem illico subnectitur, sub his verbis & omnium sanctorum tuorum. Qui enim omnium sanctorum facit memoriam, haud dubie & illoru[m] veneratur commemorationem, quorum eo die (quo sacerdos sacra facit) celebratur solennitas, quandoquidem hi, sanctorum omnium nuncupatione comprehenduntur & continentur. Quocirca illa particula, à Gregorio tertio (vt ferunt) adiecta, potius meo iudicio omittenda est: tanquam minus necessaria, & inducens deformitate[m] à comuni vsu ecclesiæ, in qua vniformitas eorum quæ ad dei cultum spectant & potissimum ad sanctissimum altaris sacrificium, vel maxime probanda est & tenenda. Postremùm sanctorum omnium ponitur inuocatio, & postulatur eorum suffragium, vt scilicet ipsorum meritis bonorumque operum antactorum contemplatione, & precib[us] quas assiduè pro nobis deo profundunt (quandoquidem de ipsis in vniuersum id locum habet, quod de sancto Hieremia in secundo Machabeorum libro scriptum legitur. Hic est fratrum amator, & populi dei Israel, hic est qui multum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0750.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 109 multum orat pro populo, & vniuersa ciuitate sancta dei) in omnibus & credendis & agendis diuinæ protectionis muniamur auxilio, contra omnium inimicorum & visibilium & inuisibilium machinationes ac fraudes. Nam si deus pro nobis: quis contra nos? < Rom. 8> Et si nos custodiat vt pu < Psal. 36> pillam oculi, atque sub vmbra alarum suarum nos protegat ad facie eorum qui nos affligunt: nemo certe nobis no < Psal. 43> cere poterit, sed cum propheta confidenter dicemus. In deo faciemus virtutem, & ipse ad nihilum deducet tribulantes nos. Hanc igitur oblationem seruitutis nostræ, sed et cunctæ familiæ tuæ quæsumus domine ut placatus accipias: diesq[ue] nostros in tuæ pace disponas, atque ab æterna damnatione nos eripi: et in electorum tuorum iubeas grege numerari. Per Christum dominum nostrum. Quam oblationem tu deus in omnibus quæsumus benedictam, ascriptam, ratam, rationabilem, acceptabilemq[ue] facere digneris: ut nobis corpus et sanguis fiat dilectissimi filij tui, domini nostri Iesu Christi. 2 In hac canonis particula petitur acceptatio sacrificij ad deo, diuinæ bonitatis ad nos condescensio, & ipsius oblationis perfectio atque co[n]summatio. Primum quidem hoc modo. Quoniam (inquit) sanctis tuis communicantes & eorum memoriam venerantes, hoc tibi sacrificium offerimus domine sancte pater: ideo suppliciter quæsumus, vt tu ipse placatus meritis & precibus gloriosæ dei genitricis, sanctoru[m] apostolorum, martyrum & omnium electorum tuorum: accipias & placide acceptes hanc oblatione[m] seruitutis nostræ, quam scilicet nos ministri facimus in vero cultu, soli deo debito, quin immò etiam hanc oblatione[m] cunctæ familiæ tuæ, totius scilicet ecclesiæ catholicæ, quæ tibi deuota famulatur & vota offert. Vnde quod hic dicitur seruitutis nostræ: pro clero positum censetur, qui huius oblationis ex ordinatione diuina est minister & peculiarem altari famulatum ministeriumq[ue]; pro suo quisque gradu
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0751.png
Transcription: ATR-1
CANO. 110 gradu impendit. Quòd verò subiungitur, sed & cuncte familiæ tuæ: pro populo latco adiectum traditur qui etia[m] voto & pia deuotione concurrit ad hanc oblatione, & de familia domini numeratur, cum etiam sit membrum & pars ecclesiæ. Petitur autem hic acceptum haberi nostrum sacrificium, non quidem ex parte ipsius secundum se considerati: < Matth. 17> quia sic illud deo displicere non potest. In eo siquidem offertur filius: de quo paterna vox cælitus in tonuit. Hic est filius meus dilectus in quo mihi complacuit ipsum audite. Sed postulatur acceptari sacrificium: quatenus offertur per ministros ecclesiæ. Nonnunquam enim id v[erò] su venit quòd oblatio de se grata & digna, non est accep ta deo: < Hierc. 11> quia eam ministri indigne contrectant & indebite offerunt, de quo dominus per Hieremiam prophetam conqueritur: dicens. Quid est q[ui] dilectus meus in domo mea facit scelera multa? n[on]núquid carnes sanctæ auferet à te malicias tuas: in quibus gloriata es? Quantum ad secundum: tria deinde bona postulantur à deo. Primum temporale: scilicet vt dies nostros & huius vitæ nostræ tempus in sua pace dignetur disponere, & illam nobis quam mundus dare non potest pacem concedere: per quam à procellis ac tempestatibus huius mundi sua prouida dispositione eruamur. Secundum, perpetui mali deuitatio: vt pote quòd nos ab æterna damnatione eripiat, quoniam ipse est qui habet claues mortis & inferni: qui solus à morte secunda nos potest liberare, quandoquidé vt ait propheta in psalmo: < Apoc. 1> domini, domini est exitus mortis. Tertium, perpetui boni adeptio: vt puta quòd in electorum suorum nos iubeat grege numerari, siue vt habet cæticum sanctorum Augustini & Ambrosij: vt æterna nos faciat cum sanctis suis in gloria numerari, quoniam ipse solus nos saluare potest. vt ait propheta in psalmo. Dominus noster: < Psal. 67> dominus saluos faciendi. Et alio in loco. Salus autem iustorum à domino. Et rursum. Domini est salus. Porrò in horum trium bonorum postulatione, profitetur ecclesia deum esse vniuersorum dominum: & in triplicem mundi machinam extendi supremum eius principatum. Per primum enim: profitetur ipsum esse dominum in terris, per secundum inferis. Per tertium verò: in cælis: & vbiq[ue] omnia ipsius nutu disponi. Quantum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0752.png
Transcription: ATR-1
EX PO. III 24 Quantu[m] verò ad tertium huius literæ canonis punctum, in quo petitur ipsius sacrifici complectio quantum ad conversionem materialis substantiæ panis & vini in corpus & sanguine Christi, quinque hic postulata exprimuntur, per totidem accusatiuos adiectiuos certo quoda[m] ordine digesta. Primum, quòd deus ipse dignetur hanc oblationem nostræ seruitutis & cunctæ suæ familiæ (terrenam < 1. Cor. 10> scilicet materiam panis & vini: in altari oblatam) facere in omnibus tam offerentibus quam iis pro quibus offertur, benedictam, vt per ipsam: benedictione spiritualiumque bonorum multiplicationem consequamur. Et merito quidem. Nam & panis est benedictionis, itidè & calix benedictionis: cuius communione & participatio[n]e, cælestis benedictio largiter in omnes profluit. Secundu[m], quòd dignetur eâdem oblationem facere ascriptam, vt per ipsam societati angelorum & sanctorum omniu[m] ascribamur: per quam nos hic communionem cum sanctis habemus. Et recte itidè id petimus. Na[m] in hac oblatione preciosus Christi sanguis continetur quo in libro vitæ & cum iustis scribuntur, qui ipsum digne percipiunt. Tertium, quòd sua dignatione velit deus hâc ipsam oblationem facere ratam, vt per ipsam ad finem vsque mundi permansuram, fixam & stabilem: ratum sit & firmum nostræ salutis promissum, scilicet, qui manducat meam carnem & bibit meum sanguinem: habet vitam æternam. Quartum, quod eam oblationem deus faciat rationabile, per quam rationabile fiat nostræ seruitutis obsequium & nosipsi rationabiles atque secundum rationem viuentes efficiamur, vt admonet beatus Petrus. Sicut modo geniti infantes: rationabiles, & < 1. Pet. 3> sine dolo lac concupiscite. Quintum, quòd eandem facere dignetur deus acceptabile, vt per ipsam deo acceptabiles placitiq[ue]; reddamur, qui per nosipsos illi iure displicemus. < Eccl. 35> Quod enim dicit Ecclesiasticus. Sacrificium iusti acptum est: & memoriam eius no[n] obliviscitur altissimus, potissimum in hoc sacrificio (quod omnium est dignissimum & sacratissimum) habere locum debet. Et si nosipsi qui offerimus, iusti non sumus: petimus tamen humiliter per hoc sacrificium iustitiæ, nostram tolli iniustitiam & non meritis nostris: sed huius oblationis virtute (quæ ipsa est iustitia) munera nostra à deo gratè acceptari. Hæc autem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0753.png
Transcription: ATR-1
EXO 113 omnipotentis dei, in cuius ditione cuncta sunt posita, & in cuius potestate est huiusmodi couersio substantiæ in sub- stantiam, sicut & rerum ex nihilo productio, quandoqui- dem eius potentiæ omnificacique virtuti subsunt omnia. Insuper verbum illud fiat mutationem signans & nouum quiddam efficiundum in sua ratione claudens: accommod- dum est huic loco ad explicandum ineffabilem illam trans- mutationem quæ in huiusce sacramenti consecratione sit. Qua quidé supernaturali mutatione, panis in veru[m] Chri- sti corpus per verborum sacrorum prolationem conuerti tur: & vinum in verum eius sanguinem, vt ante consecra- tionem: panis sit materialis & vinum sensibile, post conse- crationem verò non amplius panis & vinum: sed verum Christi sit corpus & verus sanguis. Hanc autem couersio- nem fieri: hoc verbo fiat aptè postulamus, quod aliquid necdum factum postea effici: & quod nodum exhibitum est deinde præstari insinuat. Qvipidie quàm pateretur: accepit panè in san- ctas ac venerabiles manus suas: & eleuatis ocu- lis in cælum, ad te deum patrem suum omnipo- tentem: tibi gratias agens benedixit ac fregit, deditq[ue] dis- cipulis suis dicens: Accipite & manducate ex hoc om- nes. Hoc est enim corpus meum. 26 Hic procedit sacerdos celebrans ad ipsius hostiæ oblatæ consecrationem: in qua commemoratur institutio huius sanctissimi sacramenti, à Christo primum facta. Et primo loco tempus illius institutionis hic innuitur: cum- dicit canon. Qui scilicet dilectissimus filius tuus, domine noster Iesus Christus, cuius in calce præcedentis particu- læ facta est mentio, pridie quàm pateretur, id est præcedé- te die quàm passionem & crucem pro nobis sustineret, sci licet decimaquarta luna, siue die primi mensis Nempe in eadem coena Christus primum manducauit agnu[m] pascha- lem cum discipulis suis secundum ritum Iudæoru[m]: & de- inde instituit hoc sacratissimum mysterium, per agnum il- lum typicum præsignatum, vt simul & veteri legi fine im- H poneret Matth. 5
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0754.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 575 buit, vt à pane materiali ad hûc panem vitæ & viuificum earum mentes erigeret. Neque id mirum cuiquam videa tur, quòd tam efficax & sacratus fuerit manu[m] Christi ad panem contactus, vt ex eo determinauerit ipsum in mate riam huius sacramenti, & vim quandam illi ad ipsum con tulerit. Nâ manibus illis sanctis arque venerandis lepro- sum contingens dominus: illico omnem ab illo lepræ im- mūdiciam depulit. < Matth. 8 Luc. 7 Luc. 4> Eisdem loculum tangens: mortu[m] ado- lescentem prctinus revocauit ad vitam. Denique easdem pro sua benignitate singulis languendum imponens, om- nem ab illis morbi molestiam effugauit quacunque deti- nerentur infirmitate, vt sacra euangelij narrat historia. Quis igitur diffitebitur: & sacro manuum suarum ad pa- nem contactui vim quandam singularem affuisse? At ve- ro cum panem nominat hic litera canonis: exprimit spe- cialem & propriam huius sacramenti materiam, congruè < Ioan. 6> quidem ad hoc à Christo delectam, tum quòd panem se in euangelio nuncupat: cum ait. Ego sum panis viius qui de cælo descendi. Et iterum. Ego sum panis vitæ, tum quia grano frumenti ex quo panis conficitur se compa- rat, cum inquit. Nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet. Et in huius sacramé ti figuram, dictum est de Iudæis à propheta in psalmo. Ci bauit eos ex adipe frumenti. 28 Tertio explicatur hic ipsius sanctæ institutionis < Ioan. 12 Psal. 80> modus, cum subiungit litera canonis quòd Christus eleua uerit oculos suos ad deum patrem omnipotentem, illique gratias agens panem benedixerit. In quibus quidem ver bis sublimitas præsentis mysterij & dignitas huius sacra- menti supra alia insinuatur: cù non legatur dominus hæc eadem fecisse in institutione alicuius aliorum sacramen- torum. Cæterùm quamuis nullus euangelistarum primam < Ioan. 12> huius sacramenti institutionem describentium expresse- rit idipsum, quòd Christus in illa oculos suos ad cælu ele uauerit, nô minus tamen id credi & verum haberi debet. < Ioan. 12> Nam multa tam de operib[us] quàm verbis domini præter- miserunt euangelistæ, vt Ioannes in vltimo sui euangelij < Ioan. 11> capite testatur: quæ tamen apostoli vel facto suppleuis- se, vel verbo expressisse leguntur. Insuper hoc ipsum H ij quod
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0755.png
Transcription: ATR-1
CANO. quod proponitur: facile ex alio euangeli loco potest co[m]probari. Ioannes enim suscitationem Lazari describens: Iesum oculos sursum leuasse asserit, atque dixisse. Pater gratias ago tibi quoniam audisti me. Si igitur tunc oculos subleuauit ad patrem: cum ad corpus emortuum animam Lazari reuocauit, valentiore iure, potioréque ratione & tunc oculos eleuauit in cælum: cum panem & vinu[m] in corpus & sanguinem proprium commutauit. At verò oculos in cælum eleuauit hic excellentissimum perficiendi: < Matth.11> sicut ipse apud Matthæu[m] testatur, omnia mihi tradita sunt à patre meo, tum vt nobis daret exemplum erigendi oculos nostros in principio actionum nostrarum, ad deu[m], bonorum omnium authorem ac datoré: dicendique cu[m] propheta. Ad te leuavi oculos meos: qui habitas in cælis. Similiter gratias hic egisse dicitur Christus deo patri, tum vt se gratum in patrem ostenderet de suscepto tanto dono: & tam excellenti gratia instituendi divino beneplacito adeo excellens & eximiu[m] sacramentum toti mundo salutare, < Psal.122> sicut & de aliis spiritualibus muneribus in euangelio legitur gratias egisse patri. Tum vt nobis exemplum præstaret: deo de collatis omnibus bonis indesinêter gratias agendi, < Ioan.6> quemadmodum edmonet beatus Paulus: scribens ad Ephesios. Gratias agentes semper pro omnibus: in nomine domini nostri Iesu Christi, deo patri. Demùm benedixit panem illum Christus: quia suæ benedictionis virtutem in eum transfudit, qua in sacratissimum suum corpus co[m]verteretur. Quemadmodum suæ benedictionis largitate & gratia quinque panes multiplicauit: vt satiatis quinque hominum milibus superfuerint duodecim co[m]phini fragmentorum. < Eph.5> Et in ipsius mundi creatione benedicens rebus a se conditis: eas vt secundum suam propagarentur speciem & perpetuam seruarent sui generis successionem, < Ioan.6> sanxit ac ordinauit. Demùm hoc loco exprimitur ipsius sacramenti in discipulos distributio: cum fregis se panem ipsum dicitur, & singulis suorum discipulorum distribuisse. Non quidem vt ipsum reverenter & cum veneratione intactum seruarent: sed in suum accommodaret vsum & esum, quod hisce significauit verbis, ad ipsos dictis, accipite & māducate ex hoc omnes. Iusuper tradidit illis quoties vellent ipsum sacramentum consecrandi potestatem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0756.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 117 testatem: cum addidit. Hoc facite in meam commemorationem, vt perpetuus maneret eius apud homines fructus & vsus. Rursum per huiusmodi distributionem à se facta discipulis suis: legem ipsis dedit hoc sacramentum fidelibus < Luc. 22> distribuendi in cibum viuificum, & salutem animaru[m], quod per ipsos & ipsorum successores sacerdotes studiosè obseruatum est, & ad finem vsque mundi sine consumptione ipsius aut imminutione per sanctam communioné hoc sanctum sacramentum dispensabitur. 29 Postremum sacratissima ponuntur verba quib[us] dominus noster in consecratione ipsius panis vsus est & omnes deinde id conscientes sacramentum vti debere instituit, scilicet, hoc est enim corpus meum. In quibus particula enim, connexiua est horum verborum ad sententiâ præcedentem. Pronomen verò hoc, ad intellectum demonstrat idipsum: quod in fine prolationis horum verborum sub speciebus ipsius panis remanentibus subsistit, vt pote verum Christi corpus: in quod panis ipse tunc ineffabiliter conuersus est. Nempe id firma fide cum ecclesia catholica indubitatoque tenendum est: quòd in exitu prolationis eorum verborum, & momento ipso (vt ita dixerim) eam claudente, desinit substantia panis, atque sub illius accidentariis dispositionibus iam vere & re ipsa cotinetur (modo tamen in perscrutabili atque inexplicabili) verum Christi corpus. Proinde cum dominus noster illa protulit verba: pronomen meum demonstrabit ipsum proferentem, atque ipsius pronunciantis corpus. Cum verò ab aliis proferuntur eadem verba: non ipsum monstrat proferentem id pronomen, sed Christum in cuius persona pronunciantur. N[on] enim refert ea verba neque referre debet sacerdos proferens ad seipsum, & suâ ipsius personam, sed ad solum Christum cuius vice & loco illa proloquitur. Et quoniam supradicta quinque verba ad formam pertinent consecrationis, non sunt quoquo pacto permutâda aut additione aut subtractione aut ordinis variatione, neque præcipiti ore aut confusè pronuncienda: sed cum summa attentione, reverentia & veneratione, integre distinctèque proferenda, quoniam illa sacerdos quasi ore Christi (vt ita dixerim) eloquitur, & illa loquens, Christi fungitur officio. Quocirca in illis rectè & H iii decen-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0757.png
Transcription: ATR-1
CANO. decenter enunciandis: summa adhibenda est cura & ani- maduersio. S imili modo posteaquam coenatum est accipiens & hunc præclarum calice in sanctas ac uenerabilis ma- nus suas, item tibi gratias agens: benedixit deditq; dis cipulis suis dicens. Accipite & bibite ex eo omnes. Hic est enim calix sanguinis mei, noui & æterni testamenti, mysterium fidei: qui pro multis effundetur in remissio- nem peccatorum. Hæc quotiescuque feceritis: in mei me- moriem facietis. 30 Hoc loco explicatur consecratio vini in sanguinem Christi eo ordine & modo quo à Christo facta est. Et pri- mum eius modus & tempus exprimitur cu[m] dicit litera, q[uæ] simili modo quo acceptum panem Christus sua benedi- ctione & consecratione conuertit in suum corpus, vt mo- do dictum est: accepit etiam calicem ad vinum consecrandum. Et id quidem postquam coenatum est ea scilicet coe- na qua agnum paschalem cum discipulis suis manducaue- rat. Post veteris enim legis cærimonias: noui testamenti ri tus erat instituendus. Hunc autem calicem dicens sacer- dos qui celebrat: non eum demonstrat calicem secundum numerus, quem manibus tenet, manifestu[m] est enim: Chri stum id vasculum idem numero, in manus sua non acce- pisse. Sed ad intellectum, demo[n]strat simile secundum spe- ciem, non quidem secundum speciem substantiæ aut figu- ræ, quia fortasse ex alia secundum speciem materia com- positus erat calix quem Christus accepit, aut alterius for mæ per artem inductæ quàm calix ille quem manibus te net sacerdos consecrans, sed similem quantum ad vsum & liquoris continentiam. Sicut enim in hoc calice quo sa- cerdos consecrationem vini perficit, continetur vinum a- qua mixtum: ita & in eo calice quem Christus accepit co- rinebatur vinum aquæ permixtum, vt vno animo sen- tiunt omnes. Quare nomine calicis non intelligendum est hic solum vas potiorum: sed id ipsum cum vino co[n]ten- to in eo. Vocatur autem huiusmodi calix quem Christus accepit
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0758.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 119 accepit, hoc loco præclarus: quasi præ alis clarus. quia nô figuralis fuit, aut vmbratilis aut typicus, vt veteris instru meti phiale & ciphi: sed archetypus, exemplaris, & ipsam continés veritatem. De quo certe calice Christi dicit pro- pheta in psalmo. Et calix meus inebrians: quàm præclarus est. Et ex eo psalmi loco facile credi potest id nomen ad- < Psal. 22.> iectiuum hic esse assumptum. Cæterùm acceptione illa ca- licis cum vino in sanctas ac venerabiles manus suas, Chri stus instituit vinum in materiam consecrationis sui sangui nis: dum ipsum vinum diuina sua virtute couertit in pro- < Psal. 103> prium sanguinem, & apostolis suis eorumque succesorib[us] vini sic per consecrationem conuertendi contulit potesta tem. Non enim contentus fuit proprium corpus dare no- bis in cibum: sub specie panis ad vsum eius conuenientis- < Psal. 103> simi. sed insuper ex immensitate suæ bonitatis etiam pro- prium sanguinem in potum nobis tradidit: sub specie vini < Ioan. 15> ad humanum potum congruentissimi. vt excellentissima animæ nutritio spiritualis: perfecta itidem corporis nutri- tione signaretur. Ad nutritionem enim perfectam corpo- ris, non solum pertinet cibus, sed & potus. Nullus autem potus dignior aut accomodatior humano corpori: quam < Psal. 103> vini moderate sumpti quemadmodum dicit psalmogra- < Ioan. 15> phus. Educas panem de terra, & vinum lætificet cor ho- minis. Ad hæc, cum Christus se vitem in euangelio voca- uerit: dicens discipulis suis. Ego sum vitis vera, & vos pal- mites. Et rursum. Ego sum vitis vera: & pater meus agri- < Psal. 103> cola est. rectè vinum ipsius vitis fructum delegit in mate- < Ioan. 15> riam huius sacratissimi mysterij: vt nos spirituali illo po- culo reficeret ac inebriaret. Reliqua verò deinde hic reci- tata, vt puta quòd Christus gratias agens patri benedixe- < Psal. 103> rit calicem, dederitque discipulis suis dicens, accipite & < Ioan. 15> bibite ex eo omnes: consimili ratione dicuntur, qua in consecratione panis paulo antè dicta sunt. 31 Deinde ponitur forma propria consecrationis ip- < Psal. 103> sius sanguinis, qua & Christ[us] vsus traditur, & tota post ip- < Ioan. 15> sum vtitur ecclesia. scilicet, hic est enim calix sanguinis < Psal. 103> mei. & cætera. Dicit enim Innocentius tertius. Credimus < Psal. 103> quod formam verborum sicut in canone reperitur: & < Ioan. 15> apostoli à Christo, & ab ipsis eorum receperunt successo- < Psal. 103> res. In qua quidem forma: pronomen hic, demonstrat per < H iiiij> intel-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0759.png
Transcription: ATR-1
CANO. intellectum calicem continentem preciosum Christi sanguinem in fine prolationis omnium verborum ad formâ pertinentium, sicut de consecratione panis paulo superius dictum est. Dicitur enim hic calix sanguinis, calix cōtines sanguinem, sicut calix aquæ: qui aquam intra se continet. Et rectè calix hic nominatur potius quàm aliud quippiâ continens: vt ciphus aut cyathus aut crather, vt intelligatur hic sanguis non solum ad potum spiritualé, sed ad memoriâ passionis Christi pertinere: in qua effusus est. Nomine siquidem calicis in scriptura frequenter amaritudo < Matt. 26> passionis signatur, vt in oratione Christi ad patrem. Pater si possibile est: transeat à me calix iste. Et alio in loco. Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum? Porrò in sequentibus verbis etiam ad formam consecrationis sanguinis pertinentibus: tres exprimuntur præcipui & insignes effectus ipsius sacrosancti sanguinis Christi. Primus quòd est sanguis noui & æterni testamenti. Non quidem, in collatione & comparatione ad vetus testamétum, quod per institutionem huius mysterij & passionem Christi fine accepit ac consummatum est, & nouum inchoatum illiusque loco superindictum, secundum illud Leuitici dictu. < Levi. 26> Nouis superuenientibus: vetera proiicietis, & secundum promissionem factam à domino per Hieremiam. Ecce dies veniunt dicit dominus, & feriam domui Iuda & domui Israel foedus nouum. Et merito sane sanguis Christi dicitur sanguis noui testamenti, quia effusione ipsius < Hiere. 13> & intercedente Christi morte nouum confirmatum est testamentum. quemadmodum vetus stabilitum fuerat per aspersionem sanguinis super volumen foederis & super populum, dicente Moyse. Hic est sanguis foederis quod pepigit dominus vobiscum: super cunctis sermonibus his. Et apostolus ad Hebræos scribens ait, vbi testamentum est: mors necesse est intercedat testatoris. Testamentum enim in mortuis confirmatum est: alioquin nondum valet dum viuit qui testatus est. Dicitur etiam idem, testamentum æternum: quia non est aliud testamentum illi successurum, sicut veteri successit nouum: sed ad finem vsque mundi perseueraturum est, quemadmodu[m] promisit dominus < Esaia. 55> per Esaiam. Feriam vobiscum pactum sempiternum. < Heb. 13> Et ad Hebræos scribens apostolus ait. Deus autem pacis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0760.png
Transcription: ATR-1
EXO. 121 pacis qui educit de mortuis pastorem magnum ouium in sanguine testaméti æterni dominum nostrum Iesum Christum. < Zacha. 9> Demùm Zacharias propheta de eodem ait. Tu quoque in sanguine testamenti tui. emisisti vinctos tuos de lacu in quo non est aqua. 32 Secundus effectus sanguinis Christi hic expressus est: mysterium fidei. Mysterium quidem Grecum nomen. idem signat quod secretum & occultum, neque passim omnibus obulum & patens. Tale autem fuit sacramentum redemptionis humanæ: per sanguinem Christi completum & perfectum: prius quidem sub figuris veteris testamenti absconditum: sed in morte & passione Christi patefactum, vbi sanguis eius effluxit: & scisso velo templi. abstrusa prius mysteria Christi, iam reuelata patuerunt. Etiam dicitur hoc admirabile sacramétum, mysterium fidei: quia totum id sola fide attingitur quod in hoc sacramento continetur. & sola fide comprehenditur: quicquid ad veritatem huius pertinet mysterij quantum ad conuertionem, continétiam, substantias & accidentia. vt quamuis in omnibus sacramentis necessaria sit fides: in hoc tamé tanto maior, solidior & firmior, quâ- to id quod proponitur magis captum fugit humanum, & altus supra sensum & rationem eminet. Tertio dicitur hoc sacramentum: mysterium fidei, quonia aliud ibi cernitur & aliud intelligitur. cernitur enim species vini: & creditur veritas sanguinis Christi. quam credere debemus & fide amplecti: non autem discutere audeamus, quoniam secretum domini est. Siquidem mysterium dicitur, quod sensibus tegitur occultum. sicut veritas sanguinis in sapore latet vini & specie. Calix ergo sanguinis est mysterium fidei: quia sub figura & sapore vini occultus creditur verus sanguis Christi. Est itidem mysterium fidei: quia quod fides credit, intus est occultum & specie vini oblectum. 33 Demùm certia efficatia preciosi sanguinis Christi est remissio peccatoru[m] nostroru[m]: significaturq; per subsequetia verba. qui pro nobis & p multis effu[n]detur in remissione peccatoru[m]. Pro vobis inqua[m] apostolis & discipulis quos hisce verbis alloquebatur. & pro multis scilicet Iudæis & gétibus, per discipulos suos ad fidem co[n]vertendis. quæadmodu[m] etia[m] Esaias ait. Ipse peccata multoru[m] tulit: & pro trāsgressorib[us] orauit. Et apostol[us] ad Hebr. scribés inquit. Christus < Esai 253 Hebra. 9>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0761.png
Transcription: ATR-1
CANO. Christus semel oblatus est ad multoru[m] exhaurienda petu[m]. Multorum dixit: non omnium. Quia quamuls pro omnib[us] sit effusus sanguis Christi quantum ad sufficientiam: no[n] tamen quantum ad efficaciam. Sufficiens est enim tollere omnia peccata, vbi non inuenit obstaculum contrariæ voluntatis. Efficit autem salutem in solis electis, quandoquidem hi duntaxat consequuntur remissionis gratiam, & æternæ hæreditatis gloriam. At verò verbum illud effundetur, non ad tempus nunc futurum referendum est, sed ad illud quod in hora institutionis huius sacramenti fuit futurum, cum nondum effusus fuit sanguis Christi sed postridie effundendus. Proseruntur enim ea verba in persona Christi, & pro tempore illo quo Christus primum instituit hoc sacrum mysteriorum. Quo etiam modo oracula prophetaru[m] denunciantia id futurum quod iam olim completum est, nunc itidem verissima sunt, vt ecce virgo concipiet & pariet silium, quoniam semper referenda sunt ad tempus in quo primum prolata sunt, & pro illo semper sunt vera. Demùm quòd in remissionem peccatorum nostrorum effundendus fuit sanguis ille Christi preciosus, sub velamine occulto & vmbra figurali significatum est in Leuitico, vbi dominus dixisse legitur. Anima carnis in sanguine est, & ego dedi illum vobis vt super altare in eo expietis pro animabus vestris, & sanguis, pro animæ piaculo sit. Sanè vita spiritualis ipsius hominis (qui nomine carnis plerunque in scriptura signatur) in sanguine Christi est. Et deus pater dedit nobis illum sanguinem in altari crucis effusum vt in illo expiemus animas nostras ipseque sanguis Christi sit pro piaculo siue purgatione animarum nostrarum, vt dicit ibidem glosa. Ecce quomodo sanguis hircorum & vitulorum in multiformi hostia veteris testamenti effus[us], signauit quodam typo sacratissimum Christi sanguinem, pro nobis in remissionem peccatorum effusum. Quod & Paulus ad Hebræos scribens, confirmat dicens. Omnia ne in sanguine secundum legem mundantur, & sine sanguinis effusione non sit remissio. Ioannes itidem in Apocalypsi idipium testatur, cum ait quòd Christus dilexit nos: & lauit nos à peccatis nostris in sanguine suo. Porrò sequentia verba Christi hæc quotienscunque feceritis in mei memoriam facietis, non sunt de integritate & substan- tia
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0762.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 123 tia formæ consecrationis vini: vt nonnulli autumarunt, quia ipsa non magis concernunt consecrationem & sumptionem sanguinis: quam corporis Christi, cum vtrumque corporis scilicet & sanguinis sui tam consecratione quam perceptionem æque præceperit fieri Christus in sui memoriam, & vtrumque demonstretur per pronomen plurale hæc. Quòd si de sola sanguinis consecratione sumptione que voluisset facere sermonem: pronomine singulari suis set vsus. Si ergo illa verba pertinerent ad formam consecrationis sanguinis: pari ratione attinerent & ad consecrationem corporis Christi. Et ita sub hostia panis non esset verum corpus Christi ante prolationem illorum verborum: eo quòd necdum tota forma consecrationis panis esset pronunciata. Quare cum ante eorum verborum prolationem ex more ecclesiastico ipsa hostia per sacerdotis elevationem ostenditur populo, ille adoraret hostiam non consecratam, quod est impium & absurdum. Præterea, per illa verba (vt vnanimis est omnium sententia) Christus tulit apostolis consecrandi potestatem: & eos insigniuit ordine sacerdotali. Collatio autem potestatis consecrandi: non sit per verba ad consecrationem pertinentia, eo quòd verba consecrationis concernunt materiam ipsius: & id ipsum in quod tendit ac desinit consecratio. Verba verò per quæ confertur potestas consecrandi: concernunt eum cui confertur ea facultas, & potestatem quæ illi traditur. Non sunt igitur illa verba de quibus hic agitatur sermo, ad consecrationis formam spectantia: quare neque continuo spiritu cum verbis præcedentibus proferenda. Sed illis integrè prolatis, sub silêtio facienda est sanguis Christi per genuum flexionem à sacerdote adoratio: deinde ipsius ad populum ostensio, & in ipsa eleuatione calicis partim cum in altum erigitur & partim cum demittitur: hæc postrema verba sunt pronuncianda. Quæ quidem eâ prætendunt sententiâ, quotiescunque apostoli & sacerdotes illoru[m] successores fecerint t[ame]n corporis quâ sanguinis Christi co[n]secratione & sumptione: illa facturi sunt in illius memoriâ, quâdoquidè vtru[m]q[ue]; illoru[m] iussit Christ[us] in sui co[m]memoratione fieri. Sanè vna causa institutionis hui[us] dignissimi sacraméti in ecclesia milita te fult: vt ipsum esset signu[m] memoriale & repræsentatiu[m] ipsius summi sacrificij quod Chri-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0763.png
Transcription: ATR-1
CANO. 124 Christus obtulit in cruce, in qua sustinuit mortem in cor- pore & sanguinem suum fudit in precium redemptionis nostræ. Et quemadmodum canit ecclesia: in hoc augustissi mo mysterio recolitur memoria passionis eius. Idcirco ad repræsentandam distincti passionem Christi: immolatione huius sacrificij sanguis separatim in calice consecratur quia in ipsa passione Christi sanguis eius fuit à corpore separatus. Et propter hoc in canone potius ad consecrationem sanguinis quàm corporis additur ea particula. Hæc quotienscunque feceritis: in mei memoriam facietis, licet ad vtrumque referatur, quia expressior est repræsentatio & significatio passionis Christi per sanguinem: quàm per corpus. Nempe corpus esse potest sine passione: sanguis autem separari non potest à corpore sine ipsius vulneratione. Quòd aute[m] ipsa sumptio corporis & sanguinis Christi etiam sit in memoriam passionis eius: ostendit apertè beatus Paulus ita scribens ad Corinthios. Quotienscunque manducabitis panem hunc & calicem bibetis: mortem domini annunciabitis donec veniat. Quod tantundem valet atque si diceret. Repræsentabitis passionem domini & mortem: quoad venerit ad iudicium in consummatione seculi. Nam iuge est istud sacrificium, & ante mundi finem non desinet, vt his verbis superioribus attestatur Paulus. V N de [mercur]i memores domine nos serui tui: sed et plebs tua sancta, eiusdem filij tui, domini dei nostri: tam beatæ passionis, necnon et ab inferis resurrectionis, sed et in cælos gloriosæ ascensionis: offerimus præclaræ maiestati tuæ de tuis donis ac datis hostiam puram, hostiam sanctam, hostiam immaculatam: panem sanctum uitæ æternæ, et calicem salutis perpetuæ. Supra quæ propitio ac sereno uultu respicere digneris, et accepta habere: sicuti accepta habere dignatus es munera pueri tui iusti Abel, et sacrificium patriarchæ nostri Abrahæ, et quod tibi obtulit summus sacerdos tuus Melchisedech: sanctum sacrificium, immaculatam hostiam. IN
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0764.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 131 31 In hac parte canonis proponitur consecratorum munerum in memoriam Christi ad deum patrem oblatio: quâ ita facit sacerdos celebrans. O clementissime pater & domine ex quo Christus filius tuus voluit vt hæc in sui memoriam saceremus, & quoniam hæc ipsa in sui commemorationem fieri instituit: nos serui tui sacerdotes & presbyteri, qui nostrorum ordinum mynisteria ad hæc offerenda < Es. 62.> sacrifica accepimus, quemadmodum ait Esaias. Vos autem sacerdotes dei vocabimini: ministri dei nostri, sed & plebs tua sancta, tota scilicet vniversitas populi Christiani, sanguine Christi abluta & baptismo sanctificata, memores eiusdem filij tui Iesu Christi, qui & noster est dominus & de. Dominus quidem: quia nos tanquam seruos regit, & singulari prouidentia curat ac gubernat. Deus verò quia nosip sos ex nihilo productos ad suæ maiestatis cultum speciali gratia vocauit, suorumque sacramentorum participes effecit. Memores itidem passionis filij tui (quam hæc repræsentant mysteria) tâ beatæ atque salutaris, vt quæ æternæ beatitudinis aditum nobis deuicta morte referarit, necnon & resurrectionis eius ab inferis: ad quos triduano illo suæ mortis spacio Christus descendit vt sanctos patres ibidem detentos liberaret. Denique nos etiam memores gloriosæ ascensionis eius in cælos, quæ in glorificato & immortali corpore super omnes cælos facta est: vt sicut à summo cælo fuerat egressio eius, ita occursus eius fuerit vsque ad summum eius. Nominantur autem potius hic ista tria Christi opera, passio, resurrectio, ascensio: quam alia in dispensatione carnis assumptæ ab eo facta, quoniam plus cæteris faciunt ad complementum redemptionis & glorificationis humanæ. Passio nanque Christi: precium nostræ redemptionis exoluit, & mortem destruxit. < Psal. 18. 1. Cor. 15.> Resurrectio eiusdem perditam reparauit vitam, nobisque resurgendi spem & fiduciam suggessit. Si enim Christus resurrexit à mortuis (inquit apostolus) & nos resurgemus. Ascensio verò in cælum, paradisi patefecit introitum quantum ad eius ingressum: & nobis eundem ingrediendi viam monstrauit. Ascendit enim (vt ait propheta) pandens iter ante eos. < Michea.> Itaque passio Christi, principium est nostræ reparationis, resurrectionis: medium, ascensio verò, finis & meta. Tantorum igitur & tam sublimium operum Christi memores nos serui tut sed
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0765.png
Transcription: ATR-1
CANO. 176 sed & plebs tua sancta: offerimus simul quidem, non tam e[st] eodem modo. Nos enim sacerdotes offerimus in ministe- rio & opere: sed & plebs tua sancta, voto duntaxat & deuo tione. Sacerdotes namque soli consecrant & soli offerunt: vt personæ publicæ pro salute totius ecclesiæ. Alij autem offerre dicuntur. quia desiderant & precantur deum, vt sa cerdotis oblatio accepta habeatur, & salus quæ petitur fi- delibus indulgeatur. Offerimus autem non quidem homi- nibus aut sanctis, sed præclaræ maiestati tuæ, eximieque tuæ diuinitati, immensa claritudine omnibus supereminen- ti, cui soli hæc debetur oblatio: quoniam omnia nobis ex ea bona profluunt. Idcirco non ex iis quæ nostra sunt, aut à nobis ipsis profecta offerimus: sed de tuis donis ac datis, de bonis scilicet illis cum temporali bus tum spiritualibus quæ largiter & abundè nobis com[m]unicasti, quandoquidem vt ait Iacobus, omne datum optimum & omne donu[m] per- fectum: de sursum est descendens à patre luminum. 36 Inter alia autem data quod optimum est & præstan- tissimum (vt tuam decet venerandam maiestatem) tibi nuc domine sanctæ pater offerimus, Hanc scilicet salutarem ho stiam: quam quinque præclaris titulis hic præsertim hono ramus. Primo eam nuncupantes puram: quia puritatis om nis & mundiciæ fons est, nihilque iniquitatum in eam in- currit, insuper & nosipsos efficacia suæ virtutis mirificè pu risicat. Secundo sanctam: quia omni gratia & sanctitate est plenissima, cum in ea contineatur sanctus sanctorum: de quo dictum est ad sacrosanctam virginem. Et quod nasce tur ex te sanctum: vocabitur filius dei, præterea nobis suæ sanctimoniæ participationem largiter indulget: omnesque sanctificat. Tertio immaculatam quoniam nulla peccati contagione est contaminata, cum eum ipsum contineat de quo dicit propheta, quod peccatum non fecit: nec inuent[ur] < Luc. 1.> est dolus in ore eius, omnem etiam à nobis tollit peccati maculam: est enim agnus dei qui tollit peccata mundi. Et certè hæc immaculatissima Christi syncæritas & à peccato immunitas: congruenter nobis per candorem hostiæ sen- sibilem & oculis conspicuum à sanctis patribus est signifi- cata, sicut per formam eiusdem sphæricam: ipsius æterni- tas principio sineque carens convenienter est indicata, vt hostia candida pariter & rotunda: Christi humanitate præ- dice
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0766.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 127 dicet peccati nesciam, pariter & diuinitatem æternam. Quarto eandem appellamus hostiam, panem sanctum vitæ æternæ, non quidem panem materialem & corporalem vt fuit ante consecrationem, sed panem spiritualem: & cibum conferentem dignè manducantibus vitam æternâ, de < Ioan. 6.> quo summa veritas ait in euangelio. Pater meus dat pané de cælo verum. Panis enim verus est qui de cælo descendit & dat vitam mundo. Et rursum, si quis manducauerit ex hoc pane: viuet in æternum. Quinto calicé salutis perpetuæ: cuius haustu salus perpetua datur hominibus, vt ipsemet tantorum author munerum in euangelio testatur di cens. Qui manducat meam carnem & bibit meum sanguinem: in me manet & ego in illo. Ipse autem: salus est perpetua. Et rursum. Qui manducat meam carnem & bibit meu[m] sanguinem, habet vitam æternam. Superuacuum autem ferè id existimabitur & id lectores admonere calicem hic nô tam pro ipso continente vasculo sumi, quam pro precio Christi sanguine in eo post consecrationem contento: qui salutis perpetuæ gratiam dignè sumétibus elargitur, quoniam id loquendi genus quo continentis nomen pro re co[n]tenta sumitur: & apud sacram scripturam, & apud cæteros authores receptissimum est ac visitatissimum. 37 Cæterum cum tanta sit huius hostiæ dignitas & excellentia tanta puritas, tanta denique sanctitas: solicite animaduertere debent & attendere sacerdotes, qui panem hunc sanctum offerunt deo & calicem benedictionis: cum quanta conscientiæ puritate, præparatione mentis & cordis devotione debent ad hanc hostiam puram, & sanctam deo offerendam accedere. Ne si peccatis sordidi eam offerant: eorum habeatur oblatio quasi illius qui excerebrat < Esa. 69.> canem aut qui victimat filium in co[n]spectu patris. Ne itidè < Eccl. 34.> si ad eam accedant seipsos non probantes magis filium dei < Heb. 6> rursum crucifigant & ostentui habeant: quàm ipsum offerat in sacrificiu[m] beneplacitu[m] deo patri in reco[n]ciliatione[m] & propitiatione[m]. Ne denique hoc sacrificiu[m] p[ro] datu[m] est in remediu[m]: ob suâ & irreuerentiam & irreligiousitate[m] vertatur ipsis in interitu[m] & animæ exitium. Meminisse sanè debent Nadab & Abiul filios Aaron sacerdotali officio insignitos, quia ignem alienum arreptis thuribulis obtulerunt domino, repentina vltione percussos occubuisse. Necno[m] & Osa, quia
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0767.png
Transcription: ATR-1
CANO. Leui.10 quia manus suas cum temeritate iniecit arcæ: subito etiam 2. Reg.6. vindice dei ira periisse. Nonne Bethsamitæ videntes arcæ 1. Reg.6. domini cum minori quàm decuit reverentia: à domino gra uiter puniti leguntur? Nonne qui intrauerat ad regales nuptias non tamen indutus veste nuptiali: iussus est proii- ci in tenebras exteriores? Certè hæc omnia scripta sunt ad Mat.22. correctionem nostram: vt cautiores in tanto versemur al- taris officio, & quanta decet veneratione pro viribus ip- sum exerceamus. Ne similes ipsi Aman insolentissimo cu[m] Hester.7. putamus nos vocari ad regis & regine conuiuium in signu[m] amoris & beniuelentiæ: ob indignitatem nostram depute- 1. Reg.4. mur ad suspendium gehennæ, & æternæ damnationis pa- tibulo adiudicemur. Ne etiam persimiles filiis Heli cum indigne sancta tractamus & sacerdotio fungimur: hostili cadamus gladio. Ne denique de eorum simus numero de 1. Cor.11. quibus dicit Paulus, quòd quicunque manducauerit panè hunc & calicem domini biberit indignè: reus erit corporis & sanguinis domini, & insuper iudicium sibi manducat & bibit. Quòd si in veteri lege leprosus & immundus conta- gia immundiciæ, hunc domino sanctificatum panem & ca- licem sumere. 38 Deinceps in litera canonis ponitur petitio acceptatio Hiere.31 nis oblatorum: qua sacerdos celebrans exposcit ea quæ of feruntur, grata & accepta haberi à deo patre, hoc modo. Supra quæ (inquit) dona & data tibi in hoc sacrificio obla- ta corpus scilicet & sanguinem Christi filij tui, panem san- ctum vitæ æternæ & calicem salutis perpetuæ: è clemen- tissime pater respicere digneris de cælo, proprio vultu at- que placabili per facilitatem dimissionis peccatorum, id nobis præstans quod per prophetam tuum es pollicitus: cu[m] dixisti. Propitiabor iniquitati eorum: & peccati eorum no[n] memorabor amplius. Vultu item sereno, benignoque & Plal.66. placido: qui & iram tuam mitigatam indicet, & tuâ in nos mansuetudinem. Quem propheta super nos illuminari pe- tiuit: cum ait. Illuminet vultum suum super nos: & miserea tur nostri. Quem etiam in benedictione filiis Israel impar- tienda: Aaron sacerdos imprecatus est ad nos conuerti de- Nam.6. bere, præcepto domini dicentis illi. Sic benedicitis filiis Is- rael
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0768.png
Transcription: ATR-1
EXO. 129 ræl. Benedicat tibi dominus: & custodiat te. Ostendat de faciem suam ubi: & misereatur tui. Conuertat dominus vultum suum ad te: & det tibi pacem. Digneris etiam sancte pater hæc ipsa quæ offerimus accepta & grata habere, non solum ratione oblati sacrificij quod tuæ maiestati displicere non potest: sed etiam ex nobis offerentibus & ratione nostri habita qui offerimus, talésque nos offerentes facito side & devotione, quales fuerunt olim Abel, Abraham & Melchisedech, qui deo primùm placuerunt inno centia, obediètia & sanctimonia: idcirco gratas illi hostias & acceptas obtulere. Respexit enim deus prius ad Abel: & postea ad munera eius, quia non offerens placuit ille: ex oblato: sed munus ex offerente. Nos autem propria virtu- te diffisi & nostrorum conscij peccatorum: petimus ediuer so vt offerentes placeamus ex oblato, atque hostiam hanc merito acceptabilem offerentes, per eam nos acceptos fieri postulamus: quam nequaquam ubi deo patri acceptam esse dubitamus. 39 L'orrò triu hic proponuntur exempla sacrificiorum ante legem datam oblatorum quę deo accepta fuisse legu- tur, & ad quorum similitudinem petimus nostra etiam sacrificia accepta haberi. Primo sacrificium Abel qui obtulit domino de primogenitis & adipibus gregis sui: ad quæ dominus respexisse perhibetur. Dicitur autè hic ipse Abel pueri domini: ob innocentiam & vitæ puritate, no autè ob ætatem aut ignorantiam coru quę sciri debent reprehensioni obnoxiam, qualem pueritiam improbat aposiolus cu[m] scribit ad Corin. Nolite pueri effici sensu & intellectu: sed malitia paruuli estore, sensu autem perfecti. Na vt ait pro- pheta. Puer centum annorum morietur: & peccator centu[m] annorum maledictus erit. Secudum prioré verò pueri ac- ceptionem: dominus noster apud prophetam puer dicitur, cum ait. Ecce puer meus electo quem elegi: posui super eu[m] spiritum meum. Et discipuli in euangelio vocantur pueri à domino cum ait ad eos. Pueri nunquid pulmentarium habetis? Et in psalm. Laudate pueri dominum laudate nomen domini. Dicitur etiam hic Abel iustus: quoniam id elogiu[m] illi à domino nostro in euangelio est ascriptum, cum ait ad Iudæos. Vt veniat super vos omnis sanguis iustus, qui effusus est à sanguine Abel iusti, vsque ad sanguinem Za- I charia
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0769.png
Transcription: ATR-1
CANO. 130 chariz filij Barachiæ: quem occidistis inter templum & altare. <Gen. 22> Secundo ponitur hic exemplu sacrificij Abrahæ: qui secundum præceptum domini obtulit filium suum primum genitum Isaac. Propter quam singularem obediendi promptitudinem dictum est ei à domino. Per memetipsum intuitaui dicit dominus, quia fecisti hanc rem & non pepercisti vnigenito tuo propter me: benedicens benedicam te. Dicitur autem hoc loco Abraham patriarcha noster, quia nô tam Israeliticæ plebis quàm totius populi Christiani pater est, illius per carnem: istius autem per fidem. Vnde etiam illi dictum est à domino. Non vocaberis vltra Abram, sed Abraham: quia patrem multarum gentium te constitui. <Ge. 17 O. 4> Tertio affertur hic exemplum sacrificij Melchisedech: qui venit in occursum Abrahæ reuertenti de cêde quatuor regum, protulitque panem & vinum: gratias agens deo de victoria quam Abrahæ contulerat. Dicitur autem hic sumus sacerdos dei (quod & Genesis de eo expressit dicens, erat enim sacerdos dei altissimi) nô solum quia deo in cultu sacerdotij ministrabat: sed etiam quia Christum typicè repræsentabat. Vt enim dicit Augustin. Melchisedech qui interpretatur rex iustitiæ & dicitur rex pacis, Christum significat: per quem reconciliati sumus & qui in fine seculi iuste iudicaturus est. Denique vocat hic litera canonis sacrificium ipsius Melchisedech, sanctum sacrificium & hostiam immaculatam, non quidem quantum ad se & absolu te: sed collatione facta ad sacrificium noui testamenti quod significabat, & cuius expressior erat figura quàm exteræ oblationes, & idcirco nostri sacrificij conditiones illi attribuuntur tanquam imagini. Sanè hoc nostrum sacrificium sanctum est: propter plenitudinem gratiæ & virtutum copiam, <Isa. 3.> quæ in eo continentur. Non enim dedit deus Christo spiritum ad mensuram. Est & immaculata hostia: quo ad innocentiam & peccati immunitatem: vt paulò ante di- ctum est. 40 Quòd si quis percontetur: cur patius horum trium patrum, Abol, Abraham, Melchisedech sacrificia commemorantur, quàm aliorum: de quibus tamen habetur etiam testimonium, <Gen. 4.> quòd ipsorum sacrificia placuerint deo. Adhibenda est responsio: id ipsum eam ob causam fieri, quia sicut eorum sacrificia typi fuerunt & figuræ nostri sacrificij: ita
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0770.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 131 ita & patres ipsi fuere figura Christi. Nempe Abel innocens & iustus: à fratre suo per inuidiam interfecto est, per quod signatur Christus: qui à fratrib[us] suis Iudæis inuidia obexcatis, in mortem est traditus. < Apoc. 13.> Propter quod dicit Ioannes in Apocalypsi: quòd agnus scilicet Christus ab origine mudi occisus est, in suis quidem membris vtpote in Abel: in cuius occisione præfiguratus est. Abel item pastor fuit oulum. Et Christus pastor est bonus, qui posuit animâ suâ pro ouibus suis. Sed & Abraham figura fuit Christ in magna sua obedientia: qua paratus fuit offerre propriam suâ substantiam in filio suo vngenito. Ita & Christus obedie[n]s fuit patri: tradendo seipsum in mortem ad voluntatem & beneplacitum patris Abrahâ item patriarcha fuit & princeps patrum fidelium: ipsius fidem & opera imitantium, qui & ideò dicuntur filij Abrahæ. Ita & Christus pater est omnium Christianorum: in quo omnes renascuntur, filiique dei per adoptionem & gratiam efficiuntur. Demùm Melchisedech rex fuit & sacerdos: offerens panem & vinum. < Gen. 14.> Christus etiam à deo patre constitutus est rex super Sion montem sanctum eius. Ipse quoque sacerdos est in æternum secundum ordinem Melchisedech, quia panis & vini sanctissimum sacrificium instituit. < Psal. 2.> Rursum Melchisedech sine patre fuit sine matre sine genealogia: neque initium dierum neque finem vitæ habens, vt scribit Paul[us] ad Hebræos. < Heb. 7> Christus etiam sine patre fuit in terris: & secundum humanitatem, sine matre vero in cælis: & secundum diuinitatem, sine genealogia quoque secundum deitatem. Nam generationem eius quis enarrabit? < Es. 53.> Neque initium dierum habet Christus neque finem vitæ: nam deo patri coæternum est & manet in æternum. S Vpplies te rogamus omnipotens deus: iube hæc perferri per manus sancti angeli tui in sublime altare tuu[m] in conspectu diuinæ maiestatis tuæ, ut quotquot ex hac altaris participatione sacrosanctum filij tui corpus sanguinem sumpserimus: omni benedictione cælesti & gratia repleamur. Per eundem Christum dominum nostrum Amen. 1 ij Memen-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0771.png
Transcription: ATR-1
CANO. Memento etiam domine famulorum famularumq[ue] tuarum: qui nos præcesserunt cum signo fidei & dormiuit in somno pacis. N. &. N. Ipsi domine & omnibus in Christo quiescentibus: locum refrigerij, lucis & pacis ut indulgeas, deprecamur. Per eundem Christum dominum nostrum. Amen. 41 In hac parte canonis petit sacerdos celebrans diuinæ gratiæ & benedictionis participationem. Ad quam efficaciter consequendam, humilitatem nomine supplicantium obtendit: vt diuinam maiestatem ad exauditionem facilius inflectat. Non inquix ex nostra ò deus pater omnipotens te rogamus iustitia: quæ ante faciem tuam est tanqua[m] pannus menstruatæ, vt alt Esaias, sed soli innitentes humilitati per quam nihil de nobis præsumimus, sed tantummodo de sua misericordia: scientes quoniam deus humilibus dat gratiâ. Rogat auté sacerdos nomine totius ecclesiæ vt deus iubeat hæc, vota scilicet fideliu[m], precésq[ue]; & supplicationes suæ maiestati præsentari per officium sanctoru[m] angelorum (hic enim singulare nomen, sancti angeli tui pro plurali positum & significantiam habere pluralem: ab expositoribus censetur) qui sunt omnes administratorij spiritus: in ministerium missi propter eos qui hæreditatem capiunt salutis, qui etiam dicuntur deo nunciare nostras orationes: quemadmodum angelus Raphael ait ad Thobiâ seniore. Quando orabas cum lachrymis & tepeliebas mor tuos: ego obruli orationem tuam domino. Et id potissimum intelligendum est fieri in sacrificio altaris cui assistunt vt honorem & reverentiam exhibeant regi suo Christo, vt etiam vota, preces & pia desideria sacerdotis & totius populi deo offerant: secundum illud dictum Apocalyphis. Ascendit fumus aromatum in conspectu domini: de manu angeli. Quid autem fum[us] aromatum signat: nisi orationes sanctorum & piorum cordium: Potest & altera huic loco adaptari expositio: secundu[m] quâ sacerdos hic rogat q[uod] deus iubeat hæc, corp[us] scilicet & sanguine[m] filij sui in altari & præsentia: per ferri per ministeriu[m] angeloru[m] sublime altare suu[m] scilicet in cælu[m]: vbi sedes eius est & thro nus, per ferri inqua[m], non secundu[m] ipsam loci translationem quan-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0772.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 133 quandoquidem ibi nunc residet ad dexteram patris gloria & honore coronatus, sed secundum gratam acceptatione. Cum enim admittit princeps munera sibi dono data in suu[m] offerri conspectu: id argumento est quòd ea non auersatur, sed cum beniulentia complectitur, si qua na[m]que abominatur & execratur donaria: non ea sinit suo conspectui præsentari. Ita quatenus accepta sint hæc munera quæ offeruntur: petuntur ea perferri in conspectu diuinæ maiestatis summèque divinitatis, angelico ministerio. Nam si non patientur ex indignitate offerentis repulsam, sed admittantur diuino conspectui: omnino grata erunt. Petitur autem huiusmodi oblatio ita perferri in conspectu pateriæ maiestatis: vt quotquot de seruitute cleri aut voto populi ex ea altaris participatione communionéque sacrificij, sumpserint sacrosanctum filij dei corpus & sanguinem, aut secudum sacramenti sumptionem vt celebrantes sacerdotes, aut spiritualem perceptionem solum vt circumstans populus (qui etiam sumere dicitur spiritualiter ea diuina mysteria quæ tractantur in altari: quatenus fide ac deuotione in ea tendit suumque animum totum effundit in conspectu domini) repleatur omni cælesti benedictione & gratia: largitate scilicet & copia cælestium charismatu: donorum & virtutum. At verò id petit sacerdos celebrans non tuis neque ecclesiæ meritis indultum iri: sed per Christum dominum, quem semper audit pater: & qui exauditur pro sua reverentia. Quare considere debet sacerdos, quòd si suis exigentibus peccatis merito repellantur sua sacrificia à deo: per Christum tamen mediatorem dei & hominum illa habebuntur grata & accepta deo patri. 42 Deinde subiungitur in litera canonis pia commemoratio defunctorum: quos petit ipsa ecclesia etiam esse participes fructus huius sacrificij. In hac autem oratione mortuorum commendatoria, particula etiam connexiua est præsentis sententiæ ad proximè præcedentem, vt hic habeatur sensus. Non solum petimus è domine quòd nos viui cælesti benedictione & gratia repleamur, verumetia vt memoriam habeas defunctorum famuloru[m], famularu[m]que tuarum firmiter credamus hoc nostrum sacrificium no[n] solùm prodesse viuis: sed & defunctis ad relaxatione. Vnde Innocent.3.inquit. Orat pia mater ecclesia no[n] solu[m] pro vi- I iiij uis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0773.png
Transcription: ATR-1
CANO. uis, sed etiam pro defunctis, & eos sacræ oblationis intercessioni comendat, certissimè credens quòd sanguis ille preciosus qui pro multis effusus est in remissionem, peccatorum: non solum ad salutem viuentium, verumeriam ad absolutionem valeat mortuorum. Et vt magis ostenderet ecclesia fidem suam, qua tenet id nostrum sacrificium mortuis prodesse: statuit & decreuit vt in omnibus missarum celebrationibus loco debito defunctoru[m] memoria habentur, < Mach. 12> non ignorans in sacris literis dictum esse: quòd sancta & salubris est cogitatio pro defunctis exorare: vt à peccatis soluantur. Sed quænam (oro) dabitur fructuosior aut efficacior oratio: quàm quæ sacrificio altaris est coniuncta & sanctam deo offert hostiam: Idem quoque co[m]probatur per decretum concilij Cabilonensis, quod de consecratione distinctione prima, cap. visum præterea, hunc in modum recitatur. Visum præterea nobis est: vt in omnib[us] missarum solennibus pro spiritibus defunctorum loco competenti in ecclesia ad dominum depreceatur. Sicut enim nulla dies excipitur qua non pro viuentibus & pro quibuslibet necessitatibus dominum depreceatur: ita nimiru[m] nulla dies excipi debet quin pro animabus fidelium preces domino in missaru[m] solenib[us] fundantur. Antiquit[ud] igitur hûc more sancta tenet ecclesia: vt & missaru[m] solenib[us] & aliis precib[us] domino spus quiescentiu[m] comendentur: dicete B. Augusti. Nô sunt præterminê de supplicationes pro spiritibus mortuoru[m]: quas faciendas p[er] omnib[us] in Christiana & catholica societate laudam[ur]. Defuctoru[m] etiu[m] tacitis no[m]ib[us] eoru[m]: quos sub generall comemoratione suscepit ecclesia, vt quib[us] ad ista desunt parentes & filij aut quicunque cognati vel amici: ab vna eis exhibeatur pia matre comuni. Hâc aut app[er]batissimu[m] ecclesiæ co[m]suetudine tanti facit beat[us] Augustin[us] vt dicat in opusculo de cura pro mortuis agenda. Si nulla effet authoritas sacræ scripturæ: quæ doceret orare pro defunctis: tanta est authoritas ecclesiæ Romanæ & co[m]suetudinis eius obseruatæ, vt nemo illam insequens possit errare. Idè quoque in epistola ad Hierony. ait. Co[n]tra ecclesiæ fundatissimu[m] more nemo sentiat. Nô autem promiscue & fine discrimine pro quibusuis mortuis orat sacerdos celebras in hac canonis particula: vt domin[us] illoru[m] memoretur: misericordiæ sue[cun]t subsidiu[m] illis impendendo, sed pro iis tærum qui
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0774.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 135 qui nos præcesserunt, antè rebus humanis quàm nos exem pti, cu[m] signo fidei: quod per sacramenta ecclesiastica fide- liter reuerentorque suscepta, & vitam verè fideli & Chri- stiano homine dignam ostenderunt, de illis enim spes salutis est apud ecclesiam: & pro illis effusæ preces non existi- mantur irritæ, inanes & cassæ. Qui etiam dormiunt in som no pacis, qui scilicet in pace conscientiæ mortui sunt sine peccatis mortalibus & dei offensa: sed in ipsius amicitia & gratia, & de quibus dicere possumus: quod in pace in idipsum dormiunt & requiescunt. His etenim dūtaxat prosunt orationes viuentium. Frequenter quidem scriptura mor- tuos vocat dormientes: eam ob causam quod sicut somno soluti deinde expergiscuntur & evigilant, ita mortui om- nes in consummatione seculi ad vitam denuò resurgent. Enimuerò apost. ad Thess. scribens ait. Nolo vos ignora- re de dormientibus vt non contristemini sicut & cæteri qui spem non habent. Et dominus noster ad discipulos inquit. Lazarus amicus noster dormit: sed vado vt à somno excité eum, quæ verba de somno mortis eodem cuâgelista inter- prete intellexit. Insuper de filia archisynagogi iam defun- cta dixit dominus. Non est mortua puella: sed dormit. 43 Porrò hoc in loco sacerdos particularem memo- riam defunctorum secreto facere debet: vt eoru[m] pro qui- bus tunc specialiter missam celebrat, parentum item & co- gnatorum, benefactorum quoque, & sibi speciali cura co- missorum: secundum illum ordinem & modum qui in com memoratione viuorum dictus est ante obseruari debere. Hanc autem particularem defunctorum recitationem hoc in loco fieri solere, signant maiusculæ illæ literæ. N. &. N. in canone positæ: insinuantes nomina eoru[m] singillatim hic tacita mente commemoranda. Qua quidem comemoratio ne singularium personarum expleta: sacerdos illis particu latim apud se nominatis & omnibus itidè fidelibus in Chri < Apoc. 14.> sto quiescentibus, in fide scilicet & co[n]fessione Christi de- functis: & in quibus locum habet illa vox de cælo dicens. Beati mortui qui in domino moriuntur, tria à domino in- dulgeri concedique imprecatur. Primo locum refrigerij, à poena scilicet quæ infligitur ad elueda crimina. Licet e- nim consolationem habeant ex certitudine adipiscen- dæ beatitudinis & charitate dei qua replentur: non tamen I iiij refri-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0775.png
Transcription: ATR-1
CANO. refrigerium habent à poena quam adhuc sustinet pro peccatis in præsenti vita commisis, & necdum plene quantu[m] ad satisfactionem remissis. Secundo petit illis animabus defunctis concedi locu[m] lucis perpetuæ: in quo non sit obscuritas tenebraru[m]. Licet enim ipse no[n] sint in tenebris culpæ, infidelitatis aut desperationis, sed habeant lumen cognitionis, spei, & charitatis: sunt tamen tantisper privatæ dei viuone in qua est lux maxima (deus enim vt ait Ioan[n]es, lux est: & tenebræ in eo non sunt vllæ) & ergo quoda[m] modo tenebris addictæ. < I. Ioan. 1> Tertio petit sacerdos ipsis animabus piè defunctis indulgeri locum pacis: in quo nulla est hostium afflictio, aut quicquam male afficiens aut contristas habitantem. < Apoca. 21> Quanuis enim in pace Christi obierint mortem, vt iam dictum est, non tamen adhuc prorsus immunes sunt afflictionis, & necdum peruenerunt ad summam illam tranquilitatem vbi iam nullus est dolor reliquus neque luctus: neque clamor, nondum etiam absterit deus omnem lachrymam ab oculis eorum. < Apoca. 7> Hic autem locus refrigerij, lucis & pacis: est superna ciuitas Hierusalem, foelici simaque sanctorum habitatio. < Sapien. 4.> Refrigerij quidemnam vt Sapiens ait. Lustus si morte præoccupat[ur] fuerit: < Apoca. 21> in refrigerio erit. Lucis verò. Nam ciuitas illa (vt ait Apocalypsis) non indiget sole neque luna, vt luceant in ipsa nam claritas dei illuminat illam, & lucerna eius est agn[ita] denique & pacis. Na[m] de eo dicit Esaias. < Esaiæ 32> Sedebit popul[us] me[us] in pulchritudine pacis: & intabernaculis fiduciæ & requie opulêra. Demu[m] huc æternę beatitudinis locu[m] expetit sacerdos assignari defuctis, no[n] sua ipsi virtute & meritis: sed per Christum dominum nostrum qui ad inferos descendens defunctos liberauit, & in cælis perduxit. N[on] Vbis quoq[ue] peccatorib[us] famulis tuis de multitudine miserationu[m] tuaru[m] spera[n]tib[us], parte[m] aliqua[m] et societate[m] donare digneris cu[m] tuis sanctis apostolis et martyrib[us]: cu[m] Ioane, Stephano, Matthias, Barnabæo, Ignatio, Alexandro, Marcellino, Petro, Felicitate, Perpetua, Agatha, Lucia, Agnete, Cecilia, Anastasia: cu[m] omnib[us] sanctis tuis. Intra quoru[m] nos co[n]sortiu[m] no[n] æstimator meritis sed veniæ quæsumus largitor admitte. Per Christum dominum nostrum. < In>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0776.png
Transcription: ATR-1
E X P O. 137 24 In hac parte canonis post petitum refrigerium p[er] defunctis: postulatur suffragium pro viuis & consortium cum sanctis in ecclesia triumphante regnantibus. In qua quidè petitione sacerdos celebrans qui p[er] aliis & viuis & mortuis ante orauerat: etiam pro seipso orat, quoniâ debet quemadmodum pro populo ita etia & pro semetipso offerre pro peccatis: quia & ipse circumdatus est infirmitate. < Heb. 5.> Non tamen seipsum singulari inducat numero sed plu rali, dicens, nobis, queniam vt sæpius ante dictum est, sa- crificium quod offertur no[n] singularis est personæ sed mi- litantis ecclesiæ, cuius loco & vice sacerdos vt minster e- ius sacrificat & orat. Vt autem facili exaudiatur, captet- que dei benuolentiâ, peccatorem se & alios viuos (quos eodem pronomine quo se, signat & includit) pronunciat, quonia[m] n nihil æque diuinam maiestatem inflectit ad im- pendendâ hominibus misericordiam, quàm humilis pec- catorum recognitio atque confessio, qua quis se indignu[m] fatetur ex seipso diuinis beneficiis: sed totam suam fidu- ciam collocat atque reponit in dei misericordia. < Matth. 8 Luc. 18,> Enimue ro Centurio ex humilitate preclamans. Domine non sum dignus vt intres sub tectum meum: sed tantum dic verbo & sanabitur puer meus, dignus habitus est qui exaudire- tur, & quod petiuerat impetraret. Sic publicanus percul- < Psal. 101> so pectore & demissis in terram oculis dicens. Deus pro- pitius esto mihi peccatori, iustificatus est, & repulsa iactâ- tis suam iustitiam pharisæi oratio. < Danie. 7> Respexit enim deus (ait propheta) in oratione humilium: & non spreuit pre- cem eorum. Sic & Daniel pro liberatione populi Iudaici ex captiuitate Babylonica orans, primo peccata sua & po- puli confitebatur dicens. Peccauimus, iniquitatem secim[us] in omnem iustitiam tuam. Neque in iustificationibus no- stris prosternimus preces antè faciem tuam, sed in mise- rationibus tuis multis, Hinc in prouerbiis dicit Salomon. < Prouer. 19 Iacob. 3 2. Para. 6 Psal. 50> Iustus prior accusator est sui. Cum itaque peccatorem se fateatur sacerdos & tota fidelium multitudo (in multis e- nim offendimus omnes, & non est homo qui non peccet) non constituit fiduciam suam in propria iustitia aut bonis operibus: sed solum sperat de multitudine miserationum domini, in qua propheta confusus: peccatorum petiuit re- missionem dicens. Secudum multitudinem miserationum tuarum:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0777.png
Transcription: ATR-1
CANO. 138 tuarum: de le iniquitate meam. Rursum peccatorum suorum exposens coram deo obliuionem: ad eandem miserationum < Psal. 24> dei multitudinem confugit dicens. Reminiscere miserationum tuarum domine: & misericordiarum tuaru[m] quæ à seculo sunt. delicta inuentutis meæ: & ignorantias meas ne memineris. Neque in vanum sacerdos sacra faciens habet confugium ad multitudinem miserationum dei. < Eccl. 2> quis enim vnquam sperauit in domino: & relictus est? Respicite (inquit Ecclesiasticus) filij nationes hominum: & scitote quia nullus sperauit in domino & confusus est. < Psal. 144> Numero autem multitudinis hic enuntiat miserationes domini: propter varios & multiformes diuinæ misericordiæ effectus nobis exhibitos, qui in sacra scriptura sæpæ. numero dei miseratione nuncupantur. vt cum dicit propheta: quòd miserationes eius super omnia opera eius, & permultis aliis in locis. Cæterùm petit ipse sacerdos hoc loco: quòd deus ipse dignetur pro sua benignitate & gratia (nam ex nobis non sumus tanto munere digni) sibi & aliis viuëtibus donare partem aliquam participationem- < Psal. 141> que beatitudinis cum suis sanctis apostolis & martyribus in cælesti gloria sublimitatis, vt portio nostra sit in terra viuentium. vbi computemur inter filios dei, & inter sanctos sit sors nostra. 25 Deinde nominatim recensentur nonnulli sancti & sanctæ dei. cum quibus societas demùm < Matt. 1> haberi exposcitur. Et sicut ante consecrationem postulatum est sanctorum suffragium: ita hoc loco petitur cum < Ioan. 1> ipsis in cælo consortium. præsertim cum Ioanne Baptista, quo inter natos mulierum non surrexit maior, qui & agnum < Matt. 14> dei digito demostrauit & Iordanis abluit fluëtis, qui demùm pro veritate & iustitia ab impio Herode trucidatus est: martyrioque insignis enituit. Volut tamé nonnulli hic potius intelligi debere Ioannem euangelistam: qui apostolus Christi & martyr fuit, institutionemque huius mysterij & passionem Christi secutus est. quorum neutru[m]: in Ioanne baptista locum habuit. Verùm cum Ioannes Euangelista priori sanctorum cathalogo incertus sit & inscriptus: efflagitanda esset ratio cur hic repetitur, & bis in < Actu. 6> sacro canone nominatur. Ioannes verò baptista: ne semel quidé, Sed ad tollenda[m] omne[m] cõtouersia[m], vtrulibet horu[m] intellexeris: no[m] aberrabis à recto tramite, quâdoquidé vtriusque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0778.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 139 trusque celebratissima est & in primis conspicua sanctitas. Stephano, qui electus est ab apostolis ad diaconatus officium plenus spiritu sancto & fide, qui dominicæ manu suetudinis imitator: pro persecutoribus orauit, qui deniq; < Act. 7> primus in candidato martyrum exercitu constanter morte pro Christo pertulit. Mathia, qui diuino inducio signoq; < Act. 1> cælitus dato in locum Iudæ traditoris surrogatus est, & sacrum apostoloru[m] compleuit duodenariu[m]: sortitus cu[m] illis evangelij annunciandi ministeriu[m]. Barnabu[m], qui etiu[m] monente spiritu sancto segregatus est in apostolatus officiu[m] < Act. 13> cu[m] beato Paulo: feruétique animo apostolici muneris suscepti ministeriu[m] impigre executus est, vt acta apostoloru[m] testatur. Ignatio, qui loa[m] euaglistæ discipulus, & tertius < Act. 11> à Petro ecclesiæ Antiochenæ episcopus, totus igne diuini amoris feruens, id freques in ore habuit. Amor meus crucifixus est. Qui demu[m] sub Traiano imperatore, Romæ bestiis obiectus: vt frumentum Christi earum dentibus molt < Act. 11> continerique exoptabat. Alexandro papa, qui sextus fuit à beato Petro. Euaristique in sede apostolica successor. Idem quoque ab Aureliano comite sub Adriano imperatore < Act. 11> cum beatis Euentio & Theodoro post conversionem Hermetis præfecti & Quirini tribuni: Romæ martyrio coronatus est. Marcellino & Petro, quorum primus presbyter < Act. 11> secudus exorcista: cum Arthemio & domo sua martyrium < Act. 11> consummaru[n]t. Eoru[m] animas Dorotheus qui eos obtruncarat < Act. 11> vestibus splendidis & gemmis indutas vidit angelorum < Act. 11> manibus in cælum deferri. Vnde & Christu dein < Act. 11> ceps confessus est. Fælicitate, illustri foemina vidua, matre < Act. 11> septem filiorum in fide Christi quammaxime constantium < Act. 11> qui omnes in conspectu matris ipsos ad martyrium < Act. 11> animosè exhortatis diuersis suppliciis sunt interempti. Et < Act. 11> tandé ipsa à Publio præfecto sub Antonio Augusto etiam < Act. 11> capite cæsa: à filius suis in morte non est separata. Perpetua, < Act. 11> quæ privilegio castitatis & fidei eximia, etiam martyrio < Act. 11> coronata est: & nuc in cælo duplici diademate fulget. < Act. 11> Agatha virgine & martyre sacratissima: quæ nec blanditiis < Act. 11> emolliri potuit nec suppliciis deterreri quo minus < Act. 11> Christu co[n]fiteretur, sub Quintiano Siciliæ p[er]fecto multis < Act. 11> afflictata tormetis in Deciana persecutio[n]: demu[m] egregia < Act. 11> triumphatrix cælis inuecta est: & vrbis Catanesis extincto < Act. 11> AEtnæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0779.png
Transcription: ATR-1
C A N O. Ætne[n]c incendio (quod in eius imminebat exitium) patro- no & tutatrix declarata Lucia, quæ in pauperes erogato patrimonio, & sanitate suæ matri ad sepulchrum sanctæ Agathes impetrata: gladium & igne[m] Piscali Siciliæ præfe cti, constanti animo superauit, Syracusanamque vrbem sui patrocinij titulo decorauit. Agnere, quæ Romæ claris natalibus orta: decimotertio ætatis suæ anno (vt scribit Ambrosius) mortem pertulit & vitâ inuenit. Nuptias huius mundi auersata: Christum vnicum sibi sponsum dele- git. Ab hominibus ludibrio exposita, angelum domini sui virginei candoris solicitum habuit custodem, & roseo co- spersa cruore in sui spōsi thalamum demum introiit nun- quam ab eo separanda. Cecilia, clarissimo Romanoru[m] ge nere exorta, quæ evangelium Christi gerens in pectore, nec vnquam à colloquiis divinis & oratione cessans: ani- mi pariter & corporis puritatem his muniuit præsiduis. Ie iunius crebris, cilicio, lachrymis, & assidua in corde suo ad deum psalmodia, virginitatem suam seruari illibatam soli citè expetiuit. Inde Valerianum sponsum suum & Tibur- tium eius fratrem ad Christum conuertit. Almachiumque tyrannum in feruenti balneo gladio percussa superauit. Anastasia. Prætextati illustrissimi viri Romani filia quæ in fideli Publio nupta cum largissimas opes suas in pau- peres & sanctos (quibus sedulo ministrabat) distribuisset, hanc ob rem à marito in atrum carcerem coniecta conso- latorias epistolas à sancto Chrysogono martyre accepit, & eidem sæpius ediuerso misit. Tandem ignis incendio sa crum sui martyrij compleuit agonem. 49 At verò quoniam nimis operosum foret & proli- xu sanctos omnes hic nominatim recensere: generali nun cupatione qui reliqui sunt vniuersi comprehenduntur, cum subiugit litera canonis, & cum omnibus sanctis tuis. Intra quorum consortium obnixè depossimus vt nos de- mum deus admitat, non quidem tanquam æstimator meri ti: & districtus secudum merita nostra retributor. Quo- niam si iniquitates obseruauerit dominus: quis sustine- bit iudiciu[m] eius? Et si secundu[m] peccata nostra faciat nobis & secudu[m] iniquitates nostras retribuat nobis: quis perfer re queat suæ iustitiæ seueritate? Ad hæc, quid meriti nostri apud dei poterimus obtendere: cui debem[ur] omnia? C[uius] se < Psal. 129> < Psal. 162> < Lxx. 17> < ceritis)>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0780.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 141 ceritis (inquit) omnia quæ præcepta sunt vobis dicite ser- vi inutiles sumus quod debuimus facere, secimus. < Esaie. 64 2. Cor. 3> Quid nobis de bonis operibus applaudere poterimus: cu[m] vniuersæ iustitiæ nostræ sint quasi pannus mestruatæ ante dominum? Denique quid blandiri de meritis nostris iuste nobis poterimus: cum non simus sufficentes cogitare ex nobis quasi de nobis, sed subscisitiétia nostra ex deo sit? Nulla igitur in deum nostra sunt merita: cui debita sunt omnia quæ præstamus, cui non ex nobis sed sola sua bonitate siqua bona sunt opera nostra: accepta sunt: & grata, & à quo vt præcipuo authore profecta sit. Quocirca suppliciter petimus admitti in sanctoru[m] consortiu[m] à deo patre, vt largitor est veniæ. Benignus est enim & misericors, patiès & multæ misericordiæ: præstabilisq[ue]; super malitia, & huic diuinæ benignitati innitentes, confidimus quòd propter < Ioh. 2 Psal. 78> nomen suum propitiabitur peccatis nostris. Id ipsum aute[m] petimus per Christum dominum nostrum: dei & hominu[m] mediatorem: qui vt nos sanctorum consortio annumerares, dignatus est de cælis descendere & suam nobis misericordiâ benigniter exhibere. Porrò hoc in loco non subnectitur dictæ orationi particula amen, sicut in præcedentibus orationibus factitatum est: propter connexioné verborum continuo sequentium in quibus est relatiuum habens habitudinem atque relationem ad antecedens in calce huius orationis positum. Pronomé enim quem, adiunctu[m] præpositioni per, protinus sequens, refertur ad Christum dominum nostrum. Quæ mutua relatiui ad antecedens dependentia atque annexio, vt non dissoluatur neque discontinuetur: nihil illis hic interstes ponitur, quo sit apertior vnius ad alterum cohærentia. Per quem: hæc omnia domine semper bona creas, sanctificas, uiuificas, benedicis, & præstas nobis. Per ipsum, & cum ipso, & in ipso, est tibi deo patri omni p[ro]p[ter] eni, in unitate spiritus sancti: omnis honor & gloria. Per omia secula seculorum Amen. Oremus. Præceptis salutaribus moniti, & diuina institutio[n]e for mati: audemus dicere. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0781.png
Transcription: ATR-1
141 CANO. 48 In hac canonis portiuncula sacerdos ea quæ circ[um] corporis & sanguinis Christi confessionem peracta sunt, reducit in Christum æterni patris filium: ita ad patre verba laudis & gloriæ dirigens. Per quem dominum nostrum Iesum Christum, mediatorem dei & hominum ô domine pater omnipotens: hæc omnia, panis scilicet & vini subst[anti]a tiam quæ fuerunt materia huius sacramenti, & quaru[m] species adhuc præsentes continent veru[m] Christi corpus & sanguinem (est enim ibidem demonstratio ad intellectu[m], earum substantiarum quæ modo non sunt sed ante co[n]secrationem fuerunt præsentes, sub habitudine tamen & relatione ad id quod nunc sub ipsorum continetur speciebus) <Gen. 1> semper bona, nam vidit deus cuncta quæ fecerat & erant valde bona, creas, condendo naturam, sanctificas, consecrando materiâ ad hoc mysterium, viuificas, conuertendo creaturam in viuam Christi carnem & sanguinem: benedicis: accumulando gratiam, in hoc sacramento quàm cæteris exuberantiorem, & præstas nobis: com[m]unicando tantim mysterij participationem. Vel alio modo: & in eandem redit sententiâ. Hæc omnia (demonstrando quod ante dictum est) semper bona creas, per naturæ constitutionem, sanctificas, per verbum & orationem, viuificas, per vitale[m] conuersionem, benedicis: per gratiæ exuberatione[m], & præstas nobis: per liberalissimam largitione[m]. Vnde pater per filium omnia creat: vt principium sibi consubsta[n]tiale & vnum cum ipso, vt suam virtutem & sapientiam connatura lem atque coessentiale[m]. Siquidem artifex: industria & efficacia sua artis molitur aliquod opificium & domum extruit. Christus autem: dei virtus est & sapientia, proinde <1. Cor. 1> per ipsum vt co[n]ternum sibi principium & omnipotentiæ suæ rationem: omnia produxit ad esse, vt dicit psalmus ad deum patrem, omnia in sapientia fecisti. Et rursum, qui fecit cælos in intellectu, siue vt alia habet traductio: in sapientia, id est in filio dei: qui est intellectus & sapientia patris. <Psal. 103> At verò deus pater per dominum nostru[m] Iesum Christum omnia sanctificat, viuificat & benedicit. Nam quia <Psal. 135> solus dei filius est incarnatus, passus & mortuus, in humanum genus in Adam perditum patri reconciliaret: ipse factus est causa meritoria totius boni spiritualis quod homini consertur ad salutem. Neque vnquam post lapsum Adæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0782.png
Transcription: ATR-1
EXO. 143 Adæ alicui hominum collata est gratia: nisi propter Christi passionem exhibitam vel exhibendam, quam accepta- uit tota trinitas: tanquam meritum gratiæ hominibus con ferendæ. Quoniam igitur Christus in assumpta humana natura meruit, vt nobis à deo patre sanctificatio, vita spiritualis & benedictio conferatur: couenienter dicitur pater per filium omnia sanctificare, vivificare, & benedice- re, tâquam per causam illorum bonorum imperatoriam. Denique dicitur pater per Christum dominum nostru[m] omnia præstare: quia inter nos & deum mediator constitutus est, per quem vt intermedium omnia bona à patre per cipere: & in cuius nomine omnia petere debemus. Si quid inquit petieritis patrem in nomine meo: dabit vobis. Proinde omnem prorsus suam orationem claudit ecclesia catholica hoc exitu. Per Christu[m] dominum nostrum: vt per quem omnia nobis præstanda sunt. Deinceps in ipsius diuinæ maiestatis laudem erumpés sacerdos qui sacra celebrat: tres summæ deitatis personas reuerenter insinuat. Filium quidem tribus particulis pronominalibus: quarum vnaquæque ad sequêtem datiuum & nominatiuum est annectenda sigilatim: ad constituédas tres sententias diversas hoc modo. Per ipsum filium tuum dominum nostrum Iesum Christum, est tibi deo patri omnipotenti honor & gloria: per quem omnia creas, per quê fecisti & secula. Ipse enim est verbu[m] tuum superdiuinum per quod facta sunt omnia: & quod nomen tuum manifestauit hominibus téque clarificauit super terram, & veritatis annunciatione & miraculorum operatione: in quibus no[m] suam sed tuam solius quæsiuit gloriam, quare per ipsum, tuæ maiestatis gloria clarius innotuit hominibus: & apud o[mn]es fines terræ dilatata ac diuulgata est. Et cu[m] ipso filio tuo domino nostro, est tibi deo patri omnipotenti honor & gloria: cum quo vnum es in substantia deitatis. Ego (inquit Christus in euangelio) & pater vnum sumus, cum quo itidem operaris omnia, disponendo & regendo vniuersa quæ condita sunt. Pater (inquit) meus vsque modo operatur: & ego operor. Et in ipso Iesu Christo domino nostro, est tibi deo patri omnipotenti laus, honor & gloria: in quo semper & substantialiter existis. Tu enim in ipso, & ipse inte: sempiterna immansio- ne
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0783.png
Transcription: ATR-1
CANO. 144 sione habitat, quemadmodum dixit discipulis suis. Nescitis quia ego in patre: & pater in me est? In ipso utidem filio < Apoc. 1> tuo est tibi deo patri laus, honor & gloria, tanquam in fine in quo omnia consummas. Ipse enim est alpha & , principium & finis. Itaque per ipsum vt principium reru[m] productiuum, cum ipso vt medio omnia moderate, & in ipso vt fine cuncta consummante: est tibi deo patri omnipotenti laus, honor & gloria: in vnitate spiritus sancti. Quæ quidem postrema particula tertiam nominans sum ma[teri]æ trinitatis personam: ad quanque prædictarum triura sententiarum est repetenda, explicatque identitatem subst[anti]æ spiritus sancti cum patre & filio, qui (vt canit ecclesia) est vnum patri cum filio: quantum ad vnitatem subst[anti]a tiæ, quandoquidè sicut filius patri: ita spiritus sanctus patri filio consubst[anti]atialis est & coessentialis. Cæterùm huius di honor & gloria non est tribus superdiuinis personis vno tantum die aut certo aliquo tempore: sed per omnia secula seculorum, id est per omnes mundi ætates: quæ (vt author est Damascenus) seculorum nomine sole[n]t appellari. Neque tamen solum per vniuersa ætatu[m] huius mundi spacia, interualla & curricula durat hic honor & gloria patris & filij & spiritus sancti: sed in æternu[m] & sine termino. Quæ sanc intermina duratio & nescia finis æternitas, & frequenter in scriptura exprimitur hoc geminato nomine: aut singulari seculum seculi, aut plurali secula seculorum, < Psal. 41> vt in psalmo. Per singulos dies benedicam tibi: < Apoc. 19> & laudabo nomen tuum in seculum & in seculum seculi. Et in Apocalypsi. Et fumus eius ascendit in secula seculorum. Demùm quoniam eleuatiore voce quàm cætera præcedentia, pronunciat sacerdos missam celebrans hâc postremam particulam, per omnia secula seculorum: respondet illi chorus vel minister, amen, quod hoc in loco aduerbium est affirmandi: significans, etiam, siue verum est, & non est verbum: optandi rationem exprimens, valensque tantundem sicut fiat. Nihil enim hic fieri petitur vel optatur: quod nondum est, sed honorem & gloriam quæ ipsi trinitati in perpetuum est, sacerdos significa[n]s fideliter confitetur, cui circunstans fidelium turba & ipsam confessionem diuinæ laudis & gratiarum actionem approbans: respondet amen, id est verum est quod per ipsum Christu[m], &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0784.png
Transcription: ATR-1
E X P O. 145 & cum ipso, & in ipso, est tibi deo patri omnipotenti in vnitate spiritus sancti omnis honor & gloria, per omnia secula seculorum. 49 II Postremu[m] post consecrationem oblatoru[m]: deinceps sacerdos progreditur ad participatiorum siue communionem consecratorum munerum. Ad quam vt rite præparetur, hortatur alta voce omnes ad orationem, qua petatur panis ille superca lestis iam in altari consecratus, dicens Oremus. Deinde ad temeritatis excusationem & præsumptionis, profiteur nos oratione[m] dominicam audere deo profundere non quide[m] ex animi insolentia aut nostræ iustitiæ fiducia, sed quia ad hoc salutaribus sacrarum literarum præceptis sumus moniti, & etia[m] diuina institutione ad illud formati. Sane ad oradu[m], præceptis monemur vtriusque legis diuinæ: & veteris scilicet & nouæ. Veteris quidem: vt in libro Paralipomenon. Cui ignoremus quid agere debeamus, hoc solum habemus residui vt oculos nostros ad te dirigamus, quod potissimum fit inoratione. Et Thobias ad filium suu[m]. Omni te[m] pore benedicteu[m], & pete ab eo vt vias tuas dirigat: & omnia consilia tua in ipso permaneant. Nouæ verò: vt hoc præcepto euangelico. Oportet semper orare: & non deficere, & verbo illo apostolico, sine intermissione orate. Sunt autem hæc præcepta, salutaria, quoniam ad animæ salutem apprime vtilia, conferentia & conducibilia. Quid enim sacra continet pagina quod hominum saluti nos conducat? Sumus etiam ad orandum diuina institutione formati atque edo et[iam]: quoniam ex se nescit imbecillitas nostra, quid aut quomodo orare debeat, vt scribit apostolus ad Romanos dicens. < Rom 8> Quid oremus: sicut oportet nescimus. < Matth. 20> < Iacob. 4> Et duo filij Zebedæi in sua petitione reprehensi sunt quod non rectè petiuerint, dicente ipsis Christo. Nescitis quid peratis. Si militer beatus Iacobus quarto capite de iis qui non rectè orant dicit. Petitis & non accipitis: eo quod male peratis. < Luc. 11> Idcirco discipuli domini nostram omniu[m] agentes causam: à Christo petiuerunt vt quemadmodum orandum esset ipsos instrueret, dicentes. Domine doce nos orare. Quoru[m] petitioni acquiescens benignus dominus, plurima salutis monita circa orandi modum & ritum tradidit: < Matth. 6> Matthæi sexto capite explicata, ac certam orandi formam & regulam ipsos edocuit dicens. Si ergo vos orabitis. Pater no K stet
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0785.png
Transcription: ATR-1
CANO. 146 < Lac. II> ster qui es in cælis. Hac itaq[ue] divina institutione edocti, no[n] autem ex nostra temeraria præsumptione: audemus dice- re idipsum quod Christus nos edocuit, cuius ipse author est & magister. Audemus inquam: quoniam ipse hunc au- sum orandi nobis præbuit, cum nos lic orare præcepit. Et < Matth. 6> quod amplius est, sub veritatis attestatio[n]e etiam fiduciam nobis suggestit impetrandi quæ petierimus: cum dicit in evangelio Ioannis. Amen, amen dico vobis, siquid petieris < Ioan. 16> tis, quærite & inuenietis: pullate & aperietur vobis. Om- < Lac. II> nis enim qui petit accipit: & qui quærit inuenit, & pul- santi aperietur. 50 Q Neque ab re quidem hanc orationem dominicam hic potius ex instituto ecclesiastico dicimus, quàm aliam quamcunque: propter eminetem eius excellentiam supra alias omnes orationes, quæ insignis excellentia potissimè in tribus elucescit. Primo in eius dignitate. Est enim longe cæteris dignior hæc oratio: quoniam ab ipso dei filio edi- ta est & edocta, & ergo deo patri iure acceptissima: qui hominibus de cælo contestatus est. Hic est filius meus dile < Matth. 17> etus in quo mihi complacui. ipsum audite. Ecce quem ab hominibus iubet audiri: haud dubium quòd orationem illius magisterio traditam per quâ libenter exaudiet. Com probat hoc beatus Cyprianus: in libro de oratione domi- nica dicés. Quæ potest esse spiritualior oratio, quàm quæ à Christo nobis data est, à quo & spiritus sactus nobis mis sus est? Quæ apud patrem precatio exauditor: quàm quæ ab ore filij qui veritas est, prolatæ creditur? Qui enim nos fecit viuere: docuit & orare, vt dù prece & oratione quâ filius docuit, apud patrem loquimur: facillime vtiqve ex- audiamur. Secundo, huius orationis vltra cæteras emine[n] < Matth. 6> tia: dinoscitur in ipsius brevitate. Siquidem Christus eam instituens: ad discipulos paulo ante dixerat. Orantes noli- te multu loqui: sicut ethnici faciunt, putantes in suo mul- tiloquio exaudiri. Et hoc ipsum monitum, in hac oratio & cöpendiosa & succincta seruauit. De quo Cyprianus eodem loco qui modo citatus est: ait. Ita est oratio, quâ ip- semor deus incarnatus mortales orare docuit, qui suo ma- gisterio omnem precem nostram in vno sermone brevia- < Esaia. 10> uit, tanquam sit sermo de quo dixit Esias. Sermonem bre- viatum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0786.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 147 ulatum faciet dominus in toto orbe terræ. Multiple antem vtilitatem, brevitas dominicæ orationis nobis parit. Ob illius enim breuitatem facilius scitur, melius retinetur memoriæque mandatur, frequentius iteratur, minus fastidit orantem, cito exaudiri eum innuit, plus affectu quidm ore nobis orandu[m] esse insinuat, ignorantem inculat. Tertio eius præcellentia supra cæteras orationes, perspicitur in foecunditate & sententiarum pondere. De quo Cyprianus in libro de oratione dominica dicit. Magna sunt orationis dominicæ sacramenta: quia multa & magna breviter sut in hoc sermone collecta, ita vt nihil prætermissum sit, quod non in precibus & orationibus nostræ cælestis doctrinæ, compendio comprehendatur. Hoc etiam, ipso petitionum eius numero declaratur. Septem enim petitiones continet, vt sequentia monstrabunt. Septenarins autem, numerus est vniuersitatis. Et certe vniuersa quæ à domino liciti desiderari possunt & postulari: his petitionibus continentur, & extra has nihil legitimè expetitur. Vnde beatus Augustinus ad Probam inquit. Si rectè & cogruenter oramus: nihil aliud petere possumus quam quod in oratione dominica positum est. Et paulò pòst. Si omnia sanctarum precationum verba discurras: quantum æstimo, non inuenies quod ista oratio non contineat & includat, quod loga deinde deductione per singula petitionum genera declarat. Sed nunc ipsius orationis dominicæ aggrediamur expositionem. Pater noster qui es in cælis: sanctificetur nome tuum adueniat regnum tuum: fiat uoluntas tua: sicut in cælo, & in terra, panem nostrum quotidiamum de nobis hodie, & dimitte nobis debita nostra: sicut & nos dimittimus debitoribus nostris, & ne nos induas in tentationem, sed libera nos à malo. Amen. Hæc oratio dominica ab expositoribus in exordiu[m] dimiditur & petitionem. Exordium eius est prima illa pars & inchoatoria: qua ipsius dei qui rogatur captatur beniuo K ij lentia.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0787.png
Transcription: ATR-1
CANO. 148 lentia. Nempe solent homines quippiam ab aliquo Impe- trare volentes: à laudibus illius quem rogare constituunt suam exordiri orationem, vt eo pacto reddant ipsum beni uolum & attentum. Quod cum apud secularis literaturæ oratores, tum apud sacram scripturam: diligentius obser- uatum comperitur. Moyses enim dominum rogaturus vt ducatum populo Israelitico præberet in deserto: dei lau- des suæ petitioni præmisit dicés. Dominator domine deus misericors & clemens, paties & multæ miserationis & ve- rax. < Exo. 34> Et continuo petitionem subiunxit. Si inueni gratiam in conspectu tuo domine, obsecro vt gradiaris nobiscum. Iudith. 9 & dominus totius creaturæ: exaudi me miseram deprecâ- tem, & de tua misericordia præsumem. Similem itidem orandi formam atque disciplinam, plurimi sanctorum pa- trum & prophetarum obseruasse perspiciuntur. Quam & dominus atque magister noster Iesus Christus in hac ora- tione nos obseruare edocuit: cum ea quæ ad dei spectant exaltatione & laudem, præmitti à nobis debere instituit, vtpote. Pater noster qui es in cælis. In quibus quidem verbis: potissimum à duobus commendatur deus. Prima à magnitudine dilectionis & benignitatis suæ in nos, qua pater noster vocari dignatur à nobis. Secundo, à sublimi tate mansionis suæ: quæ in cælis esse prædicatur. Porrò nomen patris hoc in loco non discrete sumitur ac perso- naliter, vt primam in trinitate personam insinuet. Nam secundum hanc rationem ad solum dei filium refertur: quem ab æterno de sua genuit substantia. Sed essentia- liter accipitur & communiter: quòd ipsi deo attribuatur in ratione ad creaturam ab ipso dependentem quantu ad existentiam & sui conseruationem. Quo quidem modo prædictum nomen & toti convenit trinitati. & singulis iti dem personis. Est enim tota trinitas secundum hanc ac- ceptionem vnsus pater: sicut & vnsus deus & vnsus domi- nus, & vnaquæque diuinarum personarum sic ad creatu- ras est pater: sicut creator & dominus, neque tamen tres patres: sed vnsus omnium pater, quemadmodu[m] dicit Pau- lus ad Ephesios. Vnsus deus & pater omnium: qui est su- per
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0788.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 149 per omnes, per omnia, & in omnibus nobis. Itaq; hæc ora tio, ad totam trinitatem nomine patris hic significatam: di rigi est intelligenda. Multifariam autem deus ipse: pater noster dicitur in scripturis. Primu[m] creatione, vt apud Ma- lachiam. Nunquid non pater vnus omnium nostrum? nun quid no[n] deus vnus creauit nos? Et in Deuteronomio. No[n] ne ipse est pater tuus qui possedit te: & fecit & creauit te? Secundo redemptione, vt apud Esaiam. Tu autem pater noster & redemptor noster: à seculo nomen tuum. Tertio sacramentali regeneratione, vt apud Ioan[n]em. Quotquot autem receperunt eum: dedit eis potestatem filios dei hieri iis qui credunt in nomine eius. Qui non ex sanguinibus neque ex volutate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex deo nati sunt. Quarto, adoptione per gratia[m], vt apud Pau- lum ad Romanos. Non accepistis spiritum seruitutis ite- rum in timore: sed accepistis spiritum adoptionis filioru[m] dei, in quo clamamus. Abba, pater. Cæterum quamuis id nomen pater hoc loco essentialiter ponatur vt modo dictum est: potius tamen illud hic posi- tu[m] est quàm aliud nomen essentiale, vt dominus aut deus, propter sequentes rationes. Primò ad insinuandum sua- vitatem & dulcedinem nouæ legis (cuius hæc est oratio) quæ in ratione & habitudine paternitatis ad nos taquam filios est data. Sane euangelicæ legis doctrinam referans Christus, vt eam amoris & libertatis esse legem indicaret, semper patrem cælestem nominat. Scit enim (inquit) pa- ter vester cælestis, quod his omnibus indigentis. Et rursu[m]. Estote perfecti: sicut & pater vester cælestis perfectus est. Et iterum. Vt filij sitis patris vestri: qui in cælis est. In ve- teri verò testamento quòd seruitutis erat & timoris: dam- nationis ratio & dominatricis omnium diuinæ maiestatis obiicitur iis quibus ea lex est lata. Vt in Exodo & Leuiti- co vbi antiquæ legis explicatur expositio, sæpius illud re petitur atque inculcatur. Ego dominus deus vester. Ego dominus. Proinde illius temporis orationes ad deum fie- bant, tanquam seruorum ad dominum, & in exordio suo, dominij ipsius dei præ se ferebant confessione[m]. Nostra ve- ro oratio quam docuit magister cælestis, est vt filioru[m] ad pientissimum patrem. Secundo patris nomen in ipsa fron- te oratio[n]is hic ponitur ex diuina institutio[n]e, vt maior ex- K ijj inde
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0789.png
Transcription: ATR-1
CANO. inde nobis præstetur orandi fiducia & confidentia impe- trandi quod perimus, quando quidem eo nomine, paterni affectus explicatur beniuolentia, quæ filios animet vt fi- dentius accessum habeat ad eum, quemadmodum ait Ber- nardus. Oratio quæ paterno dulcessit nomine: omniu[m] pe- titionum mearum impetradarum mihi fiduciam præstat. Tertio, vt eo nomine incitemur ad bonorum operu[m] exer- citium, diuinæque bonitatis imitationem. Cum enim ip- sum deu[m] patrem vocamus: nos eius filios esse prohitemur, quare pro viribus illi assimilari ipsumq; imitari debemus anniti: ne tanquam filij degeneres, & à paterna probitate exorbitantes, audiamus illud quod dominus impropera- uit Iudæis. Si filij Abrahæ estis: opera Abrahæ facite. Et paulò pòst. Vos ex patre diabolo estis: & desideria patris vestri vultis adimplere. <Isan. 8> 53 Cæterum illi supradicto omni pronomen adiici- tur pluraluatis significatiuum, scilicet noster: & non singu- laritatis indicatiuum vtpote meus vel mi, propter has ra- tiones. Primo, ne sermo ille singularis pater meus vel pa- ter mi, paternitatem per naturam explicare videatur, quæ ad solum est dei filium & non ad creatura[m]. Nemo (ait Au- gustinus) dicat deo: pater meus, nam id soli Christo com- <Matth. 23> petit: qui est filius per naturam. Secundo, vt ea communi locutione: ad dilectionem proximi ascendamur ardentius & fraternum amorem. Cum enim vnum prohitemur om- nium nostrum esse patrem in cælis; consequens est nos o- mnes (vt ait euangelium) adinuicem fratres esse in terris & fraterna mutuò coniungi necessitudine, quare hoc ip- so: ad impendendum inuicem fraternum amorem & obse quium admonemur. Est enim fratris: adiumentum fratri præstare in necessitate. Tertio, vt nobis inuicem impen- damus orationum suffragia, non tantum pro nobis sed & pro aliis orantes: cum locutioes omnes de nobis per pro- nomina pluralitatis significatione habentia expressas per spicimus. Vt enim ait ecclesiasticus capite decimo sepi- <Eccl. 17> mo: vnicuique deus madauit de proximo. Et vt admonet Lac. 1 beatus Iacobus: orare debemus pro inuicem vt saluemur. Quod etia[m] his verbis in libro de oratione dominica bea- <171> tus Cyprianus explicuit. Ideo non dicimus pater meus, sed noster: nec da mihi, sed nobis, quia vnitatis magister noluit
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0790.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 151 moluit priuatim precem fieri, vt scilicet tantum quis pro se precetur. Vnum autem pro omnibus orare voluit: quia in vno omnes ipse portauit. 54 Deinde exprimitur dei commendatio ab habitationis suæ & mansionis supereminentia: cum co[n]tinuo subiungit oratio qui est in cælis. quæ primum de cælis corporalibus sphærisque cælestibus rectè intelligitur. Sanè quævis deus ipse sit vbique & in cælo sursum & in terra deorsum: qui per prophetam se cælu[m] & terram implere dicit. quinimmo supra omnia est, & infra omnia, extra omnia, & intra omnia, ante omnia & post omnia, qui neque includi rebus neque excludi potest: frequenter tamen in scripturis & præsertim hoc in loco, in cælis corporibusque & globis cælestibus esse dicitur, propter excell[enti]tiora & mirabiliora dei opera in sphærarum cælestium pulchritudine, harmonia, ordine, ac operatione clarius relucentia. Sunt enim ipsa corpora cælestia: indefluxæ incorruptibilisque substantiæ, magnitudinis admirandæ, figuræ sphæricæ, claritatis eximiæ, & multipli ci syderum splendore decorata, irrequietæ vertiginis & motus perpetui. propter quæ immensa dei potentia, sapientia, & bonitas: in ipsis dilucidius quam in aliis mundi corporibus declaratur. Manifestatur nanque dei potetia: in cælorum magnitudine & stabilitate. Sapientia: in ipsorum pulchritudine & in confuso ordine. Bonitas verò: in communicatione & distributione virtutis ipsorum in hæc inferiora corpora, quæ ab ipsis illustrantur & gubernantur. Nimirum igitur scriptura frequetius deu[m] in cælis esse commemorat: quam in aliis quibuscunque corporibus. vt in psalmo. Domin[us] in cælo sedes eius. Et rursum. Ad te leuaui oculos meos: qui habitas in cælis. Apud Esaiam itidè dicit dominus. Cælum mihi sedes est: terra autem scabellu[m] pedum meorum. 55 Possunt secundo intelligi hoc loco nomine cælorum angeli beati & animæ sanctæ ac iustæ, quòd ab omni terrenoru[m] affectuu[m] fæce secretæ sunt ac semotæ, spirituali luce fulgidæ, & continuo bonaru[m] actionu[m] motu vegetæ. sicut ediuerso peccator in sacris literis sepænumero terra appellatur ob crassitie, po[ss]o & imobilitate animæ. vt apud p[ro]phe tâ. Terra, terra, terra: audi verbu[m] d[omi]ni. In huiusmodiau[m] spumalib[us] cælis deus placidu[m] sibi delegit habitaculu[m]: & in ipsis k iiij habitare < Psal. 10 Psal. 122 Esaia 66 Hiere, 22 Sapi. 9 1. Corin. 3 Ioan. 14>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0791.png
Transcription: ATR-1
CANO. bitare dicitur per gratiam illapsumq[ue]; intimum corda sanctificantem, quemadmodum sapientiæ nono capite secundum aliam translationem dicit Salomon. Anima iusti, sedes sapientiæ, id est dei qui æterna est sapientia. Similiter apostolus ad Corinthios scribens ait. Nescitis quia templum dei estis: & spiritus dei habitat in vobis? Ipsa itidem summa veritas apud Ioannem dicit. Si quis diligit me, sermonem meum seruabit: & pater meus diliget eum, & ad eum veniemus, & mansionem apud eum faciemus. Et de spiritu sancto eodem in loco. Rogabo patrem, & aliu[m] paraclitu[m] dabit vobis: vt maneat vobiscum in æternum. Deinceps in oratione dominica expleto proæmio septem exprimuntur petitiones, quarum hic sumitur ordo atque distinctio. Cum in præsenti oratione preces ad deum dirigamus, vt filij ad patrem, filius autem patri debet in primis honorem & reverentiam, sicut per Malachiâ prophetam dicit dominus. < Malac. I> Filius honorat patrem, & seruus dominum suum. Si ergo pater ego sum, vbi est honor meus? & si dominus ego sum, vbi est timor meus? Ideo ordinate[m] potens, tanquam bonus filius ante omnia petit ea quæ spectant ad honorem patris. Et id quidem in prima petitione, sanctificetur nomen tuum, id est honoretur & glorificetur. Secundo verò loco experit illa, quæ pertinent ad seipsum, & proximum, & ea potissimum sunt hæc duo, collatio boni & amotio mali. Atqui bona quæ conferri postulantur, sunt triplicia, scilicet maxima, media & minima. Maxima sunt bona æternæ beatitudinis & gloriæ, quæ secunda petione poscuntur, adueniat regnum tuum. Nam per regnum dei intelligitur ibi beatitudinis gloria, sine fine possidenda. Media sunt bona spiritualia ad salutis consecutionem necessaria, vt gratia dei, virtutes & bonæ operationes. Et hæc tertia petitione postulantur, fiat voluntas tua sicut in cælo & in terra. Voluntas enim dei est sanctificatio nostra, per gratiam virtutes & bona opera. Minima bona sunt bona corporis & externa, ad consequenda[m] beatitudinem etiam adminiculum præstantia, vt sanitas, robur, victus, amictus. < 1. Thes. 4> Et hæc quarta petitione efflagitatur: scilicet pan[n]e nostru[m] quotidianu[m] da nobis hodie. N[on] panis nomine, intelligu[n]tur omnia corpori necessaria: per quæ ipsum ad spiritus obsequium disponitur, siue intrin- seca
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0792.png
Transcription: ATR-1
EXO. 113 seca sint corpori: vt sanitas, vigor, siue extraria: vt victus amictus, domicilium. Mala verò remouenda itidem sunt, triplicia, priorib[us] bonis ex opposito respondentia: scilicet maxima, media, & minima. Maxima mala sunt peccata: quæ nos separant à summo bono & ab æterna gloria per extremam miseriam damnationemque perpetuam. Et illa à nobis auferri petimus in quinta petitione. Et dimitte no bis debita nostra: sicut & nos dimittimus debitoribus nostris. Media verò mala sunt peccatorum occasiones quæ nos inducunt ad ruinam & lapsum: quales sunt tentationes dæmonum, mundi, & carnis. Et hæc remoueri exposcimus in sexta petione. Et ne nos inducas in tentationem. Minima antem mala sunt damna corporis & rerum exteriorum nobis vtilium: vt infirmitas corporis, paupertas, amissio parentum & benefactorum, infortunium, & cætera id genus: interdum præstantia materiam imbecillis & infirmis animo prolabendi in peccatum. Quæ sustolli à nobis etiam postulamus in septima petitione. sed libera nos à malo. His itaque rudi quadam effigie ad sanctarum petitionum huius orationis ordinem & distinctionem digestis nunc operepræctum est singulas earum paulo latiore explanatione declarare. 56 Est igitur prima petitio. Sanctificetur nomen tuum. In qua petimus nomen dei & patri nostri sanctificari: no[n] quidem per nouæ santitatis adoptionem, & quia ipsum sanctitatem aduentitiam recipiat (est enim nomen ipsum dei, eius maiestas atque perfectio immensæ sanctitatis & infinitæ in se: neque accessionem neque decrementum ac diminutionem admittere valens) sed p[er] sanctitatis ipsi nominis ostentione, declarationem, ac manifestationem ad alios. Vt scilicet nomen eius apud alios sanctum esse prædicetur ac declaretur: vt notitia & honor nominis eius ad omnes & Iudæos & infideles dilatetur, amplietur, & extendatur. Hoc enim secundo modo de sanctificari potest à creatura: quoni[n]a eius sanctitas credi potest, laudari, extolli & prædicari, Et ita dei gloriâ, honoré, & laude hoc loco primu[m] petéres, vt par est, dicimus: sanctificetur nomen tuum. hoc est, nota sit O pater noster tua sanctitas & diuinitas toti mudo. vt omnis terra adoret te deus & psallat tibi: psalmum dicat nomini tuo. vt totus mundus noscat te solum deum verum esse te etiam totus laudet Psal. 65
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0793.png
Transcription: ATR-1
CANO. laudet mundus, reuereatur & honoret, confiteatur & agnoscat: vt tuam decet eximiam sanctitatem. Hoc autem loquendi genus in sancta scriptura est frequentissimum: quo dicimur exaltare, glorificare, magnificare, aut clarificare deum quia eius altitudinem, gloriam, magnitudinem, & claritatem aliis aut verbo, aut opere prædicamus ac manifestamus, vt propheta in psalmo. Magnifice dominum mecum, & exaltemus nomen eius in idipsum. Et dominus in euangelio. Vt videant opera vestra bona. & glorificent patrem vestrum qui in cælis est. Et rursum ad patrem Pater clarifica filium tuum: vt filius tuus clarificet te. < Psal. 33.> Porro secundum intelligentiam nunc assignatam petimus nomé dei sanctificari in se, eo quidem modo quo sanctificatio-nem admittit. < Mal. 6> Præter quam etiam petere debemus hoc loco, vt nomen eius sanctificetur in nobis, vt quoniam deus pater noster est, & nos filiorum dei nomine honorauit, vt ait Ioannes in prima sua epistola. < 1. Ioan. 3> Videte qualem charitatem dedit nobis deus, vt filij dei nominemur & simus, nos affectu pio animi, ore, opere, & gestu: sanctissimum eius nomen honoremus, ipsum semper animo infixum meditan tes, ore reuerenter & cum tremore nominantes, atque cum illud audimus ab aliis nominari, inclinatione, genuflexione, aut alio exteriore signo decenter honorem illi sacratissimo nomini exhibentes, ne in nobis locum habeat, quod conqueritur dominus per prophetam. < Mal. 1> Magnum est nomen meum in gentibus, & vos polluistis illud. < Es. 4. 5.> Et per Esaiam. Per vos iugiter tota die nomen meum blasphematur. < Deut. 5.> Sancti illi nomen dei polluunt non sanctificant: qui inuanum illud assumunt, pro re nullius momenti iurantes, aut quod deterius est peierates, qui etiam audito hoc nomine quod vel demones contremiscunt, nullum illi honorem aut reuerentiam impendunt. Verum hi vt laetæ maiestatis in summum patrem rei, nisi respiscant non effugient durum < Deut. 5.> dei iudicium, quod in Deuteronomio ita comminatus est dominus. Non vsurpabis nomen dei tui frustra, quia non erit impunitus qui super rem vanam nomen eius assum pserit. Et in Levitico educi extra castra & lapidibus obrui < Lev. 14.> iussus est vir Israelita patre Aegyptio natus, qui blasphemauerat nomen domini, atque lex exinde promulgata, qui maledixerit nomini domini, illudque blasphemauerit, mor-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0794.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 55 mortemoriatur. Hæc autem ad nostram correctionem scriptæ sunt, vt ex ipsis intelligamus blasphemos & excrundis assuetos deierationibus in diuini nominis contumeliam, extra beatorum consortium tandem separandos & æternæ damnationis opprimendos saxis, districtâque mortis secundæ sententia feriendos. 57 Secunda petitio. Adueniat regnum tuum. In qua < Luc. 14.> regnum dei rectè intelligitur sumi pro regno gloriæ sive < Ioan. 17.> æterna beatitudine, sicut etiam sumitur in illo euangelij loco, beatus qui manducabit panem in regno dei, id est beatitudine æleesti; quæ consistit in perpetua dei visione, mansioneque cum eo, vt dicit Ioannes in euangelio. Hæc est vita æterna, vt cognoscant te solum deum verum, & quem misisti Iesum Christum. Et rursum. < Mat. 5.> Beati mundo corde, quoniam ipsi deum videbunt. Hanc autem æternam beatitudinem nobis post huius vitæ peregrinationem aduenire petimus, quoniam illic totius desiderij est satietas, vt ait propheta. Satiabor cum apparuerit gloria tua. Illic primu[m] etiam habetur animi tranquillitas, vt ait Augustinus in primo libro confessionum. Domine fecisti me ad te: inquietum est cor meum donec quiescat in te. Denique ibidem est laus dei continua, sicut ait psalmus. Beati qui habitant in domo tua domine: in secula seculorum laudabu[n]t te: Neque immeritò petimus illud regnum nobis aduentre: quoniam ex nobis aut operibus nostris illud pertingere non valemus, sed ex sola dei misericordia & liberalitate. < Titum. 3> Non enim ex operibus iustitiæ quæ fecimus nos, sed secundum suam misericordiam saluos nos fecit. Quòd si quis regnum dei pro loco æternæ beatitudinis hic sumere velit, & domo illa supernæ ciuitatis Hierusalem: non multum euariabit à priore sententia, & eundem fermè sensum prætendet. Non enim beatitudo illa superna, sine mansione & domo cælesti habebitur vnquam, de qua dicit scripui rar Tunc fulgebunt iusti sicut sol in regno patrieorum, in splêdissimo scilicet illo dei & sanctorum habitacula, quod secundum Apocalypsim ex auro mundo & lapidibus pretiosis est extractu, quod non indiget sole & luna vt lucea[n]t in eor[um]nam claritas dei illuminabit illam & lucorna eius est agnus. Sicut igitur filij ad hæreditatem vocantur paternâ, &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0795.png
Transcription: ATR-1
CANO. < Lam. 2. Rom. 8.> & in domo patris manent in æternum: ita & nos tanquam filij summi patris & hæredes dei, cohæredes autem Christi petimus post huius exilij incolatum nobis hoc regnum patris aduenire. Nam hæc domus, hæc patris est: requies ea certa laborum. < Psal. 102.> 48 I Tertia petitio. Fiat voluntas tua sicut in cælo & in terra. In cælo quidem & celestibus spiritibus ac sanctis voluntas dei semper completur, nam vsque adeo addicti sunt rectitudini & diuinę bonitati: vt ab eius voluntate deflecti non possint. Benedicite (inquit) domino omnes angeli ei, potentes virtute, qui facitis verbum eius ad audiendam vocem sermonum eius. Benedicite domino omnes virtutes eius: ministri eius qui facitis voluntatem eius. In terra verò & hominibus hanc terrestrem regionem incolentibus non semper dei voluntas completur: vt rerum experientia manifeste docet. Quæ enim præcepit deus: plerunque non facium homines, & quæ prohibet: magna cupiditate prosequuntur. Non est enim qui faciat bonum: non est vsque ad vnum. Sicut igitur bonus filius petit se & fratres suos omnes optimo patri esse obedientes, & præcepta eius ad vnguem servare: ita & nos vt filij dei altissimi in hac petitione deposscimus, quod sicut in cælo & spiritibus angelicis ac sanctis omnibus dei voluntas integrè perficitur: sic & in < Psal. 13.> nobis hanc adhuc vitam agentibus eadem perficiatur, vt agamus quæ fieri præcipit, fugiamus quæ prohibet: amus quæ commendat, detestemur quæ odit, illique in omnibus obedientiam vt veri filij præstemus. Illius enim voluntas semper recta: & nunquam in obliquum tendens regula, quam sequentes aberrare neutiquam possumus, aut recto tramite deuiare. Neque nobis desunt exempla tam < Lam. 6.> præclaræ virtutis amplectendæ. Christus enim dei filius se descendisse de cælo contestatus est: non vt faceret voluntatem suam, sed voluntatem patris sui qui misit illum. Et imminente hora passionis suæ, patrem oravit dicens. Veruntamen non sicut ego volo: sed sicut tu vis, & fiat voluntas < Mat. 16.> tua. Quid igitur nos, qui putredo sumus & vermis facere debemus? nonne etiam ad Christi imitationem nos diuinæ voluntati omnino conformare? At quoniam nostra virtute id facere non possumus, neque ex nobis ad hoc sumus sufficientes: in hac petitione diuinum imploramus pro ea < 10>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0796.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 157 re conficienda auxilium, dicentes quisque cum propheta in psalmo. < Psal. 142.> Doce me facere voluntatem tuam: quia deus meus est tu. < Mat. 7.> Cæterum rectè post regni cælestis petitionem continuò subiungitur postulatio diuinæ voluntatis co[m]plendæ: quoniam hæc medium est & via perveniendi ad regnu[m] cælorum. < Mat. 7.> sicut ipse dominus perhibet in evangelio dices. Non omnis qui dicit mihi domine domine, intrabit in re- gnum cælorum: sed qui facit voluntatem patris mel qui in cælis est, ipse intrabit in regnum cælorum. < Gen. 28> Frustra autem fi- nis expectur, si non etiam exquirantur media ad finem il- lum perducentia, vt nequicquam sanitas optatur ab ægro: si portionem recuset, neque meta vitæ sine ipsius itineris peragrazione attingitur. 59 Quarta petitio. Panem nostrum quotidianum da no bis hodie In qua: ad corporis sustentationem necessaria expectuntur nobis à deo concedi. Nomine siquidem panis intelligenda sunt omnia, quibus humani corporis fragili- tas ad sanitatem & sui conseruationem indiget, vt sunt co- veniens cibus & potus, vestitus domicilium, & cætera bo- na externa: ad cuiusque status decentiam accommoda. Si- cut in Genesi cum Iacob dixit. < Gen. 28> Si dominus dederit mihi panem ad vescendum & vestimentum quo operiar, erit mihi dominus in deum, ibi per panem (sicut & in aliis per- multis scripturæ locis) intelligitur victus necessarius ad hu- manæ vitæ sustentationem, hic verò generaliori ratione etiam amictum complectitur & reliqua fortunæ bona: ad hanc vitam degendam necessaria & sufficientia. Solum tamen panem hic nominauit dominus & non carnes, pis- ces, & vinum, ac similia id genus: quibus etiam indigent homines ad congruum & salubrem victum, vt ex ipsa lo- quendi forma ac ratione nobis insinuaret: nos quàm com- modissimè possumus, paucis contentos esse debere, & com- munibus esculentis ac poculentis ad victum necessariis. < 1. Tim. 6.> Quod ita restatur Chrysostomus. Christus (inquit) solum panem petendum docuit: vt habentes alimenta & quibus tegamur, his contenti simus: innuens quod solum petere habeamus necessaria, non delicata nec superflua. Vnde & sapientissimus Salomon non pro sua superuacuis, sed solis < Prov. 20> necessariis orauit dominum: dicens. Mendicitatem & diu- tias ne dederis mihi: sed tantum tribue victui meo neces- saria
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0797.png
Transcription: ATR-1
CANO. 148 saria, ne fortè satiatus illiciar ad negandum: & dicam quis est dominus? Aut egestate compulsus furer & periurem nomen dei mei. < Eccl. 29. Eccl. 37.> Quæ autem sunt necessaria humanæ vite[m]: exprimit Ecclesiasticus dices. Initium vitæ hominis: aqua & panis, & vestimentum, & domus protegens turpitudine[m] Hunc autem panem, nostrum hic dicimus, quantum ad vsum & acceptionem, quanuis dei sit vt authoris atque datoris: qui non modo spiritualium sed & temporalium bonorum omnium largitor est vnicus. Illum enim panem coëcessit nobis deus ad nostram vtilitatem & refectionem: vt vtentes eo sustentemur, & ad omne opus bonum paratiores < Psal. 130.> simus, eiusque adminiculo obsequatur corpus animæ, & anima deo. Quod ita expressit psalmus diuinam magnificans prouidentiam. Producens foenum iumentis, & herbam seruituri hominum vt educas panem de terra, & vinu[m] latificet cor hominis, vt exhibaret faciem in oleo, & panis cor hominis confirmet. Dicimus & illum panem quotidianum, hoc est quotidie quamdiu hanc ducimus vitam nobis necessariam, & qui pro eiusque diei victu sufficiat. Quem quidem Christus nos petere docuit secundu[m] Chrysostomum, vt luxuriosos cibos compesceret, & discerem manducare quantum naturalis ratio exigit, non quantum carnalis lascivia impellit. Qui enim in vno conuiuio ad su persuitatem & luxum tantum expendit ciborum quantu[m] sufficeret pro octo dierum alimonia: iam quotidianum panem & pro singulo quoque die necessarium siue diurnum non manducat, sed multorum dierum. 60 Oramus insuper ex Christi instituto panem quotidianum nobis dari: vt sic doceremur solicitudinem immoderatam & anxiam rerum temporalium abiicere, quæ spiritualium & diuinarum rerum contemplationi est impedimento. Hanc nanque maiorem æquo curam corporis abiciendam esse dominus edocuit: cùm dixit discipulis suis immò & nobis omnibus. Nolite solicitè esse dicentes: quid manducabim[us], aut quid bibemus aut quo operiemur? Hæc < Mat. 6> enim omnia: gentes inquirunt. Scit enim pater vester cælestis: quia his omnibus indigetis. Et rursum. Nolite solicitè esse in crastinum. Crastinus enim dies: solicitus erit sibi. ipsi. Sufficit diei malitia sua. Quam etiam in crastinum solicitudinem rectationis metas transientem & angustia pre-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0798.png
Transcription: ATR-1
EXO. 159 prementem animum, vt significemus nos non habere: petimus panem nostrum necessariæ & frugalis refectionis, vnoquoque quidem præsentis vitæ die nobis necessarium: hodie nobis dari, determinantes tempus pro quo petimus annonam quotidianamque alimoniâ, & pro hodierno dun tæxat victu orantes. 61 At verò rectè illum nobis dari â patre cælesti: non vendi aut mutuari exposcimus. Quoniam vt filij â parentibus suis cibum petunt quo indigent, & infans vbera matris quibus lactetur expostulat, neque ad alienos confugiunt vnquam neglectis parentibus, vt ab eis victu emendicent, ita & nos filij tut ò pater cælestis indigentes nutrimento corporis, vt instrumentum sit conveniens animę ad tibi seruiendum, ad te supplices confugimus, petentes panem nostrum quotidianum nobis dari, quod certè facile præstare potes. Tui enim sunt cæli, & tua est terra & plenitudo eius: orbis terrarum & vniuersi qui habitant in eo. Omnia itidem â te expectant: vt des illis escam in tempore. Dante te illis colligent, aperiente te manum tuam: omnia implebuntur bonitate. Oculi omnium in te sperant domine: & tu das illis escam in tempore oportuno. A peris tu manum tuam: & imples omne animal benedictione. Aperi igitur manum tuæ bonitatis, largitatis, & munificentiae: nobisque filiis tuis cibum indulge. Qui enim das iumentis escam ipsorum & pullis coruorum inuocantibus te: qui etia[m] das escam omni carni: an homines destitues necessarij alimenti præsidio? Qui pascis volatilia cæli passeres & coruos quæ neque nent, neque metunt, neque congregant in horrea, & ne vnum quidem eorum in obliuione est apud te: nunquid homines ad imaginem & similitudinem tuam factos & quos constituisti super opera manuum tuarum, deseres sine necessarij victus adminiculo? Non hoc certè sinet tua paterna benignitas, tua immensa bonitas, & exuberantissima in homines beneficientia. 62 Cæterum non modo panem corpori nostro necessarium & cibum qui perit, hac petitione abs te stagitamus ô benignissime pater: sed & panem viuum quide cælo descendit & dat vitam mundo, pro alimento animæ exposcimus. Nô potest sanè corpus sine suo nutrimento diuti per sistere incolume. Anima itidem nostra suo destituta edulio elam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0799.png
Transcription: ATR-1
CANO. elanguida fit & tota contabescit. Quid autem prodest corpus suo fouere cibo: si anima quæ plus est quàm corpus relinquatur famelica, & macie confecta suprema? At qui cibus animæ peculiaris: sacrarissimum est Christi corpus, & potus eius: preciosus illius sanguis ipso attestante qui ait. < Ioan. 6> Caro mea verè est cibus. & sanguis meus verè est potus. Cibus inquam vitalis & viuificus qui permanet in vitam æternam: & potus conferens salutem perpetuam. Hunc igitur panem vitæ, hunc panem cælestem, hunc denique panem supersubstantialem (vt vocat euangelista) qui omnem excellentissimè supereminet substantiam: da nobis hodie, hoc scilicet die præsentis vitæ, qui mane infantia, & vespere senectutis clauditur: vt gratiam eius salubriter percipiamus quotidie, ipsiusque pinguedine iugiter saginemur. Certè cum filiis Israel peragrantibus desertum panem de cælo præstiteris omne delectamentum in se habentem & omnis saporis suauitatem: qui tamen sub nube fuerunt & in vmbra legis ambulabant, non denegabis filiis gratiæ iam in lumine tuo gressum serentibus, panem verum qui de cælo descendit, quem quicunque dignè manducauerit, non morietur in æternum. Qui Heliam prophetam ministerio corui, Danielem leonum lacu inclusum prophetæ officio nutriuisti: non dedignabere (speramus) pane illo suauissimo de cælo præstito esurientes pascere, < Sap. 16. Ioan. 6. 3. Reg. 17 Dan. 14.> nósqe famelicos enutrire, qui sumptus non consumitur, & manducatus non imminuitur. Neque verò id arrogans videri debet aut superbum: quòd hunc tam preciosum à te petimus panem, panem inquam filiorum non mittendum canibus, immò panem angelorum. Nam ad ipsum nos inuitare dignatus es hac dulcissima voce. Venite comedite panem meum: & bibite vinum quod miscui vobis. Ad hûc itaque panem tuo ipsius ore inuitati: è pater optime fidenter dicimus. Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. < Mat. 15. Prov. 9.> 93 Quinta petitio. Et dimitte nobis debita nostra: sicut & nos dimittimus debitoribus nostris. In hac autem peti-tione peccatorum nostrorum remissionem à deo postula-mus: quæ debitorum nomine hic signantur. Siquidé debita nostra: sunt peccata quibus deum offendimus: & de quibus ei satisfacere debemus, quod alius euangelista dilucidè de- < Luca II.> clarat
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0800.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 161 clarat, hanc petitionem ita contexens. Et dimitte nobis peccata nostra, liquidem & nos dimittimus debitorib[us] nostris. Hoc etiam clarè illa scripturæ locutio ostendit: quæ debitores vocat peccatores in illo euangelij loco. Putatis quia < Lucæ 13.> & ipsi (scilicet decem & octo viri supra quos cecidit turris in Siloe: & occidit eos debitores fuerint præter omnes homines habitantes in Hierusalem? Vbi debitores vocat illos < Mat. 18.> Hierosolymitas: oppressos ruina turris, & in consimili loquendi genere Galilæos à Pilato trucidatos, paulo antè vocat peccatores. Denique per seruum qui domino suo decem milia debebat talenta, allegorico sensu eum accipere docemur qui multis oppressus est grauibusque peccatis: de quibus vt deo satisfaciat arctius est obstrictus. Rectè aute[m] huiusmodi debita hic nostra dicuntur, quoniam neque authore deo, neque adiutore sunt perpetrata peccata nostra: < Ost. 19> sed ex nobisipsis, nostræque voluntatis ad malum deflexione atque declinatione, quæ haudquaquam ex deo est quemadmodum dominus per prophetam nobis ait. Perditio tua ex te Israel: tantummodo ex me est auxilium tuu[m]. < Psal. 19.> Porrò hæc debita perimus à deo dimitti, qui pater est misericordiarum, & cui proprium est misereri semper & parcere: qui non vult mortem peccatoris sed magis vt conuer < Marc. 21> tatur & viuat. Non enim lætatur in perditione morientiu[m]. sed in conversione peccatorum. Quoniam ira in indignatione eius: & vita in voluntate eius. Et meritò à deo idipsum < Esai. 43> rogamus: quoniam ipsius solum est peccata dimittere. Nemo enim (inquit euangelista) potest peccata dimittere nisi solus deus. Ipse quoque per prophetam inclamat auribus nostris. Ego sum, ego sum ipse: qui deleo iniquitates < 64> vestras. Sicut igitur filius qui benignum offendit patrem < Vt autem facilius exaudiamur: conditionem adilci> poenitudine ductus ad eius genua supplex prouoluitur, & veniam complosis manibus orat, ita & nos qui graviter < mus huic nostræ petitioni, orantes ita dimitti debita nostra> offendimus patrem cælestem multisque debitis sumus < sicut & nos dimittimus debitoribus nostris.> astricti: procumbimus humiles ante solium maiestatis < Debitores> eius, nos peccasse fatemur, & dimitti nobis peccata nostra < quidem nostri sunt, qui aut verbo aut opere nos offendunt> instantius oramus. < I>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0801.png
Transcription: ATR-1
CANO. runt: malive quippiâ vt iniuria aut damnu[m] nobis intulerunt Quibus tunc ex corde dimittimus (vt debem[us]) no[n] solo ver bo, arrogatam iniuriam cum exinde nec odium nec indi- gnationem animi in eos concipimus, neque vindictam aut vltionem de illa expetimus. Sanctex evangelica (quæ fra terna charitate nos omnes vult esse deuinctos) sanxit vt ad diuinæ mansuetudinis & benignitatis imitationem aliis < Luc.11.> dimittamus, si quo modo nos offenderint: si volumus ipsi à deo remissionem peccatorum consequi. Dimitte (inquit) & dimittetur vobis. Et si dimiseritis hominibus peccata < Mat.6.> eorum: dimittet & vobis pater vester cælestis delicta ve- stra. Si autem non dimiseritis hominibus: nec pater vester dimittet vobis peccata vestra. In parabola itidem de ho- mine rege ponente rationem cum seruis suis, ille seru[m] qui conserui sui debentis illi tantum centum denarios noluit misereri: iussus est tradi tortoribus quoadusque redderet vniversum debitum decem milium talentorum, quod ante < Mat.18.> illi fuerat liberaliter dimissum. Sic (inquit ipsa veritas) & pater vester cælestis faciet vobis: si non remiseritis vnus- quisque fratri suo de cordibus vestris. Demùm Ecclesiasti cus idem nos præclare admonet cum ait. Qui vindicari vult: à domino inueniet vindictam, & peccata illius seruas seruabit. Relinque proximo tuo nocenti te & tunc depre- canti tibi peccata soluentur. Homo homini reservat iram, & à domino querit medellâ. In hominem similem sibi non habet misericordiam: & de peccatis suis deprecatur. Ipse cum caro sit, reservat iram: & propitiationem petit à deo. Quis exorabit pro delictis illius? Non itaque mentiamur domino cum stamus ad orandum dicentes nos dimittere iis qui effenderunt nos, & animo contrarium sentientes, sed ita aliis dimittamus eorum peccata: sicut nostra volu- mus à deo dimitti. 65 Sexta petitio. Et ne nos inducas in tentationem. In qua à futuris præseruari peccatis diuina miseratione po- scimus: sicut in præcedente à præteritis & iam commissis absolui petimus, persimiles bono filio, cui si imminet peri- culum aut discrimen vitæ: paternam opem implorat qua eripiatur ab impendenti naufragio, præcipitio, incendio, seruitute, carcere, aut vinculis. Ita & nos in medio laqueo rum positi inter truculentos hostes, carnem, mundum, & dame-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0802.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 163 demonem: innumeris circundamur periculis. Vndique eum nobis struuntur insidiae: vndique tela in nos vibrantur. Insurgit contra nos caro: trahit mundus, insidiatur diabolus. Suggerit caro voluptatem: mundus vanitatem, diabolus mortifera. Caro nos infestat per lasciua desideria: mundus per prospera & aduersa, diabolus per turpitudines & vitia. In quâcunque partem nos conuertimus: tentationum laqueos ad capiendas animas invenimus. Insidiantur nobis assiduè hi inimici nostri, & omniaque nos deiicere pessundaréque festinant. Neque huiusmodi impugnationis est finis quandiu hic nobis agitur vita. Nam vt dicit Iob, tentatio est vita hominis super terram, aut vt alia habet translatio. Militia est vita hominis super terram. Perculosa sanè est militia, qua contra hostes viribus nostris fortiores assidue dimicandum nobis est & decertandum, quandoquidem de leuiathan (qui & diabolus) dicit Iob, quòd non est super terram potestas quæ co[m]paretur ei, qui factus est vt nullum timeret, quemadmodum & gentes illæ Chanançorum quæ occupabant terram promissionis, typumque gerebant & figuram dæmonum nos volentium regno prohibere cælorum, robustiores fuisse leguntur & longe validiores filiis Israel, in terram illam divina iussione introductis. Verum vt illi non suis freti viribus expuleru[n]t hostes illos omnes & profligarunt, sed deo adiutore qui pugnavit pro eis. Non enim (quemadmodum propheta in psalmo ait ad deum) in gladio suo possederunt terram, & brachium eorum non saluauit eos, sed dextera tua & brachium tuum & illuminatio vult[us] tui, quoniam complacuisti in eis. Ita & nos non confidentes nostræ virtut, imbecillæ admodum & fragili, sed diuino prorsus adiutorio, co[n]fugere ad patrem nostrum benignissimum debemus, orantes ne nos inducat in tentationem. 66 Qua quidé oratione nô expetim[us], ne deus ipse author sit & causa inducés nos in tentatione. Na cu inducere in tentationem, malum sit, deus autem maloru[m] non est author, neque in eo neque ab eo est malum, vt qui summe bonu sit & faciens omnia bona valde, qui fiet vt ipse efficiat nostri inductionem in tentationem, vtque id agat quo in tentationem inducamur! Deus enim (inquit Iacobus) L ij nemi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0803.png
Transcription: ATR-1
CANO. 164 <Gen.1. Iacob.1> neminem tentat: nam intentator malorum est. Etenim tentare hoc in loco, malum aliquod suggerere, quo cadat homo in peccati consensum & opus. Et tentatio, ad malum suggestio, qua in ruinam animæ fiat inductio. Inducere verò in tentationem, est hominem prauis suggestionibus alli cere in consensum peccati: vtque tentationi succumbat & superetur ab ea, callide efficere, quod certè omnino à deo est alienum: & summæ illius bonitati penitus aduersum. Sed petimus hac postulatione nostra: ne sinat nos deus induci in tentationem, neve permittat pertrahi in cösensum mali, aut ab ea vinci. Seruaturque hoc loco id loquendi genus in sacris literis (vt ait Damascenus) visitatissimum, quo deus illa dicitur agere quæ fieri permittit, quemadmodum in eo verbo psalmi. Conuertit cor eorum: vt audirent populum eius. Et indurauit dominus cor Pharaonis. Et in illo Pauli loco. Conclusit deus omnia sub peccato vt omnium misereatur. <Psal.104. Exod.7. Rom.11> Petimus itaque dei adiutorium in hac orationis particula: ad resistendum tentationi, ad eam repellendam & superandam. Vt cum transigere hanc vitam sine tentatione non possimus, neque orandum nobis sit vt omnino tentationum immunes simus (quoniam id nostræ saluti nequaquam conducit. Vt enim diuinus ait Paulus: qui certat in agone non coronabitur, nisi legitimè certauerit. Sed quomodo geretur certamen: si nullus assit hostis impugnans? <2. Tim.11.> Vincenti itidem promissa est à deo corona vitæ. At quomodo euadet victor: cui deest hostis cum quo manum conserat & conflagat? <Apoc.2.> saltem tentationibus inimicorum efficiamur deo adiutore superiores: extinguamus eius auxilio omnia tela nequissimi ignea carnem spiritui subigamus, mundum cum sua concupiscentia abijciamus, & ita muniamur diuino præsidio, vt non præualeat nobis inimicus neque se victorem glorietur: sed læti concinamus domino Qui tribulant me inimici melipsi infirmari sunt & ceciderunt. Et certè fidelis est deus (vt scribit paulus ad Corinthios) qui non permittet nos tentari supra id quod possumus: sed faciet etiam cum tentatione prouentum, vt possumus sustinere. 67 Septima petitio. Sed libera nos à malo. In qua petimus nos liberari à malo poenæ præsentis vitæ, itidem & futuræ: sicut per præcedentem petitionem postulauimus nos cripi
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0804.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 165 cripi à malo culpæ imminentis aut instantis. Sanè si filius patris familias videat afflictionem aliquam sibi imminere vt morbum, calamitatem, aut tribulationem: ad quem re- curret nisi ad dulcissimum patrem? in cuius sinum se totum proiiciet: petens obnixius à patre vt ab impendenu illa tribulatione, incommodo aut detrimento illius auxilio li- beretur. Atqui vita præsens: mille malorum generibus est referta, nunc nos morbus affligit & infirmitas, nunc orbi- tas, uunc bonorum amissio: nunc fame conficimur, nunc calumniam patimur aut infamiam, nunc in carceres & vin cula insontes coniicimur. Quæ omnia etsi innocenti & iu- sto viro possint obuenire: plerumque tamen animum im- becillem pertrahunt ad culpam, vt morbus ad impatien- tiam, egestas ad furta & latrocinia: aduersitas ad murmura tionem in deum. Ne igitur occasione miseriarum huius vi tæ perpellamur ad aliquam turpitudinem & iniquitatem: oramus deum vt his nos malis eripiat, non quidem omni- mo ea sustollendo, quandoquidem id non sinit præsentis vitæ conditio, neque hoc conducibile est animæ nostræ sa- < 1. Cor. 11.> luti: quæ his exercetur ad virtutem, virtus enim (vt ait Pau- lus) in infirmitate perficitur, sed ita ea mitigando & mode rando, vt perferre illavaleamus: neque ipsorum acerbita- te declinemus à viæ domini rectitudine. Cæteru[m] longè gra uiora sunt mala alterius vitæ illis infligenda qui hinc non omnino expiati purgati que discedunt: siue in igne purga torio eluente reliquias peccatorum hic contractorum, si- ne in lacu damnationis æternæ inuolvente reprobos per- petuis interminisque supplicij: Ab vtroque autem datoru[m] malorum: dei misericordia & benignitate petimus hoc po stremo loco liberari, ne scilicet expiatorius ille ignis cum hinc migratum fuerit: nos purgandos excoquat, ne itidem inferna nos tormenta rapiant perpetuò cruciandos & san- ctorum excludendos consortio: quâdoquidem illic malo- rum omnium cumulus est & horrenda coluuiies. Neque ab re vt his eruamur & præsentis & futuræ vitæ malis: ad deu[m] preces effundimus, quoniam sicut ipse bonorum omnium largitor est: ita à malis omnibus ereptor ac liberator. Non enim possumus aut his, aut illis eripi malis, nisi deus manum suam adiutricem porrigat: qua ne labamur in ea nos præseruet, aut iam in illa prolapsos benigniter suble- < L iij uet>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0805.png
Transcription: ATR-1
Cano. uet & erigat. Ipse planè solus adiutor noster est & præseruator: malorumque omnium benignus propulsator, ipse nostrum refugium & virtus: adiutor in tribulationib[us] quæ inuenerunt nos nimis. Qui vbi pie à nobis inuocatus fuerit: nunquam nos deseret in die necessitatis. Oculi enim domini super metuentes eum: & in eis qui sperant super misericordia eius, vt eruat à morte animas eorum: & alat eos in fame. Postremum particula Amen subiuncta toti huic orationi: optandi significationem & vim habet tantum valens sicut fiat, exoptatque sacerdos eam proferens: istas septem petitiones hac oratione dominica contentas, in nobis compleri ac perfici. Ibera nos quæsumus domine ab omnibus malis: L præteritis, præsentibus, & futuris, & intercedente beata & gloriosa, semperq[ue] uirgine dei genitrice Maria, & beatis apostolis tuis Petro, Paulo, atq[ue] Andrea, cum omnibus sanctis: da propitius pacem in diebus nostris, ut ope misericordiæ tuæ adiuti: & à peccato simus semper liberi, & ab omni perturbatione securi. Per eundem dominum nostrum iesum Christum filium tuum: qui tecum uiuit & regnat in unitate spiritus sancti deus. Per omnia secula seculorum. Amen. Pax domini sit semper uobiscum. Et cum spiritu tuo. Agnus dei qui tollis peccata mundi: miserere nobis. Agnus dei tollis peccata mundi: miserere nobis. Agnus dei qui tollis peccata mundi: dona nobis pacem. Cum mittitur particula hostiæ in calicem: dicatur sequens oratio. Hæc sacrosancta commixtio corporis & sanguinis domini nostri Iesu Christi, fiat nobis sumentibus salus mentis & corporis: & ad uitam æternam capessendam præparatio salutaris. Antequam sumatur pax: dicatur hæc oratio. Domine
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0806.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 167 Domine Iesu Christe qui dixisti apostolis tuis: pacem relinquo uobis pacem meam do uobis, ne respicias peccata mea, sed fidem ecclesiæ tuæ eâmque secundum uoluntatem tuam pacificare, custodire & coadunare digneris. Qui uiis & regnas cum deo patre in unitate spiritus sancti deus per omnia secula seculorum. Amen. Cum suscipit osculum pacis: dicat sacerdos. Habete uinculum pacis & charitatis: ut apti sitis sacrosanctis mysteriis Christi. Vel dicat hanc salutationem. Pax tibi frater: & ecclesiæ sanctæ dei. 68. Quoniam in postrema pettione orationis domini- cæ populus fidelis siue minister illius vice loquens petuit à malo liberari, & sacerdos celebrans idé exoptauit respon dens amen: illam postulationem repetit & amplius expla- nat à quibus malis populum Christianum liberari velit la tius declarans. Sanè eundem eripi exposcit à malis prætere- ris: utpote culpis quibus anteacto repore deum offendit, & quarum adhuc manet reatus ac debitum, à malis etiam præsentibus: scilicet peccatis quorum nunc reus est, & ab angustiis tribulationibusque in mundo insurgentibus, quæ nisi mitigarentur: ad lapsum in peccata facile hominem impellerent. Denique & à malis futuris: insidus scilicet & laqueis tentationum, ad culpam præcipitare molientibus, quinimmo à quibuslibet malis culpæ & poenæ: quoru[m] oc- cassione posset quispiam à deo fieri alienus, vt ipse populus fidelis, dei protectione munitus: hæc triplicia mala cuadere possit. At quoniam preces nostræ ex seipsis minus suffi- cientes sunt & efficaces ad impetrandum quippiam à deo: imploratur deinde sanctorum suffragium, vt multiplicatis intercessoribus facilius obtineatur diuinum auxilium. Et primo quidem sanctæ dei genitricis: quæ benignissima hu mani generis advocata assiduè postulat pro nobis, & quic quid petierit à patre misericordiarum: protinus assequitur Deinde sanctorum apostolorum Petri, Pauli, & Andreæ: qui propter singularem qua præditi sunt excellentiam, potius L iiij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0807.png
Transcription: ATR-1
CANO. potius quam cæteri hic nominatim exprimi dicuntur. Si- < Ioan. 21> quidem Petrus à domino constitus est princeps apostoloru[m] & dominici gregis pastor. Paulus, vas electionis, prædicator gentium, & nominis Christi annunciator est delectus. Andreas verò omnium primus ad Christi agnitione vocatus: & germanum suum Petrum Christo adduxit, & feruenti animo crucem concupiuit. Veruntamen sub his tribus reliqui omnes apostoli, martyres, co[n]fessores, & virgines comprehendi intelliguntur: vt satis innuit particula sequens, sanctos omnes vniuersali locutione co[m]plectens. Omnium autem istorum dei amicorum suffragante patrocinio: pax in diebus nostris & toto præsentis vitæ statu à domino propitio nobis concedi postulatur, vt adiutrice eius misericordia & benignitate: per geminam potissimu[m] pacé à duplici malo tranquillitati opposito liberemur. Est enim quæda[m] pax animi, quæ cordis est tra[n]quillitas cu[m] deo no[n] sibi co[n]scijs de mortali culpa, per qua[m] deus illi reddatur infusus. Et de hac dicit p[ro]pheta. Pax multa diligetib[us] legé tuam, & no[n] est illis scandalum. Et rursum. Non est pax impiis, dicit dominus. Per hanc autem pacem, petimus à peccato semper esse liberi. Nam solum peccatu[m] est quod hæc co[n]scientiæ pacem perturbat nôsque deo reddit inimicos. Altera est pax temporis: quæ tranquillitas est à tumultu bellorum & incursionum hostilium in nos, sedatioque tribulationum quæ ab exteris persecutoribus solent infligi. Et per hanc petimus ab omni tribulatione esse securi. Neque id iniuria. Nam solent huiusmodi perturbationes, infirmos animos plærunque à rectitudine deiicere, & peccâ di præstare materiam. Cæterum quoniam quicquid impetrare intédimus, in nomine domini nostri Iesu Christi (vt ab eo instituti sumus & edocti) petere debemus. Siquid (Inquit) petieritis patrem meu[m] in nomine meo, dabit vobis, petite & accipietis, idcirco hæc oratio, sicut & ferè omnes orationes ecclesiasticæ, concluditur hac clausula. Per dominum nostrum Iesum Christum filium tuum. Quæ significat vota fidelis populi, illius nomine deo offerri & per eum exaudiri debere, vt mediatorem dei & hominu[m], aduocatum & postulatorem pro nobis. 69 Cæterum cum hæc postrema datę orationis verba à sacerdote proferuntur, ipsius hostiæ sacratissimæ fit fra- ctio
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0808.png
Transcription: ATR-1
EXO. 169 Aio supra calicem primum in duas medietates. quarum altera rursum in duas frangitur particulas, quasi totius hostiæ quartas. & vna harum portiuncularum calici immittitur, altera verò medietati quæ indiuisa remansit vna coniungitur, & simul cum illa à sacerdote supracalicé tene- tur. Quæ omnia neque mysterio vacant, neque sine causa sunt instituta. Nempe ipsa ossia (attendendo species ipsius & accidentia, non autem id quod continetur) in duas me- dietates fragitur, ad significandum duplicem statum præ- destinatorum ad corpus Christi mysticum pertinentium: & quorum Christus ipse est caput. Quorum vns est cæ- lestis gloriæ consors: signaturque per medietatem illam quæ manet indiuidua & integra, ad significandam stabili- tatem continuam & vniformitatem supernæ beatitudinis qua ipsi sancti perfruuntur. Alter verò præordinatorem ad vitam status, necdum beatitudine adeptus est: sed ver- satur adhuc in temporali miseria præsentis vitæ, aut ignis purgatoriij. Et is insinuatur per alteram hostiæ medietate: quæ rursum in duas dissecatur portiunculas, ad signandu[m] duplicem eorum qui necdum beati sunt statum. Harum vna, quæ supradictæ meditati indiuisæ corundem digi- torum complexu coniungitur: eos significat qui igne pur- gatorio expiantur, certitudinemque habent indubitatam de sua beatitudine post consequenda, quodque beatis in regno cælesti demùmconiungentur (qui de suæ beatitudi- nis perpetua duratione securi gloriantur) sicut & partes hostiæ ipsorum amborum signatrices simul continentur. propter hanc etiam adinuicem conuenientiam: quod tam beati, quam purgatoriis addicti locis, extra præsentis vitæ statum degunt & stadium. Altera verò minor particula quæ scilicet calici immittitur: eos significat qui ad Christu[m] quidem attinet, sed huius adhuc vitæ atteruntur laborib[us] ac præmuntur angustiis. Et quoniâ illi de futura sua bea- titudine no[n] sunt certi omnino neque securi: particula quæ ipsos signat, aliis duabus hostiæ partibus nequaquam per eandem digitorum continentiam coniungitur. Quoniam verò viuentes in hoc seculo fructum effusionis sanguinis Christi consequi possunt, & bonorum operum exercitio quamdiu in hoc currunt stadio passionis Christi efficatiâ sibi applicare: ideo hæc particula calici imponitur & sani- guini
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0809.png
Transcription: ATR-1
170 CANO. guini Christi imiscetur. Huiusmodi autem applicatio vir- tutis mortis Christi per propria operatiis qui ex hoc mudo trasierut siue purgatoriu sustinétibus cruciatu[m], siue cælesté Incoletibus regioné, est negata. Idcirco partes illæ geminæ ipsos ambos indicare dictæ: no[n] immerguntur calici, sed super ipsum no[n] comixtæ renétur. Habet & cætera quæ in toto missæ sunt officio signacula & sensibilia signa, cer- moniæ, ritus, & visibiles formæ certas quasda[m] rationes my sticas & significationes admodu[m] dignas, quare hoc pacto sunt institutæ. Quas non visum est operæ preciu[m] hic expli- care, quoniâ saus superq[ue]; à Gabriele & cæteris quos citat authoribus sunt declarat[ur]. 70 Deinde sacerdos sacra faciens populu[m] præsenté ipsi celebrationi missæ in domino salutat. & pacé domini cu[m] illa iugiter manere imprecatur. vi quoniâ prius pacé à domino petiuerat illi dari: nunc illâ co[n]firmans petitione[m], eandé ipsi populo exoptat. Neque illud quidé ab re. Nempe quâuis multæ præclaræ virtutes sint fideliu[m] cordibus necessariæ ad percipiendâ sacrosanctæ eucharistiæ gratiâ: ante o[mn]es tamé efflagitat sacerdos pacé domini ipsi populo dari. quoniam illa quodam consequio cæteras omnes trahit virtutes: eâsque sibi comites asciscit. Eadem quoq[ue]; plus reliquis & frequetius in sacris literis à domino comendata legitur: tanqua[m] domiciliu[m] & habitaculum eius. Nam in pace factus est locus eius. tanqua[m] etiam propria dei denominatio. Nanque deus pacis & dilectio[n]is dicitur ab apostolo. Et ipse est pax nostra: qui fecit vtraq[ue]; vnum. denique tanqua[m] ea virtus: qua[m] in terris diversatus dominus noster magnoperè approbauit, & amplectedam docuit. Siquidem in ipso mundi ingressu pacem angelica voce annunciauit: cu[m] multitudo celestis militiæ decantauit gloria in excelsis deo: & in terra pax hominibus bonæ voluntatis. Populo deinde annuncians verbum dei: pacem seruare adinuicem docuit, dicens. Pacé habete inter vos. Et sicut ait Paulus: veniens euangelizauit pacé vobis qui longè fuistis, & iis qui propè. Idem quoque mittes apostolos ad euangelij annunciatione[m]: eos pacem offerre hominibus edocuit dicés. In quancuque domum intraueritis: primu[m] dicite, pax huic domui. Abscendens itide[m] hinc, pacé eis reliquit: cu[m] ait. Pacé mea[m] do vobis: pacé reliquo vobis. Insup mories pacé perdita[m] reparauit: solués inimicitias in carne
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0810.png
Transcription: ATR-1
EXO. 171 Carne sua. Pacificaunt enim (vt scribit ad Coloss. apostol[us]) omnia, sive quæ in terris sive in cælis sunt, per sanguinem crucis eius. Præterea resurgens ex mortuis pacem discipulis obtulit, cum in eorum medio consistens ait. Pax vobis, ego sum, nolite timere. Denique spiritum sanctum ipsis post ascensionem mittens, pace in eis confirmauit, propter quod hortatur Ephesios apostolus, quòd sint solicitis seruare vnitatem spiritus in vinculo pacis. Postremum sectatores pacis & amatores, in filiorum dei sortem & denominationem asciscendos promisit. Beati (inquit) pacifici: quoniam filij dei vocabuntur. <Colos. 1. Luc. 24> 71 At verò non quamlibet sine discrimine pacem exoptat populo sacerdos: sed solum pacem domini, quoniam & pax aliqua inuenitur quæ non est domini: sed penitus ei aduersa, vt est pax cum diabolo per consensum ad eius suggestiones: de qua dominus in euangelio. Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt omnia quæ possidet. Pax itidem cum carne & corpore proprio, de qua apostolus. Qui secundum carnem sunt, quæ carnis sunt sapiunt. Sapere autem secundum carnem est ipsi carni consentire: & ita pacem cum carne habere similiter pax cum mundo peccatorumque consortio, de qua psalmus. Quia zelavi super iniquos: pacem peccatorum videns. Hanc autem triplicem pacem non venit saluator dare sed penitus tollere: vt ipse testatur cum ait. Non veni pacem mittere in terram, sed gladium, id est separationem. Veni enim separare hominem aduersus patrem suum, & filiam aduersus matrem suam, & nurn aduersus socrum suam, & inimici hominis domestici eius. At verò pax domini quæ hic optatur: etiam triplex inuenitur, scilicet pax hominis ad deum, pax ad seipsum, & pax ad proximum. Pax hominis ad deum: est ordinata hominis ad deum in fide sub æterna lege obedientia. Et hæc potissimum ex dilectione dei enascitur. Pax ad seipsum est ordinata cognitionis actionisque consensio: vt quod recta ratio dictat, efficaciter voluntas imperet. Et hæc ex recta subiectione virium inferiorum ad superiores proficiscitur. Denique pax hominis ad proximum est cum omni homine ordinata concordia: vt scilicet nulli noceat, & cum possit, prosit. Et
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0811.png
Transcription: ATR-1
CANO. Et hæc potissimum ex dilectione syncera proximi cōsurgit ac orttur. Rursum ipsa pax domini alia partitiôe dissecatur in pacem pectoris, temporis, & æternitatis. Pax pectoris siue animi est ipsius appetitus ad rationem dominâ tem cōcordia, rectâque subiectio. Et hæc fere eadem est cum pace ad seipsum: cù quis inter vires illas animi intestinum non sustinet bellum. Pax temporis est vitæ huius temporalis trâquillitas: & à perturbationu[m] strepitu quies. Hæc autem fermè coincidit cum pace ad proximum. Na[m] si cum omnibus hominibus pacem habemus: nullus cōtra nos hostilis insurgit impetus. Pax verò æternitatis: est perpetua cum deo & cælestibus incolis in regione viuêtium tranquillitas, quæ post hanc vitam illis dabitur: qui hoc in mundo pacem ad seipsos & proximos seruare studuerint. Et hæc profecto vera est pax cum deo: quæ nullo vnam bellorum turbine aut peccatoru[m] perpetratione dissoluetur. < 2. Timot. 4 Psal. 34> Hanc autem triplicem pacis differentiam modo assignatam: innuit propheta in psalmo cum ait. Loquetur dominus pacem in plebem suam, quantum ad pacem temporis, quam dat plebi dum sua est per voluntatis subiectionem, & super sanctos suos: quo ad pacem æternitatis qua fruuntur sancti in cælesti gloria, & in eos qui cōvertuntur ad cor: quo ad pacem spiritualem siue mentis. Porrò huc sanctæ imprecationi sacerdotis qua pacem domini optat semper esse cum populo Christiano: respondet chorus aut minister in persona circumstantium, & cù spiritu tuo. Quod sane verbum ex secunda ad Timotheu[m] epistola desumptum est: vbi hunc in modum Paulus Timotheo vale dicit. Dominus noster Iesus Christus sit cum spiritu tuo. Ita & hic respondet chorus. Et cum spiritu tuo: sit scilicet ea pax quam nobis annunciasti. Siquidem id plarum & religiosarum mentium est proprium, vt pacificice salutantibus vicariam rependant salutem, & bona optantibus reciproco beniulentiæ officio etia[m] bona exoptent. 72 Cæterum quoniam pax illa domini sine peccatoru[m] remissione obtineri non potest, quæ inimicitias ponu[n]t inter nos & deum nôsque reddu[n]t illi inuisos ac odiosos: peccatoru[m] verò remissio sine dei misericordia haberi nequaquam possit, ipsa enim sola est quæ peccata nostra detergit ac dimittit, idcirco ter deinde profertur ea oratio, ag- nus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0812.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 173 nus dei qui tollis peccata mundi, à sacerdote, primâq; & secunda pronunciatione petitur dei misericordia ad abluenda peccata: per subiunctam vtriusque calce orationem, miserere nobis. In tertia verò prolatioe petitur demùm ipsa pax nobis à domino concedi: quoniam solus ipse author est veræ & syncere pacis, & id quidem per orationem in fine annexam: dona nobis pacem. Sumpta aute[m] est hæc sacratissima ad Christum oratio, quæ ter hic profertur, ex verbis sancti Ioannis Baptistæ: qui (vt testatur euangelium) vidit Iesum venientem ad se, & alt. Ecce agnus dei, ecce qui tollit peccata mûdi. Et rursum altera die respiciens Iesum ambulanté, dixit. Ecce agnus dei. In qua quidem excellentissima domini nostri commendatione: duplex eius natura in vna persona insinuatur. Humana quidem, cum agnus dei nominatur, quæ nūcupatio secundum solam nostræ carnis substantiam ei conuenit. Nâ secundum illam & purus omnino est à peccato & innocés, qui peccatum nô fecit nec inuentus est dolus in ore eius, secundum eandem quoque pro nostra omnium salute immolatus est in ara crucis, & quemadmodum prædixerat Esaias, sicut quis ad occisionem ductus est, & quasi agnus coram tendente se obmutuit & non aperuit os suum. Ipse quoque (sicut ait Heremias) fuit quasi agnus mansuetus qui porratur advictimam. Enimuero agni appellatio propter duas causas supradictas per quàm frequenter in sacris literis Christo attribuitur, vt apud Esaiam. Emitte agnum domine, dominatorem terræ, & in Apocalypsi agnus ab origine mundi occisus asseritur, quoniam ab ipso mundi exordio Christi mors est repræsentata & præfigurata per cædem ipsius Abel iusti, vt antè dictum est. Vt autem intelligant omnes hic agnû nô pro animali bruto ex ove genito sumi, sed per similitudinem de Christo dici: nô simpliciter hic agnus denominatur, sed agnus dei, ne quis stoliditate mentis aliter quàm debet accipiat. Diuina verò Christi natura innuitur in supradicta oratione: cum ipsa profitetur eum peccata mundi totiusque generis humani tollere, quod soli deo competit, cum itidem ab eodem misericordiam petit, & placidæ pacis munera: quandoquidé solius dei est nostri misereri, & pacé nobis quàm petimus donare. Miserentur quidé homines, sed non vt deus: quòd sua
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0813.png
Transcription: ATR-1
CANO. 174 sua miseratione peccata nobis non abstergunt. Dant etia[m] homines pacem: sed quomodo mundus. Veram aute[m] pacé quâ nudus dare nô potest: solus deus sua benignitate no bis elargitur. Porrò in missa quæ pro defunctis celebratur: tantummodo requies illis à deo donari petitur in his tribus orationibus, quarum duæ primæ claudu[n]tur hoc fi- ne: dona eis requiem, & tertia ita finitur, dona eis requiè sempiternam. Quia huiusmodi altaris sacrificium pro de- functis præsertim celebratur: vt ipsis requies æterna im- petretur, & illis potissimum fructus missæ applicatur: pro requie à poenis ignis purgatorij eis obtinenda. Neque vt ipsorum misereatur deus aut det illis pacé, orat ecclesia, sicut pro viuétibus, quoniam extra præsentis vitæ statum consistunt, & iam requiescunt à laboribus suis, operáque eorum sequutur illos. Non enim iam amplius (vt nos) de- sudant in agone: sed statum determinatumque habet suo- rum operum finem ac terminum. 73 Post trinam huiusmodi orationem sacerdos immit- tens vnam medietatis diuisæ particulâ calici: profert hâc supplicationem domino. Hæc sacrosancta commixtio cor poris & sanguinis, &c. Per quam, non rerum contétarum atque signaturum, veri scilicet corporis Christi & sangui- nis eius commixtione fieri significat: quasi iam vnum alte- ri immersum superficie tenus eo tingatur, sed ipsarum spe- cierum atque accidentium panis & vini post consecrationem superstitum, commixtione adinuicem fieri enunciat. Siquidem species panis & hostiæ commiscentur specieb[us] vini, & ediuerso: cum adinuicem secundum contactu per immissionem coniunguntur. Fiunt enim eædem mutationes & contactus accidentium illorum facta conversione substantiarum, quæ fieret si nulla esset facta conversio, & hoc vt fides suum habeat meritum: dum humana ratio nul lum de conversione facta recipit experimentu. Quia igi- tur specierum sacramentalium adinuicem sit commixtio, sub quibus verum Christi corpus & sanguis continetur: dicitur hic fieri commixtio rerum contentarum. Multa e- nim quæ ad solas species pertinent: vsus loquendi attribuit contentis sub speciebus, sicut corpus Christi siue Christus dicitur videri aut tangi: cum tamen solum sacramentu vi- deatur ac tâgatur sub quo latet Christus. Cosimili penè ra- tione
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0814.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 175 done hæc commixtio dicitur sacrosancta propter excellé tissimam sanctitatem consentorum sub ipsis speciebus, veri scilicet corporis & saguinis Iesu Christi, qui es sanctus sanctorum. Etiam ita denominatur propter species ipsas sacramentales panis & vini, quæ sacrosanctæ dicu[n]tur propter singularem rerum sanctissimarum significationem & < Exo. 25> continentiam, longe quidem verius & excellentius: quàm pars illa tabernaculi & templi arcam foederis continens in lege Mosaica, dicebatur sancta sanctorum, t[ame]no vtique verius, quantò magis veritas ipsa figuram excedit & dignitate transcendit. Cæterùm duo præclara bona per hanc sacrosancta commixtionem nobis à deo indulgeri in ea oratione petuntur. Primum quòd ipsa fiat & sacerdoti offerenti & omnibus spiritualiter voto ac desiderio sumentibus per sacerdotem, salus mentis & corporis. Mentis quidem, per morbi spiritualis scilicet peccati depulsionem, & vitæ spiritualis quam dei gratia donat elargitionem. Corporis verò, per infirmitatum naturam deprimétium amotionem, & incolumitatis integrè conseruationem. Secundo eadem commixtio sit ad vitam æternam capessendu[m] præparatio salutaris. Népe ipsa sumptio sanctissimi sacramenti rite facta, est efficax præparatio ad æternam beatitudinem per collationem gratiæ in præsenti, quæ est pignus gloriæ & arra percipiendæ hæreditatis futuræ, sicut canit ecclesia. O sacrum co[n]tuium in quo Christus sumitur. recolitur memoria passionis eius, més impletur gratia, & futuræ gloriæ nobis pignus datur. Ipsa verò sacrosancta co[m] mixtio: via quædam est & prædispositio ad ipsius sacramenti sumptionem. 74 Deinde subiungit sacerdos orationem ad Christum pro pace impetrada, in qua primu[m] p[ro]ponit rationabilé fiduciâ atque confidentia[m] quæredæ pacis à Christo, quia discessurus à discipulis per passioné, eis pacé reliquit, dices ipsis in vluma coena vt Ioan. testatur. Pacé meâ de vobis, pacé relinquo vobis. Postea humiliter de se series petit deus n[on] attendat neq[ue]; co[n]sideret pecata ipsius, quoniâ illa potius sunt impedimento ad pacé impetrandam, sed potius respiciat fidem ecclesiæ, suæ dilectissimæ sponsæ: quam teste propheta sibi in fide sponsauit, quam itidem lauacro aquæ in verbo vitæ sanctificauit: vt < Osec. 2> scribit Paul, pro qua deniq[ue]; orauit ne deficeret fides ei[us]. < Ephe. 5> Demùm < Luc. 22>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0815.png
Transcription: ATR-1
CANO. Demùm petit sacerdos quòd pro suæ volutatis rectissimæ < Ioan. 10> beneplacito deus ipsam ecclesiam pacificare velit ab infidelibus & incredulis: ne eam perturbent, suis persecutionibus, eandem etiam custodiat ab omni malo & molitione hostis antiqui, denique eandem coadunet in vinculo charitatis & vnionis vt sub vno pastore sit vnum ovile. Veru cu[m] pro defunctis sit celebratio, sicut pax à sacerdote sumi non debet neque à ministro aliis distribui, ita neque hæc oratio pacis accipiendæ præparatoria proferri aut legi, quoniam ipsi viam huius mundi pertransierunt & requiescunt cum signo fidei & dormiut in somno pacis: neque pace domini eo quo nos modo, indigent. Denique sacerdos tabellæ continenti depictam aut sculptam imaginem Christi aut beatæ virginis aut alicuius sanctoru[m], per ministrum porrectæ exhibens osculum, tanquam à seipso pacis communicationem in omnes hoc sensibili signo diffundens atque distribuens: hortatur omnes apostolica voce habere inter se vinculum pacis & charitatis, vt apti sint sacrosanctis mysteriis corporis & sanguinis Christi sum[m]edis: aut re ipsa aut spirituali perceptione per deuotione[m], quoniam ipsa solum ab iis digne sumuntur: qui syncro sancti amoris affectu omnes prosequuntur. Aut altera ora tiuncula pacem ministro porrigenti tabellam exosculandam imprecatur: simul & toti fidelium congregationi. Oratio dicenda ante communionem. D Omine Iesu Christe fili dei uiui qui ex uoluntate patris cooperante spiritu sancto per morte[m] tuæ mundum uiuificasti: libera me per sacrosanctum corpus & sanguinem tuum ab omnibus iniquitatibus meis & uniuersis malis, & fac me tuis semper inhærere mandatis & à te nunquam separari permittas. Qui cum eodem patre uiuis & regnas in unitate eiusdem spiritus sancti deus. Per omnia secula seculorum. Amen. Alia oratio. Perceptio corporis & sanguinis tui domine Iesu Christe, quam ego indignus sumere præsumo, non mihi pro ue- nia
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0816.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 177 n[ost]at in iudicium & condemnationem, sed pro tua pietate prosit mihi ad tutamentu[m] mentis & corporis, & ad me- dellam percipiendam. Qui uiuis & regnas cum deo patre in unitate spiritus sancti deus. Per omnia secula seculoru[m]. Amen. Alia oratio. Domine non sum dignus ut intres sub tectum meum: sed tantum dic uerbo, & sanabitur anima mea. Ante communionem sacerdos aliquas ad Christu[m] fun die orationes: quibus & cordis ad deum excitet affectu[m] & panem vitæ digne sumendi gratiam impetret, ne quod ad percipiendum vitæ fructum institutum est sacramentum: sit illi propter indignitatem suam & peccata, ad iudiciu[m] & mortem æternam. In prima earum hic positarum (nam & alias pro arbitrio & pia deuotione, aut ritu suæ ecclesiæ dicere potest: qui missam celebrat) religiosa fide profitetur ipse sacerdos Christum per mortem suam viuificasse mundum beneplacito dei patris, & spiritus sancti cooperatione: quinimmo vna totius trinitatis & optima voluntate N[ost]a[m] mors Christi, totius humani generis mortem spiritualem destruxit: sicut prædixerat per prophetam. Ero mors tua[m] mors. Et ergo per mortem suam conuificauit nos sibi, vt ait apostolus: donas nobis omnia delicta. Et id quidem voluntate patris, qui proprio filio suo non pepercit, sed pro nobis omnib[us] tradidit illu[m], qui sic dilexit mundu[m], vt filium suum vnigenitum daret. Propria etia[m] voluntate Christus per mortem suam mundum viuificauit. Oblatus enim est quia ipse voluit sicut dicit Esaias, quem admodu[m] scribit Paulus ad Ephesios: ipse dilexit nos, & tradidit seipsum pro nobis oblationem & hostiam deo in odore suauitaris. Demu[m] cooperante spiritu sancto Christus sua morte mundum viuificauit: quoniua[m] vt scribit apostolus ad Hebræos, per spiritum sanctum obtulit seipsum immaculatæ deo patri. Deinde petit sacerdos virtute sacrosancti corporis dominici (in quo omnis gratia thesaurus est & plenitudo) liberari ab omnibus peccatis & malis, præteritis, præsentibus, & futuris, vt tanto regi decens exhibeatur habitaculum: & congruu[m] summæ illius maiestati aptetur in cubiculo cordis domicilium. Petit & gratia[m] obediendi mandatis M
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0817.png
Transcription: ATR-1
CANO. 178 Matth. 19 datis domini: in quoru[m] Integra obseruatione, vita & salus animæ consistit. Si vis (inquit) ad vitam ingredi: serua ma[n] data. Et legisperito enumeranti præcepta in lege scriptar[um] Lac. 10 respondit dominus. Hoc fac & viues. Denique orat sacerdos: Sapi. 1 vt nunquam permittamur à Christo separari, neq[ue] in præsenti quidem seculo per culpam (na[m] sicut peruersæ cogitationes: ita & praua opera seperant à deo) neque in futuro seculo per poenam gehennæ & mortem secundu[m], quæ perpetua est à deo fonte vitæ disseparatio: illis demùm infligenda qui ad sinistram iudicis positi hanc durissima[m] in se proferri audient sententiâ. Ite maledicti in ignem æternum. Matth. 25 A qua, sua benignitate liberet & eripiat nos domini noster Iesus Christus, benedictus in secula. 76 In secunda oratione hic posita, suâ infirmitate considerans sacerdos: humiliter se ex seipso dignum profiteretur ad sume[m] dum hoc sacratissimum mysterium, vt hac humili suæ indignitatis co[n]fessione ad hoc dignus à deo effici mereatur, qui solus de indignis dignos fecit, de immundis mundos, & peccatoribus iustos. Petit deinde vt huiusmodi perceptio dignissimi sacramenti non cedat illi in iudiciu[m] & condemnationem animæ, quâ terribiliter co[m]minatur apostolus omnib[us] indigne sumentibus, cu[m] scribit ad Corinthios. 1. Corin. 11 Si quis manducauerit panem hunc & calicem domini biberit indigne: reus erit corporis & sanguinis domini. Et rursum, ille iudicium sibi manducat & bibit: non diiudicu[m]s Matth. 22 corpus domini. Tale aute[m] formidabile iudicium expressu[m] est per parabolam in illo qui intrauit ad nuptias filij regis non indutus veste nuptiali iussusque est ligatis manib[us] & pedibus piici in tenebras exteriores, vbi erit fletus & stridor dentium Secundo postulat sacerdos: quòd ea perceptio illi sit ad tutamen & munimentum metis & corporis vt illius virtute, anima protegatur à co[n]sensu & opere peccati: corpus autem ab imminentibus malis & periculis, sit item illa perceptio ipsi ad medellam percipie[n]dam, contra vulnera & morbos animæ. Siquidem in hoc admirabili sacramento, contra omnem languorem & infirmitatem animi efficacissima continetur medicina: vt in præcedente libro circa explicationem adorationis viuificè crucis in die sancto paralceues dictum est. Neque solum in hoc gratiarum omnium promptuario continentur cunctaru[m] aro- mata
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0818.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 179 ~~hata & pigmenta virtutum: sed etiam tanquam salutaria antidota contra omne virus peccati in eos transfunditur, qui rite præparati ad hanc saluberrimam medicinam su- mendam accedunt. Sane percipiunt illi remedium præsen- taneu contra quodcunque animæ vitium, quia eum in se recipiunt medicum qui solo verbo instaurat vniuersa, qui professus est se in nudum venisse non vt iustos vocaret, sed peccatores ad poenitentiam. Non est opus (inquit) va Ientibus medico: sed male habentibus. Fateamur igitur per veram humilitatem nos male habere: vt mereamur à medico visitari & medellâ nostræ ægritudinis suscipere. Recognoscamus ex intimo cordis nos esse peccatores: vt ab eo qui venit in hunc mundum peccatores saluos face- re, vocemur ad gratiam & liberemur à culpa. Progredia- mur ab ipsum pedibus pij affectus, & præparemus illi cor- da nostra, tunc ipse vltro ad nos veniet dominus ad ser- uos, deus ad homines, iustus ad peccatores, medicus ad æ- grotos, vt nos sanet, & salutaris istius medicinæ efficiat participes. Clamemus ad ipsum cum propheta ex profun- do cordis nostri. Miserere mei domine quoniam infirmus sum: sana me domine quoniam conturbata sunt omnia o[mn]e sana mea, & non est sanitas in carne mea. Dicamus illi syncæ ro affectu Domine miserere mei, sana animam mea quia peccavi tibi. Et ipse quia benignus est medicus: protinus medellam nobis exhibebit in hoc sanctissimo sacram[en]to, omnis mali expultricé. 77 Demu tertia oratio hic posi ta, supta est ex verbo Céturionis: natioe quidé gêtilis, sed fide & devotione veri Israelitæ & filij Abrahæ, de quo p- testatur summa veritas in euangelio. Amé dico vobis, non inueni tantâ fide in Israel. Hic precatus dominu nostrum pro sanitate pueri sui qui iacebat in domo paraliticus & male torquebatur: vbi audiuit dominu ex incredibili be- nignitate respondenté illi. Ego venia & curabo eú, reveri tus domini maiestate & in suâ resiliens paruitate, humili- ter respondit domino. Domine non sum dignus vt intres sub tectu meu: sed tatu dic verbo & sanabitur puer meus. Veru dominus ipse qui humiliu est exaltator, qui respicit in oratione humiliu & no spreuit preces eorum: post præ- claram fidei illius & devotionis commédatione dixit illi. Vade, & sicut petisti fiat tibi: & sanatus est puer illius ex M ij illa
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0819.png
Transcription: ATR-1
CANO. 110 illa hora. Itaque huius exemplo, sacerdos iam consistens in præsentia illius qui cæli & terræ est dominus, qui iudex est constitutus viuorum & mortuorum, qui habet claves mortis & inferni, totus animo tremens & diuinæ maiestatis eius pedibus prouolutus: hanc profundit oratione suæ humilitatis (quæ vna summopere ad huius mysterij comunionem est necessaria) testem & explicatricem. Cæterum vt efficax sit coram oculis domini & accepta hæc oratio, non sufficit eâ sola voce proferre, sed vt proferenus cor humiliter de se sentiat imprimis oportet. quare enitædum summopere vt sacerdotis animus seipsum cuætis aliis submittat, & se nihil esse coram propriis oculis existimet, quoniam qui se existimat aliquid esse cum nihil sit, ipse se seducit, vt ait Paulus. Et iacto huiusmodi in cordis penetralibus fundamento humilitatis, coram eo qui cordium & renum scrutator est, hanc protestetur humilitatem voce, expressaque oratione. < Gala. 6> Studeat item sacerdos celebras vt dignus sit admitti ad hoc sacrum coeuiuium: mente recumbere in novissimo loco, se omnibus abiectionem meritisque minorem reputans, tantóque conuivio indignum, vt tædem audire mereatur d domino à quo inuitatus est. Amice asce de superius, & tunc erit ei gloria coram simul discumbentibus. Ad hanc autem sui exinanitionem deiectionemq; consequendam: mulium confert clarorum insigniumque < Luc. 14> virorum qui mirifice coram deo: se humiliarunt, consideratio. Siquidem sancta Elizabeth in euangelio commodatissima, & spiritu sancto repleta atque prophenico munere illustris, ad præsentiam sacratissimæ virginis Maria atonita & admirabunda exclamauit. Et vnde mihi hoc: vt veniat mater domini mei ad me? Cuius exéplo & nos longè infra eam positi, præsentem conpicientes dominu[m] deu[m] nostru[m] qui intuetur abyssos & sedet super cherubim, qui de sursum venit & super omnes est, qui sacratam matrem suam & creauit, & omni gratiæ plenitudine exornauit: potiore iure dicere debemus. Et vnde mihi hoc: vt veniat dominus meus ad me? Et nihil invenientes in nobis quod nostrum est nisi sordes & peccata, ad tantam illius benignitate & humilitatem stupere debemus, nihilque nobis sed totu[m] illius dignationi hunc ad nos accessu ascribere. Prætereà
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0820.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 181 terea ipsius filius Ioanes Baptista spiritu sancto repletus ex vtero matris suæ, & in deserto ab ipsa pueritia diuersa- tus in austeritate vitæ mirabili & parsimonia singulari, quo denique inter natos mulieru[m] non surrexit maior, te- stimonio summæ veritatis: professus est se non esse dignu[m] vt solueret corrigiam calciamenti Iesu Christi. Ipse quo- que missus à deo vt baptizaret in aqua & prædicaret ba- primum poenitentiæ, cum venisset ad ipsum dominus no ster vt baptizaretur ab eo in Iordane: humiliter id munus detrectauit dicés. Domine ego à te debeo baptizari: & tu venis ad me? Vnde canit de eode[m] ecclesia, quemadmodu[m] in præcedente libro dictum est. Baptista contremuit, & no[n] audet tangere sanctum dei uerticem: sed clamat cum tre- more dicens, sanctifica me saluator. Quid nos igitur qui non sumus digni soluere corrigiu[m] calciamenti Ioannis Ba ptistæ, cum in præsentia tremendæ maiestatis dei in altari consistimus: sentire debemus de nobis aut animo p[ræ]sare? qui non vocamur ibi ad soluenda eius calciamenta aut ad ipsum aqua abluendum vt Ioannes: sed ad eum totum su- spiciendu[m] in habitaculo cordis nostri, introducendumque in hospitium & habitationem nostram. Certe quantu[m]cun que nos humiliauerimus: no[n] satis nos ipsos pro magnitiu- dine rei & sublimitate aduenientis hospitis t[ame]n c[om] humiliare possumus, quantum tamen valemus animo: indignos nos esse illius ad nos introitu libere profiteamur. Insuper bea tus Petrus stupore attonitus in captura piscium: ait ex hu militate cordis ad dominum, non existimans se dignu[m] con sistere in diuinæ illius virtutis præsétia. Exi à me: quia ho mo peccator sum domine. Et nos itidem indigni procum- bere ad oscula pedum beati Petri, cu[m] coram aspicimus do minum & creatorem nostru[m]: certe indignos nos proclama- re debemus vt illi præsentes assumus, quanto magis vt il- lu[m] intra nos recipiamus hospitè & habitatoré. Et sicut Pe- trus co[n]fortatus est à domino his verbis. Noli timere: ex hoc enim eris iâ homines capiens, ita & nos post vera[m] cor dis humilitate[m], nostræq[ue]; prauitatis & indignitatis co[n]fessio- ne[m]: interna[m] à domino sentiemus consolatione[m], qui co[n]for- tabit corda nostra vt cu[m] fiducia ac intrepidè ipsum acceda mus. Denique Maria Magdalena quæ tota diuino flagra- uit amore, & largas profudit ad sepulchru[m] domini lachry M ijj mas
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0821.png
Transcription: ATR-1
CANO. mas interni doloris testes, quo angebatur ob absentia[m] dominici corporis, non tamen admissa est ad sacroru[m] pedum domini contactum, sed illos amplexari gestiens hoc accepit responsum. Noli me tangere: nondu[m] enim ascendi patrem meu[m]. Quid nos igitur qui tepidi sumus, & ne scintillulam quidem diuini amoris in nobis percipimus aut excitare studemus: qui cor habemus duru[m] instar silicis, & nullas ad abluenda peccata aut cælestis regni desideriu[m] lachrymas elicere nouimus, quid nos in qua[m] de nobis sentire debemus? qui non solu[m] ad contactu[m] pedum domini: sed ad ipsum totum sumendu[m] stamus accincti, sane aliud nihil: qua[m] nos ex nobis ipsis quam maxime esse indignos, & nihil in nobis esse ob quod tantum audere aut tentare audeamus. 66 Demum his & consimilibus considerationibus animo ad sui humiliatione suscitato: dicere domino debem[us] ex profundo cordis. Domine no[n] sum dignus vt intres sub tectum meum. Non sum (fateor) dignus ex mea iustitia, ex mea præparatione, ex mea operatione: cum tu ipse qui summa es veritas dixeris nobis. Cum feceritis omnia quæ præcepta sunt vobis: dicite quia servi inutiles sumus, quod debuimus facere, fecimus. Ipse verò qui non omnia quæ præcepta sunt mihi sed vix aliqua compleui, qui nec ea quæ debui feci, sed in multis tua præcepta transgressus su[m] & præuaricatus, quomodo dignus esse queam vt tu domine totius mundi creator & rector intres sub tectum meu[m], domu[m] scientiæ meæ tenebris peccatorum obscurâ & multis iniquitatibus sordidam? vbi nullus est virtutum splendor & ornatus pro tuæ maiestatis dignitate: vbi certe non est tuæ mansionis locus. Non enim delectaris habitare in tabernaculis peccatorum, sed in eorum cordibus qui te diligunt, qui sermonem tuum seruant & patris tui voluntatem faciunt, ad eos benigniter venis ô domine: & mansionem apud eos facis, sicut pollicitus es. Ad eos item qui te pulsantem audiunt, tibiq[ue]; cordis sui ostium aperiunt: intrare, & cum illis coenare promisisti. Sed quoniâ de illoru[m] numero non sum, vere non sum dignus vt intres sub tectu meum. Verùm quoniam peccatores non spernis neque à te resicis, quando enim in terris visus es & cum hominib[us] < Marc. 10> couersatus, cu[m] illis diuersari, manducare & bibere dignatus es, vt illos benignitate tuæ couersatio[n]is sanares. Quo- niam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0822.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 181 n[ost]ra it[er]e ad te co[n]fugientes non repellis, sed vt parnuli ad te smerentur accedere præcepisti, illôsq; dulciter amplexus, benedictione tua dignatus es illoru[m] oro exéplo me peccatoré & paruulu[m] (quia indignum tua gratia) ne proiicias à facie tua. Rursum peccatricem illa[m] à contactu pedu[m] tuoru[m] non reiecisti: sed multipliciter commendatâ peccatorum suoru[m] dimissione es consolatus. Mulieré it[er]e illam passam < Luc. 8> multos annos fluxu[m] sanguinis, à tactu fimbriæ vestimenti tui nô prohibuisti: sed iâ tua virtute sanatâ & treméte, mira verboru[m] tuoru[m] suauitate co[n]solatus es: dicens. Confide filia: fides tua te saluâ fecit. Denique Chananea[m] illa[m] mulieré importunitate sanctas tuas aures pulsanté semel & iteru[m] aspernari visus, tande oculis misericordiæ respexisti: & improbas hominu[m] preces tibi gratas esse demostras, demu[m] illi respondisti. O mulier, magna est fides tua, fiat tibi sicut < Matth. 15> petisti. Et sanata est filia eius ex illa hora. Ecce domine anima mea à dæmonio male torquetur, nô vno solum sed multis, vexat eâ superbia & inflatio: torquet ipsam cupiditas opu[m], cruciat illa[m] carnalis delectatio. Sed tu domine tâ- < Marc. 9> tû dic verbo: qui verbu es patris coæternu[m], dic verbo virtutis tue quo coeli firmati sunt, quo dixisti dæmonio vexâ- < Matth. 9> ti puerum lunaticu[m]. Præcipio tibi vt ex eas ab eo: & ne amplius in eu[m] introeas, quo denique dixisti paralitico, surge & ambula, & co[n]tinuò surrexit sanus & ambulauit. Ita domine dic verbo, & sanabitur anima mea à morbis spiritua < Psal. 148> libus vitioru[m], à dæmonio grauiter infestâte, à paralisi & c[on]stu febrili, ab ignavia scilicet animi & ardore co[n]cupiscentiæ. Tuu[m] nanque dicere, facere est, dicente scriptura. Ipse < Huere. 17> dixit & facta sunt, ipse mâdauit & creata sunt. Sana me domine (dixit Heremias) & sanabor. Sic etia[m] dic verbo, & sanabitur anima mea per te cibu[m] salutiferu[m], quia cibus es spiritus nô carnis, cib[us] mentis non ventris. Ingredere igitur < Luc. 4> ô domine quæso ex sola bonitate tua tectum animæ meæ, < Luc. 7> quia sic ipsa sanabitur, & huiusmodi ingressus, spero, salutê < Matth. 9> mihi conferet. Ingressus es enim domu[m] Simonis, & so- < Luc. 19> cru[m] eius solo verbi imperio liberasti magnis febribus. Introisti < Luc. 14> domu[m] Pharisei, & peccatricé mulieré ab illecebris huius mudu[m] sanare dignatus es. Subiisti itidè domu[m] Mat- < Matth. 9> theçi & Zachçi, ac virique eoru[m] salute attulisti: grauibusq; < Luc. 19> vinculis cupiditatu[m] quib[us] obstringebatur ambos exemisti. < Luc. 14> M iiiij Denique
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0823.png
Transcription: ATR-1
CANO. Denique ingressus hospitium cum duobus discipulis: aper us illorum oculis te ipsis cognoscendu exhibuisti. Ita domine salutari tuo ingressu in tectu animæ meæ revela oculos meos, vt te cognoscam, te diligam, te semper honore. Amen Hæc & similia pia meditatione revolués anima: & se humiliabit sub potenti manu dei, & in diuina bonitate confidentiam ponens, se totam in eius sinum proiiciet. Oratio dicenda in ipsa communione: & primum in sumptione sacratissimi corporis. Anem cælestem accipiam: & nomen domini inuocabo. Corpus domini nostri Iesu Christi: custodiat animam meam in uitam æternam. Amen. In sumptione preciosi sanguinis: dicat sacerdos. Quid retribuam domino pro omnibus quæ retribuit mihi? Calicem salutaris accipiam: & nomen domini inuocabo. Laudans inuocabo dominu[m]: & ab inimicis meis saluus ero. Sanguis domini nostri Iesu Christi: custodiat anima[m] meam in uitam æternam. Amen. Completa sumptione sacramenti: dicat sacerdos. Corpus tuum domine quod sumpsi, & sanguis quæ potaui: adhæreat uisceribus meis, & præsta ut in me no[n] remaneat scelerum macula: quem tam sancta & pura refecerunt sacramenta. Qui uiuis & regnas cum deo patre in unitate spiritus sancti deus. Per omnia secula seculorum. Amen. Alia oratio. Quod ore sumpsimus domine: pura mente capiamus, & de munere temporali fiat nobis remedium sempiternim. Amen. Finitis orationibus post communionem: dicat sacerdos. Ite, missa est. Et respondeat minister. Deo gratias. Deinde benedicat populum: dicens. Cæli benedictio[n]e benedicat & custodiat uos diuina ma- iestas
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0824.png
Transcription: ATR-1
EXO. 185 iestas, & una deitas: pater, & filius, & spiritus sanctus. Amen. Postremùm summæ trinitati se inclinans: dicat. Placeat tibi sancta trinitas obsequium seruitutis meæ, & præsta vt sacrificium quod oculis tuæ maiestatis indignus obruti: tibi sit acceptabile, mihiq[ue] & omnibus pro quibus illud obtuli: sit te miserante propitiabile. Per Christum dominum nostrum. Amen. Sumpturus sacrum Christi corpus sacerdos dicit duas illas orationes primo positas loco in litera: secundum ritu aliquarum ecclesiarum. Alij verò (quisque pro more suæ ecclesiæ) alias orationes secundum devotionis suæ affectum & rectè quidem dicunt. Earum autem prima: sumpta est secundum quandam conformitatem & similitudinem, ex eo versu psalmi centesimi decimiquinti. Calicem salutaris accipiam: & nomen domini inuocabo. mutando calicem salutaris: secundum propositam materiem, in panem cælestem. Vbi merito sanctissimum Christi corpus vocat sacerdos panem cælestem. Nam ita vo cat eum dominus in euangelio: cum ait. Amen amen dico vobis: non Moyses dedit vobis panem de cælo, sed pater meus dat vobis panem de cælo verum. Panis enim verus est qui de cælo descendit: & dat vitam mundo. Et iterum eodem loco. Ego sum panis viuus: qui de cælo descendi. Si enim de manna Israelitico verè dictum est: qui huius viuifici panis symbolum fult & figura. Panem de cælo præstitisti eis: omne delectamentu[m] in se habenté, & omnis saporis suauitatem. Et iteru[m] in psalmo 77. Panem cæli dedit eis ma[n]ducare, & pane cæli saturauit eos. nonne valentiore iure panis iste verus immò ipsa veritas: cælestis panis debet appellari? immò potius quia super cælum est: super cælestis iure diceur. Hunc autem panem cælestem (inquit sacerdos) accipiam ego egrotus & infirmus, cor hominis confirmantem: vt à cunctis morbis valeam sanari. Accipiam panem cælestem ego famelicus & esuries: quem qui gustauerit non esuriet in cæter num Accipiam eúdem panem ego inquietus & anxius: vt cor meum sta- biliat.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0825.png
Transcription: ATR-1
CANO. biliat, & turbidos seculi fluctus sedet. Denique accipiam claudus & debilis hunc panem cælestem, inultatus à rege magno ad coenam: ad quam debiles & claudi sunt introdu et[iam], vt eius sumptione rectus ambulem in via domini & for tioriam. Et quoniam istud sacrificium laudis est, & ad dei laudem præsertim institutum: se nomen domini inuocaturum dicit sacerdos, & debitam diuino nomini laudem pia invocatione persoluturu[m], vt huiusmodi sumptio sit ad laudem, gloriam, & honore sui gloriosi nominis: quod est benedictum in secula. Amen. In secunda verò oratione ad sumptionem sacratissimi corporis dominici dicenda: supplex petit sacerdos, vt sacro sanctum illud corpus custodiat animam eius ab omni malo & prolapsione in peccatum, ne relabens in priora aut deteriora mala rursum crucifigat filium dei ostentuiq[ue]; habeat: ne etiam cum Iuda proditore osculo filium hominis tradat. Petit etiam quod huiusmodi sumptio sacri corporis Christi animam suam perducat in vitam eternam, quê admodum in imagine & vmbra manna datum filiis Israel in deserto per quadraginta annos peregrinationem vitæ præsentis signantes: eos demùm perduxit in terram promissionis. Et sicut panis ille subcinericius admonente angelo manducatus ab Helia: sua virtute perduxit eum ad montem dei Oreb. Est enim panis iste salutaris: convenien tissimum in hoc vitæ curriculo viaticum, quod ne deficiamus in via nos foueat, & ad optatum cælestis regni perduxat habitaculum. 59 Deinde sumpturus preciosum Christi sanguinem sacerdos: duas itidem præmittit orationes, quarum primæ tres complectitur versus psalterij. Duo primi eorum, ex psalmo centesimo decimoquinto sunt deprompti, in quib[us] magnitudinem beneficiorum domini in se collatorum considerans cum admiratione: erumpit in hanc interrogationem. Quid retribuam domino: pro omnibus quæ retribuit mihi? Scio (inquit) id rationi esse consentaneum: q[ui] pro acceptis beneficiis in argumentu[m] gratitudinis aliquid retribuatur, siatque saltem aliquanta copensatio eoru[m] quæ quis accepit, per reciprocam alicuius boni redditionem. Veru[m] tot & tanta sunt dei in me beneficia: vt nihil prorsus habea[m] q[ui] illi digne retribuere quea[m]. Enimuerò me cum ante non sub-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0826.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 187 subsisterê: creauit ad Imaginem & similitudine suâ. Deinde perditum me redemit magno sui sacrosancti sanguinis precio. Insuper cu[m] essem natura filius iræ: regenerauit me ex aqua & sp[irit]u sancto in sp[irit]e vir[um] [con]torn[um]. Sæpius dehinc me ipsum à se auersum paterna benignitate expectauit: & reuocauit ad poenitentiam. Nunqua[m] denique petenti mihi gratiam bene agendi denegauit: & demùm ad sancti altaris ministerium me licet indignu[m] admisit Quid igitur illi pro tot & tantis bonis retribuam? certè nihil meum habeo: quod digne illi retribuere possem, nihil enim meum est quâ pec catu[m]: quòd sponte mea & ipso domino non authore sed p[ro]hibente comisi. Atqui non illud dignu[m] est quod retribuatur: cum non sint mala pro bonis retribuenda. Bonum aute[m] omne quod habeo: ab ipso est totius bonitatis vberrimo fonte, & desursum descendit à patre luminum. Non igitur id meum dicere possum: sed illius esse à quo accepi. Quod si meum quoquo pacto dici possit opus quod adiutore deo facio, propter liberam voluntatis meæ cooperatione[m]: id omne longè minus est quam præclara illa dona quæ ex sola bonitate sua in me contulit. Cum itaque nihil mihi sit, quod vel vni datorum à deo donorum æqua compensatio ne satisfaciat aut respondeat: scio quid faciam: nihil certè illi meum retribuam, sed de suo illi reddam quod in singulare contulit nostro generi munus, calicem scilicet salutaris accipiam, calicem illum præclarum noui testamenti in suo sanguine, calicem inquam Iesu Christi, qui est salutare nostru[m] & saluator mundi, calicé vtiq[ue]; passionis, quem voluntate patris bibit, & ex quo nobis æternæ salutis fluenta propinauit. Eundem illi calicem offeram, & nunc biba[m] cu[m] gratiarum actione & inuocatione nominis eius, cui omnis debetur honor & gloria. At verò tertius versus, ex psalmo 17. desumptus est, in quo sacerdos eandé quæ in fine præcedentis versus posita est sententiam repetésait. Laudas inuocabo dominum. Laudans (inquit) Christum de tanto exhibito beneficio, quo non solum hunc sanguinem effudit in redemptionem nostram, sed & ipsum in potum nobis salutarem dedit, inuocabo dominum & beneficentiam eius magnificabo, ad eum pia cordis mei vota feram, precésque meas supplex convertam. Vnde & hoc consequar animæ præsidium, quòd ab inimicis meis cum corporalibus tum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0827.png
Transcription: ATR-1
CANO. Exod. 21 rum spiritualibus saluus ero: Saluauit quondam populum Hebræorum sanguis agni immolati. super vtrunque poste[m] domus & in superliminari positus, ab exterminatore primogenitorum, & liberauit eundem à fornace ferrea Aegypti. Quidni igitur sanguis veri agni nos saluabit ab inimicis nostris: vt non præualeant nobis: neque suâ in nos maliciam exercere queant? Exod. 13. Mar. 17. S. Secunda verò oratio ad sumptionem calicis dicenda postular quòd sacratissimus Christi sanguis custodiat animam sumentis in vitæ innocentia & cordis puritate: ne post illius sumptionem relabens in peccata ipsum inhonoret & à Christo recedat, sicut Iudas infælix & miser post sumptionem huius mysterij seipsum separauit à consortio Christi & condiscipulorum, consectatusque est phariszorum conciliabula: & vili admodum precio illum postea tradidit sanguinem quem antè de manu domini sumpserat, sicut ipse deinde tanti criminis conscius: ne primogenita mea, bona scilicet opera præterita per superueniens malum extinguantur, sicut olim sanguis agni typici & figuralis custodiuit filios Israel: ne ab angelo percutiente primogenita Aegypti læderentur. Perducat etiam sanguis Christi animam meam in vitam æternam: sicut olim patres sancti de lacu inferiori educti sunt virtute huius sanguinis in gaudia paradisi, quemadmodum dicit Zacharias. Tu verò in sanguine testamenti tui eduxisti vinctos tuos de lacu: in quo non erat aqua, consolationis scilicet salutaris. Promisit enim idipsum nobis etiam Christus: cum ait. Qui bibit meum sanguinem: habet vitam æternâ. Ipse sanè in hanc requiem semel introiuit per suum proprium sanguinem: & in sancta, æterna redemptione inuen ta. Nobis quoque fiduciam introcundi per hunc sanguinem contulit: dicente apostolo. Habentes itaque fiduciam fratres in introitu sanctorum: per sanguinem Christi. Exod. 12. Zach. 9. Ioan. 6. Heb. 9 Heb. 10. Porrò in prima orationum, post sumptam communione[m] petit sacerdos quod ipsius sumpti sacramenti virtus adhæreat, immaneâtque visceribus eius: non quidem cor- poralibus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0828.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 189 poralibus sed spiritualibus ipsius animæ, quæ sunt memo- ria intellectus & voluntas, tres eius vires nativæ, in quib[us] elucet summæ trinitatis & vnius deitatis imago. Sunt enim virtutes illæ naturales, intimæ ipsi animæ: sicut viscera ma terialia sunt intima corpori. Neque absurda videri debet hæc viscerum acceptio pro internis animæ nostræ poten- tius, quoniam ea in sacris literis frequens est, vt in psalmo, & spiritum rectum innoua in visceribus meis. Et in canti- co Zachariæ. Per viscera misericordiæ dei nostri: in quib[us] < Psal. 50: Luc. 1. Phil. 2> visitauit nos oriens ex alto. Et Paulus ad Philippenses scri bens ait, quomodo cupiam omnes vos esse in visceribus Ie su Christi. Et permultis aliis in locis: vbi tantum de visce- ribus spiritualibus sit sermo. Postulat autem missam cele- brans ipsum quod sumpsit sacramentum adhærere suis vi sceribus: non quidem secundum substantiam & rei adhæ- rentiam, quemadmodum cibus sensibilis adhæret stom- cho, sed secundum virtutem & efficaciam: per quam me- moria intellectualis iugem habeat diuinorum beneficio- rum cælestiumque bonorum recordationem, intellectus, rectam eorum quæ credenda sunt & agenda cognitionem voluntas verò: promptam & ardentem bonorum & deo placentium operum prosecutionem. Neque id quidem in transitu & perfunctorie: sed permanenter & indesinenter. Sicut enim non prodest cibus qui non immanet stom- cho: sed more fluidi liquoris pertransit, nullo post se nutri mento relicto, ita nec prosunt ea quæ spiritualiter anima[m] vegetant: si in transcursu tantum & sine diuturna adhæsio sione illi offeruntur & ingeruntur. 83 Deinde exposcit sacerdos vt nulla in ipso maneat scelerum macula peccatorumque ante commissorum la- bes aut reatus, sed si quid reliquum in ea fuerit sordis: id totum efficacia huius toti sacramenti abradatur. Deus e- nim ipse qui sumitur: ignis consumens est omnem pecca- ti scoriam exurensque spirituali & sacro incendio omnes noxios humores vitiorum in anima. Ipse itidem lux est clarissima illuminans tenebras nostras, & omnem iniqui- tans caliginem infusione sui luminis effugans. Et id certè rationabile est & æquum, quòd locum in eo non habeat sordes peccatorum, quem iam pura & sancta refecerunt sa- cramenta, refectione quidem non corporali sed spiritualis per
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0829.png
Transcription: ATR-1
CANO. 190 < 2. Cor. 6. 1. Reg. 5. 4. Reg. 17> per memoriæ ad beneficia dei recolenda promptiorem dispositionem, mentis illuminationem & voluntatis ad bonum directionem. Nulla siquidem est participatio iustitiæ cum iniquitate: neque vlla societas luci ad tenebras, nulla itidem est conventio Christi ad Belial: neque consensus est templo dei cum idolis Ad hæc non est cum Philisteis in phano Dagon ponenda arca domini: ne illorum exemplo ingrauata sit super nos manus Dei. Neque cum Samaritanis colendus est deus Israel simul & idola: ne feroces in nos (vt in illos) immittantur bestiæ ad nostrum exterminium. Itaque postulandum nobis est assiduè, ne in anima nostra supersit aliqua scelerum macula: quam vitali alimonia refecerunt hæc sanctissima sacramenta. Dicuntur autem numero multitudinis hic sacramenta: licet vnum sit sacramentum vnitate integritatis & ordinis, tum propter diuersitatem signorum: quoniam signa sacramentalia, species scilicet & panis & vini (sub quibus verum Christi corpus & verus sanguis continetur) sunt re ipsa diuersa, sunt enim aliæ & diuersæ species panis & aliæ vini, tum propter diuersitatem contentorum immediatorum & præcipuorum, quandoquidem sacrum Christi corpus aliud est rei que substantia differens à sanguine: & sanguis eius à corpore. Attendendo autem id ipsum quod consequenter & concomitatione quadam sub hisce speciebus integrè continetur: vnum sæpenumero dicitur sacramentum, quia vt canis ecclesia: caro cibus, sanguis potus, manet tamen CHRISTVS totus sub vtraque specie. In secunda verò oratione post perceptionem sacramenti petit sacerdos, vt sacrum hoc mysterium quod sub venerandis signis corporaliter est sumptum: spiritualiter etiam sumatur, & cum debita puritate mentis: ipsius sacramenti fructus & virtus percipiatur, quoniam nihil prodest quinimmo plurimum obest sumptio sacramentalis: nisi eidem coniuncta sit perceptio spiritualis: & gratiæ illius participatio. Secundo postulat idem vt de hoc munere temporali, participatione scilicet sacrorum mysteriorum visibilibus signis: ad tempus & pro vitæ huius curriculo data (non enim in altera vita erit vsus huius sacramenti: vbi posito omni velamine signorum videbimus Chri-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0830.png
Transcription: ATR-1
EXO. 191 Christum sicuti est, quemadmodum post introitum filiorum Israel in terram Chanaam ipsis repromissam defecit illis manna: quod quadraginta annos in deserto eos aluerat) hat illi & omnibus sumentibus & ore & spiritu: remedium < Ios. 6.> sempiternum contra vitia & tentationes, vt hoc cibo & potu confortati non excidamus vnquam virtute: sed perducamur ad vitam æternam. secundum illud domini promissum. Qui manducat hunc panem viuet in æternum. 84 Deinceps post completas orationes communionis & ablutioni subiungi solitas, & postremam populi salutationem, denunciat sacerdos siue diaconus expletum esse altaris sacrificium, his verbis. < Ioan. 6.> Ite: missa est, id est discedite hinc & vestras quisque redite domos, quia missæ officium & preces pro vobis fundendæ sunt finitæ: Vbi missa non intelligi debet esse participium præteriti temporis, cum nullum habeat substantium cui cohæreat, & non soleat in oratione Latina adiectionum referri ad substantium subauditum, sed primæ inflexionis nomen est substantium, significans (sicut in libri huius exordio dictum est) ipsum altaris ministerium sacrificiumque & officium conficiendæ eucharistiæ. Intelligatur autem ad completiorem sensum habendum in secunda orationis particula, completa siue perfecta, vt sensus sit. Ite nunc ad vestra habitacula: quoniam missa est consummata siue finita Cæterum dicitur hæc missæ conclusio in diebus festis & officiis solennibus: cum in matutino eiusdem diei officio canitur canticum. Te deum laudamus, te dominum confitemur. Te æternum patrem omnis terra veneratur. Tibi omnes angeli, tibi cæli & vniuersæ potestates, Tibi cherubin, & seraphin incessabili voce proclamant. Sanctus, Sanctus, Sanctus dominus deus sabaoth. Pleni sunt cæli & terra maiestatis gloriæ tuæ. & in officio missæ profertur hymnus angelicus. Gloria in excelsis deo, & in terra pax hominibus bonæ voluntatis. In aliis verò diebus vt ieiuniorum & non solennibus, in quibus supradicta cantica prætermittuntur, sacerdos missam hoc fine terminat. Benedicamus domino, quo & omnes horæ canonicæ concluduntur, ad significandum quòd in curiusque operis fine deum omnis boni authorem laudare debe-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0831.png
Transcription: ATR-1
C ANO. < Luc.18> debemus. At verò ad vtramque dictarum conclusionu[m] re- spondet chorus, aut minister pro populo, deo gratias, id est ipsi dicamus agam q[uæ]; gratias de missæ cõsummatione & sa- croru[m] mysterioru[m] copletione, ne merito nobis impingatur & exprobetur ingratitudo, vereq[uam]; de aliquo nostru[m] id dica- tur. Non est inuentus qui rediret & daret gloriam deo. Est enim gratiarum actio, cùm in cæteris à deo perceptis bo- nis, tum in hoc excellentissimo domo sacrificij salutaris: apprime necessaria, & nequaquam prætermittenda. In missa autem pro defunctis celebrata dicitur hæc con- clusio. Requiescant in pace, vt finis huius missæ respon- deat principio: in quo eis æterna requies postulatur. Quoniam enim totum illud officium peculiariter ordina- tur pro requie defunctis impetranda, ideo ipsis placida requies postulatur in missæ principio, medio, & in fine. Et hic respondet pro populo chorus aut minister: Amen, id est fiat quod petitur, piaque nostra desideria complean- tur. < Psal.66> 85 Demùm abeuntem populum benedicit sacerdos, aut ea quæ in litera posita est, aut alia quavis benedictione, se cundum suæ ecclesiæ ritum. Ea quidem benedictio quam habet litera, & ipsius deitatis unitatem exprimit, cum no- minatur in ipsa, diuina maiestas & vna deitas, & diuina- rum etiam personarum trinitatem, cum nominatim ille suo ordine subnectuntur, quemadmodum & in psalmo prophe ta diuinam nobis imprecans benedictionem, idem myste- rium vnitatis ipsius dei & trinitatis personarum subinsinua uit dicens. Benedicat nos deus deus noster, benedicat nos deus, & metuant oum omnes fines terræ. Sanè hic benedi- < Gen.49> cendi ritus ex veteri testamento suam sumpsit originem, in quo legitur Iacob moriturus singulis filiorum suorum benedixisse. Et Moyses itidem morti propinquus, singulis < Deut.33. Leui.9. Num.6.> tribubus filiorum Israel benedictionem dedisse scribitur. Insuper Moyses & Aaron (vt habet Leuiticus) expletis sa- crificiis & holocaustis intrauerut tabernaculum testimoni & deinde egressi benedixerunt populum. Quinimmo & be- nedictionis faciendæ formam dominus expressit, cum di- xit Moysi. Loquere Aaron & filiis ei. Sic benedicetis filiis Israel, & dicetis eis. Benedicat tibi dominus, & custodiat te. Ostendat dominus faciem suam tibi, & misereatur tui. Con-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0832.png
Transcription: ATR-1
EXO. 193 Convertat dominus vultum suum ad te: & det tibi pacem. Inuocabuntque nomen meum super filios Israel: & egobenedicam eis. Quibus postremis verbis: dominus innuit se principalem benedictionis authorem & datorem, sacerdotes autem tantum esse ministros ipsius benedictionis: quorum officio & ministerio dominus populo suo benedictionem elargitur. Et ergo sacerdos ipsam benedictionis formam pronuncians: optando loquitur, exoptans vt dominus populum benedicat & custodiat. Sic & Salomon oblatis victimis in dedicatione templi: benedixit populo. Et < 3. Reg. 8.> omnium est potissimum exemplum, dominus noster Iesus Christus, rex simul & sacerdos ascensurus in cælum discipulis benedixit: vt scribit Lucas in fine sui euangelij. < Luc. 24.> Eleuatis (inquit) manibus: benedixit eis. & factum est dum benediceret illis: recessit ab eis & serebatur in cælum. 86 Postremum sacerdos expleta benedictione ad populum: summæ trinitatis inuocat maiestatem (à qua benedictionem dari populo postulavit) ea ratione quæ in calce literæ posita est. In qua primùm petit quòd obsequium suæ seruitutis, scilicet ipsius gradus sacerdotalis quo fungitur vt ministerium altaris in offerendo hoc sacrificio exequatur: placeat ipsi sanctæ trinitati, non tam ex offerentis deuotione quàm eius cui fit oblatio dignatione, qua de[us] ipse benignissimus pro immensitate suæ bonitatis dignatur etiam illa acceptare: quæ ex offerentium conditione min[us] digna sunt vt acceptentur Ita sanè condescendit ipsa diuina benignitas nostræ infirmitati: vt quæ pro tenuitate nostra offerimus & si nequaquam talia sint quæ eius debentur maiestati: illa tamen ex beneplacito suo grata habet & accepta. Huiusmodi igitur condescensionem & acceptione dei circa id obsequium iam in officio altaris exhibitum: expostulat ipse sacerdos. Deinde suplex orat quòd hoc sacrificium, diuinæ maiestatis oculis oblatum sit illi acceptabile, non solum ex parte oblati muneris quod nunquam ipsi displicere potest: verumetiam ex parte offerentis, vt quantulacunque eius deuotio acceptetur à deo. Sit etiam idem sacrificium, & ipsi offerenti & omnibus Christianis tam viuis quàm defunctis pro quibus illud obtulit, propitiabile, vtile & salutare: ad diluenda peccata & consequendam gratiam. Et quo facilius exaudiatur sacerdos: hæc su- prædicta N
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0833.png
Transcription: ATR-1
CANO. prædicta deposscit sibi præstari non ex suis meritis & operibus iustitiæ quæ fecerit, sed ex diuinæ misericordiæ magnitudine & miseratrice eius bonitate. Similiter eadem petit sibi indulgeri per Christum dominum nostrum in cuius nomine quicquid petere volumus est postulandu[m], & quicquid postulatum fuerit haud dubiè vt promisit impetrabitur. Cui pro expleta expositione familiari ipsius sacri canonis, & huius tertij libri absolutionesit laus, honor & gloria in secula seculorum. Amen. TERTII LIBRI ELUCIDATORIJ ecclesiastici, Finis.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0834.png
Transcription: ATR-1
EXPO. EL VCIDATORI E CLESIASTICI LIBER quartus: Prosas in officio missæ dicendas explanans. In aduentu domini: prosa. Alus æterna, indeficiens mundi uitæ. Lux sempiterna, & redemptio uere no- stra. 2 Condolens humana perire secla pertentantis numina. 3 Non linguens excelsa, adisti ima: propria clementia. 4 Mox tua spontanea gratia, assumens humana: quæ fuerant perdita omnia saluasti terrea, ferès mundo gaudia. 5 Tu animas & corpora nostra Christe expia: ut possi- deas lucida nosmet habitacula. Aduentu primo iustifica: in secundo nos libera. 6 Vt cum facta luce magna, iudicabis omnia, compti sto la incorrupta, nosmet tua subsequamur uestigia quocun- que uisa. In hoc quarto libro (vt instituimus) prosas ecclesiasticas familiari explanatione declaraturi: primùm quid prosa nomen signet describere operæ precium duximus. Sanè prosa secundum generalem & communem suam rationem dicitur oratio soluta: quæ scilicet lege carminis & certo pedum numero non constringitur, sed liberis vagatur habenis. Et oppositam prorsus ad orationem metricam habet naturam & conditionem: vt probati authores soleat oratione Latinâ in carme & prosam tâ quam duo mebra inter se diuersa dissecare, quoru discrime & differê- tia hoc metro no ignobili explicata traditur. Legib[us] arctatur metru: sed prosa vagatur. At verò hoc loco nome pæ N ij ex
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0835.png
Transcription: ATR-1
196 PROSA. ex loquendi consuetudine & vsu (quem penes arbitriu[m] est & ius & norma loquendi: vt ait Horatius) non generatim pro quauis oratione soluta sumitur, sed ea dūtaxat quę diuinam continet laudem, præconiâq; dei, sacrosanctæ virginiis aut cuiusquam sanctorum expromit: & in missæ officio ante euangelium cantari solet, quam nonnulli vocabulo vt reor barbaro sequentiam vocat: cum non sit hæc dictio in vsu Latinorum recepta quâtum nouerim. Quòd si mihi adducant: ante pronunciationem euangeliorum in sacrificio missæ hoc exordium premitti solere. Sequentia sancti euangelij secundu[m] Matthæum, aut alium quemuis euangelistarum, vt cognoscant auditors ex quo euangelista desumptum est hoc quod profertur euangelium: & proinde contendant sequentiæ nomen non esse repudiandum. Noverint illi, id nomen sequentia in huiusmodi oratione non esse primæ inflexionis substantiuum nomé & singulare: vt putant, sed plurale tertiæ declinationis & participium præsentis temporis, in neutro genere ibidem positu[m] cuius singulare est, sequens, tis, vt hic habeatur sensus. Sequentia verba aut dicta sancti euangelij, sunt secundum Matthæu[m]. Quare idipsum non astipulatur eorum sententiæ. Cæteru[m] prosa ecclesiastica secundum specialem ratione modo explicatam sumpta, duplex inuenitur. Quæda[m] rythmica, quæ certum numerum syllabarum in vnaquaque clausula, & in fine consimilem exitum duarum postremarum syllabarum cum aliis clausulis seruat. Rythmus enim apud Græcos, numerum & ordinem signat: eum præsertim qui oratione seruatur secundum certam syllabaru[m] quantitate[m] & harmonicam rationem. Vnde vulgò rythmica dicitur oratio, quæ determinato syllabarum numero & certa terminaliu[m] syllabarum consonantia coercetur. Alia verò no[m] rythmica, quę nec determinato clauditur syllabaru[m] numero. neque co[n]sonantiam in exitu certa[m] obseruat. Et hæc libertor est atque laxior altera, vt posterius dicenda clarius ostendent. Nam quæ primo loco hic dilucidanda proponitur, no[m] rythmica est, secunda verò rythmica. Porrò in fronte ipsa hic constituta prosa, & iam in litera adducta, cantatur in aduentu domini, devotâq; & piâ continet inuocatione[m] populi Christiani ad filiu[m] dei, ad quæ totius prosæ verba omnia dirigutur. Eius præsertim magna hic comendatur mia, qua humanu[m] genus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0836.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 197 genus fraude antiqui serpentis damnatum miseratus, humanam suscepit naturam ad eius redemptionem. Demùm humilis illi fit supplicatio, vt cùm ad iudicandum orbem serrarum venerit, nos sua benignitate saluet, & in electorum sorte constituat. 1 CANNOTATIONES. In ipsius prosæ initio. Salus æterna. His quatuor nominibus hoc loco expressis, salus, vita, lux, redemptio, dei filius in sacra scriptura nominatus legitur. Salus, apud Esaiam pater ad filium. Dedi te in lucé gentium, vt sis salus mea vsque ad extremu[m] terræ. Et apud Ioannem Salus ex Iudæis est. Vita. Apud Ioannem Christus. Ego sum via, veritas & vita. Et iterum. Ego sum resurrectio & vita. Lux, apud Ioannem. Erat lux vera, quæ il luminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Et iterum dominus de seipso. Ego sum lux mundi, qui sequitur me non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitæ. Redemptio. Paulus ad Corinthios. Ex ipso vos estis in Christo Iesu, qui factus est nobis sapientia, & iustitia, & sanctificatio & redemptio. 2 Humana perire secla. Hic secula humana vocat author genus humanum, & per totam temporum successionem hominum propaginem. Nam seculum, te[m]poralis decursus atque spacij nomen, pro iis quæ in tempore sunt illiusque revolutione trahuntur plerumque sumitur. Numina verò tenta[n]tis appellat ipsam dæmonis vim atque in tentando potentiam, quæ secundum rei veritatem nomine ipsius numinis est indigna, quædoquidem ea dictio divinam maiestatem propriè signat. Quoniam tamen ipse dæmon dei appellationem & cultum sibi vendicabat, sicut in scriptura deus huius seculi dicitur, ita & numinis nuncupatio illi translatitiè convenit. Rectè item tentantis nomine, dæmon hic signatur, quoniam ipsius proprium est tentare, malumque suggerere. Vnde & in euangelio tentator dicitur. Et de eo Paulus loquens ait, ne fortè tentauerit vos is qui tentat 3 Non linguens excelsa. Dei filius cùm descendit de cælis assumpturus humanam carnem minime cælos reliquit, nam indiuidua est impermutabilisque divinitas, & per omnia ac in omnibus ineffabiliter præsens. Vnde ipse in terra positus ait. Nemo ascendit in cælum nisi qui de cę N iii lo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0837.png
Transcription: ATR-1
PROSA lo descendit: filius hominis qui est in cælo. Et ad Philippu[m] ait. Nescis quia ego in patre: & pater in me est? Adiit aute[m] < Ioan. 3.> dei filius ima, propria clementia. Nam vt ait Paulus: non Ioan. 14. ex operibus iustitiæ quæ fecimus nos, sed secundum misericordiam suam saluos nos fecit. Titum. 3 4 Omnia saluasti terrea Id est totum genus humanum: quod ex limo terræ secundum primam suam originem & in primo parente formatum est. Non enim quisquam tam crasso & pingui est ingenio, vt hac oratione significari putet & bruta animalia esse saluata: cum non sint salutis sicut neque præuaricationis capacia. Cum enim terræ aut orbis terrarum nomine sæpius in scriptura significetur homo: eô gruè itidem & per terrea siue terrena idem exprimitur. Quòd autem Christus suo primo aduentu gaudia mundo attulerit, attestatur angelus, satiuitatis eius ad pastores nuncius, ecce euangelizo (inquit) vobis gaudium magnum quod erit omni populo: quia natus est hodie saluator mundi. 5 Vt possideas lucida nosmet habitacula. Nempe Paulus de nobis dicit. Templum enim dei sanctu[m] est: quod estis vos. Et iterum. Vos estis templum dei viui. Quod nequis secundum animam solum dictum intelligat: subiungit eodem < Luc. 2.> loco. Nescitis quòd corpora vestra templum sunt spiritus sancti: qui habitat in vobis, quem habetis à deo glorificare & portare deum in corpore vestro. 6 Vt cum facta luce magna. Qua scilicet illuminabuntur abscondita tenebrarum & manifestabuntur occulta cordium. Nonne magna erit lux illa, qua nihil tunc tam < 1. Cor. 3.> occultum est: quod tunc non reueletur? Aut lucem magnâ 1. Cor. 6. vocat author, claritatem illam iudicis: qua cunctis manifestus apparebit quando veniet in nubibus cæli cum potestate < 1. Cor. 4.> magna & maiestate. Non enim erit illa numerosa angeloru[m] quibus veniet comitatus turba non illa maiestas dei- tatis: sine eximia claritate. Demùm cum petit author, quòd nos adornati stola immortalitatis sequamur in cælo Christi vestigia quocunque in loco sint visa: alludere videtur Mat. 10 ad illud quod in Apocalypsi scribitur de sanctis & electis Mat. 25. dei, quòd sequuntur agnum quocunque ierit. Veru[m] vtrunque dictum est spiritualiter accipiendum, non! quidem de < Apoc. 14.> progressione quæ pedum sit officio, & de vno loco in aliu[m] corpo-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0838.png
Transcription: ATR-1
EXO. 199 corporali traductione: sed de intimi affectus in deu teden- tia & aliquid eius contemplatione, quæ semper beatis ade rit, ipsorumque corda iugiter in deum intendet. In aduentu domini: de beata uirgine. M Ittit ad uirginem Velamen literæ N oqueuis angelu Virtute nuncij. Sed fortitudinem 7 Accede, nuncia: Suum archangelum Dic aue cominus. Amator hominis. Dic plena gratia: 2 Fortem expediat Dic tecum dominus. Pro nobis nuncium: Et dic, ne timeas. Naturæ faciat 8 Virgo suscipias Vt præiudicium Dei depositum. In partu uirginis. In quo perficias 3 Naturam superet Casta propositum, Natus rex gloriæ: Et uotum teneas. Regnet & imperet, 9 Audit & suscipit Et zima scoriæ Puella nuncium: Tollat de medio. Credit & concipit, 4 Superbientium Et parit filium: Terat fastigia: Sed admirabilem. Colla sublimium 10 Consiliarium Calcet ui propria Humani generis: Potens in prælio. Deum & hominem 5 Foras euiciat Et patrem posteris: Mundanum principem: In pace stabilem. Secumq; faciat 11 Cuius stabilitas Matrem participem Nos reddat stabiles Patris imperii. Ne nos labilitas 6 Exi qui mitteris Humana labiles Hæc dona dicere: Secum præcipitet. Reucla ueteris 12 Sed dator ueniæ N iiij Con-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0839.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Concessa venia, Per matrem gratiæ Obtenta gratia: In nobis habitet. 13 Natura premitur In partu viriginis. Rex regum nascitur: Vim celans numinis, Sed rector superum. 14 Qui nobis tribuat Peccati veniam Reatus debeat, Donet et patriam In arce syderum, Amen. Hæc prosa, lege rythmica eleganter & venustè est co- posita. Continet enim quisque versuum quinq; clausulas rythmicas: quamque sex syllabarum & penultima syllaba breui compactam. Earum prima ad tertiam, & secunda ad quartam eiusdem versus, habet mutuum resposum: in si- mili exitu atque desinentia, Quinta verò clausula vnius versus quæ & postrema, respondet quintæ clausulæ & vltimæ proximè sequentis versus in consimili cadentia. Author eius fuisse dicitur Petrus Abaclardus: vir sua tempestate virtutis & doctrinæ splédore ac gloria insignis Et certe modulationis huius elegantia ac gratia: facile prodit eum omnifariæ eruditionis fuisse plenissimu[m]. Des- cribitur in ea, annuntiatio conceptus filij dei ad sacro- sanctam virginem per angelum facta: quam & beatus Lu- cas in sui euangelij principio enarrat. Verùm ibi nuda co[m] texitur & aperta tam sacræ rei historia. Hic verò pulcher rimis depicta coloribus, metaphoricis adornata locutio- nibus & allegoricis sententiis adumbrata: eadem luculen- tissime exprimitur. vt nec veritas desit elegantia verboru[m]: nec elegatia veritati: nec sentetiaru[m] copia ex diuersis sacra ruliteraru[m] locis deprompta desideretur. Omnia enim hæc affatim hic congesta cernuntur. vt sequentes annotatio- nes patefacient. ANNOTATIONES. In primo versu. Sed fortitudi nem suum archangelum. Gabrielem archangelum hoc lo co subinsinuat author nomine fortitudinis. Nam Gabriel <Luca> qui missus à deo legitur ad Mariam virginem: fortitudo interpretatur. vt attestatur venerabilis Beda in homilia euangelij præsens mysterium explicantis: his verbis. Ra- ro legimus quòd aparentes hominibus angeli desinentur ex nomine. Veru[m] quotiescuq[ue]; id fit, ideo vtiq[ue]; fit vt etia[m] nomine
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0840.png
Transcription: ATR-1
EXO. 201 nomine ipso quid ministraturi veniant insinuent. Gabriel nâque: fortitudo dei dicitur. Et merito tali nomine præful get, qui nascituro in carne deo testimonium perhibet: de quo propheta in psalmo. Dominus (inquit) fortis & potés dominus potens in prælio. Hæc ille. Et eadem ob causam in secundo versuum eundem angelum vocat author for- < Ioan. 3> tem nuncium: quem expediri & in legationem mitti po- < Eph. 5> stulat. Amator autem hominis: deus dicitur & pater & fili- lius & spiritus sanctus, cum à tota trinitate facta sit angeli ad virginem missio. De patre enim dicit dominus noster in euangelio. Sic deus dilexit mundum, vt filium suu[m] vni- genitum daret. De filio verò Paulus ad Ephesios scribes ait. Ambulate in dilectione sicut & Christus dilexit nos &c tradidit semetipsum pro nobis. Idem quoque de spiritu sancto affirmare quis addubitauerit: cum ipse peculiari- < 1. Cor. 5> ter amor & charitas dicatur? quinimmo patris & filij & spi- ritus sancti v[er]nus & idem in homines est amor summus & immensus. 2 In secundo versu. Naturæ faciat vt præiudicium. Virginis enim partus non secundu[m] naturæ leges est ac iu- ra, sed longe supra naturam: & diuina illa virtute cui ni- hil difficile est & impossibile, tantummodo factus. Et ergo in admirabili illo & sacratissimo partu virgineo factu[m] est naturæ præiudicium: quoniam illud à deo inibi comple- < 1. Cor. 5> tum est, quod nunquam natura præstare potuisset. 3 In tertio versu. Et zima scoriæ tollat de medio. Zima, fermentum dicitur. Vnde azima: quod sine fermento est. At nomine fermenti: peccatum sæpenerò in scrip- < 1. Cor. 5> tura innuitur, vt apud Paulum. Expurgate vetus fermentum vt sitis noua conspersio: sicut estis azimi. Et iteru[m] eo- dem loco. Non in fermento veteri: neque in ferméro ma- < Es. 4. 1> litiæ neque nequitie, quare & zima hic pro peccato sumi- tur. Scoria verò, metallorum est purgatio quasi sex: sicut spuma quæ ex feruescête materia tollitur. Vnde Plinius. Spurcitia in omni metallo: scoria nuncupatur. Et Esaias ait. Argentum tuum versum est in scoriam. Quoniam igi- < Es. 4. 1> tur scoria vile quiddam & abiectum est in comparatione ad id metallum cuius est excrementum siue purgamentu[m]: rectè etiam hic pro impuritate & immundicia peccati ac- cipitur. Itaque zima scoriæ tollit natus rex gloriæ: quo- < niam>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0841.png
Transcription: ATR-1
FROSA. niam totius mundi peccata tollit, delet & abstergit. 4 < fal. 23> In quarto versu. Potens in prelio. Hac appellatione de minus noster significatur in psalmo: cum ait. Quis est iste < Lucæ 1> rex gloriæ? dominus fortis & potens: dominus potens in prælio. Et ipse quidem contriuit fastigia siue fastu superbientium: quoniam deposuit potentes de sede, & oculos < Psal. 17> superborum humiliauit. Culla itidem sublimium atque elatorum < Esaiæ 40> calcauit vi propria, & demonum scilicet & hominum: quoniam secundum Esaiæ vaticinium, omnis mons & collis humiliatus est in die illa aduentus sui in carnem: & infirma mundi elegit deus vt fortia quæque co[n]fundat. < 1. Corin. 1> 5 In quinto versu. Foras eiicias mundanum principem. Nomine mundani principis intelligitur hic diabolus, qui sexpius in scriptura princeps huius mundi dicitur, quòd totum < Iac. 12> genus humanum suæ tyrannicæ subiacerit potestati, aut quòd iis qui secularia sectantur desideria principetur & tanquam dominus præsideat. Is autem per aduentum < Lucæ 11> Christi eiecto est foras: quoniam dominatu in genus humanum quem subdolè occupaverat expulsus est. quemadmodum < Lucæ 2> dominæ noster in euangelio futurum dixit per suam passione n: cum ait. Nunc iudicium est mundi: nunc princeps mudi huius eiicietur foras. Et alio in loco. Cum fortis armatus custodit atrium suum: in pace sunt ea quæ possidet. Si autem fortior eo superveniens vicerit eum: vniuersa arma eius auferet in quibus confidebat, & spolia eius distribuet. Porrò imperium patris ipsius Christi: illud est de quo angelus ad sacrosanctam virginem ait. Et dabit ei dominus deus sedem David patris eius: & regnabit in domo Iacob in æternum, & regni eius non erit finis. Cuius quidem imperij & matrem fecit participem, ratione allumptæ ex ea nostræ substantiæ. Nam & ipsa: regina mudi constituta est, cælique & terræ domina, idem cum filio sceptrum moderis. 6 In sexto versu. Exi qui mitteris. Verba hæc sunt populi fidelis ad archægelum Gabrielem: adhortantis eum vt cito exequatur iniunctam sibi à deo < legationem. cælo scilicet exeat & virginem accedat. Verbum autem dicere, ibi infinitiuum est à dico: & cum mittereis passiuo verbo ponitur, sicut & in hoc carmine apud Ouidium. Omnia namque tuo seniore quærere misso Retulerat nato. Nestor: & ille mihi, vt sententia sit huiusmodi:>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0842.png
Transcription: ATR-1
EXO. 203 modi. O Gabriel egredere cælis, qui mitteris ad dicendu[m] & explicandum hæc dona supradicta: humano generi indulgeda per incarnationem filij dei. Et melior est aptior. que hic sensus: quam siquis differe legat imperatiuu[m] verbum & actiuum à dissero, is, vt nonnulli habent libri. At verò velamen veteris literæ: est veteris testamenti vmbra & figura, illa occultans mysteria signis typicis quæ in novo testamento clare sunt exhibita, quare per noui testamenti gratiam: veteris literæ velamen amotum est & ablatum. Angelus autem Gabriel annunciat sacrae virgini gratiam & veritatem per lesum Christum in lege eugelica faciendam. Et ergo virtute nuncij, rei que nunciatæ: reuelasse dicitur velamen veteris literæ. 7 In septimo versu. Dicaue cominus. Totus hic versus etiam fidelis populi verba continet: quibus angelu[m] incitat vt properè sanctam accedat virginem, eique propin quus impendat honoratissimam hanc salutationem. Aue gratia plena, dominus tecum, conturbatæque virgini modestissimæ in sermone eius: timorem omnem sustollat dicens. Ne timeas Maria: inuenisti enim gratiam apud dominum. Cominus autem aduerbium, prope significat: cu[m] aliquid < Luc. 1> alteri est proximum. Virgilius. Pugnatur cominus armis. 8 In octauo versu. Virgo suscipias dei depositum. Hæc verba sunt angeli: quæ exhortatioe fidelis populi etiam dicere habeat ad virginem, referunturque simi liter od verbum dic, in præcedente versu positum. Vocat autem hic depositum dei: quod deus sacratissimæ virgini committere & custodiendum tradere instituit, vnicu[m] scilicet dei filium in vtero eius humanam substantiam suscepturum. In quo ramen incarnationem mysterio: ipsa perfecit propositum castitatis, & no[n] cognoscendi virum, nam ad hoc admirabile opus explendu[m]: spiritu sancto foecundata est, votumq[ue] virginitatis suæ deo consecratæ tenuit. Népe ex conceptu filij dei: neque propositu[m] illud neque votum violatum est. 9 In nono versu. Suscipit puella nuncium. Nuncius hoc loco, & pro nunciente sumi potest & pro re annunciata. Vtrumque enim audiuit & suscepit beata virgo: & angelum scilicet nunciantem venerata: & id quod nunciabatur amplexata, per hæc verba consensum eius exprimentia. Ecce ancilla domini: fiat mihi secundum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0843.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 204 secundum verbum tuum. In sexto verò versu antè explicat: potius pro re nunciata sumi debere videtur quàm pro non nunciante. 10 In decimo versu. Consiliarium humani generis. Hæc nomina simul cum eo quod in fine præcedentis versus ponitur: sumpta sunt ex Esaiæ, ita pronunciante ortum <Esai. 9> filij dei ex virgine. Paruulus natus est nobis: & filius datus est nobis: & factus est principatus super humerus eius. Et vocabitur nomen eius admirabilis, consiliarius, deus fortis, pater futuri seculi: princeps pacis. Hæc omnia quin que pueri nomina ab Esaiæ expressa: hoc loco eodem ordine illi attribuuntur. Vnde admirabilis nominatur, quia simul deus & homo, quod inauditum est & mirabile in oculis nostris. Consiliarius: quia magni consilij angelus secundum septuaginta interpretes dicitur, suóque occulto consilio genus humanum à damnatione eripuit. Dicitur & deus fortis (loco cuius nominis author hic eum vocat deum & hominem: propter rythmi decentiam atque exigentiam) quia omnium creator est & gubernator: eiusque potestati resistere nemo potest. Pater futuri seculi siue pater posteris deinde nominatur, quia populi sub evangelica lege regenerati, ipse salutis & spiritualis nativitatis est author. Denique vocatur princeps pacis siue in pace stablis, < Eph. 2 Esaiæ. 9 Psal. 71> quia ipse est pax nostra qui fecit vtraque vnum, recóciliavitque nos deo & angelis. De quo subiungit eodem loco propheta. Multiplicabitur eius imperium, & pacis non erit finis. Quod & psalmus confirmat dicens. Orietur in diebus eius iustitia & abundantia pacis, donec auferatur luna. 13 In decimotertio versu. Natura præmitur in partu virginis. Quoniam id supra naturæ vires & legem, quòd virgo pariat filium & suæ virginitatis non patiatur detrimentum. Et ergo in eo partu vim & violentiam quodam modo passa est natura, & in secundo præsentis prohæ versu etiam deus dicitur ipsi naturæ fecisse præiudiciu[m] in eodem partu. Quòd aute[m] puer ipse qui ex virgine nascitur, rex regum sit & dominus dominantium, rectórque superum, quatenus deus, omnino planum est nec indigens aliqua testimoni j luce. Dicitur aute[m] ipse rex, celasse vim numinis, quoniam suæ diuinitatis potestatem occultauit regmine
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0844.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 201 gminechumanæ fragilitatis. More enim aliorum infantiù, vagiit, fasciis alligatus est, materna suxit vbera, & alia hu manæ infirmitatis opera infantili ætati congrua vt verus homo vere exercuit. Sub illis autem occultauit maiesta- tem suæ deitatis vsque ad tempus illud, quo admirabili si- gnorum splêdore & verboru[m] simul ac operum testimonio eam mundo prodidit. Non tamen defueru[n]t in ipsa etiam natiuitatis hora, suæ deitatis indicia, vt virginis par- tus, qui solum deum decuit, angelorum ministerium, pa- storibus natum Christum annunciantium, stellæ nouæ in cælo fulgentis obsequium, quæ magos, duxit ad eius incu nabula, & alia plæraque. 1 In natiuitate domini: ad primam missam. N Ato canunt omnia domino pie agmina. Sylla- bati m p[er]necata perstringendo organica. Hæc dies sacrata: in qua noua sunt gaudia mundo piè edita. 2 Hac nocte, præcelsa intonuit & gloria: in uoce angelica. Fulserunt & immania nocte media pa storibus lumina. Dum fouent sua pecora: subito diua per cipiunt monita. 3 Natus alma uirgine: qui extat an- te secula. Est immensa in cælo gloria: pax & in terra. 4 Hinc ergo cæli caterua altissime iubila. Et tanto canore tremat alta poli machina: sonet ut per omnia, hac in die gloria uoce clara reddita. 5 Hu- mana concrepent cuncta natum deum in terra. Confra- cta sunt imperia hostis crudelissima. Pax in terra reddi- ta, nunc lætentur omnia nati per exordia. Solus qui in- tuetur omnia, solus & qui condidit omnia ipse sua pieta- te saluet omnia regna. Amen. Hæc prosa nullam rythmicæ consonantiæ legem ob- seruat, neque in certo syllabarum numero neque in con- simili clausularum exitu. Quamuis enim aliquæ senten- tiæ interdum in eandem cadant terminalem consonantiæ, id tamen neque vniformiter fit neque determinata defi- nitâque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0845.png
Transcription: ATR-1
PROSA. nitáque regula. In ea describitur gaudium dominicæ na tiuitatis ab angelo nunciatum pastoribus & cælesti cantico declaratum, vt beatus Lucas in secundo sui euangelij capite narrat, ex quo ferè tota huius prosæ sententia euauadit peruia & captu facilis. Incitatur insuper hic totum genus humanum ad spiritualem lætitiam in domino habendam, propter amplissima bona, illi ex natiuitate domini secundum carnem præstita ac indulta. ANNOTATIONES. Syllabatim pneumata. Syl- laba dicitur comprehensio literarum vna prolatione effor matarum, aut vnius vocalis enunciatio, vt dictio pater habet duas syllabas, & vocalis ô in dictione ovis vnam constituit syllabam. Inde syllabatim aduerbiu[m], significat per syllabas. Augustinus. Et syllabatim per transitorias temporu[m] morulas humanæ linguæ vocibus loqueretur. Pneuma verò, atis, tertia[m] inflexionis nomen & Græcam habes originem: est spiritus siue flatus. Vnde pneumata organica, dicuntur cantus qui organorum ministerio sunt, nam spiritu & flatu indiget. Inde pneumaticus, a, um, quod spirituale est & flatu dirigitur, vt Plinius organa vocat pneumatica. Et licut Latini tertiam summæ diuinitatis personâ vtcunque humana voce exprimentes quæ est super omne nomen, spiritum vocant & flamem, ita & Græci eandem appellant pneuma, ad explicandu[m] quoquo modo processionis illius & emanationis ineffabilis modum à patre & filio, qui spiratio dicitur. Hoc verò loco: in priori illa & p[ro]pria significatione sumitur. Debet autem ea dictio semper scribi per literam, p[er] ipsi in principio præpositam. Na[m] hoc modo apud Græcos (à quibus Latini eam mutuantur dictionem) scribi dinoscitur. 2 Et immania nocte media Immane, interdum crudele & sæum significat. Inde immanitas sævitia. Cicero in officiis. Quo detestabilior illorum immanitas, qui lacera uerunt omni scelere patriam. Interdu[m] verò idem signa quod magnum & ingens. Virgilius in A Eneide. Posuitq[ue] immania templa. Et in hac secunda acceptione dicuntu[m] hic immania lumina clara & conspicua, quæ de cælo appruerunt pastoribus, cum vt ait euangelium, claritas dei ci cunfusit illos. 3 Extat ante secula. Extat, existit, & subsistit. Impropri tam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0846.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 207 tamen ponitur id verbum hoc loco, nam apud pr obatos authores potius extra apparere aut superesse signat, vt tra nantis flumen bouis solum caput extat, id est extra, vndas apparet. Et non omnia Ciceronis volumina extant, id est supersunt, nam iniuria temporum aliqua pe rierunt. Est autem Christus ante secula, secundum diuinitate. Nûc (inquit) clarifica me tu pater apud temetipsum, claritate quâ habui priusquam mundus fieret apud te. Et < Ioan. 17> natus est alma virgine, secundum humanitatem. 4 Hinc ergo cæli caterua. Quod in principio generali nomine dixerat author, pia agmina, nunc specialius explicat, inuitatque & angelicos spiritus hoc versu, & omnes homines paulò pòst sequente versu, ad cantica laudu[m] deo exoluenda. Soli enim inter creaturas angeli & homines, q[ui] ratione sint præditi, agmina constituunt quæ Christo naru laudes personent & concinant. 5 Humana concrepent cuncta. Concrepare verbum, personare significat: & neutrale est suapte natura. Terentius. Sed ostium concrepuit. Interdum verò in vim transit verbi actiui, & concordi sono simul laudare signat: accusatiu[m] umque secum admittit, vt hoc in loco. 1 In natiuitate domini: ad secundam missam. Ea recolamiis laudibus piis digna. Huius diei carmi ena: in qua nobis lux oritur gratissima. Noctis interit nebula: pereunt nostri criminis umbracula. Ho die seculo maris stella est enixa nouæ salutis gaudia. 2 Quem tremunt barathra, mors cruenta pauet, ipsa à quo peribit mortua. Gemit capta pestis antiqua: coluber liuidus perdit spolia. 3 Homo lapsus, ouis abducta: reuocatur ad æterna gaudia Gaudet in hac die agmina angelorum cælestia. Quia erat dragma decima perdita: est inuenta. 4 O proles nimium beata: qua redempta est natura Deus qui creauit omnia: nascitur ex foemina. Mirabilis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0847.png
Transcription: ATR-1
CANO. 5 Mirabilis natura mirifice induta: assumens quod non erat, manens quod erat. Induitur natura diuinitas humana quis audiuit talia dic rogo facta? Quærere uenerat pastor pius quod perierat. 6 Induit galeam: certat ut miles armatura. Prostratus in sua propria ruit hostis spicula. Auferuntur tela in quibus fidebat. Diuisa sunt illius spolia: capta præda sua. Christi pugna fortissima: salus nostra est uera. Qui nos suam ad patriam duxit post victoriam. In qua sibi laus est æterna: Amen. Hæc prosa nullam rythmicæ consonantiæ normam tenet: sed liberioribus vagatur habenis more aliarum orationum solutarum. In ea incitatur totum genus humanu[m] ad celebrâdas in hac solennitate laudes deo debitas, tum propter magnitudinem & sublimitatem sacramenti dominicæ incarnationis: qua deus & homo natus est matre virgine, t[ame]n propter maxima & summa beneficia humano generi per hoc mysterium indulta: scilicet expulsionem hostis antiqui à mundo, & reductionem nostri ad cælestia regna. 1 ANNOTATIONES. Nobis lux oritur gratissima. < Ioan. 1> Lux illa, spiritualis est & mentes illuminans, scilicet < Esa. 9> Christus dominus noster, qui est lux vera, illuminans omnem hominem venientem in hîc mundu[m]. De qua Esaias. < Psal. 96> Ambulantibus in regione vmbræ mortis: lux orta est eis. Et psalmus. Lux orta est iusto, & rectis corde lætitia. Ita & nebula noctis hic intelligitur densitas & caligo peccatorum nostrorum: quæ sunt opera tenebrarum. Vmbracula quoque nostri criminis: sunt opaca & obscura nostrarum iniquitatum, quæ nunc intereunt: quoniam nata est vera salus mundo, quæ omnem abstergit peccati nubem, vmbram & tenebrosilitatem. 2 Quem tremunt barathra. Barathrum, locus est immensæ profunditatis & vorago: vnde quis emergere non possit. Quare pro inferno loco & perpetuo damnatorum < Sapi. 2> ergastulo sæpenerò sumitur, quoniam non est qui agnitus < Iaco. 2> sit reversus ab inferis. Itaque Christum tremunt barathra,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0848.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 102 rathra id est tartara. Na vt Iacobus alt: dæmones credunt & contremiscunt. Sæua itidem & crudelis mors secunda pauet Christum: quoniam ab ipso destructa est & disperdi ta, secundum illud prophetæ verbu. < Osee. 13 I. Cor. 19> Ero mors tua ô mors: & absorpta est mors in victoria Christi, Rursu pestis antiqua dicitur hostis antiquus, qui pestulente veneno peccati infect totum genus humanu. < Osee. 13 Luc. 19> Et is captus est à Christo: victusque & superatus per mortem ipsius. Deniq; id e coluber liuidus siue inuidus dicitur serpens: propter flexuosos tentationu sinus & occultas insidias quibus fraudem molitur. Perdit etiam spolia: quia naturam humanu prius tyrannico more detentam & à Christo liberatam amisit, secundum illud prophetæ dictum de Christo. Morsus tuus ero inferne. Christus enim illo fortior superueniens secundum parabolam euangelicam: arma in quib[us] fortis ille armatus confidebat abstulit, & spolia eius distribuit. < Osee. 13 Luc. 19> 3 Ouis abducta revocatur. Alludit hic locus duplici parabolæ in euagelio apud Lucam adductæ: ad ostendendam miseratricem dei benignitatem pro redimendis ac saluandis hominibus, vtpote de centesima oue perdita, quæ diligentius à pastore quæsita & demu innenta: humerisque boni pastoris imposita ad caulam est reducta cum gaudio. < Luc. 19> Et de decima dragma prius amissa: quæ ingenti solicitudine perquisita à muliere accendente Lucernam & euertente totam domum, tandem reperta est. Sane per ouem illam centesimam, & decimam dragamam antè perditam: signatur humanum genus fraude serpétis antiqui per transgressionem primorum parentum æternæ damnationi obnoxium: sed nunc per Christum hominem factum, liberatum à perditione, inuentum ad consequendam salutem, & ad cælestis regni gaudia perductum. 4 O proles nimium beata. Proles illa valde beata, Christus est, per quem natura humana prius captiua, nuc est redempta Neque ferendi sunt illi qui hunc locum ita legunt. O culpa nimium beata: qua redempta est natura. Qua enim fronte, quo ore, quo denique vultu ausit quis beatam dicere culpam Adæ: primorumque parentum: cu[m] ipsa fuerit misera, infælix atque infausta: neque solum ipsis authoribus, sed & toti posteritati damnosa, exitialis & perniciosa. Quomodo itidem quis vere dixerit, per cul O pam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0849.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 217 Et in huiusmodi conflictu hostis noster ruit In propria spicula: & suis (vt aiunt) telis est confossus. Nam humanâ carne in primis parentib[us] fecerat sibi spiculum & telum: quo prostrauit totum genus humanum, & à sacratissima Christi carne eiusdem cum nostra substantiæ, est transfixus. Demùm tela in quibus confidebat antiquus hostis: secundu[m] illud verbum domini de forti armato custodiente atrium suum, & fortiore superveniente, ex Luca ia superius adductu[m], cui hic locus respondet, sunt ablata, quia potestas nocendi eius & infestandi homines & ligata per aduentum Christi. Spolia etiam eius sunt diuisa, captáque illius est præda: quoniam sancti patres apud inferos ante detenti, sunt erepti illius manibus & in cælos subuecti. Ascendens enim Christus in altum: captiuam duxit captiuitatem. Et hæc plane fuit fortissima Christi pugna: < Eph. 4> qua principem huius mundi eiecit foras, totumque genus humanum in libertatem redegit, & superas reuocauit ad auras. 1 In natiuitate domini: ad secundam missam. A Etabundus Exultet fidelis cho rus. Halelu ia. 2 Regem regum Intactæ profudit torus. Res miranda. 3 Angelus consilij Natus est de uirgine: Sol de stella. 4 Sol occasum nesciens: Stella semper rutilans Semper clara 5 Sicut sydus radium: Pro fert uirgo filium Pari forma. 6 Neque sydus radio: Neque uirgo filio Fit corrupta. 7 Cedrus alta Libani Conformatur hyssopo: Valle nostra. 8 Verbum ens altissimi Corporari passum est: Carne sumpta. 9 Esaias cecinit Synagoga meminit: O ij Nunquam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0850.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Nunquam tamen desinit Crede uel ueteræ Esse cæca. Cur damnaberis gens mi- IO Sin non suis uatibus: 12 Quem docet literæ Credat uel gentilibus 11 Natum considera: Sibyllinis uersibus Ipsum genuit puerpera. Hæc prædicta. Amen. 11 Infælix propera Hæc prosa, rythmica modulatione constituta est & cõ texta: nô tamen vbique vniformiter. Nam duo primi ver sus mutuum habent adinuicem resposum in suis clausulis: singuli eorum ex tribus integrati. Harum primæ, quatuor duntaxat complectuntur syllabas: non tamé similem sortiuntur exitum terminalem & desinétiam vocis. At verò secūda vtriusque primorum duorum versuum clausula, octo completur syllabis: & vna alteri in consimili cadentia soni respondet. Demùm tertia primi versus clausula, ad tertiam seccundi habet cõuenientiam: in quaternario syllabaru[m] numero, & simili vocalitatis exitu. In vno- quoque verò sex versuum duos primos sequentium: constituuntur tres clausulæ rythmycæ, quaru[m] duæ primæ divisim & singulę septem sunt syllabarum: & penultima earum breuis, tertia verò clausula: quatuor est syllabarum, & penultima ipsarum longa. In nono autem & decimo versu: vnaquæque trium primarum clausularum, septem complectitur syllabas, quaru[m] penultima breuis est, & duæ postremæ syllabæ vnius clausulæ, ad reliquarum duas postremas seruant consimilem exitum, quarta verò clausula quatuor tantum syllabas continet: & penultimam longa[m]. Demùm duo postremi versus tres comprehendunt clausulas rythmicas adinuicem consonantes: quarum duæ primæ, sex singillatim cõficiuntur syllabis, tertia verò nouê, & penultima illarum semper correpta. < Psal. 81> Author eius fuisse perhibetur sanctus Bernardus, vir vti- que sanctitate vitæ & sacrarum literarum eruditione clarissimus: qui velut alter David etia[m] in cithara diuinæ laudis rythmos ecclesiasticos suauiter modulatus est, vt hæc vna ostendit prosa: venustate compositionis & sentéiarum grauitate singularis. < Es. 4. 9> In illa incitatur fidelis populus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0851.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 215 lus ad exultationem ob sacratissimum incarnationis mysterium: quo virgo intacta protulit filium, & diuinitas humanitati miro modo est coniuncta. Deinde merito reprehenditur Iudæorum cæcitas atque incredulitas: qui tantæ rei sacramentum propheticis oraculis prænunciatum & veteris testamenti præsignatum figuris, quinimmo & Sibyllarum gentilium vaticiniis prædictum recipere noluit. Admonenturq; fidelium adhortationibus, vt natum pro omnium salute Christum tandem confiteantur. 2 ANNOTATIONES. Insecundo versu. Intactæ profudit torus. Id nomen torus proprie lectum signat. Virgilius. Inde toro pater AEneas sic orsus ab alto. Hic verò translatione quadam concinna pro sacratissimo virginis vtero sumitur, ex quo prodiit Christus tanquam sponsus procedens de thalamo suo. 3 Id tertio versu. Angelus consilij. Christus hoc nomine insinuatur apud Esaia: vbi septuaginta interpres deterriti maiestate illorum nominum quo nostra habet traductio eo in loco. Et vocabitur nomen eius admirabilis, consiliarius, deus fortis, pater futuri seculi, princeps pacis, & non audentes puero nato, apud gentes tam præclara ascribere nomina, aut aperte ipsum deum prædicare: posuerunt id solum. Et vocabitur nomen eius: magni consilij angelus, quod & in officio tertie missæ natiuitatis dominicæ ex instituto ecclesiastico pro introitu & exordio ipsius decantatur. Et rectè quidem eo Insignitur nomine dominus noster, nam magnum illud & arduus consilium de redimendo genere humano per filij dei incarnationem & mortem: ipse annunciauit & manifestavit hominibus. Dicitur & sol natus de stella, locutione methaphorica, qua Christus sol dicitur, quoniam à prophetis sol iustitiæ prædicatur, virgo autem Maria eius mater eximia, stella hic vocatur: quia stella maris digne à cunctis celebratur & cognominatur. Itaque vt sol longe est major stella & lucidior, quinimmo ipsi stellæ suam communicat claritatem, ita & Christus de virgine natus, multò est etiam vt homo sua gloriosa matre eminentior & sublimior. Et hanc huj supra matrem dignitate & precellentiam signat illa locutio. 4 In quarto versu. Sol occasum nesciens. Nô de sole O iij isto
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0852.png
Transcription: ATR-1
421 PROSA isto sensibili id accipiendum, aut corporali stella: sed de so le mystico qui est dominus noster, nesciens occasum per peccatum aut mortem sed manens in æternum. Nam vt scribit Paulus: Iesus Christus heri & hodie, ipse & in secu Hebrh. 13 la. Stella itidem mystica, sacratissima virgo maria semper rutilat insigni virutu splendore: & semper clara est virgineæ puritatis candore, qui nec in partu, nec post partum violatus est. 5 In quinto versu. Sicui sydus radium. Sydus absque sui corruptione, aut diuulsione decisioneque suæ substantiæ radium producit: neque quicquam detrimenti aut diminutionis ex continua illius diffusione in sua corpulêcia sustinet. Haud secus heata virgo absque læsione sui virginei pudoris protulit filium: & virginitatis gloria permanente ( vt canit ecclesia) huic mundo lumen æternum effudit. 7 In septimo versu. Cedrus alta Libani. Cedrus arbor est excelsa, arduæ proceritatis & sublimis: lignum habet iucundi odoris & diu duras, neque à tinea vnquam exterminatur. Libanus verò: mons est in Ludæa inter Arabes & Phoenices: excelsas arbores habens. De quo scriptura. Sicut cedrus exaltata sum in Libano. Hyslopus autem foeminini generis & hyssopum neutri: herba est humilis, nascens in hortis, & curando pulmoni vtilis. De qua Hieronymus: Sicut hyssopum terrenum curandis pulmonibus aptum est, vt auertat inflationem: ita homo cælesti respersus hyssopo, id est humilitate cordis, ab omni superbia[m] malignitate purgatur. Cæterùm quid diuinitate præcelsius aut altius dari queat? quidve ea durabilius: quæ sola habet immortalitatem? E diuerso humana natura ad diuinam collata: humile quiddam est & subsidens, maximó que interuallo infra illam constituta. Itaque cedrus hyssopo conformata dicitur valle nostra, quia natura diuina in verbo dei vnitia est humanæ naturæ in vnitatem personæ in hoc mundo sensibili, qui vallis est lachrymarum & miseriæ. 8 In octavo versu. Verbum ens altissimi. Hic versus exponit apertius eam sententiam: quæ sub velamine metaphoræ in præcedente versu prætendebatur, vtpote quòd Christus existens verbum dei patris sustinuit corpore
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0853.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 215 corpore mortali indui & superuestiri: & id quidem huma na carne assumpta de sancta virgine quæ sacris visceribus complexa deum (vt præclare canit non ignobilis author) Arcano stupuit compleri viscera partu: Authorem paritura suum. mortalia corda: Artificem texere poli. mundique creator Pars fuit humani generis, latuitque sub imo Pectore, qui totum latè complectitur orbem. Et qui non spaciis terræ, non æquoris vnda Nec capitur cælo: paruos confluxit in artus. Cæterum assignatus modo sensus isto versu exprimitur: si in secunda eius clausula legatur, corporari passum est, id est corpore humano circundari & vestiri: quemadmodum meo iudicio legendum est. Nam qui, corporali passum est legunt, vt plerique: & si verum dicant, scilicet quòd ipsum dei verbum passum est mortem & crucifixum, corporali carne sumpta, corporeque humano assumpto: non tamen aliquid accommodate huic loco conferens & congruenter adaptatum adducunt. quandoquidem hic non de Christi passione: sed incarnatione solu fiat sermo. < Esaiæ 7> In no- no versu. Esaias cecinit. Multis in locis prædixit Esaias prophetico afflatus spiritu, hoc incarnationis mysterium præsertim cum ait. Ecce virgo concipiet & pariet filium, & vocabitur nomen eius Emmanuel. Et rursum. Egredietur < Esaiæ 11> virga de radice Iesse, & flos de radice eius ascendet, & requiescet super eum spiritus domini Sub Esai autem, cæteri prophetæ deiloqui intelligentur: vt Hieremias, Ezechiel, Daniel, Micheas: qui etiam de Christi incarnatione, sacra contexuerunt oracula. Synagoga itidem Iudæorumque collectio meminit & commemorat hoc altissimu[m] mysterium: cum in suis libris legit hæc prophetarum vaucinia, & figurarum inuolucra. vt rubum Moysi incombustum, virgam Aaron floridam, portam clausam Ezechiel ostensam, & lapidem excisum de monte sine manibus, quê in sacra visione conspexit Daniel. quibus sane figuris, nativitas filij dei de matre virgine est præsignata: Ipsa tamen synagoga Iudeorum nunquam definit esse caeca: quoniam permanet in sua incredulitate, nolens c H R I - s T v M saluatoré nostrum recipere vt suum Messiam in O iiij lege
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0854.png
Transcription: ATR-1
202 PR[O]S A. niam totius mundi peccata tollit, delet & abstergit. 4 < fal. 21> In quarto versu. Potens in prelio. Hac appellatione de minus noster significatur in psalmo: cum ait. Quis est iste < Lucæ 1 Psal. 17 Esaiæ 40 1. Corin. 1 Ioan. 14> rex gloriæ? dominus fortis & potens: dominus potens in prælio. Et ipse quidem contriuit fastigia siue fastu superbientium: quoniam deposuit potentes de sede, & oculos superborum humiliauit. Colla itidem sublimium atque elatorum calcauit vi propria, & demonum scilicet & hominum: quoniam secundum Esaiæ vaticinium, omnis mons & collis humiliatus est in die illa aduentus sui in carnem: & infirma mundi elegit deus vt fortia quæque cofundat. 5 In quinto versu. Foras eiicias mundanum principem. Nomine mundani principis intelligitur hic diabolus, qui sæpius in scriptura princeps huius mundi dicitur. quòd totum genus humanum suæ tyrannicæ subiacerit potestati, aut quòd iis qui secularia sectantur desideria principetur & tanquam dominus præsideat. Is autem per aduentum < Ioan. 12> Christi eiecto est foras: quoniam dominatu in genus humanum quem subdolè occupaverat expulsus est. quemadmodum < Lucæ 11> domine noster in euangelio futurum dixit per suam passione: n: cum ait. Nunc iudicium est mundi: nunc princeps mudi huius eiicietur foras. Et alio in loco. Cum < Lucæ 2> fortis armatus custodit atrium suum: in pace sunt ea quæ possidet. Si autem fortior eo superueniens vicerit eum: vniversa arma eius auferet in quibus confidebat, & spolia eius distribuet. Porrò imperium patris ipsius Christi: illud est de quo angelus ad sacrosanctam virginem ait. Et dabit ei dominus deus sedem David patris eius: & regnabit in domo Iacob in æternum, & regni eius non erit finis. Cuius quidem imperij & matrem fecit participem, ratione allumptæ ex ea nostræ substantiæ. Nam & ipsa: regina mu[m] di constituta est, cælique & terræ domina, idem cum filio sceptrum moderas. 6 In sexto versu. Exi qui mitteris. Verba hæc sunt populi fidelis ad archa[n]gelum Gabrielem: adhortantis eum vt cito exequatur iniunctam sibi à deo legationem. cælo scilicet exeat & virginem accedat. Verbum autem dicere, ibi infinitium est à dico: & cum mittere passiuo verbo ponitur, sicut & in hoc carmine apud Ouidium. Omnia namque tuo senior te quærere misso Retulerat nato. Nestor: & ille mihi, vt sententia sit huiusmodi:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0855.png
Transcription: ATR-1
EXO. 203 modi. O Gabriel egredere cælis, qui mitteris ad dicendu[m] & explicandum hæc dona supradicta: humano generi indulgeda per incarnationem filij dei. Et melior est aptior. quæ hic sensus: quam siquis differe legat imperatiu[m] verbum & actiuum à dissero, is, vt nonnulli habent libri. At verò velamen veteris literæ: est veteris testamenti vmbra & figura, illa occultans mysteria signis typicis quæ in novo testamento clare sunt exhibita, quare per noui testamenti gratiam: veteris literæ velamen amotum est & ablatum. Angelus autem Gabriel annunciat sacra virgini gratiam & veritatem per lesum Christum in lege eucangelica faciendam. Et ergo virtute nuncij, rei que nunciata: reuelasse dicitur velamen veteris literæ. 7 In septimo versu. Dicaue cominus. Totus hic versus etiam fidelis populi verba continet: quibus angelu[m] incitat vt properè sanctam accedat virginem, eique propin quus impendat honoratissimam hanc salutationem. Aue gratia plena, dominus tecum, conturbatæque virgini mo destissimæ in sermone eius: timorem omnem sustollat dicens. Ne timeas Maria: inuenisti enim gratiam apud dominum. Cominus autem aduerbium, prope significat: cu[m] aliquid alteri est proximum. Virgilius. Pugnatur cominus armis. 8 In octauo versu. Virgo suscipias dei depositum. Hæc verba sunt angeli: quæ exhortatioe fidelis populi etiam dicere habeat ad virginem, referunturque simi liter od verbum dic, in præcedente versu positum. Vocat autem hic depositum dei: quod deus sacratissimæ virgini committere & custodiendum tradere instituit, vnicu[m] scilicet dei filium in vtero eius humanam substantiam suscepturum. In quo ramen incarnationem mysterio: ipsa perfecit propositum castitatis, & no[n] cognoscendi virum, nam ad hoc admirable opus explendu[m]: spiritu sancto foecundata est, votumq[ue] virginitatis suæ deo consecratæ tenuit. Népe ex conceptu filij dei: neque propositu[m] illud neque votum violatum est. 9 In nono versu. Suscipit puella nuncium. Nuncius hoc loco, & pro nunciente sumi potest & pro re annunciata. Virumque enim audiuit & suscepit beata virgo: & angelum scilicet nunciantem venerata: & id quod nunciabatur amplexata, per hæc verba consensum eius exprimentia. Ecce ancilla domini: fiat mihi secundum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0856.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 204 secundum verbum tuum. In sexto verò versu antè explicato: potius pro re nunciata sumi debere videtur quàm pro non nunciante. 10 In decimo versu. Consiliarium humani generis. Hæc nomina simul cum eo quod in fine præcedentis versus ponitur: sumpta sunt ex Esaiæ, ita pronunciante ortum < Esai. 9> filij dei ex virgine. Paruulus natus est nobis: & filius datus est nobis: & factus est principatus super humeru eius. Et vocabitur nomen eius admirabilis, consiliarius, deus fortis, pater futuri seculi: princeps pacis. Hæc omnia quinque pueri nomina ab Esaiæ expressa: hoc loco eodem ordine illi attribuuntur. Vnde admirabilis nominatur, quia simul deus & homo, quod inauditum est & mirabile in oculis nostris. Consiliarius: quia magni consilij angelus secundum septuaginta interpretes dicitur, suoque occulto consilio genus humanum à damnatione eripuit. Dicitur & deus fortis (loco cuius nominis author hic eum vocat deum & hominem: propter rythmi decentiam atque exigentiam) quia omnium creator est & gubernator: eius que potestati resistere nemo potest. Pater futuri seculi siue pater posteris deinde nominatur, quia populi sub euangelica lege regenerati, ipse salutis & spiritualis natiuitatis est author. Denique vocatur princeps pacis siue in pace stabilis, quia ipse est pax nostra qui fecit vtraque vnu[m], recociliauitque nos deo & angelis. De quo subiungit eode[m] loco propheta. Multiplicabitur eius imperium, & pacis non erit finis. Quod & psalmus confirmat dicens. Orietur in diebus eius iustitia & abundantia pacis, donec auferatur luna. 13 In decimotertio versu. Natura præmitur in partu virginis. Quoniam id supra naturæ vires & legem, quòd virgo pariat filium & suæ virginitatis non patiatur detrimentum. Et ergo in eo partu vim & violentiam quodam modo passa est natura, & in secundo præsentis prohæ versu etiam deus dicitur ipsi naturæ fecisse præiudiciu[m] in eodem partu. Quòd aute[m] puer ipse qui ex virgine nascitur, rex regum sit & dominus dominantium, rectórque superum, quatenus deus, omnino planum est nec indigens aliqua testimoni j luce. Dicitur aute[m] ipse rex, celasse vim numinis, quoniam suæ diuinitatis potestatem occultauit te- gmine
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0857.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 201 gmine humanæ fragilitatis. More enim aliorum Infantiu[m], vagiit, fasciis alligatus est, materna suxit vbera, & alia hu manæ infirmitatis opera infantili ætati congrua vt verus homo vere exercuit. Sub illis autem occultauit maiesta- tem suæ deitatis vsque ad tempus illud, quo admirabili si- gnorum splédore & verborsi simul ac operum testimonio eam mundo prodidit. Non tamen defueru[n]t in ipsa etiam natiuitatis hora, suæ deitatis indicia, vt virginis par- tus, qui solum deum decuit, angelorum ministerium, pa- storibus natum Christum annunciantium, stellæ nouæ in cælo fulgentis obsequium, quæ magos, duxit ad eius incu- nabula, & alia plæraque. 1 In natiuitate domini: ad primam missam. N A to canunt omnia domino pie agmina. Sylla- babatim pneumata perstringendo organica. Hæc dies sacrata: in qua noua sunt gaudia mundo piè edita. 2 Hac nocte, præcelsa intonuit & gloria: in uoce angelica. Fulserunt & immania nocte media pa- storibus lumina. Dum fouent sua pecora: subito diua per cipiunt monita. 3 Natus alma uirgine: qui extat an- te secula. Est immensa in cælo gloria: pax & in terra. 4 Hinc ergo cæli caterua altissime iubila. Et tanto canore tremat alta poli machina: sonet ut per omnia, hac in die gloria uoce clara reddita. 5 Hu- mana concrepent cuncta natum deum in terra. Confra- cta sunt imperia hostis crudelissima. Pax in terra reddi- ta, nunc lætentur omnia nati per exordia. Solus qui in- tuetur omnia, solus & qui condidit omnia ipse sua pieta- te saluet omnia regna. Amen. Hæc prosa nullam rythmicæ consonantiæ legem ob- seruat, neque in certo syllabarum numero neque in con- simili clausularum exitu. Quamuis enim aliquæ senten- tiæ interdum in eandem cadant terminalem consonantiâ. id tamen neque vniformiter fit neque determinata defi- nitâque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0858.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 206 nitáque regula. In ea describitur gaudium dominicæ na tiuitatis ab angelo nunciatum pastoribus & cælesti cantico declaratum, vt beatus Lucas in secundo sui euangelij capite narrat, ex quo ferè tota huius prosæ sententia eua- uadit peruia & captu facilis. Incitatur insuper hic totum genus humanum ad spiritualem lætitiam in domino ha- bendam, propter amplissima bona, illi ex natiuitate domi ni secundum carnem præstita ac indulta. ANNOTATIONIS. Syllabatim pneumata. Syl- laba dicitur comprehensio literarum vna prolatione effor matarum, aut vnius vocalis enunciatio, vt dictio pater ha bet duas syllabas, & vocalis ô in dictione ovis vnam con- stituit syllabam. Inde syllabatim aduerbiu[m], significat per syllabas. Augustinus. Et syllabatim per transitorias tem- poru[m] morulas humanæ linguæ vocibus loqueretur. Pneu- ma verò, atis, tertia[m] inflexionis nomen & Græcam habes originem: est spiritus siue flatus. Vnde pneumata organi- ca, dicuntur cantus qui organorum ministerio fiunt, nam spiritu & flatu indiget. Inde pneumaticus, a, um, quod spi- rituale est & flatu dirigitur, vt Plinius organa vocat pneu- matica. Et licut Latini tertiam summæ diuinitatis personâ vtcunque humana voce exprimentes quæ est super omne nomen, spiritum vocant & flamem, ita & Græci eandem appellant pneuma, ad explicandu[m] quoquo modo proces- sionis illius & emanationis ineffabilis modum à patre & fi- lio, qui spiratio dicitur. Hoc verò loco: in priori illa & p- pria significatione sumitur. Debet autem ea dictio semper scribi per literam, p ipsi in principio præpositam. Na[m] hoc modo apud Græcos (à quibus Latini eam mutuantur di- ctionem) scribi dinoscitur. 2 Et immania nocte media Immane, interdum crude- le & sæuum significat. Inde immanitas sæuitia. Cicero in officiis. Quo detestabilior illorum immanitas, qui lacera uerunt omni scelere patriam. Interdu[m] verò idem signa quod magnum & ingens. Virgilius in A Eneide. Posuitq[ue] immania templa. Et in hac secunda acceptione dicuntu[m] hic immania lumina clara & conspicua, quæ de cælo app rerunt pastoribus, cum vt ait euangelium, claritas dei ci cunfusit illos. 3 Extat ante secula. Extat, existit, & subsistit. Impropri- tam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0859.png
Transcription: ATR-1
EXO. 207 tamen ponitur id verbum hoc loco, nam apud pr obatos authores potius extra apparere aut superesse signat, vt tra nantis flumen bouis solum caput extat, id est extra, vndas apparet. Et non omnia Ciceronis volumina extant, id est supersunt, nam iniuria temporum aliqua pe rierunt. Est autem Christus ante secula, secundum diuinitate. Nuc (inquit) clarifica me tu pater apud temetipsum, claritate quâ habui priusquam mundus fieret apud te. Et < Ioan. 17> natus est alma virgine, secundum humanitatem. 4 Hinc ergo cæli caterua. Quod in principio generali nomine dixerat author, pia agmina, nunc specialius explicat, inuitatque & angelicos spiritus hoc versu, & omnes homines paulò pòst sequente versu, ad cantica laudu[m] deo exoluenda. Soli enim inter creaturas angeli & homines, ratione sint præditi, agmina constituunt quæ Christo natu laudes personent & concinant. 5 Humana concrepent cuncta. Concrepare verbum, personare significat: & neutrale est suapte natura. Terentius. Sed ostium concrepuit. Interdum verò in vim transit verbi actiui, & concordi sono simul laudare signat: accusatiuumque secum admittit, vt hoc in loco. 1 In natiuitate domini: ad secundam missam. Ea recolamiis laudibus piis digna. Huius dici carmi ena: in qua nobis lux oritur gratissima. Noctis interit nebula: pereunt nostri criminis umbracula. Ho die seculo maris stella est enixa nouæ salutis gaudia. 2 Quem tremunt barathra, mors cruenta pauet, ipsa à quo peribit mortua. Gemit capta pestis antiqua: coluber liuidus perdit spolia. 3 Homo lapsus, ouis abducta: reuocatur ad æterna gaudia Gaudet in hac die agmina angelorum cælestia. Quia erat dragma decima perdita: est inuenta. 4 O proles nimium beata: qua redempta est natura Deus qui creauit omnia: nascitur ex fæmina. Mirabilis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0860.png
Transcription: ATR-1
CANO. 5 Mirabilis natura mirifice induta: assumens quod non erat, manens quod erat. Induitur natura diuinitas humana quis audiuit talia dic rogo facta? Quærere uenerat pastor pius quod perierat. 6 Induit galeam: certat ut miles armatura. Prostratus in sua propria ruit hostis spicula. Auferuntur tela in quibus fidebat. Diuisa sunt illius spolia: capta præda sua. Christi pugna fortissima: salus nostra est uera. Qui nos suam ad patriam duxit post victoriam. In quasibi laus est æterna: Amen. Hæc prosa nullam rythmicæ consonantiæ normam te net: sed liberioribus vagatur habenis more aliarum orationum solutarum. In ea incitatur totum genus humanu[m] ad celebrâdas in hac solennitate laudes deo debitas, tum propter magnitudinem & sublimitatem sacramenti dominicæ incarnationis: qua deus & homo natus est matre vir gine, t[ame]n propter maxima & summa beneficia humano generi per hoc mysterium indulta: scilicet expulsionem hostis antiqui à mundo, & reductionem nostri ad cælestia regna. I ANNOTATIONES. Nobis lux oritur gratissima. < Ioan.1> Lux illa, spiritualis est & mentes illuminans, scilicet < Esa.9> Christus dominus noster, qui est lux vera, illuminans omnem hominem venientem in hîc mundu[m]. De qua Esaias. < Psal.96> Ambulantibus in regione vmbræ mortis: lux orta est eis. Et psalmus. Lux orta est justo, & rectis corde lætitia. Ita & nebula noctis hic intelligitur densitas & caligo peccatorum nostrorum: quæ sunt opera tenebrarum. Vmbracula quoque nostri criminis: sunt opaca & obscura nostrarum iniquitatum, quæ nunc intereunt: quoniam nata est vera salus mundo, quæ omnem abstergit peccati nubem, vmbram & tenebrositatem. 2 Quem tremunt barathra. Barathrum, locus est immensæ profunditatis & vorago: vnde quis emergere non possit. Quare pro inferno loco & perpetuo damnatorum < Sapi.2> ergastulo sæpenerò sumitur, quoniam non est qui agnitus < Iaco.2> sit reversus ab inferis. Itaque Christum tremunt barathra,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0861.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 101 ithra. id est tartara. Na vt Iacobus alt: damones credunt & contremiscunt. Sæua itidem & crudelis mors secunda pauet Christum: quoniam ab ipso destructa est & disperdi ta, secundum illud prophetæ verbu. Ero mors tua ô mors: < Osec. 13 I. Cor. 19> & absorpta est mors in victoria Christi, Rursu pestis antiqua dicitur hostis antiquus, qui pestulente veneno peccati infecit totum genus humanu. Et is captus est à Christo: victusque & superatus per mortem ipsius. Deniq; idé coluber liuidus siue inuidus dicitur serpens: propter flexuosos tentationu sinus & occultas insidias quibus fraudem molitur. Perdit etiam spolia: quia naturam humanu prius tyrannico more detentam & à Christo liberatam amisit, secundum illud prophetæ dictum de Christo. Morfus tuus ero inferne. Christus enim illo fortior superueniens secundum parabolam euangelicam: arma in quib[us] fortis ille armatus confidebat abstulit, & spolia eius distribuit. < Osec. 13 Luc. 19> 3 Ouis abducta revocatur. Alludit hic locus duplici parabolæ in euangelio apud Lucam adductæ: ad ostendendam miseratricem dei benignitatem pro redimendis ac saluandis hominibus, vtpote de centesima o[mn]e perdita, quæ diligentius à pastore quæsita & demu[m] innenta: < Luc. 19> humerisque boni pastoris imposita ad caulam est reducta cum gaudio. Et de decima dragma prius amissa: quæ ingenti solicitudine perquisita à muliere accendente lucernam & euertente totam domum, tandem reperta est. Sane per ouem illam centesimam, & decimam dragam antè perditam: signatur humanum genus fraude serpètis antiqui per transgressionem primorum parentum æternæ damnationi obnoxium: sed nunc per Christum hominem factum, liberatum à perditione, inuentum ad consequendam salutem, & ad cælestis regni gaudia perductum. 4 O proles nimium beata. Proles illa valde beata, Christus est, per quem natura humana prius captiua, nuc est redempta Neque ferendi sunt illi qui hunc locum ita legunt. O culpa nimium beata: qua redempta est natura. Qua enim fronte, quo ore, quo denique vultu ausit quis beatam dicere culpam Adæ: primorumque parentum? cu[m] ipsa fuerit misera, infælix atque infausta: neque solum ipsis authoribus, sed & toti posteritati damnosa, exitialis & perniciosa. Quomodo itidem quis vere dixerit, per cul O pam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0862.png
Transcription: ATR-1
EXPO. Et in huiusmodi conflictu hostis noster nui in propria spicula: & suis (vt aiunt) telis est confossus. Nam humanâ carné in primis parentib[us] fecerat sibi spiculum & telum: quo prostrauit totum genus humanum, & à sacratissima Christi carne eiusdem cum nostra substantia, est transfixus. Demùm tela in quibus confidebat antiquus hostis: secundu[m] illud verbum domini de forti armato custodiente atrium suum, & fortiore superueniente, ex Luca iâ superius adductu[m], cui hic locus respondet, sunt ablata, quia poestas nocendi eius & infestandi homines & ligata per aduentum Christi. Spolia etiam eius sunt diuisa, captáque illius est præda: quoniam sancti patres apud inferos ante detenti, sunt erepti illius manibus & in cælos subiecti. Ascendens enim Christus in altum: captiuam duxit captiuitatem. Et hæc plane fuit fortissima Christi pugna: < Eph. 4> qua principem huius mundi eiecit foras, totumque genus humanum in libertatem redegit, & superas reuocauit ad auras. 1 In natiuitate domini: ad secundam missam. A Etabundus Exultet fidelis cho rus. Haleluia. 2 Regem regum Intactæ profudit torus. Res miranda. 3 Angelus consilij Natus est de uirgine: Sol de Stella. 4 Sol occasum nesciens: Stella semper rutilans Semper clara 5 Sicut sydus radium: Pro fert uirgo filium Pari forma. 6 Neque sydus radio: Neque uirgo filio Fit corrupta. 7 Cedrus alta Libani Conformatur hyssopo: Valle nostra. 8 Verbum ens altissimi Corporari passum est: Carne sumpta. 9 Esaias cecinit Synagoga meminit: O ij Nunquam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0863.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Nunquam tamen desinit Crede uel ueteræ Esse cæca. Cur damnaberis gens mi- IO Sin non suis uatibus: I2 Quem docet litera Credat uel gentilibus Natum considera: Sibyllinis uersibus Ipsum genuit puerpera. Hæc prædicta. Amen. II Infælix propera Hæc prosa, rythmica modulatione constituta est & cõ texta: nô tamen vbique vniformiter. Nam duo primi ver sus mutuum habent adinuicem resposum in suis clausulis: singuli eorum ex tribus integrati. Harum primæ, quatuor duntaxat complectuntur syllabas: non tamé similem fortiuntur exitum terminalem & desinétiam vocis. At verò secûda vtriusque primorum duorum versuum clausula, octo completur syllabis: & vna alteri in consimili cadentia soni respondet. Demùm tertia primi versus clausula, ad tertiam seccundi habet cõuenientiam: in quaternario syllabaru[m] numero, & simili vocalitatis exitu. In vno- quoque verò sex versuum duos primos sequentium: constituuntur tres clausulæ rythmycæ, quaru[m] duæ primæ diuisim & singulę septem sunt syllabarum: & penultima earum breuis, tertia verò clausula: quatuor est syllabarum, & penultima ipsarum longa. In nono autem & decimo versu: vnaquæque trium primarum clausularum, septem complectitur syllabas, quaru[m] penultima breuis est, & duæ postremæ syllabæ vnius clausulæ, ad reliquarum duas postremas seruant consimilem exitum, quarta verò clausula quatuor tantum syllabas continet: & penultimam longa[m]. Demùm duo postremi versus tres comprehendunt clausulas rythmicas adinuicem consonantes: quarum duæ primæ, sex singillatim cõficiuntur syllabis, tertia verò noué, & penultima illarum semper correpcta. < Psal. 81> Author eius fuisse perhibetur sanctus Bernardus, vir vti- que sanctitate vitæ & sacrarum literarum eruditione clarissimus: qui velut alter David etia[m] in cithara diuinæ laudis rythmos ecclesiasticos suauiter modulatus est, vt hæc vna ostendit prosa: venustate compositionis & sentetiarum grauitate singularis. < Esa. 9> In illa incitatur fidelis populus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0864.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 119 lus ad exultationem ob sacratissimum Incarnationis mysteriorum: quo virgo intacta protulit filium, & diuinitas humanitati miro modo est coniuncta. Deinde merito reprehenditur Iudæorum cæcitas atque incredulitas: qui tantæ rei sacramentum propheticis oraculis prænunciatum & veteris testamenti præsignatum figuris, quinimmo & Sibyllarum gentilium vaticiniis prædictum recipere noluit. Admonenturq; fidelium adhortationibus, vt natum pro omnium salute Christum tandem confiteantur. 2 ANNOTATIONES. Insecundo versu. Intactæ profudit torus. Id nomen torus proprie lectum signat. Virgilius. Inde toro pater AEneas sic orsus ab alto. Hic verò translatione quadam concinna pro sacratissimo virginis vtero sumitur, ex quo prodiit Christus tanquam sponsus procedens de thalamo suo. 3 Id tertio versu. Angelus consilij. Christus hoc nomine insinuatur apud Esaia: vbi septuaginta interpres deterriti maiestate illorum nominum quo nostra habet traductio eo in loco. Et vocabitur nomen eius admirabilis, consiliarius, deus fortis, pater futuri seculi, princeps pacis, & non audentes puero nato, apud gentes tam præclara ascribere nomina, aut aperte ipsum deum prædicare: posuerunt id solum. Et vocabitur nomen eius: magni consilij angelus, quod & in officio tertio missæ natiuitatis dominicæ ex instituto ecclesiastico pro introitu & exordio ipsius decantatur. Et rectè quidem eo Insignitur nomine dominus noster, nam magnum illud & ardu[m] consilium de redimendo genere humano per filij dei incarnationem & mortem: ipse annunciauit & manifestavit hominibus. Dicitur & sol natus de Stella, locutione methaphorica, qua Christus sol dicitur, quoniam à prophetis sol iustitiæ prædicatur, virgo autem Maria eius mater eximia, stella hic vocatur: quia stella maris digne à cunctis celebratur & cognominatur. Itaque vt sol longe est maior stella & lucidior, quinimmo ipsi stellæ suam communicat claritatem, ita & Christus de virgine natus, multò est etiam vt homo sua gloriosa matre eminentior & sublimior. Et hanc fij supra matrem dignitate & precellentiam signat illa locutio. 4 In quarto versu. Sol occasum nesciens. Nô de sole O iij isto
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0865.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 215 corpore mortali indui & superuestiri: & id quidem huma na carne assumpta de sancta virgine quæ sacris visceribus complexa deum (vt præclare canit non ignobilis author) Arcano stupuit compleri viscera partu: Authorem paritura suum. mortalia corda: Artificem texere poli. mundique creator Pars fuit humani generis, latuitque sub imo Pectore, qui totum latè complectitur orbem. Et qui non spaciis terræ, non æquoris vnda Nec capitur cælo: paruos confluxit in artus. Cæterum assignatus modo sensus isto versu exprimitur: si in secunda eius clausula legatur, corporari passum est, id est corpore humano circundari & vestiri: quemadmodum meo iudicio legendum est. Nam qui, corporali passum est legunt, vt plerique: & si verum dicant, scilicet quòd ipsum dei verbum passum est mortem & crucifixum, corporali carne sumpta, corporeque humano assumpto: non tamen aliquid accommodate huic loco conferens & congruen- ter adaptatum adducunt. quandoquidem hic non de Chri < Esaia 7> sti passione: sed incarnatione solu fiat sermo. [etc] In no- < Esaia 11> no versu. Esaias cecinit. Multis in locis prædixit Esaias prophetico afflatus spiritu, hoc incarnationis mysterium præsertim cum ait. Ecce virgo concipiet & pariet filium, & vocabitur nomen eius Emmanuel. Et rursum. Egredietur < Esaia 11> virga de radice Iesse, & flos de radice eius ascendet, & re- quiescet super eum spiritus domini Sub Esai autem, cæ- teri prophetæ deiloqui intelligentur: vt Hieremias, Eze- chiel, daniel, Micheas: qui etiam de Christi incarnatione, sacra contexuerunt oracula. Synagoga itidem Iudæo- rumque collectio meminit & commemorat hoc altissimu[m] mysterium: cum in suis libris legit hæc prophetarum vaci- cinia, & figurarum inuolucra. vt rubum Moysi incombustum, < Esaia 11> virgam Aaron floridam, portam clausam Ezechieli ostensam, & lapidem excisum de monte sine manibus, qué in sacra visione conspexit Daniel. quibus sane figuris, na- tiuitas filij dei de matre virgine est præsignata: Ipsa tamen synagoga Iudeorum nunquam delinit esse cæca: quoni- am permanet in sua incredulitate, nolens C H R I- S T V M saluatoré nostrum recipere vt suum Messiam in O iiiij lege
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0866.png
Transcription: ATR-1
216 PROSA. lege & prophetis promissum, neque in illum credere. Sed cur hoc? quoniam excæcatum est cor illius populi: vt oculis non videat. & corde non intelligat, quemadmodu[m] prædixerat Esaias. 10 In decimo versu. Si no[n] suis vatib[us]. In synagogâ Ludæoru[m] valida hoc loco intorquetur ratio: ad co[n]uincendâ[m] ipsoru[m] obstinatâ pertinacia[m]. Si (inquit) ipsa non credit suis p[ro]phetis: salte[m] credat gentibus authoribus, qui reuelante deo eadem prædixerunt mysteria, & per quos deus etiam voluit tantæ dignitatis referari sacramentum, vt non solu[m] in ore duorum aut trium: sed & omnium nationum staret huiusce verbi testimonium. Nonne Bala[n]a sacrilegus fuit & Ariolus cultorque idolorum: qui semel & iterum septe[m] iussit aras extrui & illis sacrificia imponi quæ demoniis immolaret. Ipse tamen inter cætera verba sua prophetica, & illud de incarnatione domini præcinuit oraculum. Orietur stella ex Iacob, & co[n]surget virga de Israel: & percutiet duces Moab. Nabugodonosor itidem non solu[m] ge[nus] tilis fuit & idolorum cultor: sed & eo deuenit insaniæ vt tanquam deus in aurea statua adorari voluerit. Ipse tamé conspicatus tres pueros quos miserat in fornacem: prote status est se videre tres viros solutos ambula[n]tes in medio ignis, & quartum similem filio dei. In quo quidem postremo dicto: dominicæ incarnatio[n]is fuit prædicator: cu[m] quar tum illum profitetur virum & hominem, filio tamen dei similem. Quemadmodu[m] luculenter & diffuse deducit hâc materiam sacer Augustinus in præclaro illo formone contra Iudæos. Vos inquam conuenio O Iudæi: qui in hunc vsque diem negastis filium dei. Vbi & Sybillarum meminit, quarum carminibus etiam prædicta sunt hæc assumptæ a filio dei carnis humanæ mysteria. Tradunt sane authores Marcus Varro & Lactantius, decem fuisse Sybillas, id est puellas vaticinantes, & quæ dei consiliu[m] (vt nomen ipsum signat) hominibus nuciarint. Earum nomina, natale solum & tempora exprimunt exactius Sypontinus in suo cornucopiæ, & Tortellius in opere suo de orthographia. Quarum vnaquæque aliquod dicitur oraculum præcinuisse de eximiis Christi operibus: ut natiuitate ipsius, passione, resurrectione aut aduentu ad iudicium. Et aliquæ earu[m] præsertim id prænuciarunt: quod Iesus Christus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0867.png
Transcription: ATR-1
EXO. 117 Aus dei filius, nasciturus esset in Bethleem de matre virgine: & in præsepio reclinandus. Nempe Sibylla Hellespontica, hæc de Christo vaticinata traditur. de excelso cælorum habitaculo humiles prospexit deus: & nascetur in diebus nouissimis de virgine Hebræa. Sibylla verò Cumæa hoc de Christi natiuitate cecinit oraculum. Veniet ille & colles transibit ac olympi vertices. regnabit que in paupercate & dominabitur in silentio. & ex vtero virgini veniet. In super Sibylla Tiburtina: suis carminib[us] hæc de Christo prædixit. Nascetur Christus in Bethleé: & annuciabitur in Nazareth. O foelix illa mater: cur vbera illu lactabut. De mû Sibylla Persica: ita de mysterio incarnationis texuisse dicitur oraculum. Ecce bestia conculeaberis, & gignetur dominus in orbe terrarum & gentium virginis erit salus gentium, & pedes eius in valetudine hominum, & invisibile verbum palpabitur. Sunt & alia Sibyllarum vaticinia de aliis Christi mysteriis, vt de miraculo quinque panum quibus in deserto dominus satiauit quinque milia hominum, de passioe domini, resurrectione, & aduentu ad iudicium. Quæ quoniam huic non conducunt proposito, non visa sunt huc debere adduci. 11 In vndecimo versu. Infelix propera. Hic versus & sequens continet verba exhortatoria populi fidelis ad infælicem Iudeorum synagogam, vt properet ad Christum recipiendum, & credat saltem antiqua suorum prophetarum quinnimo & authorum gentilium verba de aduentu Christi in carnem, iam esse completa: neque obcaecato & pertinact animo se præcipitet in baratrum damnationis æternæ. Exortatur item fidelis populus vt synagoga Iudæorum consideret attentius ipsum filium nobis natum quem tota veteris testamenti litera loquitur, & velatis typicisque figuris prædicat. Nam quem nasciturum prædixerant prophetæ, virgo puerpera iam ipsum genuit. No[n] expectet igitur amplius illum futurum & venturu[m] in carnem: qui iampridem ad eam & nos omnes saluandos venit. 12 In duodecimo versu. Quem docet litera: natu[m] considera. Multi hoc loco ita legunt. Quem docet litera vatum: considera. & meo iudicio melius: quàm qui natum legunt, vt vulgo nunc faciunt plerique. Na[m] aptior est sensus & accomodior, quo monetur synagoga Iudæoru[m] eum coni-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0868.png
Transcription: ATR-1
PROSA. considerare messiam & Christum: quem litera vacum, suo- rumque prophetarum oracula atque vaticinia edocent & prænunciant, ipsum enim prophetis Esaiæ, Hieremix, Dan- ielis, Micheæ, Zachariæ & Malachiæ, aliorumque antiquo rum prophetarum prænunciatum: virgo Maria iam pepe- rit. Quare non expectent suum messiam posthac venturu[m]: sed cognoscât ipsum iampridem venisse, suscipiantq[ue]; eundem side & cultu debito. Quòd si quis natum legerit: vide- bitur quodammodo esse superflua sequens sententia, quæ idem exprimit. Et credo facile incuria legentium loco u vocalis fronte illius dictionis: n, esse positum. 1 De sancto Stephano protomartyre. Anc concordi famulatu colamus solemnitatem. Authoris illius exemplo edocti benigno, pro per- secutorum precantis fraude suorum. 2 O Stephane signifer regis summi bone, nos exaudi. 3 Proficue qui es pro tuis exauditus inimicis. 4 Paulus tuis precibus Stephane te quondam persecu- tus Christo credit. 5 Et tecum tripudiat in regno, cui nullus persecutor ap propinquat. Nos proinde nos supplices ad te clamantes, precibus te pulsantes. Oratio sanctissima nos tua sem- per conciliet deo nostro. 6 Te Petrus Christi ministrum statuit. Tu Petro norma[m] credendi astruis. Ad dexteram summi patris ostendendo, quem plebs furens crucifixit. Te sibi Christus elegit Ste- phane. Per quem fideles suos corroboret. 7 Se tibi inter rotatus saxorum solatio manifestans. Nunc inter inclytas martyrum purpuras coruscas coro- natus. Amen. Hæc prosa vel ex ipso contextu se non rythmicâ esse pro- dit: & solutiore schemate compositam. Continet autem in- vocationem fidelis populi ad beatum Stephanum: vt pro- pter eximia gratiarum priuilegia quibus est insignitus à do- mino, impetret nobis veniam peccatorum & æternæ glo- riæ consortium. AN-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0869.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 219. I CANNOTATIONES. Authoris illius exemplo. San di videlicet Stephani: qui inter lapidum iactus positis gemibus orauit pro suis persecutoribus: dicens. Domine ne statuas illis hoc peccatum. Et hoc suo opere nobis author est, magister & præceptor imitandæ illius in inimicos dilectionis: vt oremus pro persequentibus & calumniantibus nos. < Act. 7.> 2 O Stephane, signifer summi regis. Signifer est qui in bello fert vexillum: primus est in acie, atque in fronte collocatur exercitus. Beatus autem Stephanus post Christi mortem primus sustinuit martyrium pro eius nomine. Id circo Christi summi regis merito dicitur signifer: & in candidato martyrium exercitu antesignanus. 3 Prohicue qui es pro tuis. Prohicue: salubriter, vtiliter efficaciter, à nomine, proficuus: quod vtile signat atque profectum faciens, minus tamen vslitatum est tam nomen illud quàm aduerbium: apud Latinos authores. Venit vtrunque à verbo proficere, quod (vt norunt omnes) significat profectum facere. Prohicue autem exauditus dicitur Stephanus: quoniam preces eius pro salute persecutorum factæ, non fuerunt irritæ nec cassæ, vt sequentia declarant. 4 Paulus tuis precibus. Narrant siquidem acta apostolorum quòd testes blasphemia falso obiectæ Stephano, & ipsum lapidantes: deposu-runt vestimenta sua secus pedes adolescentis qui vocabatur Saulus. Et paulo post subiungunt: quòd Saulus erat consentiens neci eius. Ipsius autem < Act. 8.> Stephani preces quas pro persecutoribus effudit: multum creduntur valuisse ac contulisse ad ipsius Pauli conversionem, haud multo post factam. 5 Et tecum tripudiat in regno. Tripudiare est ducere choream & tripudium agere. Hic autem translatitiæ sumitur pro gaudere & lætari. Regno verò cælesti nullus persecutor (vt hic dicit litera) appropinquat: quia vt habet Apocalypse, iam non erit ibi amplius neque luctus neque clamor neque dolor: quoniam priora transierunt. 6 Te Petrus ministrum. Quando scilicet cum cæteris < Apoc. 21.> apostolis elegit Stephanum plenum spiritu sancto & fide, & sex alios in diaconatus officium: vt sextum caput actuum apostolicorum refert. Diaconos enim Græcè: Latine < Act. 6.>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0870.png
Transcription: ATR-1
320 PROSA. tinc ministrum significat. At verò Stephanus Petro normâ credendi astruxit: quoniam illam fidei regulam quàm à Pe tro acceperat & verbis & publica disputatione veram esse asseruit & pro illa tandem moriem oppetuit. Tradiderat enim Petrus hanc credendi normam: quòd Iesus Christus à Iudæis crucifixus est verus dei filius. Et hoc ipsum asseuerauit etiam Stephanus: quando protestatus est se vide- < Aff. 7.> re cælos apertos, & filium hominis stantem à dextris virtutis dei, quem furiosa Iudæorum turba antè crucifixerat. 7 Inter rotatus saxorum. Rotare cum impetu vertere significat & in modum rotæ circumagere. Inde rotatus nomen: versionem & impetuosam circulationem signat. Rotatus ergo saxorum dicuntur proiectiones illæ la pidum: quibus impij Iudæi sanctum Stephanum obruebant. Tunc autem ad solatium & confortationem eis: se Christus Stephano manifestauit. Nam vt acta testantur apostolorum: intendens in cælum vidit cælos apertos & Iesum stantem à dextris virtutis dei, quasi paratum illi ferre præsidium. 1 De sancto Stephano: alia prosa. H Eri mundus exultavit: Et exultans celebra uit Christi natalitiæ 2 Heri chorus angelorum Prosecutus est cælorum Regem cum lætitia. 3 Protomartyr & leuita, Clarus fide, clarus uitæ, Clarus & miraculis. 4 Sub hac luce triumpha uit, Et triumphans insultauit Stephanus incredulis. 5 Fremunt ergo tanquam feræ, Quia uicti deficere Lucis aduersarij. 6 Falsos testes statuunt, Et linguas exacuunt Viperarum filij. 7 Agonista nulli cede, Certa certus de mercede Perseuera Stephane. 8 Insta falsis testibus, Confuta sermonibus Synagogam sathanæ. Testis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0871.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 221 9 Testis tuus est in cælis, Vestes lapidantium, Testis uerax & fidelis, Lapidans in omnibus. Testis innocentia. 19 Ne peccatum statuatur 10 Nomen habes coronati, Iis à quibus lapidatur, Te tormenta decet pati. Genu ponit & precatur Pro corona gloriæ. Condolens insaniæ. 11 Pro corona non marcenti 20 In Christo sic obdormiuit Perfer breuis uim tormenti, Qui Christo sic obediuit, Te manet victoria. Et cum Christo semper 12 Tibi fiet mors, natalis. uiuit Tibi poena terminalis Martyrum primitiæ. Dat uitæ primordia. 21 Quod sex suscitauerit 13 Plenus sancto spiritu, Mortuos in Aphrica. Penetrat intuitu Augustinus asserit, Stephanus cælestia. Fama refert publica. 14 Videns dei gloriam 22 Huius, dei gratia Crescit ad victoriam, Reuelato corpore? Suspirat ad præmia. Mundo datur pluuia 15 En à dextris dei stantem Siccitatis tempore. Iesum pro te dimicantem 23 Solo fugat hic odore Stephane considera. Morbos & dæmonia, 16 Tibi cælos reserari, Laude dignus & honore Tibi Christum reuelari Iugiq[ue] memoria. Clama uoce libera. 24 Martyr, cuius est incundum 17 Se commendat saluatori, Nomen in ecclesia, Pro quo dulce ducit mori Languescentem foue mundum Sub ipsis lapidibus. Celesti fragrantia. 18 Saulus seruat omnium Amen. Hæc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0872.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 1 Hæc prosa rythmicam seruat certa lege consonantiam. Nam vt plurimum in singulis versibus tres complectitur clausulas rythmicas: quarum duæ primæ similem habent postremarum syllabarum exitum, & vtraque illarum octo comprehendit syllabas: quarum penultima est longa. Tertia verò clausula cuiusque illorum versuum, septem conscitur syllabis: quarum penultima est breuis, habetque responsum in consimili syllabarum cadentia cum tertia clausula proximè sequentis versus. Veruntamen vt varietas & diuersitas compositionis rythmicæ afferat ornatum atque decorem contextui orationis: interdum variatur supradicta rythmi forma & duæ primæ clausulæ rythmicæ nonquam complectuntur singulæ septem syllabas, & penultimam breuem: vt in sexto & octavo versus. Interdum verò in eodem versus quatuor ponuntur clausulæ rythmicæ alternis respondentes: vt prima tertia & secunda quarta co[n]sonet, quemadmodum in quatuor postremis versibus. Aliquando quatuor clausularu[m] eiusde[m] vers. tres primæ adinui c[aus]æ simili cadetia respo[n]dent: & quarta vni versus quarta alterius, vt in decimonono & vicesimo versus. Quæ quidem omnia: vnsquisque ex sola lectione & mensura clausularum facilè deprehendere poterit. Et hæc componendaru[m] prosarum forma in officio ecclesiastico est creberrima, & omnium maximè visitata. Author eius: insignis vir & non minus virtute quam doctrina præclarus, Adam de sancto Victore, in rythmica prostrarum modulatione maiorem in modum copiosus & promptus: quemadmodum permuliæ ab eo compositæ prosa (quæ suis ponentur locis) dilucidè <Actu. 7.> declarant. In præsenti autem prosa commendatur præclara beati Stephani virtus in confessione fidei, & constantia inuincibilis in passione ac morte: quæ ex sexto & septimo capite actionum apostolicarum dilucida satis est ac perspicua. Narrantur & miracula meritis beati Stephani facta in suscitatione mortuorum: & pluuiæ inundatione tempore inuétionis sui sacratissimi corporis exhibita, vt annotationes ostendent. 4 ANNOTATIONS. In quarto versus, Insultauit Stephanus incredulis. Cum scilicet dixit eis: post longam consutationem obiectæ sibi blasphemiæ. Dura cervice & incircuncisi cordib[us] & auribus: vos semper spiritui sancto resti-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0873.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 223 restitistis, sicut patres vestri: ita & vos. Quem prophetaru[m] non sunt persecuti patres vestri? Et occiderunt eos qui prænunciabant de aduentu iusti: cuius nunc proditores & homicidæ fuistis, qui accepistis legem in dispositione angelorum: & non cultodistis. <Act. 6.> 5 In quinto versu. Fremunt ergo tanquam ferè. Lucas in actis apostolorum. Audientes autem hæc, dissecabantur cordibus suis: & stridebant dentibus in eum. Et de adversariis veritatis disputantibus cum Stephano: paulo antè dixerat. Et non potuerunt resistere sapientiæ & spiritui qui loquebatur: propter quod redarguerentur ab eo cum omni fiducia. 6 In sexto versu. Falsos testes statuunt. Lucas in actis. Tunc summiserunt viros qui dicerent se audiuisse eum dicentem verba blasphemia in Moysem & deum. Commouerunt itaque plebem & seniores & scribas: & concurrentes rapuerunt eum & adduxerunt in concilium, & statuerunt falsos testes qui dicerent, homo iste non cesset loqui verba aduersus locum sanctum & legem. Cum autem eos vocat hic author viperarum filios: alludit ad illud verbum Ioannis Baptistæ, scribis & pharisæis dictum. Genimina vipera rum: quis dabit vobis fugere à ventura ira? Siquidem pleni erant ludæi persequentes Stephanum, veneno crudelitatis & incredulitatis: & à parentibus non minus virtulentis progeniti. <Mat. 3.> 7 In septimo versu. Agonista nulli cede. Versus iste & quinque sequentes, quinimmo etiam decimusquint[us] & decimussextus: côtinent verba fidelis populi exhortatis sanctu[m] Stephanum ad constantiam & fortitudine animi in passione. Non quidé quòd huiusmodi exhortatione, indiguerit Christi athleta strenuus, qui erat plenus gratia & fortitudine: aut q[ui] ea tum fuerit facta. Sed hoc schemate & modo loquendi approbantur & comendantur ab omnib[us] præclara illa opera, quæ tunc Stephanus egit, queq[ue]; vt faciat incitatur, vt laudatur ipse mirificeq[ue] nulli cesserir quod certus de mercede certauerit, & ita de cæteris. Quemadmodu[m] cum psalmus dicit. Laudate dominum omnes angeli eius, & benedicite domino omnes angeli eius, non incitat his verbis angelos ad laudem dei: cu[m] assiduè & indesinenter deum collaudent. sed illud in angelis approbat atque com[m]endat: <Psal. 148.> <Psal. 102>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0874.png
Transcription: ATR-1
mendat: quod iugiter deum laudant. Porro agonista dici- tur hic beatus Stephanus: quia durum pro Christo subiit agonem atque certamen contra Iudæorum improbitatem. Est enim Agonista: certator, pugil ac athleta, qui in agone decertat ac contendit. 8 In octauo versu. Synagogam sathanæ. Rectè hoc nomine vocat author multiudinem illam & turbam Iudæorum: contranitètem veritati & elaborantem opprimere Stephanum testem euangelicæ gratiæ Synagoga enim Græcum nomen coadunationem & congregationem significat. Illa verò contra Stephanum Iudæorum concur- sio concitante sathanæ facta est, instimulanteque facibus æmulationis & zæli animos adversariorum opera sathanæ facientium. Et alludit author eo loco ad illud dictu in Apocalypsi. <Apoc. 2.> Scio tribulationem tuam & paupertatem tuâ: sed diues es & blasphemaris ab iis qui se dicunt Iudæos esse & non sunt, sed sunt synagoga sathanæ. 10 In decimo versu. Nomen habes coronati. Nam Stephanos in Græco coronam significat: deduciturque ( vt author est Tortellius) à verbo Græco Stephano, quod coronare signat. Nomen igitur Stephanus (non quidem Latinam sed Græcam attendendo formationem) à corona deducitur & denominatur. Atqui ratione nominis illius par fuit illum pati persecutiones & certare fortiter: ad consequendam gloriæ æternæ coronam. Nam vt ait <2. Tim. 2.> Paulus, qui certat in agone non coronabitur nisi legitime certauerit. 12 In duodecimo versu. Tibi fiet mors natalis. Nam mors ista corporis quam hic sustinent martyres: est eis vt quædam natiuitas, via & gignentia ad vitam perpetuam. Vnde & diem mortis sanctorum ecclesia vocat eorum natalitia. Et poena ista temporalis quæ breui momento terminatur: est ipsis inchoatio quædam & exordium ad lætitiam sempiternam & interminam, protinus succedentem. 18 In decimo octauo versu. Lapidans in omnibus. Per consensum scilicet in mortem Stephani, & in lapidatione illi inflictam. Omnium enim manibus (vt ita dixerim) lapidabat Saulus: qui lapidantium testium vestes asseruabat, quandoquidem agentes malum & consentientes similem contrahunt culpam: & pari sunt poena plectendi. <11>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0875.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 225 20 In vicesimo versu. Martyrum primitiæ. In veteri te stamento primitiæ dicebantur primi fructus & ante alios maturi, qui offerebantur deo in sacrificium: erantque cæteris delectiores & sacratiores. Ita beatus Stephanus quia inter Christi martyres post eius ascensionem primum sor titus est locum, obtinuitque inter ipsos temporis & ordinis primarum: rectè hic primitiæ martyrum dicitur. 21 In vicesimoprimo versu. Augustinus asserit. In vice- simo secundo scilicet libro de ciuitate dei, capite octavo, vbi multa memoratu digna per reliquias & memoriam beati Stephani facta refert miracula in provincia Hippo nensi, Calamenti & aliis Aphricæ coloniis, non solum de mortuis suscitatis: verum etiam de iis qui morti admodum propinqui erant integra sanitati restitutis, de nonullis hor rendo & continuò totius corporis tremore affectis: in pristinum & sanum corporis statum redditis, cæcis illuminatis, ac cæteris à variis languoribus & fistulæ & calculi liberatis. 22 In vicesimo secundo versu. Revelato corpore. Re- velatio illa corporis beati Stephani, fuit per apparitionem Gamalielis, venerabili presbytero Luciano: vt historia de inuentione corporis eius ab eodem conscripta commemo- rat. Et cum antè magna fuisset terræ siccitas, pluuiæque pe nuria: subleuatis è terra cum debito honore sanctissimis beati Stephani reliquis ac cineribus, magna pluuiæ Inun- datio erupit cæloque defluxit: ipsi mundo admodum salu- taris ac necessaria. 23 In vicesimo tertio versu. So 'o fugat hic odore De illo suauissimo odore crediderim hic mentionem fieri: qui tempore inuentionis corporis sancti Stephani aperto eius tumulo repente perceptus est ab astatibus Et illi fragran tia efficacia ac virtute: septuaginta tres homines variis lan guoribus laborantes illico sanati sunt, vt dæmoniaci libe- rati, cæci illuminati, & claudi erecti, quemadmodu[m] supra- dictus Lucianus qui interfuit his rebus geredis attestatur. Ita petit hic author ad mysticum sensum se conuertens: vt beatus Stephanus nudum languidum peccatis, fouereve- lit, & conforiare cælestis gratia suauitate ac odore. P De
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0876.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 1 De sancto Ioanne euangelista. Ioannes: Iesu Christo multum dilecte uirgo. 2 Tu eius amore carnalem in navi parentem liquisti. 3 Tu leue coniugis pectus respuisti: Messiam securus. 4 Tu eius pectoris sacra meruisti fluenta potare. 5 Tuq[ue] in terra positus: gloriam conspexisti filij dei. Quæ solum sanctis in uita creditur contuenda esse perenui. 6 Te Christus in cruce triumphans matri suæ dedit custodem. 7 Vt uirgo uirginem seruares: atque curam suppeditares. 8 Tute carcere flagrisq[ue] fractus testimonio pro Christi es gauisus. 9 Idem mortuos suscitas: inq[ue] Iesu nomine uenenum forte uincis. 10 Tibi summus tacitum cæteris uerbum suum pater reuelat. 11 Tu nos omnes precibus sedulis apud deum semper eô menda Ioannes Christo charc. Amen. Hæc prosa nullam seruat rythmicæ consonantix formam, sed soluto contextu præclara commemorat privilegia beati Ioannis euangelistæ, quibus præ cæteris fuit adornatus: vt singularis dilectionis, virgineæ puritatis, recubitus in cæna supra pectus domini, & cætera per ordinem in litera digesta. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. Christo multum dilecte virgo. Singulari siquidem amoris privilegio Christus Ioannem honorauit: ipsumque cæteris syncærius & familiarius dilexit. Proinde in evangelio suo, suppresso proprio nomine: se discipulum quem diligebat Iesus semper appellat. Quod & Beda restatur dicens. Hunc præ cæteris Iesus diligit: qui virgo ab eo electus, virgo in æum permansit. Mat. 4. 2 In secundo versu. Carnalem in navi parentem liquisti. Refert enim Matthæus: quòd Iesus ambulans iuxta ma re
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0877.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 227 re Galileæ, vidit duos fratres Iacobum Zebedæi & Ioanne[m] fratrem eius in naui cum Zebedæo patre eorum, reficientes retia sua: & vocauit eos. Illi autem continuò relictis re tibus & patre: secuti sunt eum. 3. In tertio versu. Tu leue coningis pectus respuisti. Te statur hoc Hieronymus in prologo super evangelium Ioannis dicens. Hic est Ioannes evangelista, v[er]nus ex discipulis domini: qui virgo à deo electus est, quem de nuptiis volentem nubere vocauit deus. Quam vocationem nonnulli factam tradunt in nuptius illis celebratis in Chanx Galileæ < Ioan. 2.> in quibus aquam in vinum mutauit. Verum incertus est huius assertionis author: neque ex scripturis ea colligitur. Cæterùm Messias hebraicum vocabulum: idem est Christus Græcè, Latine verò dicitur v[er]nctus. Et singulariter dominum nostrum significat, saluatorem mundi: quem deus pater v[er]nxit spiritu sancto. Vnde beatus Andreas à domino vocatus, volensque Simonem Petrum fratrem suum tam sacræ cognitionis facere participem: dixit illi. Inuenimus Messiam quod est interpretatum Christus. 4 In quarto versu. Tu eius pectoris sacra Id in vluma coena factum contigisse, ipsemet Ioannes celtatur: cum innoisset et Petrus p interrogaret secreto à domino, quisna[m] discipulorum esset ipsum traditurus. Verùm quid excellentiæ singularis, ille recubitus Ioanni contulerit: declarat Beda cum ait. Neque frustra in coena supra pectus domini < Iac. 1.> 1 2 3 4 recubuisse Ioannes perhibetur, sed per hoc typice[m] doceatur quòd cælestis haustum sapientiæ cæteris excellentius de sanctissimo eiusdem pectoris fonte potuerit. 5 In quinto versu. Tuque in terra positus. Id factum est quando assumpsit Iesus Petrum & Iacobum & Ioanne[m] < M> fratrem eius: & duxit eos in montem excelsum seorsum & transfiguratus est ante eos. Nam huiusmodi transfigurationes quædam cælestis gloriæ prævia manifestatio, & in discipulis qui aderant dulcissima illius prægustatio acque revelatio. 7 In septimo versu. Te Christus in cruce triúphas Triumphant sanc Christo in cruce de præcipe huius mundi: cui vires sua morte co[n]fregit. Et à terra exaltari sustinuit: vi in P ij acre
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0878.png
Transcription: ATR-1
PROSA. aere posit[ur] aereas debellaret potestates tenebraru[m]; cohortem. < Ioan. 19.> Quòd autem matrem virginem Ioanni Christus de cruce commendauerit: ipse Ioannes in suo euangelio & testis est & assertor. 8 In octauo versu. Atque curam suppeditares. Interdú suppeditare significat opprimere, subiugare & quasi pedibus supponere. Cicero. Nunc video, in iudicio mecum co[n] tendere nô vis: vbi suppeditari turpissimum, superare pulcherrimum est. Interdum verò est subministrare atque suggerere. Varro. Largiore cibatu sustentare debet: quo facilius lac suppeditare possit. Et in hac secunda acceptione sumitur hoc loco. 9 In nono versu. Tute carcere flagrisque fractus. Quòd in carcerem coniectus fuerit Ioannes cum cæteris condiscipulis: acta testantur apostolorum capite quinto. < Act. 5.> Exurgens (inquiunt) princeps sacerdotum & omnes qui cum illo erant, quæ est hæresis Saduceorum: repleti sunt zælo, & iniecerunt manus in apostolos & posuerunt eos in custodia publica. Quòd vero flagris siue flagellis fuerit cæsus Ioannes: idem locus ostendit deinde dicens, quod scribæ & pharisæi convocantes apostolos: cæsis denunciauerunt ne omnino loquerentur in nomine Iesu, & dimiserût eos. < Act. 5.> Denique quòd Ioannes gauisus sit pro testimonio Christi: sequens declarat eiusdem loci sententia. Ibant (inquit) apostoli gaudentes à conspectu concilij: quoniam digni habiti sunt pro nomine Iesu contumeliam pati. Porrò in hoc versu, tute vnica est dictio: ex pronomine tu & syllabica adiectione re composita, & idem significans atque tu ipse. Virgilius in bucolicis. Verùm id quod multo tute ipse fatebere maius. Fractus autem participium: hic idem signat quod afflictus, vexatus & cruciatus. At qui fractis in ablativo plurali, hoc loco legunt: haud facilè aptum sensum assignare possunt. præsenti materiæ congruentem. 10 In decimo versu. Idem mortuos suscitas. Ex Pathmo insula Ephesum reuersus Ioannes, Drusianam mulieré religiosam (quæ ad introitum eius in vrbem: efferebatur mortua) reuocauit ad vitam. Duos etiam extinctos hausti letiferi veneni, quod ipse post eos facto sancte crucissigno impune & sine Iesione bibit: suscitauit à morte, vt authoris vitæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0879.png
Transcription: ATR-1
EX PO. vitæ domini Iesu nomen honorandum doceret & confi- tendum. 11 In vndecimo versu. Tibi summus tacitum cæteris. Nullus quippe aliorum euangelistarum, de verbi diuitate vsque adeo apertè & alte disseruit: vt Ioannes. Qui instar aquilæ cæteris sublimius evolans, verbum quod erat in principio apud deum & quod erat deus, alti loquo sermo- ne explicuit. Cæteri verò euangelistæ: potius humana Chri sti opera describere studuerunt. Idipsum & Beda perhibet dicens, quòd Ioannes singularis priuilegio meruit castita- tis: vt cæteris altius scripturæ conditoribus diuinitatis ip- sius Christi caperet simul & patefaceret arcanum. 13 In decimotertio versu. Ioannes Christo chare. Hic potius Christo quam Christi (vt nonnulli habent libri) lo- gendum censuerim. Nam charus, datiuum aptè recipit: ge nitiuum nunquam, cum non transeat in substantiuum no- mensicut amicus, inimicus, socius, & similes. Adde quòd in principio huius prosæ, dictio dilectus cum datiuo collo cata est, quare vt finis respondeat initio, nomen char[um] co- gnatæ significationis cum datiuo poni debet. 1 De sancto Ioanne euangelista: alia prosa. Ratulemur ad festi G uum, Iocundemur ad uo- tiuum Ioannis præconium. 2 Sic uersetur laus in ore: Ne fraudetur cor sapore Quo degustet gaudium. 3 Hic est Christi prædi- lectus, Qui reclinans supra pectus Hausit sapientiam. 4 Huic in cruce commen- dauit Christus matre hic seruanit Virgo uiri nesciam. 5 Intus ardens charitate, Foris lucens honestate, Signis & eloquio. 6 Vt ab æstu criminali: Sic immunis à pænali, Prodiit ex dolio. 7 Vim ueneni superauit, Morti, morbis imperauit, Necnon & demonibus. 8 Sed uir tantæ potestatis, Non minoris pietatis Erat tribulantibus. 9 Cum gemmarum partes fractas P iij Soli-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0880.png
Transcription: ATR-1
PROSA Solidasset, has distractas Tribuit pauperibus 10 Inexhaustum fert the saurum: Qui de uirgis fecit aurum, Gemmas de lapidibus. 11 Inuitatur ab amico Conuiuari, Christum dico Visum cum discipulis. 12 De sepulchro quo de- scendit, Rediuiuus sic ascendit Fruis summis epulis. 13 Testem habes populum Immo si uis oculum, Quod ad eius tumulum Manna scatet, epulum De Christi conuiuio, 14 Scribens euangelium, Aquilæ fert proprium. Cernens solis radium, Scilicet principium Verbum in principio. 15 Huus signis est co[m]versa Gens, gentilis, g[ene]s peruersa Gens totius Asiæ. 16 Hu[man] scriptis illustratur Illustrata solidatur Vnitas ecclesiæ. 17 Salue salui uas pudoris Vas cælestis plenum roris, Mundum intus, claru[m] foris Nobile per omnia. 18 Fac nos sequi sanctitate[m] Fac per mentis puritatem Contemplari trinitatem In una substantia. Amen. Hæc prosarythmicæ co[m]sonariæ legé exactè obseruat: eodem ferè modo co[m]posita, quo prosa illa de M[ajesta]to Stephanoheri mudu[m] exultauit, paulo antè declarata. Author est fuisse perhibetur eximius pater & no[n] minus religionequàm doctrina præclarus, Adam de sancto Victore, in modulandis prosis ecclesiasticis admodu[m] elegas: vt hæc vna no[n] obscuru[m] præstat argumentu[m]. Co[m]tinet aute[m] insignia & co[m]plura beati Ioannis euangelistæ præconia ob singulares virtutu[m] & gratiarum prærogatiuas, quibus ante alios mirificè emicuit. Siquidem omnes sanctorum ordines gradus & titulos, ipse v[er]nus complexus est: angelus officio, nouc[um] legis patriarcha propheta, apostolus, euangelista, martyr, confessor & virgo, quod in aliis sanctis inuenire per rarum est. 1 IANNOTATIONES. In primo versu, Gratulemur ad festiuu[m] Festiuu[m] hic dicitur: quod solenne est & celebre. Inde festiuitas pro die festo in ecclesiasticis orationibus sæpenumero sumitur. Votiuum verò est: quod ex voto dari
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0881.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 251 dari promittitur. Horatius. Pascitur in vestrum reditu vo- tiva, iuuenda. Votiva autem verba dicuntur: quibus in fa- ciendis votis vtimur, & votiux preces: quibus aliquid cum voto poscimus Ita & votiuum præconium: quod ex voto cuiquam ante facto exoluitur aut magno voto e[st] optatur. Interdum enim id etiam votiuum dicitur, quod ardentib[us] votis expetitur. Hieronymus. Votium tunc Christianis erat: pro nomine dei gladio percuti. 2 In secundo verlu Ne fraudetur cor sapore. Si sola lingua dei aut sanctorum personet laudem, & animus ad eam non attendat: non percipit ille laudans internam dul- cedinem & delectationem in huiusmodi laude, quam solis labiis perstrepit: Itaque petit hic author quòd non solum lingua, sed & mens nostra exoluat deo laudem: vt ipsa in- terius gustare possit quoniam suauis est dominus, & spirit- uali gaudio perfundi. 6 In sexto versu. Vt ab æstu criminali. Quemadmodu[m] (inquit) beatus Ioannes fuit immunis ab æstu & concupi- scentia carnis, quæ plerunque crimen habet annexum: sic etiam ab æstu poenali, ferventis scilicet olei cuasit illæsus, quando ab impio Domitiano missus in dolium bullientis olei, vegetior & integrior indè exiuit quàm intrauerat. Sicut etiam Beda in homilia euangelij præsentis solennita cis assert dicens. A Domitiano Cæsare in ferventis olei do lium missus Ioannes: in ecclesiastica narratur historia, ex quo tamen diuina se protegente gratia tam intactus exiue rat: quàm fuerat corruptione concupiscentiæ carnalis extraneus. 7 In septimo versu. Vim veneni superauit. Pontifices idolorum concitata in beatum Ioannem seditione: morti- ferum illi venenum hauriendum obtulerunt, quod ille sine aliquo nocumento facto crucis signaculo: hausit intre pidus. Morti insuper imperauit: quoniam duos viros illo extinctos veneno reuc cauit ad vitam. Morbis iti- dem imperauit & dæmoniis, quoniam variis detentos morbis sola oratione sanitati restituit, & dæmones energu minorum corpus expulit. 9 In neno versu. Cum gemmarum partes fractas. Cra- thon philosophus conuocato in forum populo preciosissi mas gemmas patrimonio duorum nobilissimoru[m] iuuenu[m]. P iiij Ephe-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0882.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Ephesiorum diuendito comparatas: in frusta comminuit, vt contemnendi huius mundi spectaculum publicè proponeret Hanc autem vanam mundi despicientiam & quæ solum ad ostentationem erat atque aucupandam auram popularem, meritò reprehendens beatus Ioannes illacrum fortè transitum faciens: dixit illarum gemmarum precium potius (vt docuit christus) pauperibus erogandum fuisse: vt exinde dei gloria & proximi subleuatio porcuretur, Et suggerente Crathone gemmas illas contractas oratione sua redintegrauit: illisque venditis pecuniam eam totâ pauperibus distribuendam curauit. 10 In decimo versu. Qui de virgis fecit aurum. Duo alij adolescentes hono rarissimi, priorum exemplo incitatis venditis omnibus bonis & in pauperes disparitis, beatum Ioannem consectati sunt, Verùm paulo post conspicari seruos suos nitido cultu & splendido ornatos, cum ipsi paliolo vili & tenui induerentur amictu: grauiter illam sortem & conditionem suam indoluerunt, suspirantes ad præteritæ vitæ delitias ac pompam. Id vbi animatuertit apostolus: iussit eos virgas & lapides è litore maris colligere, allatôsqque sibi commutauit in aurum & gemmas preciosas. Quas illis trades, ite, inquit, & redimite vobis terras quas vendidistis: quia cælorum prædia simul & præmia perdidistis. 11 In vndecimo versu Inuitatur ab amico. Cum graui senio confectus esset beatus Ioannes: apparens illi dominus cum discipulis suis iam gloriosa morte consummatis inuitauit ipsum cum summa humanitate ad cælestis gloriæ conuiuium dicens. Veni dilecte mi: tempus est vt puleris mecum in regno meo cum fratribus meis. Cæterum hanc sententiam in hoc versu complectens author, cum in principio dicit quod Ioannes inuitatur ab amicos quenam amicum hoc generali nomine speciatim intelligat, deinde explanat. dicitque amici nomine se ibi Christum intelligere: visum cum discipulis in illa sacra apparitione. 12 In duodecimo versu. De sepulchro quo descendit. Hic sentire videtur author quod beatus Ioannes post quam coram omnibus descendit in sepulchrum quod sibi sufferat effodi: placida illic morte solutus est. & aliquanto interiecto tempore (quod deus nouit) ad immortalem resuscitatus vitam per completam resurectionem: in cor-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0883.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 233 incorpore glorificato & anima ad cælesté gloriam assumptus est. Quæ quidem sententia ex eo sumit robur & argumentum, quod nullæ sacri illius corporis reliquæ, aut vestigia, in loco sepulturæ eius postea sunt inuenta. Et same hæc vna inter varias quæ de foelici vitæ eius exitu feruntur sententias: censetur potissima, & potius quàm cæteræ amplectenda. 13 In decimotertio versu. Testem habes populum. Fælicis illius glorificationis beati Ioannis tam in corpore q[uæ] anima, hoc affectur hic testimoniu[m], p[ro] ex eius tumulo manna continuè scaturire cernitur tâquam signum quoddam & indicium illius dulcissimæ refectionis, qua beatus Ioannes in regno cælesti satiatur. Verùm omnino spiritualis & inuisibilis est ille supernæ gloriæ cibus: per sensibile tamé illud manna signatus. 14 In decimoquarto versu. Scribens euangelium. In mystica visione quatuor animalium sanctos euangelistas signantium (quæ & Ezechieli prophetæ & ipsi Ioanni in Apocalypsi est ostensa) beatus Ioannes figuratur per aquilam volantem. Nam Beda authore in homilia primi euangelij Ioannis: cunctis auibus aquila celsius volare, cunctis animantibus solis radiis clarius insigere côsueuit obtutus, & cæteri euangelistæ quasi in terra ambulant cu[m] domino: qui temporalem eius generatione pariter & facta temporalia sufficienter explanantes, pauca de diuinitate dixerunt. Hic autem quasi ad cælum volat cum domino, qui per pauca de temporalibus eius actis edisserens, æternâ diuinitatis eius potentiâ per quam omnia sunt facta, sublimius mente volando & lympidius speculando cognouit ac nobis cognoscenda scribendo contradidit. Hæc Beda. Vidit autem Ioannes more aquilæ radium solis mysticè, vt hic dicit litera: quoniam filium dei cognouit æterna generatione prodeuntem à patre, vt radius emanat à sole. Vidit & principium verbum in principio, quoniam verbum dei contemplatus est, quod de seipso Iudæis interrogantibus quis ipse esset, resvôdit. Principium, qui & loquor vobis. Et in Apocalypsi sæpius de se dicit. Ego su[m] alpha & , principium & finis. Idem autem verbum erat in principio scilicet patre: qui primum omnium & primarium est principium. Hæc autem sacra mysteria vidit Ioannes:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0884.png
Transcription: ATR-1
PROSA. annes: cum divino repletus spiritu eructauit illud euangelij exordium. In principio erat verbum: & reliqua quæ sequuntur. 15 [I]n decimoquinto versu. gens toti[us] Alia. < Ioan. 1> Alia est tertia pars orbis quo ad numerum, secundum magnitudinem verò dimidia. Continet per multas regiones potissimum vergentes ad orientem: vt Phrigiam, Lyciam, Armeniam, Lycaoniam, Indiam, & cæteras. In ea iudem est Ephetus vrbs celeberrima: in qua potissimum beatus Ioannes rexit ecclesiam, & in conterminis illi ciuitatibus episcopos constituit, verbumq; dei indefesse populo prædicauit, vt eius studio ac opera, plurima regionum Asianarum turba ad dominum fuerit conversa. 16 [I]n decimo sexto versu. Huius scriptis illustratur. scilicet eius euangelio: quod post cæteros tres euangelistas (vt historia tradit ecclesiastica) conscripsit: in super tribus ipsius epistolis catholicis: quæ vulgò canonicæ nuncupantur: & denique Apocalypsi: quam de futuro ecclesiæ statu domino revelante in Pathmo insula quod relegatus fuerat, contexuit. De sanctis Innocentibus Aus tibi Christe, patris optime nate: deus omnipotentiae. Quem cælitus iubilat super astra manentis plebis dec[us] harmoniæ. 2 Quem agmina infantium sonoris hymnis colloidant: ætheris in arce. 3 Quos impius ob nominis odiu[m] tui misero statuit vulnere. 4 Quos piè nunc remuneras in cælis: Christe: pro poenis nutidè. 4 Solita vsus gratia: qui tuos ornas coronis splendide Quarum præcibus sacris dele præcamur piè, nostre crimina vitæ. 5 Vt quos laudibus tuis iunxeras: nobis istic dones elemens fauere. Illis æternæ dans lum[m]e gloriæ. 6, Nobis terrena concede vincere. Vt liceat serenis actibus plene nos adipisci donat tuæ gratiæ. 7 Herodis ut no[n] fiat socius: quisquis in horum laude se exercet propere. Sed æternaliter cum eisdè cateruis tecu[m] sit domine. Am[m]e[m] [I]n Hæc prosa nihil habet rythmicæ co[n]sonantiæ, nisi quòd omnes eius versus eodem terminantur exitu & omnes in e vocalem desinunt: tanquam industria studuerit. author
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0885.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 235 author obseruare. Continuam ad Christum orationem dirigit, vt sanctorum innocétium (qui sanguinem suum pro ipso fuderunt) precibus ac meritis nostra clemens peccata debeat, & cælestis coronæ nos faciat consortes. I II ANNOTATIONIS. Deus omnipotentia. Ab attributis adiectiuis quæ deo conveniunt, deducta substantiua frequenter in genitivo casu ei coniungûtur, vt deus verax dicitur omnipotens, misericors, consolator, ita deus veritatis, deus omnipotentia, deus misericordiarum, & co-solationis, vt propheta in psalmo. Redemisti me domine deus veritatis. Et à beato Paulo dicitur ipse deus pater misericordiarum & deus totius consolationis. Alio quoque loco: deus pacis & dilectionis. Itaque hoc loco deus omnipotentia dicitur: id est deus omnipotens. 1 II Quem cælitus jubilat. Verbum iubilare suaptè natura neutrale est: significatq; ob gaudij interioris magnitudinem gestire, exteriorèq; indicio illud exprimere. Interdum tamen in vim transit actiui verbi, designatque iubilando laudare aut decantare: & accusatiuum secum admittit, vt in Esaia. Iubilate montes laudem, & hoc etiam in loco. In eodem quoque versu, deus harmoniæ plebis manentis super astra: dicitur veneratio ipsius consonâtiæ & collaudationis sanctorum spirituum in cælis habitâtiu[m], siue vt clarioribus vtr verbis: tota cælestis curia, nam eo in loco res plana verbis obscuris in litera exprimitur. 3 II Quos impius ob nominis odiu[m] tui Impius: Herodes sævus & crudelis: qui non exhorruit innoxium puerorum sanguinem effundere, vt in illis Christum persequeretur. 4 II Pro poenis nitide. Pro poenis, pro suppliciis, & tormentis quæ pertulerunt infantes in sui occasione. Dictio autem nitide, sicut & in sequente versu splendide, aduerbium est: & verbo remuneras adiungitur. 5 II Vt quos laudib[us] tuis nuxeras. Iunxit Christus sanctos illos infantes suæ laudi: cum pro eius nomine sunt occisi. N[on] etsi nô lingua, tamé opere ac moriendi offico Christu laudarunt: cu[m] ita ab Herode trucidati sunt, vt in vno-quoque eorum Christus crederetur occidi. Nunc autem loq[ui]e perfectius eos suæ iungit laudi: quoniâ ante thronu[m] dei cantant canticum nouum, & sequuntur agnum quo-cunque ierit, quemadmodum dicit Ioannes in Apocalypsi. Vt
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0886.png
Transcription: ATR-1
236 PROSA. 6 Vt liceat serenis actibus. Aer serenus dicitur, cu[m] tersus est, & nequaquam obductus nubibus aut caligine obscuratus. Ita & actus nostri dicuntur sereni: quando sine concupiscentiæ aut sinistri affectus nubilo in puritate & claritate interna offeruntur domino. 7 Herodis vt non fiat socius. In perferendo scilicet supplicio æterno, damnationéque perpetua. Nempe Herodes ob effusum sanguinem innocentum & nimiam cru delitatem: quam etiam in domesticos exercuit, neque alie nos solum, sed & proprios filios interfecit, funestaq[ue] clade totamque foedauit suam domum, quinimmo & a seipso occidendo vix manus co[n]tinuit, vt author est Iosephus: creditur infernis poenis esse perpetuò addictus. Quod & in Parthenice sua Mariana: ita expressit Mantuanus. Iam ferus Herodes fato sublatus, ad vndam. Raptus erat stygium, æterna cruciandus erynne. De sanctis innocentibus, alia prosæ. Elsa pueri concrepent melodia. Pia innocentum colentes tripudia. Quos infans Christus hodie ue- xit ad astra. Hos trucidauit frendens insania. He- rodianæ fraudis ob nulla crimina. 1 In Bethlehem ipsius cuncta & per confinia. Abi- matu & infra, iuxta nascêdi tempora. Herodes rex Chri sti nati uerens infælix imperia. In fremit totus, erigit ar- ma, superba dextra. Quærit lucis & cæli regem, cu[m] men te turbida. 2 Vt extinguat, qui uitam præstat, per sua iacula. 3 Dum non ualent intueri lucem splendidam, nebulo- sa quærentis pectora. Ira feruet, fraudes auget Herodes sæuus: ut perdat piorum agmina. Castra militum dux ini quus aggregat, ferrum figit in membra tenera. 4 Inter ubera lac effundit, antequam sanguinis fierent coagula. Hostis naturæ natos euiscerat atque iugulat. Antè prosternit, quàm ætas paruula sumat robora. Qua[m] beata sunt innocêtu[m] ab Herode cæsa corpuscula. Quàm foelices
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0887.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 337 foelices existunt matres: fuderunt quæ talia pignora. 5 O dulces innocentum acies: ò pia lactentum pro Christo certamina. Paruorum trucidantur milia: membris exteneris manant lactis flumina. 6 Cuius angelici uenuunt obuiam, mira victoria uitæ captat præmia, turba candidissima. Te Christe petimus mente deuotissima, nostra qui uenisti reformare secula, innocentum gloria. Perfrui nos concedas per æterna. Amè. Hæc etiam prosa, rythmicæ modulationis regula non coercetur: sed vt præcedens solutis spaciatur habenis, omnes tamen versus consimilé ferè habent exitum in a vocalem: quasi dedita opera ab authore obseruatum. In ipsa incitantur fideles ad decantandas sanctorum innocetu laudes: qui in tenella ætate & criminis adhuc nescia, crudeliter ab Herode sunt interempti. Cuius infandum facinus & horreda crudelitas multis in litera sugillatur modis, & meritò vituperatur: vt quæ non satis culpari damnarique possit. 1 IANNOTATIONES. Abimatu & infra. Bimus, trimus, quadrimus, quimus, qui duoru, triu, quator, quinque annorum habet ætatis spacium. Inde bimatus, trimatûs, quadrimatûs, quimatus, spacium duorum, trium, quatuor, quinque annorum, potissimum ad ætatem spectans. Suetonius de Augusto. Quadrimus patrem amisit. Et Plinius de quarundâ regionum hominib[us] loquens ait. Vita foeminis quindecim annis longissima, maribus viginti robur in quimatu flussit itaque Herodes occidi infantes abimatu & infra, iuxta nascendi tempora: quoniam pueros qui duorum habebant annorum ætatem aut etiam minorem vt vnius anni, iussit trucidari: secundum tempora nativitatis Christi quæ disquisierat. Nempe secundum tempus stellæ quod exquisierat à Magis satis coërectabat Christum natum tunc non excessisse illud temporis spacium. < Matthew> 2 II Vt extinguat qui vitam præstat. Accusatiuus ille cu[m] præpositio[n]e sumptus, per sua iacula, cum verbo extinguat ordinari debet, & non cum propinquiore verbo præstat, vt hic habeatur sensus, vt Herodes extinguat per sua iacula
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0888.png
Transcription: ATR-1
PROSA. la & armâ, cum qui præstat vitam: Christum scilicet, qui omnibus est author vitæ. 3 Dum non valeat intueri. Hic in plurali numero valent est legendum, vt verbum illud plurale ordinetur cum nominativo plurali, nebulosa pectora. Nâ si valet in numero singulari quis legat (sicut aliqui habent libri) & illud ad Herodem referat: difficile admodum erit assignare verbum cui coaptetur ea dictio, nebulosa pectora. Genitivus autem ille quæretis in eadem positus in oratione: Herodem indicat & signat, quærentem occidere Christum. 4 Antequam sanguinis fierent coagula. Coagulum est quicquid densat arque coiungit aliqua, vt lac, sanguinem arque similia. Tibullus. Et miscere nouo docuisse coagula lacte. Venitque à verbo coagulo, as, are, quod cogere arque constringere significat, vt in psalmo. Coagulatum est sicut lac eor eorum. Interdù verò coagulum sumitur, pro ipsa coniunctione: sicut hoc in loco vbi tantam fuisse notat Herodis crudelitatem: q[ui] infantes occidendo non tam sanguine eorum est fuderit q[uæ] lac, quod paulo antè maternis vberibus exuxerant: antequa ex illo fieret sanguinis coagulatio, siue antequam illud lac per naturæ digestionem conuerteretur commutatumque esset in sanguinem. Quare in ipsis pro sanguine (inquit) effluxit lac recens à matribus haustum, quòd expressius sequenti loco explicat author: cu air, me br: s ex teneris manant lactis alumina. 1 Opia lactentum pro Christo certamina. Hoc loco lactentum legendu[m] est, per e in secunda syllaba: & venit à secundæ coniugationis verbo lacteo, es, quod neurale est & significat lac suggere. Neque dicendum hic est lactanium per a in media syllaba. quod venit à primæ coniugationis verbo activo lacto, as, significante lac præbere & alteri subministrare. Siquidem sancti innocentes, lactentes dicendi sunt, non lactantes. 6 Ciues angelici veniunt obuiam. Perperam in nonullis libris hoc loco ponitur præpositio in, post verbum veniunt: eo modo, ciues angelici veniunt in obuiam, quin potius ea præpositio expungenda est illiæ ac auferenda. Nâ non est apta connexio præpositionis cum aduerbio, pro casu illius posito. Obuiam autem in eo loco aduerbium est: tantundem significans atque in occursum, quem admodum sermo latinus hanc probat orationem: Ioannes
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0889.png
Transcription: ATR-1
EXO. 239 Ioannes venit mihi obuiam, non autem istam: Ioannes venit mihi in obuiam. 1 Domica intra octaudas natiuitatis domini. S Plendor patris & figura Se cõformans homini. 2 Potestate non natura: Partum dedit uirgini. 3 Adam uetus tandem lætus: Nouum promat cāticum 4 Fugitius & captiuis: Prodeat in publicum. 5 Eua luctum, uitæ fructum Virgo gaudens edidit. 6 Nec sigillum proper illum Castitatis perdidit. 7 Si crystallllus sit humecta Atque soli sit obiecta: Scintillat igniculum. 8 Nec crystallus rumpitur: Nec in partu soluitur Pudoris signaculum. 9 Super tali genitura Stupet usus & natura: Deficitq[ue] ratio. 10 Res est ineffabilis: Tam pia, tam humilis: Christi generatio. 11 Frondem, florem, nucem, sicca Virga profert, & pudica Virgo dei filium. 12 Fert coelestem uellus rorem: Creatura creatorem, Creatura precium. 13 Frondis, floris, nucis, roris, Pietati saluatoris Congruunt myteria. 14 Frons est Christus pategendo. Flos dulcore, nux pascēdo. Ros coeleste gratia. 15 Cur quod uirgo peperit, Est Iudæis scandalum Cum uirga producerit Sicca sic amygdalum. 16 Cōplemur adhuc nucē, Nam prolata nux in luce, Lucis est mysterium. 17 Trinj gerēs unctione[m]. Tria, confert, unctionem, Lumen, & edulium. 18 Nux est Christus cortex nucis Circa carne poena crucis. Testa,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0890.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Testa corpus osseum. 19 Carne tecta deitas, Et Christi suauitas, Signatur per nucleum. 20 Lux est cæcis, & unguentum. Christus ægris, & fomētum Piis animalibus. 21 O quàm dulce sacramentum Fænum carnis in frumentum Conuertit fidelibus. 22 Quos sub umbra sacramenti Iesu pascis in præsenti, Tuo uultu satia. 23 Splendor patri coæternæ, Nos hinc transfer ad paternæ Claritatis gaudia. Amen. Hæc prosa multiformem sortitur in diuersis versibus rythmi speciem. Na primi sex versus complectuntur quisque duas tantum clausulas rythmicas: vario tamen modo. Nam in duobus primis versibus, clausulæ illæ alternis locis consonant: vt prima vnius versus primæ alterius in simili syllabarum exitu respondeat, & secunda secundæ. In reliquis autem quatuor verbibus, prima cuiusq[ue]; earum clausula consonantiam asseruat & similem syllabarum vocalitatem in medio sui & fine. Secunda verò vnius versus habet concinnitatem ad secundam proximi versus clausula. At verò reliqui omnes huius prosæ versus præter decimum quintum (qui quatuor completur clausulis rythmicis, alterum seruantibus in conformi cadetia responsum, vtpote prima ad tertiam, & secunda ad quartam) tres côplectuntur clausulas modulatione rythmica compactas, quarum duæ primæ eiusdem versus semper adiuiicé consonat: & tertia vnius versus in consimili sonoritate refertur ad tertiam proximi versus. In his aute[m] omnibus rythmorum formis, interdum vna clausula octo copletur syllabis: quarum penultima est longa. Interdum verò duntaxat septem conficitur syllabarum contextu vna rythmica clausula: & tunc penultimam continet breuem. Veru[m] hæc omnia melius ex sola lectione ipsius prosæ attenduntur: quæso regulis certis aut exacta descriptione tradi possint. Author
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0891.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 241 Author eius: venerandus pater Adam de sancto victore, qui religiosam, regularisque disciplinæ obseruantissimam domum sancti Victoris in Parisiorum suburbis constructam, cum uixit: insigni doctrinæ splendore & vitæ sanctimonia illustrauit. Apud quam: & hanc prosam & alias quamplurimas suis in locis annotatas & deinceps annotandas, illi vt authori ascriptas inueni. Eóque subnixus testimonio, eidem illas inscripsi: & quaque earum suo loco ipsi (vt ex cuius emanauerit officina) assignaui. Commendatur in illa mysterium dominicæ natuitatis ob ineffabilem filij dei benignitatem: qui de matre virgine dignatus est nostræ substantiæ formam assumere, ad redimendum genos humanum misera captivitate diaboli detentum. Insuper virginalis integritas matris dei ostenditur non fuisse læsa in partu illo admirabili, & naturali rerum sensibilium similitudine & figuris mysticis veteris testamenti: ad præsignificandum hoc miraculum à deo quondam exhibitis. Appli cantur deinde figuræ illæ frondentis virgæ & rosidi velle ris conuenienter & rectè ipsi rei subiectæ: ostendunturque ipsi Christo congruenter adaptari, quemadmodum annotationes latius edisserent. I IANNOTATIONS. In primo versu. Splendor patris & figura. Hac appellatione Christus dei filius hic insinuatur: qui à beato Paulo in epistola ad Hebræos dicitur splendor gloriæ patris & figura substantiæ eius. Splendor inquam: quia candor est lucis æternæ & emanatio claritatis omnipotentis dei haud secus à patre prodiens atque splendor à luce. Figura verò substantiæ patris appellatur dei filius: quia character est & signaculum hypostaseos atque subsistentiæ patris, imagóque dei invisibilis. At verò dei filius tantæ sublimitatis & maiestatis, se conformauit homini: quoniam exinaniuit seipsum formam serui accipiens, in similitudinem hominum factus & habitu inuen tus vt homo. 3 Intertio versu. Adam vetus tandem lætus. Adam vetus dicitur primus parens: ex quo totum genus humanum secundu[m] carne[m] propagatum est. Verè aut vocatur in collatione ad Christu[m], te[m]poris ordine (si carne[m] attendas) illo posteriore[m]: qui nouus dicitur Ada[m], & salutis humanæ reparator ac author, quæadmodu[m] in 1. lib. 11 dictum est in expositione hymni Agnoscat omne seculum venisse
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0892.png
Transcription: ATR-1
243 PROSA. venisse vitæ præmium, vbi versus ille occurrit explanandus. Adam vetus quod polluit: Adam nouus hoc abluit. Quoniam enim per priorem Adam, peccati vetustas mundo est illata: per posteriorem verò inducta nouitas vitæ per gratiam: rectè ille vetus, hic verò nouus dicitur. Veru[m] cum hic vetus Adam nominatur, non solum primus parés quantum ad suam ipsius personam debet accipi: sed & totum genus humanum, per ipsum in peccati vetustatem demersum. Illud siquidem à deo profugum erat & damnatu[m] exilio: propter antiquam protoplasti transgressionem, erat & redactum in captiuitatem principis tenebrarum: duróque illius imperio miserè subiectum. Nunc verò inuitatatur ad lętitiam & gaudium in domino, ad concinendum deo canticum nouum: ob nouum redemptionis beneficiu[m], nouéque legis gratiam. Prouocatur identidem hoc loco genus hominum ad prodeundum fidenter in publicum: tanquam libertate donatu[m] & in libertatem assertu[m], q[uæ] prius ob miseram seruitutis & captiuitatis sortem delituit: non audens præ confusione & verecundia, ora sua exerere. 7 In septimo versu. Si crystallus sit humecta. Per rei sensibilis exemplum sit hic manuductio ad intelligendum quod sacrosancta virgo & mater dei mansit in partu inuolata. Si (inquit) crystallus humore perfundatur aqueo, & obiiciatur radio solis: scintillas ignis emittit, absque sui tamen diruptione aut fractione. Ita sanè deipara virgo instar crystalli perlucida & omnigenæ virtutis soliditate copacta, cælesti rore & obumbrante eam spiritus sancti gratia perfusa: edidit mundi saluatorem ignea charitate rutilantem, absque vlla tamen virginæ suæ puritatis labefactatione atque læsione. <Num.17.> 11 In vndecimo versu. Frondem, florem, nucem, sicca. Quemadmodum liber Numeri refert: virga Aaron prorsus arida, divina virtute fronduit, floruit, & fructum protulit. Regressus enim (inquit) Moyses sequenti die postquam eam posuerat in taberuaculo testimoniij coram domino: inuenit germinasse virgam Aaron in domo Leui, & turgentibus gemmis eruperant flores, qui foliis dilatatis in amygdalas deformati sunt. Eodem quoque modo supra naturæ legem & iura, virgo sanctissima, sola dei virtute po <Indicum 6.> perit intacta filium. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0893.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 247 13 In duodecimo versu. Fert cælestem vellus rorem. Petiuerat Gedeon à domino signum futuræ per ipsum victoriæ contra Madianitas: quòd ros in solo foret vellere explicato in area, & in omni terra siccitas, quod & factum est, Erat autem vellus illud: sacrosanctæ virginis symbolu[m] ac signum quæ diuino irrigata rore sanctique spiritus gratia dei filium çdidit: creatura scilicet suum creatorem, qui vtique est creaturæ precium. Nam in cruce oblatus est p[er] nobis in precium redemptionis nostræ: qui sumus crea- tura dei. 14 In decimoquarto versu. Frons est Christus protegendo. Ambæ illæ figuræ ex veteri testamento deproptæ in vndecimo & duodecimo versu iam explicatis hoc loco accommodantur proposito, paucisque constringit hic ver sus quomodo Christus mysticè dicitur frons siue folium, flos, & nux, ex arida virga producta, quanam itidem ratione etiam ros dicitur: velleri Gedeonis placido illapsu infusus. Christus (inquit) frons dicitur: quoniam suos protegit ab æstu vitiorum, ne per diem sol eos vrat neque luna per noctem, sicut folium arboris protegit suum fructum: ne lędatur ardore feruoréque solis. < Psal. 120.> Flos verò idem dicitur propter suauissimum virtutum omnium odorem, quem mira dulcedine totum dispersit in orbem. Ego (ait) flos campi & lilium conuallium. Tertio verò loco Christus est nux spirituali nuncupatione: quòd animas fideles pascat sua salutari doctrina, quinimmo & sui sacratissimi corporis ferculo, quemadmodum nux ipsa materialis gratum est hominibus edulium. Idipsum in euangelio contestatur dicens. Caro mea verè est cibus: & sanguis meus verè est potus. Denique quarto loco Christus dicitur ros: quia cælèsti-gratia irrigat mentes hominum aridas, & ad afferendum bonorum operum fructum, haud aliter quàm ros superne delapsus terram irrorat: & rorido imbre humectatas herbas fouet ac vegetat. 15 In decimosexto versu. Contemplemur adhuc nucé. Proponit hic versus considerandu[m] pensiculatius nucis exemplum: quod tertio loco superius fuerat Christo applicatum. Nam attentius discussa nucis natura atque in apertu[m] prolata, ipsius veræ lucis vtpote Christi sacratiora signat mysteria: quæ sequentibus recluduntur versibus. Q ii In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0894.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 17 In decimoseptimo versu. Trinam gerens vnionem. Nux ipsa sensibilis tria in se complectitur: in vnam quodam modo compacta totam substantiam, vtpote corticem exteriorem, testam cortice oblectam, & nucleus testa occlusum. Rursum ipsa nux tria confert hominibus emolumenta: vnctionem scilicet & lumen, per oleum quod ab ea exprimitur, & esum nuclei eius qui in cibum sumitur. Cæterum hæc ad allegoricam & spiritualem intelligentiam applicando, per totam nucem insinuatur atque repræsentatur Christus: in se vno geminam complectens naturam, & in altera earum amaritudinem mortis perpessus. Vnde per corticem nucis quæ aspera est & amarulenti succi: signatur acerbitas passionis & mortis quam Christus in carne sua pertulit. Per testam verò nucis duriusculam & corticè circu[m]septam: significatur humana Christi natura, acerbis doloribus passionis exposita, vtputa sacra ipsius anima & corpus, ossibus & neruis compactum. Denique per nucleum delitescentem in testa: repræsentatur augustissima Christi diuinitas, occultata in carne & circundata illius velamine. < Psal.33.> Est enim in nucleo sapor admodum suauis: & per < Psal.35.> quam gratus edentibus, Sic sanè suauis est dominus degustantibus eum, & torrente voluptatis suæ replens eos qui sariantur gloria sua. Et hæc significatio mystica in decimo-octauo & decimonono versu huius prosæ, præclarè exprimitur. Videturque ipsa ab authore huius prosæ fuisse desumpta ex vno sermonum beati patris Augustini de natiuitate dominica, cuius initium est. Legimus sanctum Moy sem populo dei præcepta dantem. Circa cuius finem, idem dicit. Virga illa vnde agebamus Aaron: virgo Maria fuit quæ nobis Christum verum sacerdotem concepit & peperit. De quo David cecinit. Tu es sacerdos in[n]æternum secundum ordinem Melchisedech. Superiori nanque versu iâ dixerat. Virgam virtutis tuæ emittet dominus ex Sion. Et Esaias propheta apertius Mariam sanctam designat dices. < Psal.109> Exiet virga de radice lesse, & flos de radice eius ascedet: < Esa.11.> & requiescet super eum spiritus domini: spiritus sapientiæ & intellectus. Quòd ergo hæc virga nuces produxit: imago dominici corporis fuit. Nux enim trinam habet in suo corpore substantiæ vnionem: coriu[m], testa & nucleus. In corio caro, in tessa ossa, in nucleo interior anima co[m]paratur. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0895.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 245 Iacorio nucis, carne significat salvatoris: quæ habuit in se asperitatem vel amaritudine passionis. In nucleo, interiorem declarat dulcedinem deitatis: quæ tribuit pastum & luminis subministrat officium. In testa lignum interserens crucis, quod non discreuit id quod foris & intus fuit: sed quæ terrena & coelestia fuerunt mediatoris, ligni interpositione socialuit dicente beato apostolo. Quia ipse per sanguinem crucis suæ pacificauit omnia quæ in coelis sunt & quæ in terris. Hæc Augustinus. Ex quibus verbis credibile est desumptam esse præsentem huius prosæ materia. Quinimmo in eode[m] sermone adducitur ab Augustino ex plum de virga Aaron arida quæ diuina virtute floruit & protulit amygdala: ad confutationem ludæorum. Et idem etiam exemplum affertur in hac prosa versu vndecimo & decimoquinto, ex eiusdem sermonis (vt reor) sententia. Insuper tria illa beneficia quæ per nucem præstantur hominibus, modo nominata: vtpote vnectio, lumen, & esca, etiam Christo mysticè congruunt. Enimuero ipse liquidis peccato ac ægrotis est spiritualis vnectio: per gratiam sanâ- tem vlcera peccatorum. Idem quoque est lumen spirituale cæcos illuminans, & tenebras ignorantia mentibus humanis expellens. Demùm ipse nutrimentum est & spiritualis alimonia bonis & rectis corde: quos & suâ pascit doctrina & saginat sacratissimo corpore. Ego (inquit) sum panis vivus qui de coelo descendi. Et rursum. Venite ad me omnes qui laboratis & onerati estis, & ego reficiam vos. Hæc autem applicatio mystica trium nucis effectuum ad Christum, explicatur succincte in vicesimo versu huius prosæ. 21. In vicesimoprimo versu. O quam dulce sacramentu[m] Hic versus tertiam nucis vtilitatem Christo iam applicatam, clarius elucidat: ostendens quomodo ipse est esca fide libus. Magnum (inquit) illud est sacramentum & admirable mysterium, quòd Christus carnem suam præstat in cibum & panem vivificum populo Christiano, in sanctissimo eucharistiæ sacramento. Porro foenum carnis vocat hic author sacratissimam Christi carnem, propter naturæ ipsius infirmitatem & fragilitatem, quam ex dispensatoria quædam dignatione habuit ante passionem. alludens propemodum ad illud verbum Esaiæ. Omnis caro foenum: & omnis gloria eius quasi flos agri. Exiccatum est foenum & Q uiu eccidit
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0896.png
Transcription: ATR-1
P R O S A. 246 Esa. 40 cecidit flos, quia spiritus domini insufflauit in illo. Verè foenum est populus. Per frumentum verò intelligitur his panis ille supercælestis & viuificus: qui in frumento & triticei panis specie exhibetur fidelibus in communionem. Itaque Christus foenum carnis in frumentum conuertit fidelibus: quia suum sacratissimum corpus in cibum salutarem ipsis confert, sub frumenti specie & forma consecratum. 22 In vicesimosecundo versu. Quos sub vmbra sacramenti. Non dicitur hic vmbra sacramenti: figura, species & imago ipsius sacramenti eucharistiæ, solum repræsentas ipsum & non verè continens, vt scilicet vmbra distingua- < Heb. 9> tur contra veritatem. Quo quidem modo in veteri testamento agnus paschalis, manna in deserto, panesque propositionis & cæteræ figuræ dicebantur vmbra sacratissimi sacramenti altaris: quia illud præfigurabant, quo etiam modo ab apostolo dicitur lex habuisse vmbram futurorum bonorum. Nam eo modo populus Christianus non habet vmbram huiusce sacramenti communionis: sed ipsam rem & veritatem. Verùm quoniam illa, nuda non cernitur, sed adoperta speciebus panis & vini, & quasi velamine quoda[m] aut vmbraculo objecta: vt non conspicua sit oculis nostris sacra Christi caro neque sanguis in propria ac naturali sua specie ac forma: idcirco sub vmbra sacramenti dicitur ipsos tideles Christus hic pascere, oraturque obnixius, vt posita huiusmodi vmbra & velamine specierum: nos in regno cælorum pascat revelata iam facie, sui diuini vultus præsentia. Quod nobis concedat ipse superbonus & misericors dominus: benedictus in secula. Amen. In epiphania domini. Ests Christi omnis Christianitas celebret. Quæ mi- < Fris> ris sunt modis ornata: cunctisque ueneranda popu- lis. Per omnitenentis aduentum atque uocationem gentium. Vt natus est Christus: est stella. Magis uisa lu- cida. At
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0897.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 247 2 At illi non cassam putantes tanti signi gloriam. Se- cum munera deferunt: paruulo offerunt ut regi cæli, quæ sydus prædicat. 3 Atque aureo tumidi principis lectulo transito: Chri- sti præsepe quæritant. 4 Hinc ira sæui hostis feruida, inuidi recens rectori ge nito. Bethlem paruulos præcepit ense crudeli perdere. 5 O Christe quantum patri exercitum iuuenis doctus ad bella maxima populis prædicans colligis: surgens cum tan tum miseris. 6 Anno hominis tricesimo subtus famuli se inclyti inclinaverat magnus deus; consecrans nobis baptisma in absolutionem criminum. 7 Ecce spiritus in specie ipsum alitis innocuæ uncturus sanctis præ omnibus uisitat: semper ipsius contentus mansione pectoris. 8 Patris etiam insonuit uox pia, ueteris oblita sermo- nis: poenitet me fecisse hominem. Verè filius es tu meus, mibimet placitus, in quo sum placatus, hodie te fili mi genui. 9 Huic omnes auscultate populi præceptori Amen. Hæc prosa, etiam solutæ orationis & rythmica norma nequaquam constrictæ, formam ac habitum seruat, incitatur in ea tota Christianorum turba & concio ad celebrandum hoc festum epiphaniæ: propter præclara Christi opera in ipso peracta, scilicet vocationem gentium ad fide[m] per Magorum adorationem, & summæ trinitatis manifestationem in Christi baptismo pro abluendis mundi peccatis suscepto factam. 1 IANNOTATIONES. Per omnitenentis aduentum: Omnitenens dicitur Christus secundum diuinitatem: quia omnia teneat & fulciat sua virtute, vt nihil su q[ui] ab ipso no[n] sustentetur & cõtineatur, quæadmodu[m] beatus Paulus de eo dicit, quod portat omnia verbo virtutis suæ. Si quid enim omni capacé eius virtutem, ambientéq[ue] & saluante[m] omnia Qiii sub-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0898.png
Transcription: ATR-1
PROSA subterfugeret: ipsum protinus decidet in nihilum, neq[ue] vno quidem momento posset subsistere. 2 At illi non cassam putantes. Cassam: vanam irritam, & futilem, sed alicuius rei nouæ & arduæ esse significatiuam. Et hoc ipsum etiam edocuit eos deus qui signum dederat: vel per internam inspirationem vel angelicam denunciationem. Alioqui quomodo ipsius stellæ inspectu fuissent incitati ad perquirendum regem natum: nisi cognouissent nouum illud sydus quippiam insolitum & inlustum portendere atque signare. 3 Atque aureo tumidi principis lectulo transito. Non permanserunt (inquit) Magi in domo Herodis regis, auro gemmisque superba: neque magni fecerunt eius cubiculu[m] quamuis aureis ornatum tapetibus, sed vlterius progressi sunt ad inuisendum Christi præsepe: cuius angustias & pau pertatem prætulerunt magnificis regum palatiis. 4 Inuidi recens rectori genito. Hoc loco inuidus rectè ponitur cum datiuo: quoniam & invideo suum primitiuum, similem casum exposcit, vt hic habeatur orationis contextus. Hinc ira feruida sæui. Herodis inuidi rectori, scilicet Christo regi recens genito: præcepit perdere crude liense paruulos ipsius Bethleem. Eo quoque in loco recés pro aduerbio recenter sumitur, vt recens genitus dicatur, qui haud multo antè in lucem est editus, qualis erat Christus. 5 O Christequantu[m] patri exercitu[m]. Apta est hæc exclamatio populi fidelis ad Christu[m]: & loco à minori innitens. Magnu[m] certe (Inquit) & numerosum O Christe patri tuo collegisti exercitum ad bella spiritualia instructu[m] & accinctum: eo tempore quo iam adultus & in perfecta ætate populo prædicasti, quandoquidem tu ipse adhuc sugens vbera matris & lactens, tam copiosum miseris illi agmen sanctorum innocentium. Nam si intenella ætate & adhuc infans ac vagiens, tantum misisti bellatorum numerum ad patrem: iam factus grandior tuo & per vniuersam Iudæu[m] populo verbum dei annuncians, multo sanè maiorem pugnatorum numerum patri collegisti. 6 Anno hominis tricesimo, Id Lucas euangelista testa tur dicens, quod Iesus cum baptizaretur à Ioanne in Ior- <Lucas 3.> dineserat incipiens quasi annorum triginta. Tunc sanè ipse
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0899.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 249 ipse dominus omniu[m] pro sua admirabili humilitate & di- gnatione inclinauit se subter manus famuli sui Ioan[n]is, in- clyti quidem & præclari. < Matth. 3> Quam inclinationem admirans Ioannes: recusauit ipsius Christi baptizandi munus in prin- cipio. Domine, inquit, ego à te debeo baptizari: & tu ve- nis ad me. Porro subtrus præpositio, quam vulgaris gram- maticorum turba cæteris annumerat præposicionibus v- trúque casum habentibus: nó est in vsu apud probatos au- thores Latinos, sed tantummodo præpositio subter, eiusde[m] cum barbara illa & minus recepta dictione significatio[n]is. Quocirca hoc loco potius subter manus quam subtras le- gendum céserem: ne in ea oratione admittatur barbarres. Est autem subter oppositæ significationis ad præpositione[m] super: & modo cum accusatiuo ponitur, modo cum abla- tiuo, vt mergus avis subter aqua impune narat. Virgilius. Ferte iuuat densa subter testudine casus. Interdum sine ea su pro aduerbio ponitur. Plautus. Hinc atque hinc super subterque premor angustiis. 7 In specie, ipsum alutis innocuæ. Alitem innocu[m] vo- cat hic author columbam: quia felle caret, nemine rostro lædit, & simplicitatem fraudis nesciam præfert. In specie etenim columbæ spiritus sanctus super Christum cu[m] ba- < Matth. 3> ptizaretur in Iordane apparuit, vnxitque eum donis gra- tiæ suæ præ omnibus sanctis. Non quidem tunc primum: quasi ante nó fuisset Christus vnectioe spiritus sancti per- fusus, sed ab ipso co[n]ceptionis articulo, & in primo (vt ita dixerim) sanctæ incarnationis momento. Verùm cum ba- < Matth. 3> ptizaretur Christus: spiritus sanctus tûc in specie colum- bæ apparens sensibili signo manifestauit illam excellenté vnctionem in Christo ab ipso ortus sui secundum carnem primordio esse factam. Et ergo hic & in tempore baptismi spiritus sanctus dicitur vnxisse Christum: eo loquendi ge- < Ioan. 1> nere quo quicquam tunc fieri dicitur cum ipsum aliis ma- < Esa. 11> nifestatur & declaratur. Fuit & semper spiritus sanctus, mæsione pectoris Christi contentus. Nam postea nunqua[m] ab eo discessit: sed mansit super ipsum vt ait euagelista, & requieuit super eü, sicut prædixerat propheta. Sola siqui- < Ioan. 1> dem culpa abigit ab homine spiritum sanctum. Christus autem culpæ prorsus fuit expert. 8 Veteris oblita sermonis. Cum ante immissum vni- < uersale>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0900.png
Transcription: ATR-1
P[RO]S A. <Gen. 6> versale diluuium, omnis caro corrupisset viâ suam: deus ipse tactus dolore cordis intrinsecus & præcavens in futu tum, dixerat vt habet Genesis. Poenitet me fecisse hominem. Nunc autem illius sermonis immemor, & mutato in foeliciorem sortem rerum humanarum statu, immò ia per Christum placatus pater cælestis homini: hanc cælitus e[st] didit vocem tempore baptismationis ipsius Christi. Hic est filius meus dilectus in quo mihi complacui, ipsum audire. <Math. 3> Cæterum illud verbum, Hodie te fili mi genui, hic in litera expressum, non ex euangelio describente vocem patris cælo delapsam desumptum est, vt cætera hic adducta verba, sed ex psalmo secundo, vbi propheta in persona fili dei ait, dominus dixit ad me: filius meus est tu, ego hodie genuite. Hic tamen ab authore etiam illud assertur: quoniam confirmatum est & clarius explicatiuum illius sententiæ in voce paterna contentæ. Hic est filius meus dilectus. <Psal. 1> Est enim & alia testificatio filiationis dei: quam habet Christus ad patrem. 9 Huic omnes auscultate populi. Ausculto, as, cum accusatiuo, significat audire. Plautus. Tum illum submissè loquentem auscultabam. Cum datiuo verò positum, significat obedire & obtemperare. Terentius in Andria. Paphilum ne adiutem, an auscultem sent. Et hoc secundo modo hic sumitur. In eodem festo epiphaniæ, alia prosa. Piphaniam domino canamus gloriosam. Quæ prolem dei uere magi adorant. 1 Immensam Chaldei cuius Persæq[ue] uenerantur potentiam. 2 Quem cuncti prophetæ præcinuere uenturum: gentes ad saluandas. Cuius maiestas ita est inclinata, ut assumeret scrui formam. Ante secula qui deus & tempora: homo factus est ex Maria. 3 Balaam de quo uaticinans, exibit ex Iacob rutilans inquit stella. Et confringet ducum agmina regionis Moab, maxima potentia. Cui magi munera deferunt præclara, aurum simul thus & myrrham. Thure
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0901.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 251 4 Thure deum prædicant, auro regem magnum, hominem mortalem myrrha. In somnis hos monet angelus, ne redeant ad regem commotum propter regna. Pauebat etenim nimium regem natum, uerens amittere regni iura. Magi dicta sibi implentes monita, pergunæ alacres itinera, patriam quæ eos ducebant ad propriam, linquentes Herodis mandata, Qui percussus corde nimium præira: 5 Exemplò mandat infantulos per cuncta inquiri Bethleem confinia, et mox priuari eos uitæ. 6 Omnis nunc caterua tinnulum iungat laudibus organi pneuma. 7 Mysticè offerens regi regum Christo: munera preciosa. Poscens ut per orbem regna protegat omnia in secula sempiterna. Amen. Hæc identidem prosa superioribus consimilis: nullam habet rythmicæ sonoritatis speciem: In ea fidelis populus prouocatur ad celebrandam hanc solennitate apparitionis domini: qua stella duce gentib[us] est manifestatus. Narratur & hic historia aduetus Magorum ad Christum, oblatio munerum, reditus eorum in patriam, Herodis indignatio & immanitas ad infantium cædem prorumpens. Quæ omnia, ex secundo Matthæi capite deprompta sunt & perspicua: neque aliâ efflagitantia quantum ad rei narrandæ seriem, latiorem declarationem. 1 ANNOTATIONES. Epiphaniam domino, Epiphania græcû est vocabulu[m]: idem significans latinè quod superapparatio, siue manifestatio desursu[m] facta. Quo nomine hæc celebritas merito nuncupatur: quoniam in ea Christus ipsius stellæ indicio magis est declaratus, qui ductu clari syderis venerunt in Bethleem: & quem diu quasierant coram aspicientes, vt deum adorarunt. Verùm id in primo huius operis libro circa hymnos huius solennitatis iâ dictu[m] est. Et quoniam in hymnis & prosis eiusdem festi sæpius eadem materia pertractatur: quæ circa hymnorum explicationem adducta sunt ad prosarum etiam confe-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0902.png
Transcription: ATR-1
P R O S A. conferentia declarationem, non hic denuo posthac repetentur, ne huiusmodi repetitio prolixitatem ingerat & tædium lectori, sed vt prius dicta habebuntur & superioribus in locis quærenda. 2 Immēsam Chaldæi cuius. Chaldæa: Asiæ majoris est regio, Arabiæ contermina, in qua est Babylon ciuitas magna. Inde Chaldæi, illius regionis incolæ, circa syderum speculationem quondam intentissimi & exercitatissimi: qui etiam nonunquam Babylonij dicuntur. At Persia, , seu Persis, Persidis, vel Persida, , regio est orientalis iuxta Mediam, cuius incolæ dicuntur Persæ. Propertius. Per sarum statuit Babylonæ Semyramis vrbem. Nominantur autem hoc in loco Chaldæi & Persæ: quoniam Magi ad Christu cælesti ducatu profecti, ex illis regionibus aut co terminis fuerunt oriundi. 3 Quem cuncti prophetæ præcinuere. Non hic præcinere legendum est, vt mendosi habent libri: sed præcinuere. Quoniam sententia ipsa eo in loco requirit verbu[m] præteriti perfecti temporis, indicatiui modi, pluralis numeri, quod ordinetur cum nominativo cuncti prophetæ. Atqui præcino non facit præteritum præcini: sed præciniui sicut cætera composita à verbo cano no faciunt in præterito ni, more sui simplicis sed ut, vt concino co[n]cinui, succino succinul. Quòd autem prophetæ prænunciauerunt aduentum filij dei in mundum ad saluandum genus humanum: vsque adeo clarum est, vt attestatione no indigeat. 4 Balaam de quo vaticinatus. Vicesimum quartum libri Numeri, cap. refert de Balaam, quòd postquam deus posuit verba sua in ore eius: pro maledictione qua[m] intendebat proferens benedictione in populum Israel, hæc inter cætera vaticinatus est. Orietur stella ex Iacob, & consurget virga de Israel: & percutiet duces Moab. Quod qui dem oraculum licet nonnulli putent ad literam esse intelligendum de stella illa sensibili: quæ nuncia ortus saluatoris nostri Magis apparuit, potius ramen de Christo secundum sensum mysticum debet intelligi: qui stella est mystica, orta ex Iacob secundum carnis propaginem. Ipse itide virga est, propter regendi authoritatem & co[n]cendi virtutem, quæ consurrexit de Israel secundum humanitatem, confregitque duces Moab, nequitias scilicet spirituales, principatus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0903.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 33 principatus & potestates demonicas, quæ colectatur in ido lis Moab quarum vires contudit & comminuit. Et plane hoc loco author huius prosæ illud propheticum verbum ipsius Balaam, applicat ad Christum: ipsumque vocat ritantem stellâ quæ exiuit de Iacob. Népe de illo sydere materiali & suspenso in aere quis vnquam dixerit, quòd ortum fuerit ex Iacob? cum non habuerit suam originem ex populo Israelitico descédente ex Iacob, sed diuina tantum virtute formatum fuerit. 1 Exemplo mandat infantulos. Non ferenda est eoru[m] inscitia crassique barbaries, qui extemplo hoc in loco per i vocalem in secunda syllaba proferendum putant aut docent: quo aliquid habeatur discriminis in prolatione prædictæ dictionis, ab ista oratione ex templo, constituta ex præpositione ex, & ablatiuo nominis templum. Nam ipsa significatio & recta scriptura coiungens aut seiungés primam syllabam à reliquis, satis superque ostendit discriminis inter hanc & illam dictionem. Nempe probati authores omnes in supradicto aduerbio (quod illico, protinus & continuo significat) proferunt & scribunt e in secunda syllaba. Virgilius. Extéplo Aeneæ soluuntur frigore membra. Similiter neque eorum recipienda sunt somnia: qui partem capitis ad dextrum, leuumque latus consistentem non tempus sed tempus vocari debere confingunt, legendumque in psalmo astruuit. Et requiem temporibus meis, donec inueniam locum domino. Quod quidem faciudum dictitant, vt nomen illud pro eo significatu discerniculum aliquod habeat à nomine tempus, sumpto pro spacio temporali, non satis perspicientes solam significationis diuersitatem sufficere, ad differentiam in illis facile constituendam. Enimuero in vtraque significatione: ea dictio tepus per e vocalem in prima syllaba proferri & scribi debet. Virgilius. Temporibus geminis canebat sparsa senectus, vbi pro parte capitis ea dictio sumitur. Facessat ergo hæc & similia deliria, quoniam si contendant illi vbicunque diuersa est significatio in dictionibus, illic quoque ad internoscendam illam diversitatem aliam & aliam debere, esse scripturam, nullam dare poterunt dictionem æquivo cam, & sub vno nomine diuersa significantem, quonia[m] scripturæ diuersitas & literarum permutatio variabit ipsas di
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0904.png
Transcription: ATR-1
254 PROSA. ctiones. Non igitur eodem modo scribetur manus: quan[n]o extremitatem brachij & multitudinem militum signabit: neque verbum lego iisdem scribetur literis: quando colligere significat & scripturam distingvere. Neque dictio liber easdem habet it literas: quando volum[m]e significat & corticem arboris, quoniam secundum istorum sente[n]tiam, aliquid literæ est evariandum ad distinguendam significationem. Sed quis istas æquo animo feret ineptias? Cæterum in hoc præsente versu percussus tantundem signat atq[ue] commotus atque perturbatus, quoniam omnis vehemens affectus & indignatio animum percutere dicitur, id est conturbare & concitare. 6 Tinulum iungat laudibus. Tinulus, a, nm, id dicitur, quod est in sono acutu[m], vt vox tinnula, & sonus tinnulus: qui redditur ex æreis vasis cum pulsantur. Ovidius. Tinnullaque æra sonant, & olent myrrhæque crocique. Venitque à verbo tinnio, is, ire, quòd propriè de metallis dicitur, vt auro, argento, ære, ferro, cum ex eorum pulsatione sonus efficitur, qui tinnitus dicitur. Itaque tinnulum pneuma organi vocat hic author, modulatione dulce resonantem quæ pulsatione organi redditur, siue organi sonitum. 7 Mystice offerens regi regum. Beatus Gregorius in homilia evangelij præsentis solenitatis, hæc tria dona mystice deo à nobis offerri debere docens: ait. Auro sapietia designatur: Salomone teste qui dicit. Thesaurus desiderabilis requiescit in ore sapietis. Thure quod deo incenditur, virtus orationis exprimitur: psalmista attesta[n]te qui ait. Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo. Per myrrham verò: carnis mortificatio figuratur. Vnde sancta ecclesia de suis operariis vsq[ue]; ad morte pro deo certantibus ait. Manus meæ distillauerunt myrrham. Nato ergo regi aurum auferimus: si in conspectu illius claritate supernæ sapientiæ resplendemus. Thus autem offerimus: si cogitationes carnis per sancta orationis studia in ara cordis incendimus, vt suave aliquid deo per cæleste desiderium redolere valeamus. Denique myrrhâ offerimus, si carnis vitia per abstinentiam mortificamus. Per myrrham nanque (vt diximus) agitur: ne mortua caro putrefiat. Mortuam verò carnem putrescere: est hoc mortale corpus fluxui luxuriæ deseruire. Sicut de quibusdam per
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0905.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 255 per prophetam dicitur. Computruerunt lumenta in ster- core suo. Lumenta quoque in stercore putrescere: est car- nales homines in foetore luxuriæ vitam finire. Myrrham ergo deo offerimus: quando hoc mortale corpus à luxu- riæ putredine per condimentum continentia custodimus. Hæc Gregorius. I In die sancto paschæ. Victimæ paschali laudes immolat Christiani. 2 Agnus redemit oves: Christus innocens pa- tri reconciliauit peccatores. 3 Mors & uitæ duello co[n]fluxere mirado dux uitæ mor tuus regnat uiuus. 4 Die nobis Maria, quid uidisti in uia? Sepulchrum Christi uiuentis, & gloriam uidi resurgentis? Angelicos testes, sudariu[m] & uestes, surrexit Christus spes mea, præ- cedet suos in Galilæa. 8 Credendum est magis soli Mariæ ueraci, quàm Iu- dæorum turbæ fallaci. Scimus Christu[m] surrexisse à mor- tuis uere, tu nobis uictor rex miserere. Amen. Hæc prosa neque omnino rythmica est neque omnino soluta, sed vtriusque aliquid sorutur ac participat. Siqui- dem in nonnullis versibus in medio & fine servatur simi- lis cadetia & exitus dictionum in consimilis soni syllabas= vt in quarto versu & deinceps, in quo ad rythmicæ ora- tionis accedit speciem. At in versibus ipsis & clausulis sen tentiarum: nequaquam certus co[n]spicitur numerus sylla- barum determinata lege seruatus, in quo cu[m] oratione om nino soluta co[m]uenientiam habet & affinitatem. Est autem huius prosæ sermo dramaticus, id est diuersis inductis per sonis in modum dialogi interlocutorius. Nam post incita tionem totius populi Christiani ad concinendas Christo laudes qui nos à morte redemit: inducitur populus fide- lis interrogans beatam Mariam Magdalenam quid testi- monij de resurrectione domini viderit in via: cum iret ad visendum domini sepulchrum. Deinde ipsa respondens: multiplex
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0906.png
Transcription: ATR-1
PROSA. multiplex affert testimonium peractæ resurrectionis dominicæ. Demùm fidelis populus fidem Mariæ verbis præstandam astruens: de gloriosa domini resurrectione indubitatem profert suam sententiam. IANNOTATIONIS. In primo versu. Victimę paschali. Victima paschalis est dominus noster Iesus Christus: in die paschæ pro nobis immolatus. Etenim pascha nostrum (vt ait Paulus) immolatus est Christus. Huic autem immolare laudes dicuntur Christiani: cum debitas illi persoluunt laudes & gratiarum actiones. Nam huiusmodi laudatio, sicut & omnis nostra operatio quæ ad dei gloriam ac honorem rite fit est quædam spiritualis immolatio sive sacrificium, secundum illud verbum prophetę in psalmo. Dirigatur oratio mea sicut incensu in co[n]spectu tuo: eleuatio manu[m] mearu[m] sacrificium vespertinum. Incensum autem adolebatur in altari pro sacrificio: secundum veteris legis instituta. 2 In secundo versu. Agnus redemit oves. Agnus: Christus. Ipse enim verus est agnus qui absulit peccata mundi. Oves: genus humanu[m], populúsque fidelis. de quo propheta in psalmo. Nos autem populus eius & oves pascuę eius. Et de quo dominus in euangelio. Animam meam ponno pro ouibus meis. 3 In tertio versu. Mors & vita duello. Duellum dicitur bellum quod duabus partibus de victoria contendentibus committitur: non tantum duorum (vt quidam autumant) sed etiam multorum, & ipsorum exercituum: duas quæ co[n]tendant partes constituentium. In passione autem Christi magnum fuit certamen inter mortem & vitam. N[on] a[m] mors ipsa corporis: primum vitam naturę in Christo ad tempus extinxit. Verum vita Christi post triduum recepta per resurrectionem: & mortem naturę in ipso, & in nobis geminam quoque mortem destruxit, spiritus inquam & carnis. Spiritus quidem: quia conuiuificauit nos Christo & suscitauit à peccato. Carnis vero: quoniam illa Christi vita, viam à nobis & exemplum reditus ad immortalem vitam per futuram resurrectionem præbuit. Quare in eo co[n]flictu vita longe valentior apparuit: & insigni potita est victoria. quandoquidem Christi vita triplicem profligavit mortem simplam scilicet & vnicam in ipso, & duplicem in nobis. Adde quòd mors ipsa: non perpetuo sed exiguo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0907.png
Transcription: ATR-1
EXO. 257 quo quidem tempore in Christo obtinuit locum. Vita verò interminabilis & nescia finis in eodem: præualuit per- petuo supra mortem. Christus enim resurgens ex mortuis iàm non moritur, mors illi vltra non dominabitur. Et in nobis itidem si Christi imitatores effici studeamus, vita ipsa Christi geminam præstabit immortalitatem nullo sine casuram. Merito igitur ipse dux vitæ celebratur, qui vitæ spiritus semper in se habuit, neque vnquam mortem illi oppositam (quemadmodum nos) sustinuit, qui etiam profligata corporis morte, quondam mortuus nunc regnat etiam secundum carnem viuus, qui denique non solu geminam in se nunc habet vitam, carnis, & spiritus, sed & eandem culturibus & affectatoribus suis perpetuò obtinendam elargietur. < Ioan. 10> Ipsi igitur vitæ victricia carmina debemus, quæ mortis profligatrix egregie potita est triu[m]pho. Ipsi itidem authori vitæ magnas exoluere laudes merito dignum est & æquum, qui virtute sua mortem prostrauit acerbam, quicque pro bonitate sua nobis dux esse dignetur ad vitam æternam. Amen. 4 In quarto versu. < Matth. 26> Dic nobis Maria. Hæc verba sunt fidelis populi interrogatis beatam Mariam Magdalenam de signis, indiciis & argumetis resurrectiois domini, quas conspexerit cum eius inuiseret sepulchrum. Cui quidem interrogationi in tribus sequetibus versibus ipsa respon- det, vtpote quod sepulchru[m] Christi iam rediuiui, & ad vitam resuscitati viderit: quando scilicet stabat ad monum[en]tum foris plorans, quod gloriam etiam conspexerit Christi iam à mortuis revocari: quando illi ploranti apparuit primu[m] Christus in specie hortulani, deinde seipsum quisnam esset indicauit. Responderet insuper Magdalena quod angelicos viderit testes resurrectionis: quando ingressa sepulchri locum conspexerit duos angelos, vestibus albis indutos, vnu[m] ad caput & alteru[m] ad pedes: nunciantes illi resurrectionem iam factam. Denique quod sudarium etiam viderit & vestes, quibus inuolutum fuerat in tumulo Christi corpus: quando cum Ioanne & Petro celeri cur su sepulchrum petentibus vidit linteamina posta, & sudarium non cum aliis positum, sed separatim inuolutum in vnum locu[m]. Ex quibus omnibus signis colligit ipsa Christum verè surrexisse: quodque precedet suos in Galilæa, R sicut
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0908.png
Transcription: ATR-1
PROSA. sicut ante mortem suam prædixerat. Cæterum quoniam præcedo, verbum est significans motum ad locum: dicendum est hoc loco in septimo versu, præcedet suos in Galliam: sicut etiam litera habet euangelica. Qui verò in Galilea dicunt, pluris facere videntur rythmum, & consonantiam postremæ dictionis cum media eiusdem versus in exitu syllabarum, quam orationis latinæ rectitudinem, cum tamen rythmus omnis sine debita sermonis congruitate: sit insulsus ac ineptus: & congruentia orationis sine rythmo sit recipienda, rythmus aute sine congruentia, nequaquam. 8 In octauo versu. Credendu[m] est magis. Sane vni veraci quam pluribus mendacibus est potius adhibenda fides. Maria autem Magdalena, etsi tunc sola fuerit cum omnium prima vidit dominum resuscitatum, & accepit ab eo mandatum annunciandi resurrectionem eius aliis, verax tamen fuit. Turba autem Iudæorum, scribarum & pharisæoru[m] data pecunia inducens custodes sepulchri, quòd dicerent ipsis dormiétibus discipulos Christi venisse & corpus illius mortuum sustulisse, vt hoc commento negarent resurrectionem, erat mendax. Potius igitur soli Mariae quàm turbæ Iudaicæ præstanda est fides. Verum quæ in principio sola fuerat nuncia & testis resurrectionis, postea multos habuit & discipulos & sanctas mulieres idem testificantes, quare illis omnibus merito accedendu[m]. 1 In festis paschalibus, de beata uirgine. Irgini Mariæ laudes intonent christiani. 2 Eua tristis abstulit sed Maria protulit natu[m], qui redemit peccatores. 3 Mors et uita modulo conuenere mirando, Mariæ filius regnat uiuus. 4 Dic nobis Maria, uirgo clemens et pia. 5 Quomodo facta es genitrix, cum tu sis plasma de te nascentis? 6 Angelus est testis, ad me missus cælestis. 7 Processit ex me spes mea, sed incredula manet Iudæa. 8 Credendu[m] est magis soli Gabrieli forti, q[uæ] Iudæorum prauæ cohorti. 9 Scimus Christum processisse de uirgine uerè, tu nobis nate rex miserere. Amen. Hæc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0909.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 259 Hæc prosa omnino consimilis est prosæ præcedenti: & ad illius imitationem, formâ & speciem composita, quare propter magnam affinitatem vtriusque adinuicem, hæc illi cotinuo & sine interstitio subiungitur. Seruatur iudem & hic dramaticus, atque diversarum personarum interlocutione alternatus sermo. Nam populus fidelis sacratissimam virginem Mariam, primum percontatur de ad mirando, dominicæ incarnationis mysterio quomodo in ea est completum. Cui ipsa deinde respondens addu cit testimoniu[m] angeli Gabrielis, ad se de cælo missi ad an- nunciandum hoc admirabile sacramentum. Demùm fide- lis populus ipsi cælesti nuncio omnino credendu esse sub- infert, pièq; profitetur Christum de virgine matre natu, æ quo postremùm misericordiam humhier expolcit. Au- thor eius, Adam de sancto Victore. 2. IANNOTATIONES. In secundo versu Eua tristis abstulit. Hoc verbum abstulit, non ad sequentem accusati num expressum scilicet natum, debet referri, nam non re- tè diceretur Eua Christum natum aut filium nobis abstulisse, nisi secundum allegoriam multum remotam. Sed ad subauditum accusatiuum potius annectendum est, scilicet vitam, gratiam, regnu[m] cælorum aut aliquid simile, accom- modatum præsenti sententiæ. 3 In tertio versu. Mors & vita modulo convenere mi- rando. Non hic legendum est, mors & vita duello confli- xere mirando, vt aliqui habent libri, Nam omnino coin- cideret hæc prosa cu[m] præcedente in tota illa sententia: & nimium aperte conspiceretur illa clausula integrè ex an- tecedente prosa esse desumpta, quod præsentis prosæ or- natum tolleret & decorem. Sed prorsus opposita quatum ad verborum structuram exprimenda est hic potius sen- tentia: & tamen verissima, vtpote q[uod] mors & vita modulo couenere mirando. Nempe mors Christi & vita eiusdem post resurrectionem mirabili inter se harmonia & co[n]cordia conspirarunt, quantum ad eandem virtutem & efficacia[m]. Mors enim Christi morte[m] nostrâ perpetua[m] destruxit: sicut per p[er]pheta[m] antè dixerat dominus noster. Ero mors tua ô mors. Mortem inquam nostram quantum ad spiritum, qua eramus perpetuò separat à deo, & illi tyranno Heb. 2. subiecti qui mortis habet imperium. Hanc autem mor- tem R ij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0910.png
Transcription: ATR-1
PROSA. rem nostram, Christus mortendo destruxit. Vita iti e[st] Christi vitam nobis contulit æternam, non solum quantum ad corpus in nouissimo die resuscitandum virtute resurrectionis primariæ in Christo, sed etiam quantu[m] ad anima[m], quæ spiritualiter co[n]resuscitatur Christo per gratiam, qui vitam nostram (vt canit ecclesia) resurgendo reparauit. Atqui destruere mortem & reparare vitam, magnam adhincem habent conformitatem atque conuenientiam, & fere idem esse censentur, sicut depellere tenebras & inferre lumen. Igitur mors Christi mortem nostram destrues, & vita eiusdem nostram vitam reparans, miro inter se modo conveniunt, quod est propositum. 1 In quinto versu. Cum tu sis plasma de te nascentis. Plasma, atis, est figmentum siue opus siglinum, id est aliquid ex luto formatum. Et quoniam omnis homo secundum primam originem & in primo omnium parente factam, ex limo terræ formatus est à deo, rectè omnis homo plasma dei dicitur. Quare & beata virgo à filio dei crea-ta, vere dicitur eius plasma. Nihilominus dei filius ex ea natus est, neque hæc duo inter se repugna[n]t. Na Christus secundu[m] carné ex ea natus est, & secundum diuinitatem, ipsam creauit atque formauit. Vnus enim & idem est, deus Mariam formans: & homo ex Maria formatus ac genitus. Et ipsa: Christi mater est & filia, mater, secu[n]dum nativitatem carnis, filia, secu[n]dum ratione creationis, qua ab ipso est condita. 7 In septimo versu. Sed incredula manet Iudæa. Recusauit enim Iudæorum turba maiori ex parte credere in Christum, quòd dei esset filius, & Messias in lege & prophetis ipsis promissus, saluatorque mundi, vt historia euangelica & actuum apostolicorum manifeste testatur. Quinimmo ipsum crudelissimè persecuta est vsque ad morte[m], & apostolos eius grauib[us] afflixit modis, vt impediret prædicationem euangelij. Cæterum alij hunc versum ita legunt. Processit Christus spes nostra, ex virgine immaculata, & rectè itidem. Quemadmodum & illam postremè versus clausulam, Scimus Christum processisse de virgine verè, alij ita legunt. Scimus Christum processisse ex Maria matre, & virique rectè quantum ad sensum & rationem rythmi enunciant. < Ioan. 6 Matth. 13 Psal. 26 Psal. 62>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0911.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 261 1 In octauo versu. Quam Ludæorum praux cohor- ti. Quæ sane praua cohors negat Christum de spiritu san- do, angelo nunciant conceptum, & ex matre virgine na cum, sed putat ipsum more aliorum hominum ex Ioseph & Maria consortio coniugali progenitum. Et ergo sæpius in euangelio eum vocant Ludæi filium Ioseph & filium sa bri. Sed mérita est eorum iniquitas sibi, & veritas victrix obstruxit os loquentium iniqua. 1 In festo paschæ: alia prosa. M Ane prima sab- 8 Quæ dum plorat & bati mens orat: Surges dei filius, Facto clamat quòd cor a- Nostra spes et gloria. mat 2 Victo reg e sceleris, Iesum super omnia. Reduit ex inferis 9 Non ignorat quem ado Cum summa uictoria. rat, 3 Cuius resurrectio Quid precetur: nam dele- Omni plena gaudio, tur Consolatur omnia. Quod mens timet conscia. 4 Resurgentis itaque 10 O Maria stella ma- Maria Magdalene ris: Facta est prænuncia Pia mater appellaris 5 Ferens Christi fratri- Operum per merita. bus 11 Matri Christi coæ- Eius morte tristibus, quata: Expectata gaudia. Dum fuisti sic nocata, 6 O beati oculi, Sed honore subdita. Quibus regem seculi 12 Illa enim fuit porta: Morte iam deposita. Per quam mundo lux est Prima est intuita. orta. 7 Hæc est illa foemina: Hæc resurgentis nuncia, Cuius cuncta crimina Mundum replet lætitia. Ad Christi uestigia 13 Illa mundi imperatrix. Eius lauit gratia. Istæ beata peccatrix, R iii Latitiæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0912.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Lætitiæ primordia Fuderunt in ecclesia. 14 O Maria Magdalena: Audi uota laude plena. Apud Christum: chorum istum Clementer concilia. 15 Vt fons summæ pietatis Qui te lauit à peccatis, Servos suos at que tuos Mundet data uerua. Amen. Hæc prosa, certa rythmi lege & forma est contexta. Nam vt plurimum quisque versuum tres habet clausulas rythmicas, quarum vnaquæque septem complectitur syl labas, penultimamque earum breuem. Duæ quidem earu[m] similem adinuicem habent syllabarum desinentiam. Tertia verò vnius versus habet responsum ad tertiam clausulam versus proxime sequentis. Quòd si plures tribus in eodem versu fuerint clausulæ, frequenter duæ primæ inter se habent mutuum responsum, & duæ postremæ seruât adinuicem terminalem consonantiam. Nam ad ornatum ipsius rythmicæ compositionis gratioremque sonoritate[m], occurit frequenter in diuersis versibus Ipsius rythmi evariatio, quæ potius inter legendum ab vnoquoque poterit haud magno impendio deprehendi, quàm certa lege describi. In ea celebratur ipsius Christi resurgentis virtus & gloria beatæque Mariæ Magdalenæ singularis prærogatiua, quòd prima omnium Christum à mortuis resuscitatu[m] conspexerit: & ad apostolos tanti gaudij nuncia fuerit. Com[m]e inoratur & multiplex excellentia tam sanctæ Christi amatrix: & ad sacrosanctam dei matrem tum ob nominis com[m]unionem, tum ob præclara merita ac opera ipsius in suo gradu ac ordine sit comparatio. Quocirca & hæc prosa in beatæ Mariæ Magdalenæ solennitate solet etiam à multis non immerito decantari. ANNOTATIONES. In secundo versu. Victo rege sceleris. Regé sceleris vocat author Sathanam, quòd ad omne scelus & nephas homines impellere non desistit. Adinuenit enim ipse sui à deo auersiôe peccatum, & illud in omnes spargere tentat: quasi in regno peccati sceptra tenens. Quemadmodum deus à propheta dicitur rex virtutum & dominus virtutu[m], quia omnis virtutis est author &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0913.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 263 & in regno virtutum cunctis præsidens dominatur. < Ioh. 20> 4 In quarto versu. Facta est prænuncia. Nam cu[m] seipsum manifestasset illi Iesus, dixit ei. Vade ad fratres meos & diceis. Ascendo ad patrem meum & patrem vestrum deu[m] meu[m] & deu[m] vestrum: Deinde subiungit evangelista. Venit Maria Magdalena annuncians discipulis quia vidi dominum, & hæc dixit mihi. 7 In septimo versu. Hæc est illa foemina. Lucas capitulo septimo hanc salutarem describit conversionem & poenitentiam huius sanctæ mulieris, quæ prius erat in civitate peccatrix. Sed abegnissimo animarum medico sanata: audiuit hanc vocem consolatoriam. Dimissa sunt ei peccata multa: quouiam dilexit multum. Et rursum. Fides tua te saluam fecit, vade in pace. 10 In decimo versu. O Maria stella maris. Hæc invocation non ad sacrosanctam dei matrem dirigitur: vt facile quis putare posset ob eas denominationes præclaras in hoc versu contentas quæ etiam illi conveniunt, sed ad beatam Marian Magdalenam: vt ostendit sequens versus qui non nisi de Magdalena potest, intelligi. Dicitur autem ipsa Maria Magdalena stella maris, ratione interpretationis sui nominis, quippe Maria, stella maris interpretatur. Neque illi interpretationi dissonat res ipsa. In isto enim mari magno & spacioso præsentis mundi, peccatorum est directrix: vt ipsius exéplo perfugiant ad portum veniæ & sacræ poenitentiæ. Eadem quoque ratione dicitur mater pia omnium peccatorum, qui ipsius imitatione & exemplo prouocati, fructuosam agunt poenitentiam de præteritis malis, vitamque suam in meliorem frugem conuertunt. Eos enim ipsa quasi Christo gignit filios spirituales: quos suo ipsius exéplo ad bonu[m] puocat. 11 In vndecimo versu. Matri Christi coæquata. Non quidem dignitate & excellentia gratiæ aut gloriæ. Nam quantum ad hoc dicitur in eodem versu honore subdita illi: quæ nullius vnqua[m] sensit contagia culpæ, quæ & plena gratia, & in mulieribus benedicta ab angelo prædica[n]ta est. Sed Maria Magdalena dicitur matri Christi coæquata quantum ad nominis communionem & consortiu[m], quod eodem vocata sit nomine quo sacraussima dei mater. Vtriusque enim nomen: Maria. R illj In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0914.png
Transcription: ATR-1
EXPO. Tractantem clavos implentem vulnera fietu: Pectora tundentem violentis candida pugnis, Vellentem clavos manibus sine more capillos Viderat hæc inquam: dum pectora sida suorum Diffugerent pellente metu, memor ergo reuisit Te primam ante alios: tibi se prius obtulit vni. Te quoque digressus terris & ad astra reuersus: Bistria lustra, cibi nunquam mortalis egentem Rupe sub hac aluit: tam longo tempore solis Diuinis contenta epulis: & rore salubri. Hæc domus antra tibi stillantibus humida saxis, Horrifico tenebrosa situ, tecta aurea regum Delitias omnes ad ditia vicerat arua. Hic inclusa libens longis vestita capillis Veste carens alia: ter denos passa decembres Diceris, hic non fracta gele nec victa pauore Nanque famem, frigus, durum quoque sara cubile Dulcia fecit amor: spesque alto pectore fixa. Hic hominum non visa oculis, stipata cateruis Angelicis, septemque die subuecta per horas: Cælestes audire choros alterna canentes Carmina, corporeo de carcere digna fuisti. De resurrectione domini: alia prosa Vndi renouatio Alta petunt leuiæ, Nouæ parit gau- Centrum tenent grauiæ, dia: Renouantur omnia. Resurgenti domino 3 Cælum fit serenius: Conresurgunt omnia. Et mare tranquillius, Elementa seruiunt: Spirat aura leuius. Et authoris sentiunt Vallis nostra floruit: Quanta sint solennia. Reuirescunt arida, 2 Ignis uolat mobilis: Recalescunt frigida: Et aer uolubilis: Post quæ uer intepuit. Fluit aqua labilis, 4 Gelu mortis solui- Terra manet stabilis. tur, Prin-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0915.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Princeps mundi tollitur, Et eius destruitur In nobis imperium. Dum tenere uoluit In quo nihil habuit, Ius amisit proprium. 5 Vita mortem supe- rat, Homo iam recuperat (Quod prius amiserat) Paradisi gaudium. 6 Viam præbet facilem Cherubim, versatilem (Vt deus promiserat) Amouendo gladium. Amen. Hæc prosa etiam tota rythmica est, & in vnoquoque quatuor primorum versuum septem complectitur clausulas rythmicas: quarum vnaquæque septem comprehendit syllabas, & semper penultimam breuem. Consonantiam verò in exitu syllabarum habent huiusmodi clausulæ, aliquando quidé alternatis locis: vt in primo versu, aliquando verò quæ sibi inuicem proximæ sunt: vt in versibus sequentibus, & semper postrema, ad aliquam in medio eiusdem versus positam clausulam, vel ad postremam proximi versus: habet suum responsum. In postremorum verò duo rum versuum singulis: quatuor ponuntur rythmicæ clausulæ, quarum duæ primæ inter se habent consonantiam: tertiam verò vnius ad tertiam alterius versus, & quarta ad quartam in consonantia confertur. Author eius: Adam de sancto Victore. In ea describitur gaudium dominicæ resurrectionis non solum in angelos & homines esse diffusum: verum etiam in omnia huius mundi sensibilis corpora, cælos, elementa & corpora mixta. Quæ omnia lætiore quodam habitu suisque dispositione gratiore quam prius habuerant: quandam iucunditatem præferunt in resurrectione domini, & læto testantur gaudia vuln: vt resurgenti domino quodam modo cogaudere videantur. ANNOTATIONES. In primo versu. Mundi renouatio. Ipsa domini resurrectio dicitur hic renouatio múdi, quia totum genus humanum quod mundi nomine intel ligitur, in illa renouatum est, & à vetustate peccati ad novitatem gratiæ atque à morte ad vitam traductum. Adde in Christi resurrectione, repræsentata est & præ exhibita omnium
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0916.png
Transcription: ATR-1
EXO. 267 omnium hominum resurrectio, in qua haud dubiè totius mundi omniumque hominum erit renouatio, quando hoc corruptibile induet incorruptionem, & mortale immorta- litatem. Quare etiam in euangelio illa vocatur regenera- tio: quia corpus renascetur ad immortalitatem vitamque interminabilem. Non absurde igitur Christi resurrectio (quæ nostræ resurrectionis causa est ac exemplar) hic dici tur renouatio mundi. 1 In secundo versu. Renouantur omnia. Hanc omnis creaturæ sensibilis communem lætitiam & congratulationem quandam ad resurrectionem Christi, quæ his versib[us] diffusè describitur: beatus Augustinus in vno sermonum solennitatis paschalis eleganter & copiosè depromit his verbis. Vnde modo in germina erumpentis terræ tota hy larior facies: vario suorum fructuum ornatu omnem ha- c tenus quasi mortuam rerum naturam resurgenti suo do- mino conresuscitat. Vbi arborum & herbarum grata venu stas, diuerso quidem germinum munere, pari tamen gestu lætitiæ: singulari huic solennitati festiva occurrit. De cæli autem nunc vsque quodam modo tristi, nunc autem læta fa cie, quid dicam? quæ aliquandiu iam densa caligine nubiu[m] ad operta: aeris huius spacium omne turbauit. Et ecce repé < Psal. 14.> te quasi iustitia de cælo in terrâ prospiciente, mira serenit- tas mundo arridet: & in vnam lætitiam cæli & terræ vota concurrunt, vt deum & hominem Christum communi ex- ultatione excipiant, qui communem vtrisque pacem affer re venerat, & medium parietem maceriæ solvens fecit v- traque vnum. Hinc astrorum omnium fomes, splendor ille solaris suam frontem admodum rugatam tam iâmque ex- purgat: & quasi rex conspicuus in diademate capitis sui in die dispensationis suæ & in die lætitiæ cordis sui, cæteris stellis velut comitibus suis largiora luminis sui dona im- pendit. Luna enim ab ipso ortus sui die semper in quodam sui dispendio posita: ad paschalia gaudia plenose lumine parat. Et vt cuncta breuiter perstringam, sicut omne quod in rebus subsistit diuina dispensatione hominis imperio ser uit: sic de salute humana omnibus vna exultatio incumbit. Cum igitur pro homine, tantis indiciis omnis creatura sua gaudia monstret: consequens est vt ab hominibus ipsis te- stimonia tali lætitiæ non desint. Hæc Augustinus. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0917.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 3 In tertio versu. Post quæ ver intepuit. Particula illa quæ, non hic copulatiua est sed relatiua, resertque arida & frigida hyberni temporis corpora, post quæ, ipsius veris tepor succedit, quod quidem placidum est & omnium totu[m] anni temporum amoenissimum. Verno autem tempore: facta est Christi resurrectio. 4 In quarto versu Gelu mortis soluitur. Alludit author ad conditionem temporis, quo Christi facta est resurrectio. Tunc enim gelu hybernum & glacies hyemali frigore concreta, dissoluitur verno tempore. Ita per calorem vi uificum dininæ gratiæ in resurrectione domini exhibitæ: letale mortis æternæ frigus dissolutum est, & mors ipsa prostrata iacet per vitæ renouationem. In eodem quoque versu dicitur princeps huius mundi amisisse ius proprium detinendi generis humani amplius in captiuitate: dum Christum tenere voluit tanquam etiam morti & peccato subiectum, qui solus erat inter mortuos liber, & in quo nihil iuris habuit: quoniam peccati omnino fuit immunis. Ius autem principis mundi in hominem: est solum peccatum. Vnde CHRISTVS de illo dixit. Venit enim princeps mundi huius: & in me non habet quisquam. 6 In sexto versu. Amouendo gladium. Eiectis primis parentibus nostris de paradiso propter transgressiorem diuini præcepti: collocauit dominus ante paradisum voluptatis, cherubim & flammeum gladium atque versatilem, ad custodiendam viam ligni vitæ. Per quod significatur humano generi præclusus fuisse introitus in regnum cælorum ante satisfactionem illius vniuersalis delicti: in totam redundauit posteritatem. At verò per mortem & passionem Christi satisfactum est abundè pro illo peccato & regnum cælorum prius occlusum homini reseratum est patefactaque Ianua cæll. Idcirco dicitur tunc Christus amouisse gladium versatilem ipsius Cherubim: & præbuisse viâ facilem ad cælum. De resurre-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0918.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 69 De resurrectione domini: alia prosa. Imæ uetus expur Hebetauit romphæam: Z getur: Amota custodia. Vt syncere cele- 9 Puer nostri forma ri- bretur sus: Nouæ resurrectio. Pro quo ueruex est occisus 2 Hæc est dies nostræ Vitæ signat gaudium. spei. 10 Ioseph exit de cisternæ Huius mira uis dici, Christus redit ad supernæ Legistestimonio. Post mortis supplicium. 3 Hæc Ægyptum spo- 11 Hic dracones Pharaonis liauit, Et Hebræos liberauit Draco uorat à draconis De fornace ferrea. Immunis malitia. 4 His in arcto consti- 12 Quos ignitus uulne- tutis rat, Opus erat seruitutis Hos serpentis liberat Lutum, later, palea. Aenei præsentia. 5 Iam diuinæ laus uirtu- 13 Anguem forat in ma tis: xilla, Iam triumphi, iam salutis Christus hamus & armilla. Vox erumpat libera, In cauernam reguli. 6 Hæc est dies quam fecit 14 Manum mittit pabla- dominus ctatus, Dies nostri doloris termi- Et sic fugit exturbatus nus, Vetus hospes seculi. Dies salutifera. 15 Irrisores Helisei 7 Lex est umbræ futuro- Dum conscendit domum rum dei, Christus finis promissorum Zælum calmi sentiunt. Qui consummat omnia 16 David arreptitius. 8 Christi sanguis igneam Hircus emissarius, Et
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0919.png
Transcription: ATR-1
170 PROSA. Et passer effugiunt. 17 In maxilla mille sternit Et de tribu sua spernit Sanson matrimonium. 18 Sanson Gazæ seras pandit, Et asportans portas scandit Montis supercilium. 19 Sic de Iuda leo fortis, Fractis portis diræ mortis Die surgit tertiæ. 20 Rugiente uoce patris, Ad supernæ sinum matris Tot reuexit spolia. 21 Cetus Ionam fugitium Veri Ionæ signatium, Post tres dies reddit uiuum De uentris angustia. 22 Botrus Cypri reslorescit, Dilatatur & excrescit. Synagogæ marcessit, Et floret ecclesiæ 23 Mors & uitæ conslixere. Resurrexit Christus uerè Et cum Christo surrexere Multi testes gloriæ. 24 Mane nouum mane lætum Vespertinum tergat fletu[m]. Quia uitam nicit letum Tempus est lætitiæ. 25 Iesus victor, Iesus uitæ, Iesu uitæ uia trita, Cuius morte mors sopitæ, Ad paschalem nos inuitæ Mensam cum fiducia. 26 Viue panis, uiuæ unda, Vera uitis & foecunda. Tu nos pasce tu nos mundu[m] Vt à morte nos secunda Tua saluet gratia. Amen. Hæc prosa, rythmicæ modulationis constringitur numeris: sicut illa de sancto Stephano. Heri mundus exultauit, & propemodum ad illius accedit compositionis forma[m] & speciem. In ea explicantur mira dominicæ resurrectionis mysteria: in veteri quidem testamento multis figuris præsignata, & in nouo nobis ex bonitate diuina clarius exhibita. Vnde complures hic recensentur figuræ legis antiquæ: quarum velamine & vmbra, tanta redemptionis humanæ sacramenta sunt præsignificata & obducta, quemadmodum annotationes singulatim elucidabunt. Et sanè hæc prosa admodum diuina est, paucis multa complectens: & tota
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0920.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 271 tota ex sacris literis præclare desumpta: cuius & historias & sententias congruenter copioséque adapta proposito, vt hoc suo opificio author ipsius Adam de sancto Victore liquidò prodat se in diuinis scripturis apprime exercitatu[m] & promptum fuisse. Quod & in complusculis prosis à se, co[m] positis (quarum permultæ huic libro inseruntur) gnauiter obseruat vt quæ illarum studio fuerit addictissimus. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. Zima vetus expurgetur. Vt superius iam dictum est: zimæ fermentum est, & peccati typum expressionemque gerit in scriptura: < Exod. 12. Levi. 2.> cùm agnum paschalem sine fermento manducari debere ipsa iubet, & in sacrificio domini fermentum miseri prohibet. Monet igitur his verbis author vetustatem peccati à nobis expurgandam esse: vt in syncæritate animorum tantam solennitatem dignè celebremus, quasi cum apostolo illud nostris auribus inclamans verbum. Expurgate vetus < I. Cor. 5.> fermentum: vt sitis noua conspersio. 3 In tertio versu. Hæc Aegyptum spoliauit. Quæcunque tempore legis antiquæ in figura contigerunt huius sacra diei præsignificatiua: iure huic diei tanquam veritati & præcipuo exemplari attribuuntur, vt ad quam omnis typo & vmbra tendebat. Itaque hæc dies resurrectionis spoliauit Aegyptum: quoniam significata fuit per diem illu[m] quo Hebræi spoliauerunt Aegyptios auro argento & vestibus preciosis commodato acceptis, quo etiam Hebræi fuerunt liberati à fornace ferrea Aegypti: à domo seruitutis & gra ni iugo Pharaonis. Sic enim & hoc die Christus spoliauit inferos: & genus humanum redemit ab intolerabili seruitu te principis tenebrarum. < Exod. 1.> 4 In quarto versu. His in arcto constitutis. Populus Hebræorum pressus angustia seruitutis Aegyptiæ: adigebatur ad opera quotidiana conficiendorum lacerum ex luto & palea, quemadmodum in Exodo scriptu[m] legimus hoc modo: Oderant filios Israel Aegyptij, & affligebant illudentes & inuidentes eis: atque ad amaritudine perducebant vitam eorum operibus duris luti ac lateris, omniq[ue] famulatu quo in terræ operibus premebantur. Sic genus humanu[m] misere < Exod. 1.> dæmonum seruituti fuit subiectum ante aduentum Christi & ab eis ad varias trahebatur concupiscétias carnis, opum & honorum, quibus tanquam durissimo iugo pressum: præ uis operibus erat addictum. < In>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0921.png
Transcription: ATR-1
272 PROSA. 6 In sexto versu. Hæc est dies quam fecit dominus. Illud sumptum est ex psalmo centesimo decimoseptimo: vbi dicit propheta. Hæc dies quam fecit dominus: exultemus & lætemur in ea. Quem quidem versum sæpius decantat ecclesia in festis paschalibus: eo ipso insinuans illum rectè accommodari ad solennitatem dominicæ resurrectionis. Eam enim diem singulariter & præ cæteris fecit dominus: cum ipsam admirabili resurrectionis Christi gloria insigniuit. 7 In septimo versu. Lex est vmbra futurorum. Hoc Paulus attestatur: ita scribens ad Hebræos. Vmbram habens lex futurorum bonorum non ipsam imaginem reru[m] per singulos annos eisdem ipsis hostils quas offerunt indefinenter: nunquam potest accedentes perfectos facere. Nomen quidem legis hoc in loco, similiter & in secundo versu huius prospæ: pro veteri lege accipitur, sicut & in sancta scriptura vt plurimum ea dictio per se posita sumitur. Quòd verò Christus sit filius promissorum: ostendit etiam Paul[us] cum ait ad Romanos. Finis legis est Christus: ad iustitiam omni credenti. In ipso enim consummata sunt omnia & co[m]pleta: quæ prædixerunt prophetæ, & quæ ipsa lex figurarum innolucris præsignauit. Omnes enim prophetæ & lex vsque ad Ioannem prophetauerunt: qui fuit Christo contemporaneus, officiosusque præcursor. 8 In octauo versu. Christi sanguis igneam. In præcedé tis prospæ explanatione dictum est quomodo Christus sua morte amouit gladium flammeum atque versaulem: qui fuerat positus ad custodiendam viam ligni vitæ. Hoc idem præsens versus astruit, sanguinem scilicet Christi effusum pro nobis in cruce: hebetasse obtusumque reddidisse illum gladium, vt non valeat amplius prohibere aditum paradisi, quoniam preciosus Christi sanguis tanquam clauis regni cælorum: illud humano generi ante occlusum reserauit, cunctisque patefecit illius introitum. 9 In nono versu. Puer nostri forma risus. Isaac filius Abrahæ ex Sara, dicitur hic forma siue figura nostri risus & gaudij: quod ex resurrectione domini & reparatione vt te merito debemus habere, quoniam à risu id nomine Isaac aocepit, cum dixerit Sara iam eo partu levata. Risum fecit mihi deus: & quicunque audierit, corridebit mihi. Pro
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0922.png
Transcription: ATR-1
EXPO <Gen.21> Pro illo autem veruex siue aries occisus legitur: quando angelus de cælo clamans prohibuit Abrahæ ne immolaret filium suum, quemadmodum diuinæ voci obediens facere proposuerat. Tunc enim levauit Abraham oculos suos, viduque post tergum arietem inter vespres hærentem cornibus: quem assumens obtulit holocaustum pro filio. Fuit sanè Isaac & passionis domini & resurrectionis ad vitam & signum & symbolum: quoniam iam morti destinat[ur] erat quam paratus fuit subire, & post destinatam hanc oblationem, immo post arietem pro se occisum: viuus permansit. <Exod.7.> 10 In decimo versu. Ioseph exit de cisterna. Fratres ipsius Ioseph iuuidiæ stimulis agitati ipsum à patre missum ad eos visitandos nudauerunt tunica talari ac polymita, miserunt: que eum in cisternam veterem quæ non habebat aquam. Deinde prætereuntibus Madianitis negociatoribus extrahentes eum de cisterna vendiderunt viginti argêteis: vt habet liber Geneseos. Ita planè pater cælestis filium suu[m] vnigenitum misit in mundum: ad inuisendos fratres suos ludæos. Verùm illi luore inuidiæ stimulati nudum ipsum crucixerunt & reposuerunt in sepulchro: à quo tertia die rediuius surrexit. Itaque in missio ipsius Ioseph in cisternâ significabat ipsi domini nostri tumulationem, collocationemq; in sepulchrum. Extractio autem ipsius Ioseph de cisterna: signat reditum Christi de sepulchro per gloriosam resurrectionem. 11 In vndecimo versu. Hic dracones Pharaonis. Iussu domini tullit Aaron virgam coram Pharaone & seruis eius, proiecitque in terram: quæ protinus versa est in colubrum. Malefici itidem Aegypuij per incantationes Aegyptiacas suggerente Pharaone etiam proiecerunt virgas suas in terram: quæ versæ quidem sunt in dracones, sed devorauit virga Aaron virgas eorum. Vbi per serpentem virgæ Aaron, intelligitur Christus: ab omni veneno peccati immunis. Per dracones verò Aegyptiorum, intelligendi sunt dæmones: malitiæ tabe prorsus corrupti, & pestiferum suum virus diris sibilis in alios diffundentes. Significat igitur hæc figura quòd Christo per suam mortem dæmoniacæ cohortis vires confregit, & resurrectione sua mortem profligauit. <8>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0923.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 12 In duodecimo versu. Quos ignitus vulnerat. Vt sacra libri Numeri narrat historia, quicunque ab ignitis ser < Nam. 12.> pentibus immisis à Deo propter murmurationem filioru[m] Israel erant percussi: conspecto zheo serpente quem Moy ses iussu domini erexerat in deserto, illicò sunt curati. Ita quicunque igneis nequissimi telis sunt transfixi, morsuve pestifero peccati sauciati, conspecto in cruce suspéso Christo (qui per æreum serpentem signatur) per oculos interiores fidei & deuotionis: protinus sanâtur ab illato vulnere. Vnde dominus in euangelio hanc figuram veritati accommodans inquit. Sicut Moyses exaltauit serpentem in deserto: ita oportet exaltari filium hominis, vt omnis < Ioam. 3> qui credit in eum non pereat: sed habeat vitam æternam. 13 In decimotertio versu. Anguem forat in maxilla. < Iob. 40.> Iob quadragesimo cap. de sathana sub nomine leuiathan loquens ait An extrahere poteris leuiathan hamo: aut armilla perforabis maxillam eius. Quem locum exponens beatus Gregorius dicit: quòd humanitas Christi fuit vt esca prouocans dæmonem ad deuorandum eam, pertrahendumque in mortem. Diuinitas autem eiusdem vt hamus sub esca latitans: qua dæmon incautus in maxilla est perforatus. Quoniam cum humanitatem Christi sicut aliorum hominum deglutire voluit: virtute deitatis illius perforatus quam vorauerat prædam amisit. 14 In decimoquarto versu. Manum mittit ablactatus. Ea sententia sumpta est ex vndecimo capite Esaiæ: vbi ait propheta. Et delectabitur infans ab vbere super foramina < Esaiæ 11.> aspidis: & in cauernam reguli qui ablactatus fuerit, manu[m] suam mittet. Vbi per infantem ab vbere similiter & ablatum: intelligitur (vt explicat glosa ordinaria) Christus purus & innocens, malitiaque paruulus. Per aspidem verò cuius percussio præsentaneam infert mortem, & per regulum siue basiliscum regem omnium serpentium: qui statu & visu non solum cætera sed & aues volantes necat, intelligitur diabolus. Per cauernam autem illius: aut corpora dæmoniis obsessa aut potius hic mundus intelligitur, in quo tanquam spelunca fecerat sibi sathanas habitaculum. Denique per manum ablactati rectè accipitur diuina Christi potentia: quæ comprehensum regulum e sua cauerna traxit captiuum cum virtute sua principem huius
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0924.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 275 huius mundi eiecit foras. Et sic hospes huius seculi serpens ille antiquus (qui longo tempore hospitium & habitatio- < Ioan. 12> nem huius mundi occupaverat per cultum idolorum) dif- fugit exturbatus è sua cauerna: postquam ablastatus misera- rat manum suam in illam. Ex quo liquet tertiam clausu- lam præcedentis versus, scilicet in cauernam reguli, per- tinere ad sententiam præsentis versus, & in ea legendum esse: in cauernam, non autem in cauerna, vt aliqui habent libri: quoniam verbum mittere, motum ad locum signat. < 4. Reg. 1.> 15 In decimoquinto versus. Irrisores Helixæ. Quartus liber Regum de Helixæo propheta refert, quòd cum post raptum Helixæ in cælum ascenderet per viam in Bethel: < 4. Reg. 1.> parui egressi sunt de ciuitate & illudebant ei dicentes. Ascende calve, ascende calve. Qui cum respexisset vidit eos: & maledixit eos in nomine domini. Egressique sunt duo vrsi de saltu: & lacerauerunt ex eis quadraginta duos pueros. Hæc autem figura fuit eorum quæ in passione do- < 4. Reg. 1.> mini & post ascensionem eius in cælum Iudæis contige- runt. Nempe Christum in cruce exaltatum irriserunt Iu- < 4. Reg. 1.> dæi dicentes. Vah qui destruis templum dei: & in triduo < Mat. 27> readificas illud. Alios saluos fecit: seipsum non potest sal- vum facere. Si filius dei est, descendat nunc de cruce, & < 4. Reg. 1.> credimus ei. Propter quæ maledictio dei venit super illos, & post quadraginta duos annos ab eius passione, signa- < 4. Reg. 1.> tos per totidem pueros laceratos ab vrsis, duo vrsi de sylva- < 4. Reg. 1.> gentium exierunt, Vespasianus scilicet & Titus imperato- < 4. Reg. 1.> res Romani, & vrbem Hierosolymitanam funditus euer- < 4. Reg. 1.> terunt: totumque Iudæorum populum exterminauerunt. < 4. Reg. 1.> 16 In decimo sexto versus. David arreptitus. Primus li- < 1. Reg. 3> ber Regum commemorat de David, quòd cum apud A- < 1. Reg. 3> chis regem Geth vrbis Philisteorum diuersaretur: vt eua- < 1. Reg. 3> deret manus Saul iniuste & crudeliter ipsum persequen- < 1. Reg. 3> tis, audiretque seruos ipsius Achis suggerentes regi suo < 1. Reg. 3> quod David esset ille qui occidisset Goliath fortissimum < 1. Reg. 3> Philisteorum: timens ne quid grauius in se consulere- < 1. Reg. 3> tur simulauit insaniam, & collabebatur inter manus as- < 1. Reg. 3> sistentium, & impingebat in ostia portæ: deduebantque < 1. Reg. 3> saliuæ eius in barbam. Quod videns rex Getheus, & furio- < 1. Reg. 3> sum ipsum David existimans iussit illum dimitti. Et ita < 1. Reg. 3> David hac simulatione furiæ: cuasit manus inimicorum < 1. Reg. 3> S ij suorum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0925.png
Transcription: ATR-1
PROSA. suorum incolumis, Ita Christus per David figuratus, Iudæorum custodientium eius sepulchrum & volentium impedi re resurrectionem ipsius, effugit manus: potentifica suavir tute à mortuis resurgens. Præterea Leuiticus inter cæteras cerimonias ritum emundationis leprosi describens, dicit duos passeres esse sumendos: quorum v[er]nus immoletur domino, & alter dimittatur auolare viuus. In festo quoq[ue] expiationis accipiendos esse duos hircos, quorum v[er]n[us] super quem ceciderit sors ipsi domino: debeat offerri deo pro expiatione peccati ipsius populi. Alter verò hircus, cui scilicet obuenerit sors capri emissarij: dimittatur viuus & ducatur in solitudinem. Per hunc autem passerem & hircum qui dimittuntur viui: significatur Christus post resurrectionem rediuiuus & in cælos regressus, qui ita manus Iudæorum hostiles cuasit: vt neque cum sepulchro detinere, neque postea Ipsum in persona sua persequi potuerint, 17 [II] In decimoseptimo versu. In maxilla mille sternit. Liber < Iudicum 15.> Liber Iudicum meminit de Sanson quòd cum à viris Iudadu ceretur ligatus ad Philisteos: diruptis subito vinculis inue[n]t tam maxillam asini arripiens interfecit in ea mille viro, ex Philisteis. Cæterùm per Sanson intelligitur Christus, qui à Iudæis in passione ligatus & gentibus traditus: omnem de monum cateruam per Philisteos significatam postrauit virtute suæ diuinitatis. Idem quoque liber enarrat, quòd Samson descendens in Thānata vrbem Philisteorum, vidit ibi mulierem de filiabus Philistinorum, petiuitque à parentibus suis eam sibi postulari & accipi in v[er]xorem: nolens illis acquiescere suadentibus quòd potius de tribu sua Dan v[er]xorem duceret secundum instituta legis Mosaicæ, & nô de populo incircuncisio atque gentili. Hæc autem figura erat illius mysterij in Christo completi, quod non decognitione sua & Iudæorum turba ecclesiam collegerit sponsam, < Iudic. 14.> sed deseruerit illam domum suam, propter excitatem & incredulitatem ipsorum, & ex gentibus per Philisteos signatis elegit sibi sponsam dilectam: sanctam scilicet ecclesiam suo sanguine ablutam. 18 [II] In decimo octavo versu. Sanson Gazæ seras pandit. Liber Iudicum insuper de Sansone recitat, quod cum Philistei cognouissent ipsum intrasse Gazam vrbem eorum: posuerunt custodes in porta ciuitatis, qui facto mane illum egre-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0926.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 277 egredi volentem occiderent. Ipse verò intempestæ noctis silentio consurgens apprehendit ambas portæ fores cu[m] po stibus suis & sera: impositásque homeris suis portauit ad verticem montis qui respicit Hebron. Ita sanè Iudæi cor- pus Christi tumulo conditum circumsepserunt custodibus: < Mat. 27.> ne posset die tertia resurgere, sicut ab eo prædictum audi- uerant, sed irritus fuit omnis eorum conatus. 19 In decimononono versu. Sic de Iuda leo fortis. Hic versus explicat veritatem repræsentatam per præcedentis versus figuram. Nempe quod modo de Sansone dictu est significat quod Christus confregit seras inferni carceris, vectésque eius ferreos euulsit: eductis inde sanctis patri- bus. Et videntibus illis qui ad custodiam sepulchri eius e- rant deputati surrexit à mortuis ac quadragesimo deinde die ascendit victor in montem sanctum dei, verticemque cælorum. Porrò dicitur hic Christus de Iuda leo fortis: quoniam ita appellatur apud Ioannem in Apocalypsi, vbi ait. Vicit leo de tribu Iuda: radix Dauid. Leo inquam: pro- pter invictam ipsius fortitudinem, cui nullus obluctari aut resistere possit. 20 In vicelimo versu. Rugiente voce patris. Dicitur leo rugitu suo excitare catulos: cum recens in lucem editi ia- < Apoc. 9.> cent vt exanimes. Huic autem naturali proprietati alludés author, quia Christum vocauit leonem: dicit imperio dei patris (quod rugientis vocis nomine exprimit) ipsum à < Actu. 2.> mortuis excitatum, quandoquidem scriptura sæpi de Chri- sto testatur: quòd cum deus pater suscitauit à mortuis. Post resurrectionem verò suam cælos conscendens Christus, ca- < Actu. 2.> ptuam duxit captiuitatem: & spolia inferno lacu direpta sanctos scilicet patres reduxit secum in cælos, in sinu scili- < Actu. 2.> cet supernæ matris nostræ Hierusalem, ecclesiæque trium- phantis. 21 In vicelimo primo versu. Cetus Ionam fugitiu[m]. Io- < Ion. 1.> nas cum fugeret à facie domini in Tharus ne mitteretur in Niniuen: navi conscensa & oborta gravi tempestate, cu[m] per sortem ipse deprehensus esset fuisse causa ipsius procel- losæ commotionis in mari subito exortatæ: proiectus est suo ipsius suasu & consensu in mare, & absorptus ab imma- ni pisce quem dominus ad hoc parauerat. At ipse in ven- tre ceti tribus diebus ac noctibus delivescens: demùm inco- < lumis> S iij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0927.png
Transcription: ATR-1
278 PROSA. lumis in terram eiectus est, vt liber eius propheticus attestatur. At verò Ionas propheta in his operibus quæ gestit & perpessus est, significat Christum à deo patre misum in mundum vt prædicarer hominibus poenitentiam & viam salutis, grauissimis agitatum esse persecutionibus malicia Iudæorum in ipsum excitatis, & demùm post crucis opprobriu[m] sepulchro fuisse impositum: de quo post tres dies surrexit à mortuis. Quemadmodum dominus ipse Iudæis si- < Mal. 12> gnum quærentibus respondit. Generatio praua & adultera signum quærit: & signum non dabitur et mihi Ionæ prophætæ. Sicut enim Ionas fuit in ventre ceti tribus diebus & tribus noctibus: sic filius hominis erit in cordæ terræ tribus diebus & tribus noctibus. 22 In vicesimosecundo versu. Botrus Cypri restorescit. Locus iste sumptus est ex canticis amatoriis Salomonis: vbi sponsa ait. Botrus Cypri dilectus meus mihi: In vincis < Cant. 1.> Engaddi. In quibus quidem verbis Christus sponsus ecclesiæ dicitur botrus Cypri propter resurrectionem suam, vt ait Berni adus hunc locum in canticis exponens sermonæ quadragesimoquarto, sicut antè dictus est ibidem fasciculus myrrhæ propter suæ passionis amaritudinem. Ergo (inquit) dominus meus Iesus, myrrha mihi in morte: botrus in resurrectione. Et rectè botrus: propter suauitatem dulce dinemque gratiarum ac virtutu, quæ ab eo processerunt in omnem populum Christianum. Is autem botrus Cypri hic restorescere dicitur: quoniam post mortis angustias per resurrectionem reduit ad vitam immortalem, quemadmodu[m] vinea hyberno tempore marcida & sterilis: adueniente vere iterum induit virorem frondium, floresque regerminat Idem quoque botrus dilatatur & excrescit: quoniam nomen < Psal. 75.> Christi per prædicationem apostolorum in omnes terræ plagas est dilatatum, vt cum prius notus fuerit in Iudæa deus & in Israel magnum nomen eius: postea in coro terrarum orbe celebratum sit & diuulgatum. Et quoniam adueniente veritate, cessare debet vmbra: lex Mosaica cu[m] suis cærimoniis (quæ nomine synagogæ hic insinuatur) post resurrectionem Christi est abolita. Lex verò euangelica cum sacramentis noui testamenti (quæ per ecclesiam hic signatur) vegetum robur accepit & viget. < Mat. 27.> 23 In vicesimotertio versu. Et cum Christo surrexere. Illi
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0928.png
Transcription: ATR-1
EXO. 279 Illi scilicet sancti patres, de quibus scribit Matthæus quòd tempore mortis Christi monumenta aperta sunt: & multa corpora sanctorum qui dormierant surrexerunt. Et exeun tes de monumentis post resurrectionem eius venerunt in sanctam ciuitatem & apparuerunt multis. Et illos quidem ad vitam immortalem resurrexisse nulla deinceps morte interceptam neque casuram: ex eo sumunt argumentu[m] sancti patres, quoniam idonei testes resurectionis Christi non fuissent: si non & ipsi ad incorruptibilis & immortalis vita statum (sicut Christus) surrexissent. < Psal. 29.> 24 In vicesimoquarto versu. Mane nouum, mane lætu[m]. Hæc sententia sumpta est ex illo versu psalmi vicesimono no. Ad vesperum demorabitur fletus: & ad matutinum lætitia. < Marc. 16.> Quem expones sacer Hieronymus ait. Ad vesperum demorabitur fletus: quia passo & sepulto domino, apostoli & mulieres in fletu & gemitu morabantur. Et ad matutinu[m] lætitia: quia mane venientes ad sepulchrum, gloriam resurrectionis ab angelicis acceperunt. 25 In vicesimoquinto versu. Ad paschalem nos inuita. Mensa paschalis est sacrum illud conuiuium in quo Christus sumitur ex instituto ecclesiastico: quo quisque legitimæ ætatis astringitur ad sumendam sacrosanctam eucharistiam quotannis in festo paschæ. Ad quam sumptionem petit author nos diuina miseratione perduci cum fiducia animi bona, quòd ea nobis sit ad iustificationem & vitam: non autem ad damnationem & interitum ex nostra culpa. Quòd autem Iesus Christus & via sit & vita, quemadmodu[m] hic versus eum cognominat: ex his ipsius verbis est satis notum. Ego sum via, veritas & vita. < Ioan. 14. Ioan. 6 Hier. 2. Ioan. 15.> 26 In vicesimosexto versu. Viue panis, viuax vnda. Quòd Christus sit panis viuus: nullum efficacius est testimonium quam ipsius dicentis. Ego sum panis viuus qui de coelo decendi. Et iterum. Ego sum panis vitæ. Quòd autem sit aqua viva, testatur & ipse per Hieremiam prophetam dicens. Me dereliquerunt fontem aquæ viuæ. Denique quòd sit vera vitis: ipse quoque in euangelio testimoniu[m] perhibet, cum ait. Ego sum vitis vera: & pater meus agricola est. Et iterum ad discipulos. Ego sum vitis vera, & vos palmites Horum autem omniu[m] nominu[m] propria ratio cur 5 iiiij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0929.png
Transcription: ATR-1
PROSA cur Christo attribuantur: suis est locis requirenda, in euangelica scilicet explanauone. In festis paschalibus: alia prosa. Vx illuxit dominica: 10 Iam scisso uelo patuit: Lux insignis, lux unica: Quod uetus lex præcinuit Lux lucis & lætitiæ: 11 Figuram res exterminat, Lux immortalis gloriæ. Et umbram lux illuminat 3 Diem mundi conditio: 12 Quid agnus sine maculæ Commendat ab initio. Quid hedus typi gesserit, 4 Quam Christi resurrectio Nostra purgans piacula Ditauit priuilegio. Messias nobis aperit. 5 In spe perennis gaudii 13 Per mortem nos indebitam Lucis exultent filij. Soluit à morte debita. 6 Vendicent membra meritis 14 Prædam captans illicitam, Conformitatem capitis. Præda priuatur licita. 7 Solennis est celebritas: 15 Carnis delet opprobria Et uota sunt solennia. Caro peccati nescia, Prima requirit gaudia. Die reflorens tertia: 8 Solennitatem gloria: Corda confirmat dubia. Paschalis est victoria. 16 O mors Christi mirifica 9 Sub multis ænigmatibus Tu Christo nos uiuifica. Prius promissa patribus. 17 Mors morti non obnoxia Da nobis uitæ præmia. Amen. Hæc prosa certis etiam rythmicæ consonantiæ numeris constat Nam vt plurimum quisque versuum eius, duas solùm clausulas rythmicas complectitur in exitu syllabarum adiniuicé conuenientes. Vnaqueque aute illarum clausularum octo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0930.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 281 odo continet syllabas semperque penultimam breue. Interdum verò v[er]nus versus quatuor comprehendit huiusmodi clausulas alternis locis consonantiam seruantes, vt prima tertia & secunda quartæ in consimili syllabarum desinentia respondeat. Nonnunquam itidem eiusdem versus quatuor sunt clausulæ, eode[m] penitus inter se exitu desinentes, quemadmodum studiosus lector facilè primo ipsius literæ obtutu dijudicabit. Author eius, Adam de sancto Victore. Commendatur in ea mulus præconis gloriosa Christi resurrectio: ob magna beneficia quæ humano generi contulit, scilicet redemptionem ab hoste antiquo, reparationem vitæ, liberatione à morte, & spem immortalitatis in nobis consequendæ in consummatione seculi. Et quoniam die dominico facta est Christi resurrectio, illa dies etiam egregiis extollitur titulis & laudibus. 1 ANNOTATIONES. In primo versu. Lux illuxit dominica. Lucem pro die sæpius apud authores accipi, notius est quam vt testimonio aut declaratione egeat. Et ita hoc in loco quoties in nominatiuo collocatur, accipitur. Nam in secundo versu in genitiuo positum id nomen: claritatem siue lumen signat. Dicitur autem dies dominica: quæ sabbatum proxime consequitur, immo potius quam sabbatum septimo loco sequitur. Nam prima est illa dies: & ordine réporis & excellentia dignitatis. Et quoniam in nouo testamento dies ille consecratus est domino, vt in eo deus ipse peculiarius ac integrius quam in aliis hebdomadæ diebus colatur, quemadmodum in veteri testamento in sabbato, idcirco diei dominicæ nomen sortitur & dominica dies dicitur quasi dies domini, specialiterque domino dedicatus atque addictus. 3 In tertio versu. Diem mundi conditio. Creatio siue formatio mundi (quæ hic conditio dicitur: quoniam mundus à deo conditus est) commendat diem dominicu[m], quam doquidem ipsa mundi productio incoepta est die domino, vt ille, sex dierum quibus formatus est mundus: fueris primus, quemadmodum in primo huius operis libro osté sum est, in expositione illius hymni. Primo dieru[m] omniu[m] quo mundus extat conditus. Accedit autem illi & altera dignitas, quòd in ea sit facta Christi resurrectio. Nâ ma- ne
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0931.png
Transcription: ATR-1
281 PROSA. ne prima sabbati, id est prima post sabbatum die Christus surrexit. Hæc autem est dies dominica. Et propter huiusmodi excellentias, dies ista dicitur in primo huius pro sa versu dies insignis & vnica: id est præcipua sive primaria & in secundo eadem dicitur dies lucis & lætitia, dies item immortalis gloriæ: quòd per resurrectionem Christi nobis < 1. Ioan. 1> lucem, lætitiam & immortalem gloriâ attulerit & hâc ob causam quartus habet versus: quòd ipsam diem dominica resurrectio Christi exornauit insigni priuilegio, singularique dignitate. < Ioan. 12> 5 In quinto versu. Lucis exultent filij. Deus lux est (vt inquit loannes) & tenebræ in eo non sunt vllæ. Qui ergo dei sunt imitatores & mandata eius custodiunt: ij sunt filij lucis, quoniam opera lucis faciunt & fugiunt opera tenebrarum. Et ita etiam à domino nominantur in euangelio: cum ait ad Iudæos. Dum lucem habetis credite in lucem, vt filij lucis sitis. In sexto auté versu. Membra corporis mystici dicuntur fideles, per bona opera vitam gratiæ in se habentes, & ipsi capiti Christo per vinculum dilectionis annexis vt etiam ad integritatem & perfectionem sacri corporis Christi attineant. Admonet ergo hic versus, quòd ipsi fideles id bonis sibi comparent operibus & synceritate vitæ: vt demùm conformes effici < Matth. 27> mereantur capiti Christo, & ad immortale resurgere gloriam, sicut & ipse surrexit. 10 In decimo versu. Iam scisso velo patuit. In passione domini velum tépli scissum fuisse legitur à summo vsque deorsum. Quæ quidem discisso mystice significavit: velamen veteris testamenti occultatus variis figuris mysteria nouæ legis, iam esse motum, & præsente reru[m] exhibitione tunc patuisse sacratissima nostræ redemptionis < Exo. 12> sacramenta, quæ ad illud vsque tempus delituerant sub figuraru[m] velamento abdita ac abstrusa, perinde atque sublato velo palam conspicitur: quicquid illo prius obuelatum fuerat. 12 In duodecimo versu. Quid agnus sine macula. In Exodo filij Israel iussi sunt immolare agnum sine macula, & iuxta eundem ritum accipere hædum ad vesperum paschæ: aspersioneque sanguini illius ad postes domus & superliminaria, liberati sunt ab angelo percussore primogenitorum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0932.png
Transcription: ATR-1
EXO. 281 mogenitorum AEgypti. Ille autem agnus gessit typu[m] atq[ue] figuram Christi, veri agni & immaculati: cuius precioso sanguine effuso in cruce, liberati sumus à dæmonica seruitute, quemadmodum superius illud sæpenumero adductum est & latius explicatu[m]. 13 In decimotertio versu. Per mortem nos indebitam. Christus debitor mortis non fuit, quia omnino peccati fuit expers, per peccatu[m] autem, mors est introducta. Nos aute[m] omnes mortis sumus debitores, quia peccato obnoxij. Itaque Christus per mortem indebitam quam sponte pertulit: nos libarauit à morte debita, non solum temporali sed etiam æterna. At verò proxime sequens versus non ita ad Christum sed ad dæmonem refertur qui opposito ad Christum modo cum rapere tentaret prædam illicitam, scilicet Christum in quo nihil habuit iuris: priuatur iuste præda licita scilicet toto genere humano, In quod ius sibi vendicauerat ob co[n]tagionem & labem peccati. 15 In decimoquinto versu. Carnis delet opprobria. Caro ipsius Christi ab omni peccato aliena delet opprobria & maculas nostræ carnis vere peccatricis. Quoniam ipse habens quidem similitudine carnis peccati non tamen car nem peccati: abstulit à nobis peccatum, qui certe habemus carnem peccati. Neque solu[m] opprobria culpæ à carne nostra sustulit: sed etiam opprobria poenæ, scilicet mortalitatem, passibilitatem & corruptibilitatem, per co[n]sumptæ resurrectionis gloriam. Ipsa etiam Christi caro reslorens tertia die per reditum ad vitam immortalem: confirmauit corda dubia discipulorum, diutius de veritate resurrectionis eius subdubitantium, quibus præbuit seipsum < Ioan. 26 Act. 1> viuum in multis argumentis. De resurrectione domini; alia prosa. 1 Cce dies celebris: E Lux succedit tenebris, Morti resurrectio. 2 Lætis cædant tristitia. Cum sit maior gloria: Quàm prima confusio. 3 Vmbram fugat ueritas: Vetustatem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0933.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 13 Iam calcato toresulari: Vetustatem nouitat, Luctum consolatio. 4 Pascha nouum colite Quod præit in capite: Membra sperent singula. 5 Pascha nostrum Christus est: Qui pro nobis passus est Agnus sine macula. 6 Hostis qui nos circuit: Prædam Christus eruit. Quod Sanson præcinuit: Dum leonem lacerat. 7 David fortis uiribus, A leonis unguibus Et ab ursi faucibus Gregem patris liberat. 8 Quòd in morte plures strauit, Sason Christum figurauit. Cuius mors victoria. 9 Sanson dictus sol eoru[m]. Christus lux est electorum. Quos illustrat gratia 10 Iam de crucis sacro uecte Botrus fluit, in dilecta Penetrare ecclesiæ. 13 Musto gaudent debriari Gentium primitiæ. 11 Saccus scissus et potusus, In regales transit usus. Saccus fit soccus gratiæ: Caro uictrix miseriæ. 13 Quia regem peremerrunt, Rei regnum perdiderunt: Sed non deletur penitus Cain, in signum positus. 14 Reprobatus et abietus Lapis iste nunc electus: In trophæum stat erectus Et in caput anguli. 15 Culpam delens non naturam} Nouam creat creaturam, Tenens in se ligaturam Vtriusque populi. 16 Capiti sit gloria, Membrisq[ue] concordia. Amen. Hæc prosa consimilem habet rythmicam compositionem, sicut illa paulo antè explicata. Mane prima sabbati: surgens dei filius. Author eius, Adam de sancto Victore. Prædicatur in ea dominicæ resurrectionis gloria, per quam excussi sumumus a faucibus leonis rugientis: sicut multis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0934.png
Transcription: ATR-1
EXPO. <3> multis antiqvi testamenti figuris illud fuit præsignificatu[m], per illam itidem & mortem Christi profluit gratis in totam ecclesiâ, quam indubitato percipiunt quicunque ore & opere conscientur Christum authorem vitæ & saluato- rem mundi, à quo solo salus est speranda. 2 ANNOTATIONIS. In secundo versu. Cum sit major gloria. Prima confusio fuit, quam induxit primo rum parentum præuaricatio, transgressioque diuini præcepti. < Iudicib. 34> Propter illam enim tota humana propago: maledicto fuit subiecta & regno calorum extorris. At nunc in resurrectione Christi major est gloria humani generis: quam fuerat dignitas illa quæ per primam confusione est deperdita. Nempe humana natura nunc ad immortalitatem est subiecta, qua nunquam mori poterit, nunc ea est incorruptibilitate & impassibilitate dotata: qua nunquam sustinere corruptionem aut passionis molestiam valebit. Ante primam verò confusionem, non ita simpliciter immortalis fuit & incorruptibilis nostra natura, sed solummodo secundum aliquid, quia scilicet potuit non dissolut morte, aut corruptione no[n] atteri, quamdiu perstitisset in sua rectitudine. Atqui tam mala fuit prima co[n]fusio: quam bona fuit conditio humani generis per illam confusione[m] deperdita. Sed huiusmodi conditio nostra ante lapsum no[n] fuit tam præclara & excellens: sicut est status humanæ naturæ per resurrectionem glorificatæ, vt iam ostesum est. Ergo prima co[n]fusio non fuit tam mala: quam bona est odio carnis nostræ per resurrectionem beatæ. Est igitur nunc maior humani generis gloria post resurrectionem, quam fuerit prima confusio per culpam, quòd est propositum. 6 In sexto versu. Hostis qui nos circuit. Quid do Sanson cum parentibus suis iuit in Thannata vrbem Philisteorum vt inde vxorem acciperet & venisset ad vineas oppidi: apparuit catulus leonis sæuus & rugiés & occurrit ei. Irruit autem spiritus domini in Sanson: & dilaceravit leonem quasi hædum in frusta discerperet, nihil omnino habens in manu, vt refert liber Iudicium. In eo autem opere, Sanson figura fuit Christi: & leo ille rugiens, ipsius diaboli, de quo dicit beatus Petrus. Aduersarius ester diabolus tanquam leo rugiens circuit: quærens quem deuoret. Siquidem ipse Christus totum genus humanum (quod
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0935.png
Transcription: ATR-1
286 PROSA. (quòd fuit præda hostis nostri) eripuit manibus illius, ipsumque gloriosè deuicit ac prostrauit humi, vires eius co[n]tundens ac comminuens. 7 In septimo versu. Dauid fortis viribus. Ipse Dauid ante conflictum cum Goliath ad Saul regé verba facies: hoc ipsum quod hic describitur his verbis enarrat. Pasce < 2. Reg. 17> bat seruus tuus patris sui gregem, & veniebat leo vel & tollebat arieté de medio gregis: & persequbar eos, & percutiebam, eruebamque de ore eorum. Et illi consue gebant aduersum me: & apprehendebam mentum eorum & suffocabam interficiebamque eos. Nam & leone & vrsum interfeci ego seruus. Cæterum Dauid qui interpreta- < Indic. 16> tur manu fortis, & vultu desiderabilis: Christum significat fortem in prælio, & speciosum forma præ filiis hominum, qui gregem patris sui totum scilicet genus humanu[m] eruit de faucibus & vnguibus dæmonis: significati per vrsum & leonem, & id quide[m]: per mortem & passione[m] suâ. 8 In octavo versu. Quòd in morte plures strauit. Cum Philistei solenne celebrarent conuiuivium, laudantes Dago deum suum quòd captus esset ab eis Sæson hostis eorum, iusserunt inter epulas ipsum Sanson educi carcere, vt coram eis luderet. Ipse verò cum aliquantum ludi illis præbuisset spectaculum, perductus à puero regente gressus suos ad columnas quibus tota domus innitebatur vt paulisper ibi quiesceret: invocato deo, apprehensas manibus suis duas illas columnas grauiter collisit adinuicem tanto impetu, vt tota domus corruerit super discumbentes, oppressitq[ue]; circiter tria millia tam virorum quàm mulierum, qua quidem ruina & ipse etiam extinctus est: multóque plures occidit mortuus, quàm viuus fecerat. Ita & Christus per Sansonem figuratus, morte sua validius co[n]triuit potestates tenebrarum & perfectius: quàm fecerat ante adhuc viuus. Si quidem cum in terra diuersaretur < Luc. 8> ante passionem: paticulatim dæmonia corporibus obsesso- rum expulit, & semel legionem integram eorum attruiit: illam solo verbi imperio eiiciens. Morte verò sua non vnum solum aut alteru[m] euicit dæmonium, sed ipsum principem huius mundi cum tota sua nigra cohorte eiecit foras, potenterque profligauit omnem illam malarum potestatum cateruam virtute suæ mortis prosternens.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0936.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 287. 9 In nono versu. Sanson dictus sol eorum. Hic versus ostendit ex interpretatione nominis Sanson: quòd rectè per ipsum significatur Christus. Quoni[ùs] Sanson (inquit) interpretatur sol eorum, vtpote Hebræorum: quos iudicaria directione, insigni fortitudine & protectione ab hostibus mirifice suo tempore illustravit. Christus autem & sol est iustitiæ & lux electorum: quos in hac vita lumine gratiæ, & in altera gloriæ suæ claritate perlustrat. Ratio igitur nominis Sanson: ap[er]è Christo conuenit. Insuper Sanson ante conceptum suum parentibus suis per angelu[m] fuit nunciatus, ita Christi conceptio sacrosanctæ matris suæ per Gabrielem est annunciata. Sanson ex matre sterili natus est. Christus ex matre virgine: obumbrante illi spiritu sancto. Sanson item toto vitæ suæ tempore fuit Nazareus, id est consecratus domino. De Christo autem dictu[m] est per prophetam, quoniam Nazarenus vocabitur. Rursum mira fortitudine corporis. Sanson cæteros homines præstitit. De Christo verò dicit Esaias: quòd vocabitur nomen eius deus fortis, & de eodem propheta in psalmo dominus fortis & potens dominus potens in prælio. Postremum. Sanson ad tempus liberauit populum Hebræorum de manibus Philisteorum: Christus autem perpetuo eripuit genus humanu[m] de manibus nequitiaru[m] spiritualium leonumque rugientium. 10 In decimo versu. Iam de crucis sacro vecte. Vectis dicitur in vna suarum acceptionu[m] suedes aut baculus: quo quippiam portatur ac vehitur, vt in Exodo legimus dominum præcepisse Moysi, quòd faceret vectes ad ferendam arcam. Crux aute sancta portauit regem cælorum & dominum: ideo hic rectè vectis nomine signantur. Penetrale verò, alis, substantium nome[m]: dicitur penitior & interior pars domus aut templi, immo quicquid intimum alicui est: nomine penetralis exprimitur, vt penetralia pectoris nostri dicimus. Sublata verò per apocopen postrema litera: dicimus pro eodem significato penetral, alis. Demùm botrus dicitur racemus vuae integer. Sensus itaque hutus versus est, quòd sicut torculari compressa vua, vinum suum demittit in vasa subiecta: ita preciosus Christi sanguis patibulo crucis expressus, defuit in ecclesiæ sponsæ Christi dilectæ præcordia ac viscera. Nam eo sanguine
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0937.png
Transcription: ATR-1
288 PROSA. guine irrigata est & aspersa sancta ecclesia: inde etia[m] san- ctificationem accepit & omnem suorum salutarium sacra- mentorum vim præcipuam. 3 In vndecimo versu. Iam calcato torculari. Post- qua[m] torculari compressæ sunt vux, si quis de musto quod inde effluxit largius hauriat: facile in ebrietatem prola- bitur. Christus autem (vt ait propheta) torcular calcu- uit solus: & de gentibus non erat vir cum eo: quando crucis supplicium pertulit. Ab illo autem torculari pro- fluxit gratia passionis Christi in multitudinem gentium: ad fidem, apostolica prædicatione conversarum, taquam spirituali musto inebrietati sunt: qui primi ex gentibus Christum receperunt, larga enim profusione charismatu[m] spiritus sancti, & affluentius quam alij: sunt repleti. 12 In duodecimo versu. Saccus scissus & pertusus. Me- taphorica locutione sacrum Christi corpus ob mortali- tatis & passibilitatis conditionem hic saccus scissus & per- tusus dicitur: quoniam in acerba passione eius spinis sau- ciatum, flagellis vulneratum, clavisque & lancea erat tra[n]s fixum. Illud autem in regales transit vsus: quando per resurrectionem immortalitatis stola est indutum & incorruptibilitatis virtute præcinctum, quemadmodum Christus in psalmo dicit ad patrem. Concidisti saccum meum: & circundedisti me lætitia, id est mortalitate car- nis iam deposita immortalitatis gloria me coronasti. Se- <Psal.29> cundum eundem quoque sensum saccus sit soccus gratia: quia Christi caro prius mortalis sit receptaculum insigne immortalitatis, & gratia incorruptibilitatis dotatur. De- <Gene.4> mum Caro Christi per resurrectionem facta est victrix passibilitatis & corruptionis: quæ ad miseriam conditionis humanæ spectant. 33 In decimotertio versu. Sed non deletur peni- tus. Inuidiæ facibus accensus Cain, quia vidit fratrem suum sibi apud deum meritis prælatum: occidit ipsum. Verùm vt huius cædis poena & punitio esset diuturnior: noluit dominus ipsum Cain brevi & subita mortis illatio- ne ad quopiam interfici, sed in ipso vago & profugo super terram posuit signum: vt quicunque inveniret eum non interficeret illum. Ita Iudæi Christum fratrem suum co- gnatione carnis, & pastorem animarum nostrarum: ob in- uidiam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0938.png
Transcription: ATR-1
EXO. 289 vidiam morti tradiderunt. In cuius horrendi sceleris pu nitionem perdito suo regno dispersi sunt in omnem terram: & in captiuitatem ducti. Neque voluit deus eorum posteritatem penitus deleri: vt superessent semper aliquid tanquam signum & monumetum tanti criminis, & in quibus legeretur grauitas vltionis à deo inflictæ, quique fo- <Psal. 48> rent testimonium quoddam mortis Christi à Iudæis illa- tæ: & grauis afflictionis eam ob rem ipsis à deo irroga- tæ, quemadmodum ait de Iudæis psalmista. Ne occidas eos: nequando obliuiscantur populi mei. Disperge illos in virtute tua: & depone eos protector meus domine. Itaque Abel, ipsius Christi: Cain autem, Iudæorum fuit typus & figura. 14 In decimoquarto versu. Reprobatus & abiectus. Sumptus est hic locus ex psalmo centesimo decimoseptimo: vbi ait propheta de Christo. Lapidem quem repro- <Psal. 114> bauerunt ædificantes: hic factus est in caput anguli. Qué versum ipse Christus in euangelio ostendit in se esse com pletum, cum disceptans contra scribas & pharisæos sub- insinuat se esse lapidem illum reprobatum ab ipsis: ere- ctum tamen à deo in caput totius ecclesiæ, & positum in fundamentum angulare totius fabricæ ecclesiasticæ. 15 In decimoquinto versu. Nouam creat creatu- < Matth. 25> ram. Christus dicitur hic nouam creare creaturam: non nouitate naturæ & substantiæ, sed professionis & innocé- tiæ, quoniam abiecta peccati vetustate per regenerationem baptismalem, contulit omnibus ipsum recipientibus nouitatem vitæ spiritualis & renouationem animorum. Vnde & à beato Paulo noua facti creatura in Christo di- cimur. In eodem quoque versu dicitur Christus in se te- <nere ligaturam; compagem & iuncturam vtriusque po- puli: Iudæi inquam & gentilis. Nam vtrunque coniun- xit in confessionem veræ, fidei & euangelicæ legis susce- ptionem. Quemadmodum beatus Paulus de Christo di- < Ephre. 2> cit quòd ipse est pax nostra: qui fecit vtraque vnum, quia Iudæos & gentes in vnam coniunxit ecclesiam catholi- < Ioan. 10> cam: factumque est ex ipsis vnum ouile, cui vns præest pastor Christus. T In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0939.png
Transcription: ATR-1
PROSA. In ascensione domini. Rex omnipotens die hodierna. Mundo triumpha- li redempto potentia. I Victor ascendit cælos, unde descenderat. Nam quadraginta postquam surrexerat diebus sacris, eô firmans pectora Apostolorum pacis chara relinquens oscula. Quibus & dedit potestate laxandi crimina. Et mi- sit eos in mundum: baptizare cu[n]ctas animas. In patris & filij & spiritus sancti clementia. Et conuescens præcepit eis: ab Hierosolymis Ne abirent, sed expectarent promis sa munera. Non post multos enim dies, mittam uobis spi- ritum paraclitum in terris. Et eritis mihi testes in Hie- rusalem, Iudæa siue Samaria. Et cum hoc dixisset: uiden tibus illis eleuatus est, & nubes clara Suscepit eum ab co- ru[m] oculis, intuentibus illis aera. Ecce stetere amicti duo ui ri i ueste alba iuxta, dicet[es], quid admir amini cæloru[m] alta Iesus enim hic qui assu[n]ptus est à uobis ad patris dextrâ. 3 Vt ascendit ita ueniet, quærens talenti comissi lucra. 4 O deus maris, poli, arui: hominem quem creasti, quem fraude subdola Hostis expulit paradiso: & captiuatu[m] secu[m] traxit ad tartara. S[an]guine proprio quem redemisti deus. 5 Illuc & reuebis: unde prius corruit, paradisi gloria. Iudex cum ueneris iudicare secula. Da nobis quæsumus sempiterna gaudia in sanctorum patria. In qua tibi can- temus omnes halelu id. Amen. Hæc prosa solutam habet co[n]positione[m], & nulla ryth- mi obseruatione astricta, præter id p[er] plæruque versus fo- re omnes in eiusde vocalis scilicet à Ionum desinunt. De- scribitur in ea, gloriosa Christi ascensio: & quæ ante eâ à Christo sacra sunt & dicta sunt discipulis suis. Veru[m] ea o- mnia partim in sanctis euangelis, parum verò in princi- pio actionu apostolicaru[m] apertius sunt expressa: & ex illis locis clarius intelligenda. Circa sine verò prosæ, ipsius po puli fidelis ad Christu[m] in cælos regressum ponitur inuo- catoria
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0940.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 291 catoria oratio: vt in die iudicij ipsum cælestis gaudij fa- ciat consortem. 1 ANNOTATIONES. Victor ascendit coelos. Co[m] pleta diffinitur & consummata progressio: quando quis ad eundem ragreditur locum vnde prius est egressus. Vt cum pater familias domo peregrè profectus, permélo suo itinere domum reuertitur, reducique gressu in sua se re- cta recipit. Et hæc non solum in iis quæ voluntate & ra- tione aguntur, sed & in iis quæ sola diriguntur natura, lo cum habet co[n]summatoria ad suum principium regressio. Nam vt præclare canit Boetius. Repetunt proprios quæque recursus: Redituque suo singula gaudent. Nec manet vlli traditus ordo: Nisi quod fini iunxerit ortum, Stabilémque sui fecerit orbem. Hoc autem motionis complementum: in triumphali ascé- sione Christi etiam est perspectum. Nam vt de ipso dicit < Psal. 18> psalmus, à summo coelo egressio eius, & occursus eius vf- que ad summum eius. 2 Confirmans pectora apostoloru[m]. Cum enim diutius < Act. 1> vacillanti animo de resurrectione Christi addubitarent: omnimodis eam ambiguitatem ab eoru[m] cordibus amovit, præbens illis seipsum viuum in multis argumentis. Reli- < Ioan. 14> qui & illis chara oscula pacis, cum discessurus ab eis di- < Ioan. 10> xit. Pacé meam do vobis: pacem relinquo vobis. Nó quo- modo mundus dat, ego do vobis. Insuper potestatem la- < Ioan. 14> xâdi crimina dedit apostolis, quando insufflans in eos di- < Ioan. 10> xit. Accipite spiritum sanctum, quorum remiseritis pecca < > ta remittutur eis & quorum retinueritis retenta erunt de- < > mumisit eos in mundu[m] baptizare cu[n]ctas animas, peccato < > originali infectas, id est homines (nomine partis intelligé < > do totu[m], per synecdochen, quod in scriptura frequens est) < > quando dixit eis quod est apud Matthæum. Euntes doce- < > re omnes gêtes: baptizantes eos in nomine patris, & filij, < > & spiritus sancti. Et hoc modo cætera quæ ex evangelio < > & actis apostolorum hic afferuntur: suis restituantur lo- < > cis, quod cuique studioso sacrarum literarum erit factu < > facile. 3 Quærens talenti commissi lucra. His verbis innuit < T ij author>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0941.png
Transcription: ATR-1
278 PROSA. lumis in terram eiectus est, vt liber eius propheticus attestatur. At verò Ionas propheta in his operibus quæ gessit & perpessus est, significat Christum à deo patre missum in mundum vt prædicaret hominibus poenitentiam & viam salutis, grauissimis agitatum esse persecutionibus malicia Iudæorum in ipsum excitatis, & demùm post crucis opprobriu[m] sepulchro fuisse impositum: de quo post tres dies surrexit à mortuis. Quemadmodum dominus ipse Indæis si- < Mat. 12> gnum quærentibus respondit. Generatio praua & adultera signum quærit: & signum non dabitur et mihi Ionæ propheta. Sicut enim Ionas fuit in ventre ceti tribus diebus & tribus noctibus: sic filius hominis erit in cordæ terræ tribus diebus & tribus noctibus. 22 In vicelimosecundo versu. Botrus Cypri restorescit. Locus iste sumptus est ex canticis amatoriis Salomonis: vbi sponsa ait. Botrus Cypri dilectus meus mihi: in vineis <Cant. 1.> Engaddi. In quibus quidem verbis Christus sponsus ecclesiæ dicitur botrus Cypri propter resurrectionem suam, vt ait Bernardus hunc locum in canticis exponens sermone quadragesimoquarto, sicut antè dictus est ibidem fasciculus myrrhæ propter suæ passionis amaritudinem. Ergo (inquit) dominus meus Iesus, myrrha mihi in morte: botrus in resurrectione. Et rectè botrus: propter suauitatem dulce dinemque gratiarum ac virtutu[m], quæ ab eo processerunt in omnem populum Christianum. Is autem botrus Cypri hic restorescere dicitur: quoniam post mortis angustias per resurrectionem reduit ad vitam immortalem, quemadmodu[m] vinea hyberno tempore marcida & sterilis: adueniente vere iterum induit virorem frondium, floresque regerminat Idem quoque botrus dilatatur & excrescit: quoniam nomen < Psal. 75.> Christi per prædicationem apostolorum in omnes terræ plagas est dilatatum, vt cum prius notus fuerit in Iudæa deus & in Israel magnum nomen eius: postea in toto terrarum orbe celebratum sit & diuulgatum. Et quoniam adueniente veritate, cessare debet vmbra: lex Mosaica cu[m] suis ceremoniis (quæ nomine synagogæ hic insinuatur) post resurrectionem Christi est abolita. Lex verò euangelica cum sacramentis noui testamenti (quæ per ecclesiam hic signatur) vegetum robur accepit & viget. < Mat. 27.> 23 In vicelimotertio versu. Et cum Christo surrexere. Illi
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0942.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 879 Illi scillicet sancti patres, de quibus scribit Matthæus quòd tempore mortis Christi monumenta aperta sunt: & multa corpora sanctorum qui dormierant surrexerunt. Et exeun tes de monumentis post resurrectionem eius venerunt in sanctam ciuitatem & apparuerunt multis. Et illos quidem ad vitam immortalem resurrexisse nulla deinceps morte interceptam neque casuram: ex eo sumunt argumentu[m] sancti patres, quoniam idonei testes resurrectionis Christi non fuissent: si non & ipsi ad incorruptibilis & immortalis vitæ statum (sicut Christus) surrexissent. < Psal. 29.> 24 In vicesimoquarto versu. Mane nouum, mane lætu[m]. Hæc sententia sumpta est ex illo versu psalmi vicesimono no. Ad vesperum demorabitur fletus: & ad matutinum lætitia. < Marc. 16.> Quem exponés sacer Hieronymus ait. Ad vesperum demorabitur fletus: quia passo & sepulto domino, apostoli & mulieres in fletu & gemitu morabantur. Et ad matutinu[m] Lætitia: quia mane venientes ad sepulchrum, gloriam resurrectionis ab angelicis acceperunt. 25 In vicesimoquinto versu. Ad paschalem nos inuita. Mensa paschalis est sacrum illud convivium in quo Christus sumitur ex instituto ecclesiastico: quo quisque legitimæ ætatis astringitur ad sumendam sacrosanctam eucharistiam quotannis in festo paschæ. Ad quam sumptionem petit author nos diuina miseratione perduci cum fiducia animi bona, quòd ea nobis sit ad iustificationem & vitam: non autem ad damnationem & interitum ex nostra culpa. Quòd autem Iesus Christus & via sit & vita, quemadmodu[m] hic versus eum cognominat: ex his ipsius verbis est satis notum. Ego sum via, veritas & vita. 26 In vicesimosexto versu. Viue panis, viuax vnda. Quòd Christus sit panis viuus: nullum efficacius est testimonium quàm ipsius dicentis. Ego sum panis viuus qui de cælo descendi. Et iterum. Ego sum panis vitæ. Quòd autem sit aqua viua, testatur & ipse per Hieremiam prophetam dicens. Me dereliquerunt fontem aquæ viuæ. Donique quòd sit vera vitis: ipse quoque in euangelio testimoniu[m] perhibet, cum ait. Ego sum vitis vera: & pater meus agricola est. Et iterum ad discipulos. Ego sum vitis vera, & vos palmites Horum autem omniu[m] nominu[m] propria ratio S iiiij cur
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0943.png
Transcription: ATR-1
PROSA cur Christo attribuantur: suis est locis requirenda, in eua gelica scilicet explanauone. In festis paschalibus: alia prosa. Vx illuxit dominica: 10 Iam scisso uelo patuit: Lux insignis, lux unica: Quod uetus lex præcinuit Lux lucis [mercur]ij lætitiæ: 11 Figuram res exterminat, Lux immortalis gloriæ. Et umbram lux illuminat 3 Diem mundi conditio: 12 Quid agnus sine macula Commendat ab initio. Quid hedus typi gesserit, 4 Quam Christi resurrectio Nostra purgans piacula Ditauit priuilegio. Messias nobis aperit. 5 In spe perennis gaudij 13 Per mortem nos indebitam Lucis exultent filij. Soluit à morte debita. 6 Vendicent membra meritis 14 Prædam captans illicitam, Conformitatem capitis. Præda priuatur licita. 7 Solennis est celebritas: 15 Carnis delet opprobria Et uota sunt solennia. Caro peccati nescia, Prima requirit gaudia. Die reflorens tertia: 8 Solennitatem gloria: Corda confirmat dubia. Paschalis est victoria. 16 O mors Christi mirifica 9 Sub multis ænigmatibus Tu Christo nos uiuifica. Prius promissa patribus. 17 Mors morti non obnoxia Danobis uitæ præmia. Amen. Hæc prosa certis etiam rythmicæ consonantiæ numeris constat Nam vt plurimum quisque versuum eius, duas solum clausulas rythmicas complectitur in exitu syllabarum adiniuicem convenientes. Vnaqueque aute illarum clausularum octo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0944.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 28 octo continet syllabas semperque penultimam breue[m]. Interdum verò v[er]nus versus quatuor comprehendit huiusmodi clausulas alternis locis consonantiam seruantes, vt prima tertia & secunda quartæ in consimili syllabaru[m] desinentia respondeat. Nonnunquam itidem eiusdem versus quatuor sunt clausulæ, eode[m] penitus inter se exitu desinentes, quemadmodum studiosus lector facilè primo ipsius literæ obtutu dijudicabit. Author eius. Adam de sancto Victore. Commendatur in ea mulus præconius gloriosa Christi resurrectio: ob magna beneficia quæ humano generi contulit, scilicet redemptionem ab hoste antiquo, reparationem vitæ, liberatione[m] à morte, & spem immortalitatis in nobis consequendæ in consummatione seculi. Et quoniam die dominico facta est Christi resurrectio, illa dies etiam egregiis extollitur titulis & laudibus. 1 ANNOTATIONES. In primo versu. Lux illuxit dominica. Lucem pro die sæpius apud authores accipi, notius est quàm vt testimonio aut declaratione egeat. Et ita hoc in loco quoties in nominatiuo collocatur, accipitur. Nam in secundo versu in genitiuo positum id nomen: claritatem siue lumen signat. Dicitur autem dies dominica: quæ sabbatum proxime consequitur, immo potius quam sabbatum septimo loco sequitur. Nam prima est illa dies: & ordine téporis & excellentia dignitatis. Et quoniam in nouo testamento dies ille consecratus est domino, vt in eo deus ipse peculiarius ac integrius quàm in aliis hebdomadæ diebus colatur, quemadmodum in veteri testamento in sabbato, idcirco diei dominicæ nomen sortitur & dominica dies dicitur quasi dies domini, specialiterque domino dedicatus atque addictus. 3 In tertio versu. Diem mundi conditio. Creatio siue formatio mundi (quæ hic conditio dicitur: quoniam mundus à deo conditus est) commendat diem dominicu[m], quandoquidem ipsa mundi productio incoepta est die domino, vt ille, sex dierum quibus formatus est mundus: fueris primus, quemadmodum in primo huius operis libro osté sum est, in exposuione illius hymni. Primo dieru[m] omniu[m]: quo mundus extat conditus. Accedit autem illi & altera dignitas, quòd in ea sit facta Christi resurrectio. Nâ ma- no
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0945.png
Transcription: ATR-1
282 PROSA. ne prima sabbati, id est prima post sabbatum die Christus surrexit. Hæc autem est dies dominica. Et propter huiusmodi excellentias, dies ista dicitur in primo huius prospæ versu dies insignis & vnica: id est præcipua siue primaria & in secundo eadem dicitur dies lucis & lætitiae, dies item immortalis gloriæ: quòd per resurrectionem Christi nobis lucem, lætitiam & immortalem gloriâ attulerit & hâc ob causam quartus habet versus: quòd ipsam diem dominicâ resurrectio Christi exornauit insigni privilegio, singularique dignitate. <1. Ioan. 1> 5 In quinto versu. Lucis exultent filij. Deus lux est (vt inquit loannes) & tenebræ in eo non sunt vllæ. Qui ergo dei sunt imitatores & mandata eius custodiunt: ij sunt filij lucis, quoniam opera lucis faciunt & fugiunt opera tenebrarum. Et ita etiam à domino nominantur in euangelio: cum ait ad Iudæos. Dum lucem habetis credite in lucem, vt filij lucis sitis. In sexto auté versu. Membra corporis mystici dicuntur fideles, per bona opera vitam gratiæ in se habentes, & ipsi capiti Christo per vinculum dilectionis annexis vt etiam ad integritatem & perfectionem sacri corporis Christi attineant. Admonet ergo hic versus, quòd ipsi fideles id bonis sibi comparent operibus & synceritate vitæ: vt demùm conformes effici <Matth. 27> mereantur capiti Christo, & ad immortale resurgere gloriam, sicut & ipse surrexit. 10 In decimo versu. Iam scisso velo patuit. In passione domini velum tépli scissum fuisse legitur à summo vsque deorsum. Quæ quidem discisso mystice significavit: velamen veteris testamenti occultatus variis figuris mysteria nouæ legis, iam esse motum, & præsente reru[m] exhibitione tunc patuisse sacratissima nostræ redemptionis <Exo. 12> sacramenta, quæ ad illud vsque tempus delituerant sub figuraru[m] velamento abdita ac abstrusa, perinde atque sublato velo palam conspicitur: quicquid illo prius obuelatum fuerat. 12 In duodecimo versu. Quid agnus sine macula. In Exodo filij Israel iussi sunt immolare agnum sine macula, & iuxta eundem ritum accipere hædum ad vesperum paschæ: aspersioneque sanguini illius ad postes domus & superliminaria, liberati sunt ab angelo percussore primogenitorum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0946.png
Transcription: ATR-1
EXO. 283 mogenitorum AEgypti. Ille autem agnus gestit typu[m] atq[ue] figuram Christi, veri agni & immaculati: cuius precio sanguine effuso in cruce, liberati sumus à daemonica seruitute, quemadmodum superius illud sæpenumero adductum est & latius explicatu[m]. 13 In decimotertio versu. Per mortem nos indebitam. Christus debitor mortis non fuit, quia omnino peccati fuit expers, per peccatu[m] autem, mors est introducta. Nos aute[m] omnes mortis sumus debitores, quia peccato obnoxij. Itaque Christus per mortem indebitam quam sponte pertulit: nos liberauit à morte debita, non solum temporali sed etiam æterna. At verò proxime sequens versus non ita ad Christum sed ad daemonem refertur qui opposito ad Christum modo cum rapere tentaret prædam illicitam, scilicet Christum in quo nihil habuit iuris: priuatur iuste præda licita scilicet toto genere humano, in quod ius sibi vendicauerat ob co[n]tagionem & labem peccati. 15 In decimoquinto versu. Carnis delet opprobria. Caro ipsius Christi ab omni peccato aliena delet opprobria & maculas nostræ carnis vere peccatricis. Quoniam ipse habens quidem similitudine[m] carnis peccati non tamen car nem peccati: abstulit à nobis peccatum, qui certe habemus carnem peccati. Neque solu[m] opprobria culpæ à carne nostra sustulit: sed etiam opprobria poenæ, scilicet mortalitatem, passibilitatem & corruptibilitatem, per co[n]sumptæ resurrectionis gloriam. Ipsa etiam Christi caro reslorens tertia die per reditum ad vitam immortalem: confirmauit corda dubia discipulorum, diutius de veritate resurrectionis eius subdubitantium, quibus præbuit seipsum < Ioan. 20 Act. 1> viuum in multis argumentis. De resurrectione domini: alia prosa. 1 Cec dies celebris: 2 Lætis cædant tristitia. E Lux succedit tenebris, Cum sit maior gloria: Quàm prima confusio. Morti resurrectio. 3 Vmbram fugat ueritas: Vetustatem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0947.png
Transcription: ATR-1
284 PROSA. Vetustatem nouitas, Luctum consolatio. 4 Pascha nouum colite Quod præit in capite: Membra sperent singula. 5 Pascha nostrum Christus est: Qui pro nobis passus est Agnus sine macula. 6 Hostis qui nos circuit: Prædam Christus eruit. Quod Sanson præcinuit: Dum leonem lacerat. 7 David fortis uiribus, A leonis unguibus Et ab ursi faucibus Gregem patris liberat. 8 Quòd in morte plures strauit, Sason Christum figurauit. Cuius mors victoria. 9 Sanson dictus sol eoru[m]. Christus lux est electorum. Quos illustrat gratia 10 Iam de crucis sacro necte Botrus fluit, in dilecta Penetrale ecclesiæ. 13 Iam calcato torculari: Musto gaudent debriari Gentium primitiæ. 12 Saccus scissus & per tusus, In regales transit usus. Saccus fit soccus gratiæ: Caro uictrix miseriæ. 13 Quia regem perem erunt, Rei regnum perdiderunt: Sed non deletur penitus Cain, in signum positus. 14 Reprobatus & abietus Lapis iste nunc electus: In trophæum stat erectus Et in caput anguli. 15 Culpam delens non naturam} Nouam creat creaturam, Tenens in se ligaturam Vtriusque populi. 16 Capiti sit gloria,} Membrisq[ue] concordia. Amen. Hæc prosa consumilem habet rythmicam compositionem, sicut illa paulo antè explicata. Mane prima sabbati: surgens dei filius. Author eius, Adam de sancto Victore. Prædicatur in ea dominicæ resurrectionis gloria, per quam excussi sumumus a faucibus leonis rugientis: sicut multis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0948.png
Transcription: ATR-1
EXPO. multis antiqvi testamenti figuris illud fuit præsignificatu[m], per illam itidem & mortem Christi profluit gratia in totam ecclesiâ, quam indubitato percipiunt quicunque ore & opere coniicientur Christum authorem vitæ & saluato- rem mundi, à quo solo salus est speranda. 2 ANNOTATIONES. In secundo versu. Cui sit major gloria. Prima confusio fuit, quam induxit primorum parentum præuaricatio, transgressioque diuini præcepri. Propter illam enim tota humana propago: maledicto fuit subiecta & regno cælorum extorris. At nunc in resurrectione Christi major est gloria humani generis: quam fuerat dignitas illa quæ per primam confusione est deperdita. Nempe humana natura nunc ad immortalitatem est subiecta, qua nunquam mori poterit, nunc ea est incorruptibilitate & impassibilitate dotata: qua nunquam sustinere corruptionem aut passionis molestiam valebit. Ante primam verò confusionem, non ita simpliciter immortallis fuit & incorruptibilis nostra natura, sed solummodo secundum aliquid, quia scilicet potuit non dissolui morte, aut corruptione no[n] atteri, quamdiu perstitisset in sua rectitudine. Atqui tam mala fuit prima co[n]fusio: quam bona fuit conditio humani generis per illam confusione[m] deperdita. Sed huiusmodi conditio nostra ante lapsum no[n] fuit tam præclara & excellens: sicut est status humanæ naturæ per resurrectionem glorificatæ, vt iam ostesum est. Ergo prima co[n]fusio non fuit tam mala: quam bona est co[n]ditio carnis nostræ per resurrectionem beatæ. Est igitur nunc maior humani generis gloria post resurrectionem, quam fuerit prima confusio per culpam, quòd est propositum. 6 In sexto versu. Hostis qui nos circuit. Qua[m] do Sanson cum parentibus suis iuit in Thannata Philisteorum vt inde vxorem acciperet & venisset ad vini oppidi: apparuit catulus leonis sæuus & rugies & occurrit ei. Irruit autem spiritus domini in Sanson: & dilaceravit leonem quasi hædum in frusta discerperet, nihil omnino habens in manu, vt refert liber Iudicum. In eo autem opere, Sanson figura fuit Christi: & leo ille rugiens, ipsius diaboli, de quo dicit beatus Petrus. Aduersarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit: quærens quem deuoret. Siquidem ipse Christus totum genus humanum (quod
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0949.png
Transcription: ATR-1
286 PROSA. (quòd fuit præda hostis nostri) eripuit manibus illius, ipsumque gloriosè devicit ac prostrauit humi, vires eius co[n]tundens ac comminuens. 7 In septimo versu. Dauid fortis viribus. Ipse Dauid ante conductum cum Goliath ad Saul regé verba facies: hoc ipsum quod hic describitur his verbis enarrat. < 3. Reg. 17> Pascebant seruus tuus patris sui gregem, & veniebat leo vel versus & tollebat arieté de medio gregis: & persequerebar eos, & percutiebam, eruebamque de ore eorum. Et illi consur gebant aduersum me: & apprehendebam mentum eorum & suffocabam interficiebamque eos. < Iudic. 16> Nam & leone & versus interfect ego seruus. Cæterum Dauid qui interpretatur manu fortis, & vultu desiderabilis: Christum significat fortem in prælio, & speciosum forma præ filiis hominum, qui gregem patris sui totum scilicet genus humanu[m] eruit de faucibus & vnguibus dæmonis: significati per versus & leonem, & id quide[m]: per mortem & passione[m] suâ. 8 In octavo versu. Quòd in morte plures strauit. Cum Philistei solenne celebrarent conuiuium, laudantes Dago deum suum quòd capius esset ab eis Sæson hostis eorum, iuisserunt inter epulas ipsum Sanson educi carcere, vt coram eis luderet. Ipse verò cum aliquantum ludi illis præbuisset spectaculum, perductus à puero regente gressus suos ad columnas quibus tota domus innitebatur vt paulisper ibi quiesceret: invocato deo, apprehensas manibus suis duas illas columnas graviter collisit adinuicem tanto impetu, vt tota domus corruerit super discumbenter, oppressitq[ue]; circiter tria millia tam virorum quàm mulierum, qua quidem ruina & ipse etiam extinctus est: multóque plures occidit mortuus, quàm viuus fecerat. Ita & Christus per Sansonem figuratus, morte sua validius co[n]triuit potestates tenebrarum & perfectius: quàm fecerat ante adhuc viuus. < Luc. 8> Siquidem cum in terra diuersaretur ante passionem: paticulatim dæmonia corporibus obsesso-rum expulit, & semel legionem integram eorum attruiit: illam solo verbi imperio eiiciens. Morte verò sua non vnum solum aut alteru[m] euicit dæmonium, sed ipsum principem huius mundi cum tota sua nigra cohorte eiecit foras, potenterque profligauit omnem illam malarum potestatum cateruam virtute suæ mortis prosternens.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0950.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 287. 9 In nono versu. Sanson dictus sol eorum. Hic versus ostendit ex interpretatione nominis Sanson: quòd rectè per ipsum significatur Christus. Quoniu[m] Sanson (inquit) interpretatur sol eorum, vtpote Hebræorum: quos iudicaria directione, insigni fortitudine & protectione ab hostibus mirifice suo tempore illustrauit. Christus autem & sol est iustitiæ & lux electorum: quos in hac vita lumine gratiæ, & in altera gloriæ suæ claritate perlustrat. Ratio igitur nominis Sanson: aptè Christo convenit. Insuper Sanson ante conceptum suum parentibus suis per angelu[m] fuit nunciatus, ita Christi conceptio sacrosanctæ matri suæ per Gabrielem est annunciata. Sanson ex matre sterili natus est. Christus ex matre virgine: obumbrante illi spiritu sancto. Sanson item toto vitæ suæ tempore fuit Nazareus, id est consecratus domino. De Christo autem dictu[m] est per prophetam, quoniam Nazarenus vocabitur. Rursum mira fortitudine corporis. Sanson cæteros homines præstitit. De Christo verò dicit Esaias: quòd vocabitur nomen eius deus fortis, & de eodem propheta in psalmo dominus fortis & potens dominus potens in prælio. Postremum. Sanson ad tempus liberauit populum Hebræorum de manibus Philisteorum: Christus autem perpetuo eripuit genus humanu[m] de manibus nequitiaru[m] spiritualium leonumque rugientium. 10 In decimo versu. Iam de crucis sacro vecte. Vectis dicitur in vna suarum acceptionu[m] suedes aut baculus: quo quippiam portatur ac vehitur, vt in Exodo legimus dominum præcepisse Moysi, quòd faceret vectes ad ferendam arcam. Crux aute sancta portauit regem cælorum & dominum: ideo hic rectè vectis nomine signantur. Penetrale verò, aliis, substantiuum nome[m]: dicitur penitior & interior pars domus aut templi, immo quicquid intimum alicui est: nomine penetralis exprimitur, vt penetralia pectoris nostri dicimus. Sublata verò per apocopen postrema litera: dicimus pro eodem significato penetral, aliis. Demùm botrus dicitur racemus vux integer. Sensus itaque hutus versus est, quòd sicut torculari compressa vux, vinum suum demittit in vasa subiecta: ita preciosus Christi sanguis patibulo crucis expressus, defuit in ecclesiæ sponsæ Christi dilectæ præcordia ac viscera. Nam eo sanguine
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0951.png
Transcription: ATR-1
288 PROSA. guine irrigata est & aspensa sancta ecclesia: inde etia[m] sanctificationem accepit & omnem suorum salutarium sacramentorum vim præcipuam. 3 In vndecimo versu. Iam calcato torculari. Postqua[m] torculari compressæ sunt vna[m], si quis de musto quod inde effluxit largius hauriat: facile in ebrietatem prolabitur. Christus autem (vt ait propheta) torcular calcavit solus: & de gentibus non erat vir cum eo: quando crucis supplicium pertulit. Ab illo autem torculari profluxit gratia passionis Christi in multitudinem gentium: ad fidem, apostolica prædicatione conversarum, ta[m]quam spirituali musto inebrietati sunt: qui primi ex gentibus Christum receperunt, larga enim profusione charismatu[m] spiritus sancti, & affluentius quam alij: sunt repleti. 12 In duodecimo versu. Saccus scissus & peritus. Metaphorica locutione sacrum Christi corpus ob mortalitatis & passibilitatis conditionem hic saccus scissus & peritus dicitur: quoniam in acerba passione eius spinis sanctatum, flagellis vulneratum, clausique & lancea erat trah[itu]r fixum. Illud autem in regale transiit vsus: quando per resurrectionem immortalitatis stola est indutum & incorruptibilitatis virtute præcinctum, quemadmodum Christus in psalmo dicit ad patrem. Concidisti saccum meum: & circundedisti me lætitia, id est mortalitate carnis iam deposita immortalitatis gloria me coronasti. < Psal. 25> Secundum eundem quoque sensum saccus fit soccus gratiæ: quia Christi caro prius mortalis fit receptaculum insigne immortalitatis, & gratia incorruptibilitatis dotatur. < Gen. 4> Demum Caro Christi per resurrectionem facta est victrix passibilitatis & corruptionis: quæ ad miseriam conditionis humanæ spectant. 33 In decimotertio versu. Sed non deletur penitus. Inuidiæ facibus accensus Cain, quia vidit fratrem suum sibi apud deum meritis prælatum: occidit ipsum. Verum vt huius cædis poena & punitio esset diuturnior: noluit dominus ipsum Cain breui & subita mortis illatione à quopiam interfici, sed in ipso vago & profugo super terram posuit signum: vt quicunque inueniret eum non interficeret illum. Ita Iudæi Christum fratrem suum cognatione carnis, & pastorem animarum nostrarum: ob in- uidiam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0952.png
Transcription: ATR-1
EXO. 289 vidiam morti tradiderunt. In cuius horrendi sceleris pu titionem perdito suo regno dispersi sunt in omnem terram: & in captiuitatem ducti. Neque voluit deus eorum posteritatem penitus deleri: vt superessent semper aliqui tanquam signum & monumétum tanti criminis, & in quibus legeretur grauitas vltionis à deo inflictæ, < Psal. 48> quique forent testimonium quoddam mortis Christi à Iudæis illatæ: & gravis afflictionis eam ob rem ipsis à deo irrogatæ, quemadmodum ait de Iudæis psalmista. Ne occidas eos: nequando obliuiscantur populi mei. Disperge illos in virtute tua: & depone eos protector meus domine. Itaque Abel, ipsius Christi: Cain autem, Iudæorum fuit typus & figura. 14 In decimoquarto versu. Reprobatus & abiectus. Sumptus est hic locus ex psalmo centesimo decimoseptimo: vbi ait propheta de Christo. Lapidem quem reprobauerunt ædificantes: < Psal. 114> hic factus est in caput anguli. Qué versum ipse Christus in euangelio ostendit in se esse completum, cum disceptans contra scribas & pharisæos subinsinuat se esse lapidem illam reprobatum ab ipsis: erectum tamen à deo in caput totius ecclesiæ, & positum in fundamentum angulare totius fabricæ ecclesiasticæ. 15 In decimoquinto versu. Nouam creat creaturam. < Matth. 24> Christus dicitur hic nouam creare creaturam: non nouitate naturæ & substantiæ, sed professionis & innocentiæ, quoniam abiecta peccati vetustate per regenerationem baptismalem, contulit omnibus ipsum recipientibus nouitatem vitæ spiritualis & renouationem animorum. Vnde & à beato Paulo noua facti creatura in Christo dicimur. < 2. Cor. 5> In eodem quoque versu dicitur Christus in se tenere ligaturam; compagem & iuncturam vtriusque populi: Iudæi inquam & gentilis. Nam vtrunque coniunxit in confessionem veræ, fidei & euangelicæ legis susceptionem. < Ephre. 1 Ioan. 10> Quemadmodum beatus Paulus de Christo dicit quòd ipse est pax nostra: qui fecit vtraque vnum, quia Iudæos & gentes in vnam coniunxit ecclesiam catholica: factumque est ex ipsis vnum ouile, cui vns præest pastor Christus. T In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0953.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 191 catoria oratio: vt in die iudicij ipsum cælestis gaudij faciat consortem. I ANNOTATIONES. Victor ascendit cælos. Co[m]pleta diffinitur & consummata progressio: quando quis ad eundem ragreditur locum vnde prius est egressus. Vt cum pater familias domo peregrè profectus, permélo suo itinere domum reuertitur, reducique gressu in sua se recta recipit. Et hæc non solum in iis quæ voluntate & ratione aguntur, sed & in iis quæ sola diriguntur natura, locum habet cõsummatoria ad suum principium regressio. Nam vt præclare canit Boetius. Repetunt proprios quæque recursus: Redituque suo singula gaudent. Nec manet vlli traditus ordo: Nisi quod fini iunxerit ortum, Stabilémque sui fecerit orbem. Hoc autem motionis complementum: in triumphiali ascensione Christi etiam est perspectum. Nam vt de ipso dicit < Psal. 18> psalmus, à summo cælo egressio eius, & occursus eius vfque ad summum eius. I Confirmans pectora apostoloru[m]. Cum enim diutius < Act. 1> vacillanti animo de resurrectione Christi addubitarent: omnimodis eam ambiguitatem ab eoru[m] cordibus amouit, præbens illis seipsum viuum in multis argumentis. Reliquit < Ioan. 14> & illis chara oscula pacis, cum discessurus ab eis dixit. < Ioan. 10> Pacem meam do vobis: pacem relinquo vobis. Nô quo modo mundus dat, ego do vobis. Insuper potestatem laxâdi < Ioan. 14> crimina dedit apostolis, quando insufflans in eos dixit. Accipite spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata < Ioan. 10> remittitur eis & quorum retinueritis retenta erant demu[m] misit eos in mundu[m] baptizare cu[n]tas animas, peccato originali infectas, id est homines (nomine partis intellige[m] do totu[m], per syncedochen, quod in scriptura frequens est) quando dixit eis quod est apud Matthæum. Euntes docete < Ioan. 14> omnes gêtes: baptizantes eos in nomine patris, & filij, & spiritus sancti. Et hoc modo cætera quæ ex evangelio & actis apostolorum hic afferuntur: suis restituantur locis, < Ioan. 10> quod cuique studioso sacrarum literarum erit factu facile. I Quærens talenti commissi lucra. His verbis innuit T ij author
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0954.png
Transcription: ATR-1
PROSA. < Luc.12> author futuram extremi iudicij discussionem: qua ab v- < Matt.25> noquoque id exigetur quod per concessa gratiarum dona superlucratus est, secundum illam domini sententiam. Omni autem cui multum datum est, multum quæretur ab eo, & cui commendauerunt multum, plus petent ab eo. Quod etiam innuit parabola illa euangelica de homine peregre proficiscente qui distribuit seruis bona sua: & v- ni dedit quinque talenta, alij duo, alij è verò vnu[m], vnicul- que secundum propriam virtutem. Reuersus autem à pe- regrinatione posuit ratione cum seruis suis, vt sciret quan tum quisque negociatus esset, & vltra acceptum talentum superlucratus. < Psal.88> 4 O deus maris, arui, polt. Dicitur deus maris: quia fa < Psal.103> ctor est maris & dominator, vt dicit psalmus. Tu domina- < Psal.46> ris potestati maris, motum autem fluctuum eius tu miti- < Psal.88> gas. Ita deus arui vocatur id est terræ: quia initio terram < Psal.145> fundauit super stabilitatem suam, eamque sua prouidetia disponit. Vt enim dicit propheta in psalmo: rex omnis ter ræ deus. Et rursum. Tui sunt cæli & tua est terra: orbem terræ & plenitudinem eius tu fundasti. Simili quoque ra- tione dicitur deus cæli: quoniam ipsius cæli creator est & rector, sicut ait psalmus. Confitemini deo cæli: quoniam in seculum misericordia eius. Et hæc tria hic nominat au- thor, sub quibus cætera sensibilia corpora comprehendit: quoniam in psalmo eadem coniunctim exprimutur eo lo- co. Beatus cuius deus Iacob adiutor eius, spes eius in do- < Psal.135> mino deo ipsius: qui fect cælum & terram, mare & omnia quæ in eis sunt. 5 Illuc reuehis vnde corruit. Sicut enim ait sacer Pau- lus, ascendens Christus in altum captiuam duxit captuiu- tatem, cum sanctos patres prius seruiliter captiuos ab ho- ste, iam libertate donatos sua duxit virtute captiuos in æ- thera, sed summe liberos. Porrò nonnulli hoc in versu le- gunt: paradisi gaudia, & accusatiuu[m] illum subaudita præ- positione ad, referunt ad verbum reuehis. Alij verò habet paradisi gloria, & ablatiuum illum subintellecta præposi- tione à ordinant cum verbo corruit. Vtérque autem sen- sus, & orationis contextus iam assignatus: aptus est & rectus. De
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0955.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 293 De ascensione domini: alia prosa. Vmmi triumphum regis prosequamur laude. S Qui cæli, qui terræ regit sceptra, inferni iure domito. Qui sese pro nobis redimendis permæ- gnum dedit precium. 1 Huic nomen extat conueniens Idithum. Nam transiliuit omnes strenue montes, colliculósqque Bethel. 2 Saltum de cælo dedit in uirginalem uentrem, inde in pelagus seculi. 3 Postquam illud suo mitigauit potentatu, tetras phlegetontis assiliit tenebras. Principis illius disturbato imperio. Maniplis plurimis inde erutis, mundum illustrat suo iubare. Captiuitatemq[ue] detentam inibi, uictor duxit secu[m]. Et rediuiuum iam suis se præbuit seruis et amicis. Denique saltum dederat hodiem maximum, nubes polósqque cursu præcipiti transuolans. 4 Celebret ergo populus huc diem credulus: cuius mor bida Idithum corpora in semetipso altis sedibus cæli inue xit dei filius. 5 Et tremens iudicem expectet affuturum, ut duo ange li fratres docueruut. Qui Iesus à uobis assumptus est in cælum, iterum ueniet ut uidistis eum. Iam Idithum nostru[m] uocibus sedulis omnes imploremus. Vt à dextris patris qui sedet, spiritum mittat nobis sanctum. 6 In fine seculi ipse quoque semper sit nobiscu[m]. Amé. Hæc etiam prosa solutæ orationis habet contextum: sine aliqua rythmi obseruatione. Incitatur in ea populus Christianus ad celebrandas Christo laudes in sua gloria- sa ascensione: cuius insignem prædicat triumphum, ostendens quomodo in terras ante desiliit & deinde ad inferna: illisque spoliatis rursum in cælos se victor receperit. Vnde demum orbem iudicaturus descendet. 1 ANNOTATIONES. Huic nomen extat conueniens Idithum. Inter cantores domini in primo libro Pa- T ij ralipomenon
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0956.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 294 1. Para. 25 ralipomenon enumeratos; nominatur Idithu cu[m] filiis suis, de quib[us] eo in loco dicit scriptura. Filij Idithum sex, sub manu patris sui Idithu[m], qui in cithara prophetabat super co[n]fientes & laudantes dominu[m]. Veru[m] vt ibidem dicit gloria, Idithu[m] interpretatur transiens, & secundu[m] Hieronymum, Idithu[m] tantundem valet atque saliens vel transiliens eos. Itaque cum hoc loco nomen Idithu[m] Christo attribuitur non solu[m] semel & iteru[m], sed etiam tertio: no[n] pro viro illo cærore diuinæ laudis sumitur, sed significationem habet appella tiui nominis atque com[m]unis, qua[m] sua exprimit interpretatione[m]: idemque signat quod transiens vel transiliens. Recte igitur hoc nomen Christo in ascensione ascribitur, quia transiliuit omnes montes & colles Bethel (vt dicit litera) id est domus dei, quippe Bethel Hebræum nomen: interpretatur domus dei vel habitaculum dei, secundu[m] Hieronymum. Domus aute[m] dei, cælum est, sicut ipse per propheta[m] ait. Cælum mihi sedes est: terra autem scabellu[m] pedum meoru[m]. Et alio in loco. Dominus in cælo sedes eius. Omnes igitur montes & colles ipsius Bethel transiliuit Christus, quia omne[m] cæloru[m] cellitudinem & verticem in ascensione sua transcendit. Ascendit enim (vt scribit Paulus ad Eph. 4) super omnes cælos, vt adimpleret omnia. Videturq[ue] locus huius literæ alludere ei quo in canticis dicit sponsa de Christo suo sponso. Ecce iste venit saliens in montib[us]: transiliens colles. Similis est dilectus meus capræ, hinnulóque ceruorum. Et rursum eode[m] loco. Reuertere, similis esto dilecte mi capræ hinnulóque ceruorum, super montes Bethel. 2 Inde in pelagus seculi. Licet id posset intelligi sine metaphora de ipso mari sensibili, in quod dominus diceretur secisse saltum, quando intrauit in nauiculum cum discipulis vt transfretaret. Deinde oborta graui tempestate excitatus à somno imperauit ventis ac mari: factaque est tranquillitas magna, aut etia[m] quando ambulauit super aquas maris sine immersione. Melius tamen sermone metaphorico per pelagus seculi hoc loco intelligitur mundus, ob varia pericula tèpestuosus ac fluctuas, & propter tribulationes eius multas supra modum amarus. Et certè in scriptura nominemaris sæpius hic nudus intelligitur, eique no[n] ineptè accom[m]odatur id psalmi. Hoc mare magnu[m] & spactosum manibus: illic reptilia quorum non
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0957.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 295 no[n] est numerus. In hoc ergo pelagus seculi fecit dominus salutum, quando ex virginali vtero per nativitatem venit in hunc mundum. Istud itidem mare suo mitigauit potentatu, quia omnes mundi fallacias, blandimenta & fraudes deuicit pedibusque conculcavit, quemadmodum discipulis suis paulo antè passionem suam dixit. < Ioan. 16> In mundo pressuram habebitis: sed confidite, ego vici mundu[m]. Sane beatus Gregorius in homilia euangelij solennitatis hodiernę exponens illud paulò antè adductum ex canticis verbum. Ecce iste venit saliens in motibus, ait Dominus noster veniendo ad redemptionem nostram: quosdam (vt ita dixerim) saltus fecit. Vultis fratres charissimi: ipsos eius saltus cognoscere? De cælo venit in vterum; de vtero venit in præsepe, de præsepio venit in crucem, de cruce venit in sepulchrum, de sepulchro venit in cælum. Vbi secundo loco ponit Gregorius salutum siue progressionem domini de vtero materno in præsepe: qui idem omnino est cu[m] processu eius de vtero in hunc mundum. Quare etiam in hoc loco (qui verbis Gregorij modo allatis propemodum respondet) secundo ordine innuitur saltus Christi ex ventre virginali in hunc mundum: per pelagus seculi significatu[m]. 3 Tetras phlegetotis affiliit tenebras. Phlegeton, tis: fluuius esse dicitur infernalis, flammis æstuantibus rapidus, ita nuncupatus à phlego verbo Greco: quod significat ardeo. De quo Virgilius in A Eneide. Quæ rapidus flamis ambit torrentibus amnis. Tartareus Phlegeton: torquêtque sonantia saxa. Inde phlegetontæus adiectiuum: id est infernalis. Proinde phlegeton frequenter apud authores pro inferioru[m] loco sumitur atque tartaro: vt in præsenti litera. Principis aute[m] inferni Christus illuc descèdes disturbauit imperiu[m]: quoniâ (licut est ad Colosce[n]ses scribit Paulus) expoliâs principatus ac potestates, traduxit confidenter: palâ triumphans illos in seipso. Manipulos itidem plurimos inde eruit, quoniâ magnu[m] sanctoru[m] patrum numerum inde eduxit. Manipulus enim vel per syncopâ maniplus, interdum significat exiguam militum manu[m] quæ vnum sequitur signum, & inde transumitur ad quâuis hominum multitudinem significandâ. Demùm Christus mundum illustrauit suo iubare: quando per resurrectionem luce immortalitatis amictus, eam per totu[m] mundu[m] diffudit. T iiij Hoc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0958.png
Transcription: ATR-1
PROSA 296 Hoc autem postremo loco verbum illustrat legedum est: non illuxit: vt aliqui habent libri, quoniam illuceo verbu[m] neutrum datiuo adiungi debet: no[n] accusatiuo. Illustro autem actiuum, petit accusatiuum. In hac autem illustratione se iterum viuum præbuit servis & amicis: apostolis scilicet & discipulis, quibus ante passionem dixerat. Vos amicissimei estis: si feceritis quę ego præcipio vobis. Et iterum. Vos autem dixi amicos: quia omnia quæcunque audiui d[er] patre meo annunciaui vobis. 4 Cuius morbida Idithum corpora. Sicut resurrectio Christi nostræ resurrectionis est causa, & ipse resurgens nos etiam secum in spe consurgere fecit: qui resurgentiu[m] est primitiæ, ita ascensio Christi in cælum, exemplar est & causa nostri in cælos ascensus: & ipse cælos ascendens nos etiam secum fecit conscendere cælos in spe, & foelici quadam expectatione. Quia quod in Christo tanquam capite nostro præcessit, hoc etiam virtute capitis membris omnibus communicatum est: suo quidem tempore illis exhibendum. Prouinde dicit beatus Paulus de deo patre: quòd conresuscitauit nos & considere fecit secum in cælestibus in Christo. Hanc ob causam ipsi Idithum noster Christus scilicet dei filius: mundum in sua ascensione transiliens, morbida corpora nostra in semetipso altis inuexit cæli sedibus, quoniam naturam suam humanam nostræ corporeæ substantiæ similem non tamen in se morbidam: transvexit ad astra, & nostram itidem naturam corpoream nuc[um] quidem in nobis morbida, sed per gloriosam resurrectionem in consummatione seculi omni morbo mortalitatis, corruptionis & passibilitatis liberandam: etiam secum rapiet in æthera. 5 Vt duo angeli fratres docuerunt. Fratrum nomine hic discipulos Christi intelligit author: quos dominus post resurrectionem in euangelio sæpe fratres compellat. Vt cum ait mulieribus. Itenunciate fratribus meis: vt eât in Galilæam. Et cum dicit Mariæ Magdalenæ. Vade ad fratres meos: & diceis. Denique in psalmo dicit filius dei ad patrem. Nunciabo nomen tuum fratribus meis: in medio ecclesiæ laudabo te. Quomodo autem duo angeli nun ciauerunt apostolis Christum ad iudicium tandem venturum: ex primo capite actuum apostolicorum est clarum. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0959.png
Transcription: ATR-1
EXO. 297 6 In fine seculi ipse quoque semper sit nobiscum. No[n] petimus his verbis, quòd Christus duntaxat nobiscum sit in fine & consummatione seculi: non autem ante finem ei[us] < Mat. 28.> quandoquidem non minus nunc quàm in exitu mundane durationis: nobis est necessaria præsens dei virtus, & pro- tectrix præsentia. Sed hoc loco exposcimus: quòd non so- lum nunc sed etiam vsque ad finem seculi nobiscum sit, se- cundum illud promissum suum discipulis factum. Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus: vsque ad consumma- tionem seculi. Illud autem petentes, illa duo exposcimus: quod & ante finem seculi & in fine seculi semper sit no- biscum. In die pentecostes. Ancti spiritus assit nobis gratia. Quæ corda nostra sibi faciat habitacula. 1 Expulsis inde cunctis uitiis spiritualibus. Spiritus alme illustrator hominum. Horridas nostræ mentis purga tenebras. 2 Amator sancte sensatorum semper cogitatum. In- funde unctionem tuam elemens nostris sensibus. Tu purifi- cator omnium flagitiorum spiritus. Purifica nostri ocu- lum interioris hominis. Vt uideri supremus genitor possit à nobis. 3 Mundi cordis quem soli cernere possunt oculi. 4 Prophetas tu inspirasti, ut præconia Christi præci- nuissent inclyta. Apostolos confortasti, uti trophæu Christi per totum mundum ueherent. 5 Quando machinam per uerbum suum fecit deus, cæli, terræ, marium. Tu super aquas foturus eas, numen tuum expandisti spiritus. 6 Tu animabus unificandis aquas foecundas. Tu aspiran- do das spirituales esse homines. 7 Tu diuisum per linguas mundum & ritus, adunasti do mine.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0960.png
Transcription: ATR-1
PROSA. mine. Idolatras ad cultum dei reuocas, magistrorum optime. Ergo nos supplicantes tibi exaudi propicius, sancte spiritus. Sine quo preces omnes cassæ creduntur, indignæ dei auribus. 8 Tu qui omnium seculorum sanctos tui numinis docuisti instinctu amplectendo spiritus. Ipse hodie apostolos Christi donans munere insolito, & cunctis in audito seculis. Hunc diem gloriosum fecisti. Amen. Hæc prosa etiam solutæ orationis laxis procurrit habemis: neque rythmica lege coarctata stringitur. Eius author fuisse memoratur Robertus quondam rex Franciæ: non minus bonarum literarum quàm virtutum splendore spectabilis, qui inter cætera suæ præclaræ eruditionis monumenta hanc quoque prosam composuit: tam grauibus & diuinis refertam sententiis, vt à doctissimo quouis theolo go composita censeri possit. Idem etiam nonnulla contexuit responsoria ecclesiastica, vt illud de natiuitate domini. Iudæa & Hierusalem, & de sanctis martyribus. O constancia martyrum, quæ ambo in secundo præsentis operis libro, suo loco sunt exposita, insuper & illud de sancto Petro. Cornelius Centurio, necnon & alia id genus: magnam animi in deum pietatem, religionemque præse ferentia. In ea primum sit inuocatio sancti spiritus, vt mentes nostras gratiæ suæ claritate dignetur illustrare. Deinde multa commemorantur opera insignia: per spiritum sanctum & in veteri & in nouo testamento facta. Et postremùm pia ad ipsum dirigitur supplicatio à fideli populo: vt preces illius benigniter exaudiat. IANNOTATIONES. Cunctis vitiis spiritualibus. Vitia spiritualia dicuntur quæ potissimum ad animum spectant, affectusque cordium sine corpore interius mouent, vt superbia, inuidia, auaritia. Carnalia verò quæ ad corpore attinent illóque tanquam instrumento peraguntur: & ad corporales trahunt affectus, vt iracundia, & gula, luxuria. Accidia vera siue pigritia viriusque vitij in se natura sortiri videtur, quòd & animi sit inertia & corporis. Cum igitur hic petit author spiritualia expelli vitia quæ solum con-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0961.png
Transcription: ATR-1
EXO. 299 contaminant animum: multò magis petendum innuitquod & carnalia expellantur quæ non animum solum sed & cor pus commaculant. At ipsum etiam corpus nostrum sancti spiritus esse debet habitaculum: vt his verbis dicit beatus Paulus. Nescitis quòd corpora vestra templum sunt spirit[us] sancti: qui habitat in vobis, quem habetis à deo, & non estis vestri. Mundus autem habitator teste Augustino mundam quærit domum. 1 Sensatorum semper cogitatum. Sensati cogitatus sunt mundæ, puræ & bonæ cogitationes: quæ obuersantur animo. Sensatus enim in scriptura pro prudente & sapiente sumitur: sicut sensus interdum pro scientia & prudentia. Vt cum dicit Ecclesiasticus Si videris sensatum: cuiq[ui]gila ad illum, & seruo sensato liberi seruient, & in aliis multis elusdem libri locis. Ex opposito insensatus est imprudens & insipiens: vt apostolus Galatas vocat insensatos. Est autem spiritus sanctus amator sensatorum cogitatum: quoniam sicut secundum Sapientis sententiam peruersæ cogitationes separant à deo, ita è diuerso rectæ & bonæ cogitationes coniungunt animos nostros deo: ipsumque habent intimum hospitem & inhabitatorem. 3 Mundi cordis soli quem cernere. Hoc attestatur dominus in euangelio dicens. Beati mundo corde: quoniam ipsi deum videbunt. Non enim potest oculus corporeus contueri lucem, quâdiu crassis humoribus est obsitus aut lippitudine læsus. Detergantur prius humores illi oportet & quicquid ad oculos sordium defuit emundetur: quàm lympida acie solem conspicari possint aut igneam lucem. Deus autem lux est clarissima, & nullis fuscata tenebris. Quare necessarium est ab oculis animorum nostrorum abstergi omnes noxios affectus, omneque peccati labem & maculam: vt illius haurire possimus innocue fulgorem, purissimumque radium. 4 Prophetas tu inspirasti. Profitetur enim fides catholicæ spiritum sanctum per prophetas esse locutum, & beatus Petrus idem comprobat dicens. Non voluntate humana allata est aliquando prophetia: sed spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti dei homines. Quòd verò apostolos vt noui testamenti patres spiritus sanctus co[n]fortauerit: e[xempli] co[m] opertum habetur, quòd accepto sp[iritus] sancto in
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0962.png
Transcription: ATR-1
PROSA. in die pentecostes protinus Christum publicè annunciare coeperunt, neque minis neque flagellis persecutorum deterriti: qui prius propter metum Iudæorum foribus clausis se domi continebant. Idem quoque & dominus in evangelio innuit: cum dixit eis. Cù steteritis ante reges & præsides: nolite cogitare quomodo aut quid loquamini. Dabitur enim vobis in illa hora: quid loquamini. Non enim vos estis qui loquimini: sed spiritus patris vestri qui loquitur in vobis. < Ioh. 20. Mat. 10 Gen. 1.> 5 Quando machinam per verbum suum. Ipsius Geneseos exordio cum describitur deus creasse cælum & terrâ: adiicit & hoc scriptura, quòd spiritus domini ferebatur super aquas. Vbi per spiritum domini haud dubiè intelligitur spiritus sanctus: qui in ipsa mundi productione bonita tem suam expandit super aquas, id est materiam rerum informem adhuc atque instabilem: vt ex illa, rerum species aptè & accommodatè suo ordine ac tempore prodirent. Itaq[ue] fouit eas aqua spiritus domini: quia omnia benefica sua virtute atque viuifica adaptauit ipsas rebus deinde producendis, quandoquidem sola bonitate dei (quæ spiritus sancto propriè attribuitur) omnia rerum genera ad ortum sunt perducta. 6 Tu animabus viuificandis aquas foecundas. Siquidè aquæ lauacri baptismalis sanctificantur in spiritu sancto: vt ex illis spirituali foecunditate renascantur homines ex aqua & spiritu sancto, secundum illud verbum saluatoris nostri. Nisi quis renatus fuerit ex aqua & spiritu sancto: non potest introire regnum dei. Idem etiam spiritus domini suam infundendo gratiam reddit homines spirituales viuentes scilicet secundum spiritum: qui prius erant carnales & secundum carnem viuentes. Et de hac aspiratione loquitur dominus in euangelio: cum ait. Spiritus vbi vult sperat, & vocem eius audis: sed nescis vnde veniat aut quo va dat, quod natum est ex carne: caro est & quod natum est ex spiritu: spiritus est. < Ioh. 3. Gen. 11 > 7 Tu diuisum per linguas mundum. Ex Genesi id perspectum habetur quòd cum terra esset labij vnius post diluuium, tentauerunt qui ex filiis Noe descenderant ædificare turrim verticè cælos contingentem: vt celebrarent nomen suum apud posteros, & futuri diluuij (vt putarunt) discriminat
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0963.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 301 discrimen euaderent. Verum ad impediendos illorum improbos conatus, deus vnam illorum linguam In septuaginta duas diuisit linguas: vt non amplius se mutuo intellexerint, propter quod prætermisso opere inchoato dispersi sunt in vniuersam terram. & diuersos viuendi ritus colendique deos sunt amplexi. Nunc autem per linguarum multarum in apostolis adunationem: ad verum vnius dei cultu[m] reuocati sunt, & ab idolorum cultura ad veram dei cognitionem reducti, sicut de spiritu sancto ita canit ecclesia. Qui per diuersitatem linguarum cunctarum: gentes in vnitate fidei congregasti. Porrò idolatra dicitur qui colte idola, id est simulacra, & idolatria: simulacrorum adoratio. Est enim idolum simulacrum: & latria cultus soli deo debitus. At qui Græcè linguæ exactam rationem seruant, p[ro]ferunt vtranque datarum dictionum adiecta tertio loco syllaba lo, quæ sit finis primæ partis componentis hoc pacto, idololatra & idololatria. Nam vt dicunt duæ dictiones datæ non componuntur ab idos quod formâ significat, sed ab idolu[m]: quare tertia illius dictionis syllaba in co[m]positione debet proferri & scribi. Consimiliter huius dictionis idolum secundam syllabam in prolatione ferè omnes corripiunt: cum tamen debeat longa proferri, eo quòd apud Græcos scribitur per quæ semper est longa. Baptista Ma[t]tuanus. Verum etiam qui vana sacris idola prophanis. Et fragiles coluere deos. Debemus autem potius artem & veritatem sequi quàm vsu per imperitiam introducto à recto abduci. 3 Tu qui omnium seculorum sanctos. Idem sol sensibilis diversorum temporum homines suo perfundit lubare, ipsorumque oculos suo lumine lustrat: & ad colorum discernicula reddit dispositos. Haud aliter spiritus sanctus vt sol spiritualis: omnium ætatum homines suæ clatitatis imbut splendore, edocuitque & eos qui ante legem fuerunt: & qui sub lege & post legem mysteria Christi reserarunt. Omnes enim eodem spiritu locuti sunt. Ipse quoque idem (nam vns & idem est spiritus: qui operatur omnia in omnibus apostolos hoc insigni & singulari munere adornauit vt variis linguis locuti fuerint magnalia dei, quod diuersarum regionum populos prorsus attonitos adduxit in admirationem & stuporem: vt secundum caput in actis apostoloru[m]
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0964.png
Transcription: ATR-1
301 PROSA. lorum latius refert. Neque v[er]nquam antea auditum est aut lectum simile diversarum linguarum miraculum. Porro hoc in loco nonnulli potius legendum censent, amplectem de spiritus, vt illud participium vocatius sit singularis, ad substantiuum spiritus ordinatus cum quo coniunctum in oratione collocetur. Amplectendum autem spiritum ita legendo vocare liceret: quoniam honorandus est, & singulari veneratione colendus, immò cummopere quærendus & amore prosequendus. Et hæc sententia admodum apta videtur: & præsenti loco co[n]gruenter accommoda. Verum tamen vulgata lectio per gerundium contexta, non omni- no repudianda censeri debet. Nempe gerundium illud cu[m] eodem ordinatum accusativo, cum quo verbum docuisti, vtpote sanctos, sententiam reddit apertam. Ipse enim om- nium seculorum sanctos amplectendo, eosdem docuit suæ numinis instinctu ac inspiratione. De sancto spiritu: alia prosa. Veni sancte spiritus: Nihil est in lumine, Et emitte coelitus Nihil est innoxium. Lucis tuæ radium 7 Laua quod est sordi- 2 Veni pater paupe- dum: rum, Riga quod est aridum, Venidator munerum, Sana quod est saucium. Veni lumen cordium. 8 Flecte quod est rigi- 3 Consolator optime: dum: Dulcis hospes animæ, Foue quod est frigidum, Dulce refrigerium. Rege quod est deuium. 4 In labore requies: 9 Da tuis fidelibus In æstu temperies, In te confidentibus, In fletu solatium. Sacrum septenarium. 5 O lux beatissima: 10 Da virtutis meritum, Reple cordis intima Da salutis exitum, Tuorum fidelium. Da perenne gaudium. 6 Sine tuo numine: Amen,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0965.png
Transcription: ATR-1
EXO. 505 Hæc prosa, rythmice sonoritatis norma & legibus astru gitur: in vnoquoque versu tres co[m]plectens clausulas rythmicas, quarum singulæ: septem comprehendunt syllabas, penultimamque breuem. Duæ earum quæ eiusdem sunt versus: mutuam inter se habent in syllabarum exitu consonantiam. Tertia verò responsum habet in simili desinentia cum tertia clausula proximi versus: aut continuò præcedé tis aut sequentis. Continet autem præsens prosa piam in- vocationem & devotam populi fidelis ad sanctum spiritu, ad quem totius prole oratio dirigitur: nunc præclara ipsius nomina quibus sua in homines insinuatur bonitas dinume rans, nunc verò vt suorum fidelium corda illuminet do- nisque suis impleat exposcens. Neque satis hæc oratio, mea quidem sententia commendari potest: nam omni com mendatione superior est, tum ob miram eius suauitate cum facilitate apertissima, tum ob gratam eius brevitatem cum vbertate & copia sententiarum: vt vnaquæque ferè clau- sula rythmica vnam complectatur sentenuam, tum deniq[ue] ob concinnam eius in contextu venustatem: qua opposita inter se aptissimo nexu compacta cernitur. Crediderimq[ue] facilè authorem ipsum (quisquis is fuerit) cum hanc con- texuit orationem, celesti quadam dulcedine fuisse perfu- sum interius: qua spiritu sancto authore, tantam eructauit verbis adeò succinctis suauitatem. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. Veni sancto spiritus. Habet aptissimam & accommodatissimam expres sionem affectus animi frequens illa eiusdem verbi repeti- tio: qua inuitamus vt veniat ad nos ille pater misericor- diarum & deus totius consolationis. Cum enim non semel sed & secundo & tertio & quarto inuitamus ipsum vt huc < 1. Cor. 1.> veniat: affectuosior animus noster insinuatur ingens no- strum desiderium quo eius in nos exoptamus aduentum. Ita enim & in psalmis frequens eiusdem dictionis repeti- tio: pleniorem exprimit & teruentiorem nostrum affectum in deum. Est autem hæc inuocatoria supplicatio: ex illa ora tione ecclesiastica desumpta. Veni sancte spiritus, reple tuorum corda fidelium & sui amoris in eis ignem accende. 4 In quarto versu, In æstu temperies. Vehemens in no- bis pleruque est æstus concupiscentiarum irrationalium: quæ ex carne ebulli[n]t, aut honoris ambitione aut appetêcia diuictiarum.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0966.png
Transcription: ATR-1
PROSA. diutiarum. Veru huiusmodi noxios estus temperat in nobis suo rore cælesti, spiritus sanctus: refrigerans incendia libidinum, extinguens ardorem opum, animorumque reprimens elationem. Idcirco in veteri testamento per nube signatus est: qui filios Israel quotidie protexit in deserto feruore solis. Et in transfiguratione Christi per nubem illa < Exod.13.> lucidam etiam est repræsentatus, qui discipulos in monte sancto obumbrauit. < Mat.17.> 7 In septimo versu. Laua quod est sordidum. Anima nostra sordida est: cum peccatis est maculata. Arida verò: cum nihil spiritualis habet humoris quo foecundetur aut humectetur. Saucia autem cum grauiter vini est vulnerata. Eadem quoque est rigida: cum ob nimiam duritiâ ex peccandi consuetudine inductam, instar silicis præduri obrigescit. Frigida verò, cum nullam diutni feruoris aut fraternè dilectionis habet scintillam. Deuia autem, cum à via mandatoru dei exorbitat & aberrat. Idcirco horum sex malorum opposita petimus à spiritu sancto nobis concedi, vtpote animam nostram lauari à sordibus peccatorum, irrigari imbre cælestis gratiæ, sanari à plagis vitiorum. Insuper eandem flecti in mollitudine, vt ablato corde lapideo detur nobis cor carnuem, ipsam itidem foueri uluifico calore ignis diuini, & denique eandem dirigi in semita mandatorum domini. 9 In nono versu. Sacrum septenarius. Ille sacer septenarius qui hic expetitur est septem donorum sancti spiritu qui idcirco septiformis munere dicitur & septuplex, & septipotens sicut in explanatione hymni. Veni creator spiritus, in primo libro amplius est pertractatum, in qua septèplicem spiritum & septena eius sacra munera explicata inuenies. Neq; id hoc loco repetere piget quod paulo antè dictum est, non ociosam scilicet esse verbi dationem signatis quarto hic factam repetitionem. Habet enim illa præter orationis elegantiam, etiam maiorem quandam expressio nem affectus nostri & efficatiorem petendi vim, quandoquidem apud deum grata est perseverans operandi instantia, importunitas & persistens improbitas. Ea autem congruenter designatur, cum ipsum petendi verbum frequenter ingeminatum inculcatur, iterumque & iterum auribus dei ingeritur. De
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0967.png
Transcription: ATR-1
E X P O. 309 De sancto spiritu: alia prosa. Vx iocunda, lux insignis: Qua de throno missus ignis In Christi discipulos. 2 Corda replet, linguas ditat: Ad concordes nos inuitat Linguæ, cordis modulos. 3 Christus misit quod promisit Pignus sponsæ: quam reuisit Die quinquagesima. 4 Post dulcorem mel-leum: Petra fudit oleum, Petra iam firmissima. 5 In tabellis saxeis, Non in linguis igneis: Lex de monte populo. 6 Paucis cordis nouitas Et linguarum unitas: Datur in cænæculo. 7 O quàm fælix quàm fe-stiua. Dies: in qua primitiua Fundatur ecclesia. 8 Viuæ sunt primitiæ Nascentis ecclesiæ: Tria primum millia. 6 Panes legis primitiui: Sub una sunt adoptiui: Fide, duo populi. 10 Se duobus interiecit: Sicq; duos unum fecit Lapis, caput anguli 11 Vires noui non uetu-sti: Sunt capaces noui musti Vasa parat uidua: 12 Liquorem dat Heli-seus. Nobis sacrum rorem deus Si corda sint congrua. 13 Non hoc musto uel li-quore, Non hoc sumus digni ro-re, Si discordes moribus 14 In obscuris uel diu-sis, Non potest hæc paraclisis Habitare cordibus. 15 Consolator alme ue-ni, Linguas rege, corda leni. Nihil fellis aut ueneni, Sub tua præsentia. 16 Nihil iucundum, nil amoenum. V Nil
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0968.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Nil salubre nil serenum, Tu qui condis omne bonum, Nihil dulce nihil plenum, Cor ad laudem rede pro num Nisi tua gratia. Nostræ linguæ formans sonum 17 Tu lumen es & unguentum, In tua præconia. Tu cæleste condimentum. 20 Tu purga nos à peccatis, Aquæ ditans elementum Author ipse puritatis, Virtute mysterii. Et in Christo renouatis, 18 Noua facti creatura, Da perfectæ nouitatis, Te laudamus mente pura. Plena nobis gaudia. Amen. Gratiæ nunc, sed natura Hæc prosa rythmicæ consonantiæ normam exactè servat: Prius iræ filij. persimilis quantum ad compositionis formam illi prosæ prius 19 Tu qui dator es & donum, explicatæ. Zima vetus expurgetur. Author eius: Adam de sancto Victore. Commendatur in ea multiariam mysterium missionis spiritus sancti in apostolos: & variis antiquæ legis figuris ac factis præsignatum fuisse ostenditur. Deinde ad spiritum sanctum dirigitur totius ecclesiæ oratio: petens vt nos peccatis expurgatos ducat in æterna cæli tabernacula. 2 In secundo versu. Lingue, cordis modulos. Tunc moduli cordis sunt concordes ipsi linguæ: quando illud dei præconium quod lingua personat, etiam ipsum cor piè meditatur, vt non solum lingua proferat diuinarum laudum modulationem: sed & cor illarum sensum lententiâmque attendat: vt cum apostolo psallam[us] spiritu, psallamus & mente. Quocirca manifestum est, hoc loco nomen illud lingua, datiui esse casus: & cum adiecti- uo concordes ordinari. 3 In tertio versu. Christus misit quod promisit. Enim- uerò promiserat discipulis dominus noster. Ego rogabo patrem: & alium paraclitum dabit vobis. Et iterum. Si non
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0969.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 307 non abiero: paraclitus non veniet ad vos, si autem abiero, mittam cum ad vos & aliis multis in locis. Illud ergo pi- gnus amoris sui in ecclesiam sponsam suam: vt fidelis & ve- rax misit in die pentecostes. Et rectè hic pignus nominatur spiritus sanctus. Nam eo etiam nomine signatur apud bea- tum Paulum: cum scribit ad Corinthios, Qui autem con- firmat nos vobiscum in Christo & qui vnxit nos, deus: & qui signauit nos & dedit pignus spiritus in cordibus no- stris. Rursum alio loco ad eosdem. Qui autem efficit nos in idipsum: deus est: qui dedit nobis pignus spiritus. In su- per ad Ephesios scribens inquit. In quo & credentes signa- ti estis spiritu promissionis sancto: qui est pignus hæredi- tatis nostræ in redemptionem acquisitionis. Demùm die quinquagesima post suam resurrectionem reuisit sponsam suam ecclesiam Christus: non quidem in sua ipsius perso- na, sed in spiritus sancti missione, qui eiusdem cum eo sub- stantiæ est & naturæ. 4 In quarto versu. Post dulcorem melleum. Per dulce- dinem mellis quæ fluxit de petra rectè hic intelligitur doctrina euangelica, quæ sacro Christi ore profluxit cum prædicaret populo ante passionem suam. Christus nam- que secundum apostolum petra est: & quidem firma, super quam fundata est ecclesia. At verò propheta in psalmo e- loquia domini comparat melli: cum ait. Quàm dulcia fau- cibus meis eloquia tua: super mel ori meo. Et iterum. Iudic cia domini recta: iustificata in semetipsa. Desiderabilia su- per aurum & lapidem preciosum multum: & dulciora su- per mel & fauum. Quæ autem sacratiora dederis & augu- stiora eloquia domini: quam quæ diuino Christi ore de- prompta in euangelio continentur? Per oleum verò: spiri- tus sanctus & effusio gratiæ eius in homines aptè intelli- gitur, secundum scripturæ morem. Nam de spiritu sancto loquens deus pater ad filium: ait in psalmo. Propterea be- nedi xit te deus: deus tuus oleo lætitiæ: præ consortib[us] tuis. Et beatus Petrus in actis apostolorum de Christo loquens ait. Quem vnxit deus spiritu sancto. Oleo autem fit inun- ctio. Sæpius item in scriptura, vnctionis nomine spiritus sanctus intelligitur. Itaque huius versus sentéria est: quòd post euangelij doctrinam Christus profudit in discipulos spiritus sancti charismata. V ij In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0970.png
Transcription: ATR-1
308 PROSA. 5 In quinto versu. In tabellis saxeis. Datio legis Mosai < Exod. 20.> ce in monte Sinai, quinquagesimo, die post egressum filiorum Israel de Aegypto facta ipsi populo: figura fuit missionis spiritus sancti in discipulos in die pentecostes. Inter illam tamen & hanc: lata est differentia. Nam lex Moysi descripta fuit in tabulis lapideis: vt refert Exodus. Lex autem < Exod. 31> nova per spiritus sancti missionem promulgata: in cor dibus hominum vt viuis tabulis est scripta, quemadmodu[m] per Hieremiam promiserat dominus his verbis. Ecce dies venient dicit dominus: & feriam domui Israel & domui Iuda foedus nouum. Non secundum pactum quod pepigi cu[m] patribus vestris: in die qua apprehendi manum eorum vt < Hicro. 31> educerem eos de terra Aegypti. Sed hoc erit pactum quod feriam cum domo Israel. Post dies illos dicit dominus dabo legem meam in visceribus eorum: & in corde eorum scribam eam, & ero eis in deum: & ipsi erunt mihi in populum. Rursum lex Moysi non data est in linguis igneis: sed fugure, tonitruo & lampadibus ardentibus, quæ terrorem < Exod. 16.> incuriant. Spiritus autem sanctus, in specie linguarum ignearum missus est ad signandum suæ virtutis effectu: quòd diuersarum linguarum sermonem in discipulis adunaret, & in ipsis linguas omnes vniret. Insuper lex Moysi toti populo Israelitico est denunciata: loquente domino. Spiritus autem sanctus & per eum lex noua, paucis est primum collata, vt pote centum & viginti fidelibus congregatis in vnum: sed per quos toti mundo propaganda esset ipsa legis nouitas. Denique lex Moysi data est de monte: & < Exo. 20> in vertice montis Sinai. Lex verò noua in coenaculo sancto vbi erant discipuli congregati & perseverantes in oratione. < Act. 2.> 8 In octavo versu. Viuæ sunt primitiæ. In lege Moysi, ipso die pentecostes offerebatur domino sacrificium de primitiis frugum: & iussæ fuerunt eo die domino offerri primitiæ, vt habet Leviticus. Ita mysticè in ipso die pentecostes: < Lev. 23.> oblata sunt domino ab apostolis primitiæ credentiu[m]. Vnde nascentis ecclesiæ, primitiæ viuæ: sunt illi qui post effusionem spiritus sancti in discipulos, primi crediderunt Illi autem in actis apostolorum, trium milium complere < Act. 2.> cuntur numerum. Nam post sermonem beati Petri illo die factum ad populum: subiungit beatus Lucas. Qui ergo re- ceperunt
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0971.png
Transcription: ATR-1
EXO. 309 ceperunt sermonem eius: baptizati sunt, & appositæ sunt in illa die animæ circiter tria milia. 9 In nono versu. Panes legis primitiut. In die pentecostes, quinquagesimo scilicet post pascha: filij Israel secundum instituta veteris legis in Leuitico declarata, debuerut <Levi.23> offerre domino duos panes primitiarum de duab[us] decimis similæ fermentatæ, decoquendos in primitias domini. Ita in exordio nascentis ecclesiæ, succedente figuris veritate: in die pentecostes quo spiritus sanctus missus est in apostolos, duo panes primitiarum mystici: sunt oblati domino, vt pote duo populi: Iudaicus & gentilis, vocati in adoptione gratiæ sub vna fide Christi. Tunc enim & Iudæorum, populus & gentium, coepit per apostolorum prædicationem domino <Psal.177> offerri in obsequium fidei. 10 In decimo versu. Se duobus interiecit. Christus secundum sententiam psalmi sæpius ante adductam, est lapis ab ædificantibus reprobatus: factus tamen à deo in caput anguli. Et in huiusmodi compage spirituali: interiecit seipsum Christus duobus illis populis, Iudæorum scilicet & ge tium, quia seipsum eis intermedium constituit: vt vtrunq[ue] in se connecteret & hoc pacto duos illos populos fecit vnum populum: scilicet Christianum. In primitiua enim ecclesia, & ex Iudæis & ex gentibus sumpti sunt: qui credentium ecclesiam & coetum constituerunt. 11 In vndecimo versu. Vtres noui non vetusti. Iste locus sumptus est ex euangelio: vbi dominus ait turbis Iudæorum. Neque mittunt vinum nouum in vtres veteres, alioquin rumpuntur vtres: & vinum effuditur & vtres perreunt, sed vinum nouum in vtres nouos mittunt: & ambo <Mat.9.> conservantur. Quem locum expones Remigius ait. Vtres veteres appellat Christus suos discipulos, qui ante passionem suam nondum perfectè erant innovati: Vinum nouu[m] appellat plenitudinem spiritus sancti, & profunda cælestium mysteriorum: quæ tunc discipuli ferre non poterat Sed post resurrectionem vtres noui facti fuerunt, & vinum nouum receperunt, quando spiritus sanctus repleuit corda eorum. Vnde quidam dixerunt: omnes isti musto pleni sunt. Hæc Remigius. Ex culus verbis sententia hui[us] versus quantum ad duas primas eius clausulas: est intellectui satis peruia. Tertia nanque clausula eiusdem ad sequentis V iii
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0972.png
Transcription: ATR-1
310 PROSA. tis versus pertinet sententiam: & ad illam debet referri, vt mox constabit. 4. Reg. 4. 12 In duodecimo versus. Liquorem dat Heliseus. Cum mulier quædam de vxoribus prophetarum conqueretur Helisæo, quòd mortuo viro suo creditor vellet tollere duos filios suos & in seruitutem subigere quoad persolutum esset debitum: iussit Helisæus vt ipsa mutuo peteret multa vasa vacua, & singulis eorum aliquid olei quod habere se dixit infunderet. Quod cum illa fecisset: adeò multiplicatum est oleum vasis infusum, vt omnia fuerint vsq; ad os repleta oleo. Id vbi nunciasset Helisæo: iussit vt venderet illud oleum, & satisfaceret creditori. De eo aut quod reliquum esset: ipsa & filij eius viuerent. Mysticè autem per oleum illud intelligitur gratia spiritus sancti, quæ deo significato per Helisæum, præstatur abundè nobis per viduam signatis, si modo vasa habeamus vacua: id est, corda nostra non repleta iniquitate, sed congruè disposita ad huius sacri liquoris susceptionem. 14 In decimoquarto versus. Non potest hæc paraclisis. Sicut paracletus vel paraclitus græcè idem est quod consolator, & pro spiritu sancto potissimum sumitur in sacris literis ita paracisis, seos, significat consolationem, & gratiam sancti spiritus moestorum cordium consolatricem. Quoniam igitur paulo antè dictum est quòd nobis sacrum rorem sancti spiritus largitur deus, modo vasa cordis nostri sint congrua illi recipiendo: hic versus accommodatè ostendit, quidnam reddat corda nostra indisposita ad sacrorum charismatum perceptionem, potissimùm duo exprimens quæ sunt impedimento tantis bonis, scilicet obscuritatem cordis obtenebrationemque per peccata, & discordiam animorum per contentiones & odia. Cum enim spiritus sanctus sit lux spiritualis, & deus pacis atque dilectionis, neque in obtenebratis cordibus neque divisis abinuicem per dissensiones & rixas, vnquam deliget suæ maiestatis habitaculum aut sedem. 17 In decimoseptimo versus. Aquæ ditans elementum. Id dictum putetur tum quòd in principio creationis mundi spiritus domini super aquas ferebatur vt superius dictu[m] est, tum etiam quia virtute sua spiritus sanctus aquas sanctificat, vt salutare baptismi lauactu[m] conficiant, quo asper- si
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0973.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 311 si homines abluantur à peccatis suis, & noua fiant in Christo creatura, renati ex aqua & spiritu sancto. Vnde & super Christum baptizatum in Iordane spiritus sanctus apparuit, ad significandum quòd in baptismo ritè suscepto datur spiritus sanctus. < Ioan. 1.> 18 In decimo octauo versu. Gratiæ nunc, sed natura. Cum nascimur, originalis peccati labe adhuc sordidati, sumus filij iræ, maledictionis & perditionis: quemadmodum beatus Paulus dicit ad Ephesios. Eramus natura filij iræ: sicut & cæteri. Suscepto verò sacramento baptismi & spiritus sancti dono percepto: efficimur filij gratiæ & adoptionis, filiique regni, per spiritualem huiusmodi in Christo regenerationem. < Eph. 2.> Tunc enim ex deo nati sumus: & filij dei effecti. Verum enitendum nobis est summopere vt hanc dei filiationem susceptam in baptismo, integram in nobis inuiolatamque seruemus per syncæram fidem & bonoru[m] operum fructum. Ne per ignauiam nostram deperdita tanta dignitate qua filij dei nominamur & sumus: decidamus à numero filiorum dei, & efficiamur filij Sathanæ per imitationem illius & expletionem desideriorum eius. Tanto siquidem grauior erit culpa nostra: si exciderimus à sorte filiorum dei per irrationabiles concupiscentiarum nostraru[m] motus: quanto maior fuit dei in nos dignatio qua nosipos asciuit in cætum & numerum filiorum suorum, qua spiritum suu[m] sanctu[m] diffudit in corda nostra vt hospitem & habitatorem animarum nostrarum. Cui si intulerimus contumeliam, per peccata cum à nobis propellentes & Sathanæ spiritum vltro admittentes in penetralia cordis nostri non effugiemus vindicem dei iram A qua nos sua benignitate præseruet spiritus totius bonitatis. Amen. < 1. Cor. 12> 19 In decimonono versu. Tu qui dator es & donu[m]. Spiritus sanctus dator est: quia hominibus sua dona largitur, quemadmodum ostendit sacer Paulus: ita scribens ad Corinth. Alij per spiritum datur sermo sapientiæ, alij sermo scientiæ: alij fides in eodem spiritu. Et demùm in fine concludit. Hæc omnia operatur vnus atque idem spiritus, diut dens singulis prout vult. Ipse etiam donum est: quia à deo datur iis qui illum dari sibi petunt, quemadmodum testatur dominus in euangelio. Si vos (inquit) cu[m] estis mali, no[n] sitis bona data dare filiis vestris: quantò magis pater vester Viiiij cæle-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0974.png
Transcription: ATR-1
PROSA cælestis dabit spiritum bonum petentibus se. Dicitur & ip se spiritus sanctus omne bonum condere: id est creare, pro ducere, & formare, quia omnibus est spiritus: & à quo bonum omne profluit in creaturas, cui & bonitas peculiariter attribuitur. De sancto spiritu: alia prosa. Simpler in essentia. Septiformis gratia, Nos reformet spiritus 2 Cordis lustret tenebras, Et carnis illecebras Lux emissa cælitus. 3 Lex præcessit in figura, Lex poenalis lex obscura, Lumen euangelicum. 4 Spiritalis intellectus Literali fronde tectus, Prodeat in publicum. 5 Lex de monte populo, Paucis in coenaculo, Noua datur gratia. 6 Situs docet nos locorum, Præceptorum uel donorum Quæ sit eminentia. 7 Ignis, clangor, buccinæ, Fragor cum caligine, Lampadum discursio. 8 Terrorem incutiunt, Nec amorem nutriunt, Quem effudit unctio. 9 Sic in Sina lex diuina. Reis est imposita. 10 Lex timoris no[n] amoris, Puniens illicita. 11 Ecce patres præelecti, Dij recentes sunt effecti, Culpæ soluunt uincula. 12 Pluunt uerbo, tonant minis, Nouis linguis & doctrinis Consonant miracula: 13 Exhibentes ægris cura[m] Morbum damnat non natu ram, Persequentes scelera. 14 Reos premunt & casti gant, Modo soluunt, modo li- gant, Potestate libera. 15 Typum gerit iubilei Dies iste, si dici Requiris mysteria. 16 In quo tribus milibus Ad fidem currentibus, Pullulat ecclesia. Iubileus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0975.png
Transcription: ATR-1
EXO. 34 17 Iubileus est uocatus, peccatis, Vel dimittens uel mutatus Liberet lex charitatis. Ad priores uocans status, Et perfectæ libertatis Res distractas libere. Dignos reddat munere. 18 Nos distractos sub Amen: Hæc prosa, rythmicæ co[n]positionis tenet legem, perinde atque ea quæ superius est declarata. Mane prima sabbati. Id tamen vltra illam habet speciale: quòd in nono & decimo versu duas tantu[m] habet clausulas rythmicas, quarum prior consonantiam syllabarum seruat in sui ipsius medio & fine, posterior verò clausula vnius datorum versuum respondet in simili desinentia posteriori clausulæ al terius versus. Author eius, Adam de sancto Victore. Celebratur in ea claris laudibus spiritus sancti missio in discipulos: per quam lex noua est promulgata, ipsiusque nouæ legis supra veterem multiplex excellentia & dignitas assignatur. Apostolorum item, qui noui testaméti sunt patres, magna virtus & operâdi energia depromitur, & demùm ipsius diei pentecostes ad annum jubileum Iudæorum fit comparatio, in conditionum ac proprietatu[m] quædam affinitate. 1 IANNOTATIONIS. In primo versus. Simplex in essentia. Salomon in libro Sapientiæ dicit de ipsa superdiuina sapientia, quòd in ea est spiritus intelligentiæ sancto, vnicus, multiplex, subtilis, disert, mobilis, incoinquinatus, & ita de cæteris eius proprietatibus: quas deinde subnectit. Sed quisnam est spiritus æternæ sapientiæ: nisi spiritus sanctus? qui ab apostolo spiritus filij & spiritus Christi nominatur. Christus aut, dei virtu[m] est & dei sapientia. Est igitur spiritus sanctus: & & vnicus & multiplex, vnicus in substantia: multiplex in donis, quod etiam hic insinuatur cum dicitur ipse spiritus simplex ac indiuiduus in essentia, septiformis tamen gratia ac munere, perinde atque vnicus natura est sol: multiplices tamen operationes efficit in hæc inferiora, quæ vegetat, fouet, illuminat, calefacit ac viuificat. Et vnicæ in corpore nostro est anima: multorum tamen operum secundum diversas virtutes suas effectiua. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0976.png
Transcription: ATR-1
314 PROSA. 3 In tertio versu. Lex præcessit in figura. A tertio ver su vsque ad decimum fit veteris legis ad nouam quantum ad excellentiæ & dationis earum habitudine collatio, vt pote quòd illa figura est, hæc veritas, illa dura ac grauis: hæc suauts & leuis, illa vmbra, hæc lumen, illa literam habet occidentem, hæc spiritum viuificantem, illa sub velamine ac corticæ literæ sensum spiritualé occultat, hæc occultarum detegit ac revelat. Illa in monte data est: hæc in coenaculo, illa toti populo: hæc paucis discipulis. Illa in clangore buccinæ, fulgore, tonitruo, igne & fumo, hæc in vehementi sono, aduenientis spiritus sancti nuncio, & linguis igneis, Illa in terrore est data ad incutiendum timorem, hæc in placido ignis innocui delapsu qui foueat amorem. Denique illa duæ ceruicis populo est imposita in seruitutem: hæc superni patris filiis in libertatem. Postremùm illa timoris est lex & rigoris: hæc verò amoris & lenitatis. 11 In vndecimo versu. Ecce patres prælecti. Ab vndecimo versu vsque ad decimum quartum, sanctorum apostolorum qui primitias sancti spiritus acceperunt, ponitur multiplex commendatio. < Psal. 46> Dicuntur enim primú patres prælecti, quonia præ alijs electi sunt vt noui testaméti sint non solu[m] patres sed & patriarchæ, figurati per duodecim veteris testamenti patriarchas. < Esai. 60> Dicuntur & dij per participationem effecti, quoniam spiritus sanctus illis superueniens deiformes illos reddidit, & propemodum diui nos, de quibus intelligitur illud psalmi. Principes populo rum congregati sunt cum deo Abraham, quoniam dij, for tes terræ vehementer elati sunt. Apostoli quoque pluunt verbo quoniam salutaré doctrinæ suæ imbrem aridis hominum mentibus vna voce instillarunt, ad proferendum fructum salutis. < Esai. 76> Idcirco nubium nomine signantur apud Esaiam: cum ait. Qui sunt hi qui vt nubes volant: & quasi columbæ ad fenestras suas? Tonat itidem minis: nam vox eorum vehemens & æterna malis supplicia comminás ac interminas, more tonitrui commouit animos auditorum. Vnde psalmus de eorum prædicatione dicit. Vox tonitrui tui in rota. Alluxerunt corruscationes tuæ orbi terræ: comota est & contremuit terra. Præterea eorum doctrinis consonant miracula: quoniam doctrinam suam signorum nouitate
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0977.png
Transcription: ATR-1
EXO. 315 movitate & virtute confirmarunt, vt ait Marcus. Illi autem profecti prædicauerunt vbique domino cooperante: & sermonem confirmante sequentibus signis. Denique quòd ligandi atque soluendi habeant potestatem: ex verbis domini apud Matthæum capitulo decimo octauo, & apud Ioannem capitulo vicesimo est manifestum. 15 In decimoquinto versu. <Marc. 16> Typum gerit Iubilei. Ab hoc versu vsque ad finem, dies iste adventus spiritus sancti in discipulos comparatur anno Iubileo Iudæoru[m] (qui & quinquagesimus dictus est: quòd quinquagesimo quoque anno obuenit) in conformitate proprietatum: quæ Iudæis quidem carnaliter, nobis autem spiritualiter conveniunt. Nempe Iubileus interpretatur (vt hic ait) dimittens vel mutatus: quòd eo anno debita dimittebantur, & qui ante serui erant manumittebantur, exules reuertebantur in patriam, & vnsuisque ad domum & possessionem suam redibat: quam ante vendiderat, vt ex vice-simoquinto capite Leuitici constat. Et ita mutabatur prior rerum status atque conditio: in meliorem. Nam qui ante serui erant: tunc effecti sunt liberi. Et prius natali solo extorres: tunc illius facti sunt incolæ, denique prius suis agris aut domibus destituti: tunc efficiebantur eorum possessores, & prius debitores: tunc absoluti debitis. Hæc autem omnia: spiritualiter in hominibus completa sunt per adventum spiritus sancti. Nam debita peccatorum relaxata sunt, seruitus peccati adempta, virtutum reddita possessio: postquam sub peccato fuimus venundati, & in cæli patriam concessus reditus: à quo fueramus exclusi. Porrò secundum alios iubileus interpretatur initiatus siue remissius, quòd annus ille quinquagesimus ex diutuina constitutione deo consecratus, mancipatusque crederetur, atque remissionem debiti & seruituti indulgens. Hæc autem interpretatio etiam rectè conueuit temporis missionis spiritus sancti: per quem prius idolorum cultui dediti, dei sacris sunt initiati, illiusque addicti obsequio: ac peccatorum suorum remissionem consecuti. Desanto
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0978.png
Transcription: ATR-1
316 PROSA. De sancto spiritu: alia prosa. Qvi procedis ab utroque: Genitore, genitóque, Pariter paraclite, 2 Reddelinguas eloquentes, Fac feruentes in te mentes Flamma tua diuite. 3 Amor patris filiúq; Par amborum, & utrique Compar & consimilis. 4 Cuncta reples, cuncta foues, Astra regis, cælum mo- ues: Permanens immobilis. 5 Lumen clarum, lumen charum, Internarum tenebrarum Effugas caliginem. 6 Per te mundi sunt mun dati: Tu peccatum & peccati Destruis rubiginem. 7 Veritatem notam facis, Et ostendis uiam pacis, Et iter iustitiæ. 8 Peruersorum corda ui tas Et bonorum corda ditas Munere scientiæ. 9 Te docente: nil obscurum Te præsente, nil impurum, Sub tua præsentia. 10 Gloriatur mens iocunda. Per te læta, per te mundæ Gaudet conscientia 11 Tu commutas elemetæ: Per te suam sacramenta Habent efficaciam. 12 Tu nociuam uim repellis: Tu confutas & refellis Hostium nequitiam. 13 Quado uenis: corda lenis. Quando subis: atræ nubis Effugit obscuritas. 14 Sacer ignis, pectus ignis. Non comburis: sed à curis Purgas, quando uisitas. 15 Mentes prius imperitas, Et sopitas & oblitas, Erudis & excitas. 16 Foues linguas, formas sonum. Cor ad bonu[m] facit proru[m], A te
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0979.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 317 Medata charitas. 17 O iuuamen oppressorum, O solamen miserorum, Pauperum refugium. 18 Da contemptum terrenorum Ac amorem supernorum Trahe desiderium. 19 Pelle mala, terge fordes. Et discordes fac concordes, Et affer præsidium. 20 Tu qui quondam uisitasti. Docuisti, confortasti, Timentes discipulos. 21 Visitare nos digneris. Nos si placet consoleris: Et credentes populos. 22 Par maiestas personarum: Par potestas est earum, Et communis deitas. 23 Tu procedens à duobus, Coæqualis es ambobus, In nullo disparitas. 24 Quia tantus es [mercur]ialis Quantus pater est [mercur]ialis. Seruorum humilitas, 25 Deo patri, filioq[ue] Redemptori, tibi quoque, Laudes reddat debitas. Amen. In hac prosa, consimilis ratio rythmicæ compositio[n]is obseruata conspicitur, sicut in penultima. Lux iucuncunda lux insignis, præter id id quod in decimotertio & decimoquarto versu non habet prima clausula responsum in exitu syllabarum ad secundam eiusdem versus, sed singulæ earum finem suum habent consona[n]tem suo medio, vt vnius & eiusdem clausulæ medium respondeat in simili desinentia sua ipsius fini. In ea commendatur multipliciter spiritus sanctus, tum à diuinis proprietatibus & habitudine eius ad patrem & filium, circa principium præsentis prosæ & finem, tum à variis suæ bonitatis in creaturas operibus potissimum in homines, quoru[m] animas sua dignatione visitat & illustrat. Demùm humilis ad ipsum fidelis populi sit supplicatio: à decimo septimo versu vsque ad vicesimum primu[m]. Et quoniam totius prosæ contextus admodum facilis est & lege[n]tibus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0980.png
Transcription: ATR-1
118 PROSA. tibus peruius: paucis annotationibus ea transigetur. Author eius: Adam de sancto Victore. 1 1 ANNOTATIONES. In secundo versu. Flamma tua diuite. Spiritus sancti flamma: ignis est ille spiritualis & cælestis, quem immittit cordibus hominum. Et hæc diues est: propter multiformitatem donorum sacram inflammationem consequentium. Exuberantiâ enim gratiarum & diuitias suorum munerum confert illis: qui ad cælestes illas opes recipiendas cordis sui præparât promptuarium quo eas recondant. Est enim spiritus sanctus (vt Pauli verbis vtar) diues in omnes qui inuocant illu[m]: omniumque est artifex, omnia cognoscens, omnia prospiciens. < Rom. 10 Sapien. 7> 4 1 In quarto versu. Permanens immobilis. < Ibidem.> Quæ in libro Sapientiæ de æterna sapientia dicuntur in septimo capite, spiritui quoque sancto congruè adaptantur, vt qui eiusdem sit cum filio dei naturæ, & substa[n]tiam diuinam consequentes proprietates (quales sunt ex: de quibus est sermo) omnino cum ipso habeat communes, vtputa quòd cum sit vnu[m]: omnia potest, & in se permanens: omnia innouat, & per nationes in animas sanctas se transfert, amicósqve dei & prophetas constituit. Ex quo & id continuò colligitur, quòd astra regit cælumque mouet: permanens tamen immobilis, stabilisque manens dat cuncta moueri: vt canit Boetius. 11 1 In vndecimo versu. Tu commutas elementa. Id non secundum eoru[m] substantiam est intelligendum sed secundum vsum ac virtutem. Nam elementum aquæ sanctificatione spiritus sancti consecratum: accommodatur lauacro baptismi, & nouam quod[m]a modo induit virtutem, vt quod prius corpora solum abluebat: nunc etiam ad absterendas animæ maculas sit idoneum. Neque solum baptismi sacramentum: sed & cætera omnia virtute spiritus sancti conficiuntur, & suam inde vim desumunt. Nullum enim perficitur sacramentum: quòd non spiritus sancti inuocatione absoluatur. 14 1 In decimoquarto versu. Sacer ignis pectus ignis. Primo loco, ignis: nomé est vocatiui casus. Na[m] per totam prosa[m]sermo ad spiritu[m] sanctum dirigitur. Secudo verò loco, secunda est persona præsentis indicatiui, huius verbis ignio, is, ire, quod inflammare significat: & accusatiuo ium gitur.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0981.png
Transcription: ATR-1
EXO. 319 gitur. Porrò sacer ille ignis est: de quo canit ecclesia. Advenit ignis diuinus non comburens sed illuminans: nec consumens sed lucens, & inuenit corda discipulorum receptacula munda: & tribuit eis charismatum dona. De sancta trinitate. B Enedicta semper sancta sit trinitas, deitas scilicet unica coequalis gloria. Pater, filius, sanctus spiritus, tria sunt nomina, omnino eadem substantia. 2 Deus genitor, deus genitus, in utroque sacer spiritus, deitate socius. 3 Non tres tamen dij sunt, deus uerus unus est, sic pater dominus, filius, spiritusq; sanctus. 4 Proprietas in personis, unitas est & in essentia. Maiestas par & potestas, decus honor æquè per omnia. Sydera, maria continens, arua simul & uniuersa condita. Què tremunt impia tartara, colit quoque quem & abyssus infima. 5 Nunc omnis uox atque lingua fateatur hunc laude debita. Quem laudant sol atque luna, dignitas adorat angelica. Et nos uoce præcelsa omnes modulemur organica cantica, dulci melodia. Eia & eia nunc simul iubilemus altithrono domino laudes in excelsis. O adoranda unitas. O ueneranda trinitas. Per te sumus creati, uera æternitas. 6 Per te sumus redempti, summa tu charitas. Populum cunctum tu protege, salua, libera, eripe, & mun da. Te adoramus omnipotês, tibi canimus, tibi laus & gloria, per infinita secula seculorum. Amen. Hæc p[er]sa nullâ habet rythmi formâ: sed solutæ oratiois schemate est contexta. In ea summæ trinitatis prædicatur mysterium, pia fidei confessione à nobis credendum & venerandum, quòd scilicet vnus est deus in essentia, trinus autem in personis, quarum eadem est divinitas, virtus, & maiestas. Deinde incitatur fidelis populus ad ipsius vnitri næ deitatis laudem sedula deuotione depromenda: & supplex ad illam habetur inuocatio. ANNO.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0982.png
Transcription: ATR-1
310 PROSA. 1 CANNOTATIONES. Tria sunt nomina. N[ost]ro hoc ita accipiendum, quòd in supersancta triade, sola nominu[m] sit trinitas, sine aliqua personarum distinctione aut differentia, vt sine aliqua rei discretione, pater, & filius, & spiritus sanctus solam vocabulorum sustineant diversitatem & discrepantiam. Nam qui ita sentiret: prolaberetur in damnatissimam Sabellij hæresim, inducentis confusionem personarum: & earum differentiam exceptis solis nomini bus negantis, vt qui vnam & eandem personam, nunc patrem, nunc filium, nunc spiritum sanctum appellari debere confinxerit. Sed cum nomina rebus ad discretione earu[m] dinoscendam sint imposita: per tria nomina, etiam rerum nominibus signataru[m] distinctio & differentia hic insinuatur. Vt sensus sit, in trinitate diuina, tria esse nomina: id est tres personas tribus diuersis nominibus expressas, vt per nominum trinitatem quæ posterior est, rerum illis significatarum discretio quæ prior est, innuatur. Non enim quia tria sunt nomina: tres sunt personæ diuinæ, sed ediuerso quoniam tres sunt personæ, tria sunt nomina earum enunciata. Sunt nanque res ipsæ, nominibus suis tempore & natura priores, & rerum distinctio, nominum distinctionem antecedit. 2 C In vtroque sacer spiritus. In vtroque: patre scilicet & filio, est sacer spiritus per mutuam immeationem & intimam immanionem, qua propter omnimodam substantiæ diuinæ in tribus personis idètitatem ac simplicitatem: vnaquæque diuinarum personarum duabus reliquis immanet intima, easque immeat ac indigressibiliter inhabitat. De qua ineffabili immanentia: Christus in euangelio dicit ad Iudæos. Vt cognoscatis & credatis: quia pater in me est, & ego in patre. Et iterum. Pater autem in me manens: ipse facit opera. Idem enim de spiritu sancto ad patrem & filium est iudicium. < Ioan. 10> 3 C Non tres tamen dii sunt. Post hunc versum, aliqui < Ioan. 14> libri continuò hunc habet subiunctum. Ipse tamen filius: deus verus à patre, præclarus itaque spiritus ab vtroque emanat. Qui sanè nequaquam superfluus est, nam diuinarum personarum vnius ad aliam, habitudinem secundum intimam emanationem depromit. Neque itidem est necessarius. Nam sine illius adiectione, perfecta vtique est sententia
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0983.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 971 sententia. Pro inde in illo aut adiiciendo, ant prætermitte- do vnusquisque sequatur ecclesiæ suæ vsum, illique se p- sus co[n]formet. Ita vbi paulo pòst litera habet, dignitas ado- rat angelica: alij libri habent, pluralitas adorat angelica. Vtrunque autem horum, rectè dicitur. 4 Sydera, ma ria continens. Hic locus deum omnium creaturarum vbi- vis sustinentium continere ambitum & fulcire naturam, ostendit. Quæda enim supremo continentur loco, vt cor- pora cælestia: & syderum nomine hic intelliguntur. Quæ- dam medio mundi sensibilis loco: vt corpora naturalia, clementia & ex ipsis commixta, & hic per maria & arva in- sinuantur. Quædam verò infimo subsident loco, vt æternis damnatae tenebris noxia potestates: & hoc in loco per in- fima tartara & abyssum infimum innuuntur. Hæc autem tria rerum conditarum genera, vno generali nomine per vniuersa condita etiam intelliguntur: spiritus angelicos & cælestes insuper comprehendente, vt cognoscatur deus i- ple, rerum omnium, cælestium scilicet terrestrium & infer norum princeps esse ac dominus. 5 Nunc omnis quod vox. Conueniens hic sumitur ar gumentum atque apta ratiocinatio, ostendens id æquum esse & rationi consentaneum, quod omnis uox & lingua humana cuiusuis nationis & regionis deum confiteatur & laudet. Nam irrationales (inquit) creaturæ vt sol & luna ipsum laudent, quandoquidem ex sus substatia virtute & motu immensam dei potentiam, sapientiam, & bonitatem prædicant: ipsiusque laudandi in suis operibus amplam præstant materiam. Sub sole autem & luna hic expressis, aliæ etiam creaturæ rationis expertes comprehendantur, quæ ex sua natura dei virtutem & perfectionem itidem ma nifestant. Turba quoque angelica deum assidua laude in cælis concelebrat. Par est igitur atque rationabile: & nos homines deo nostro creatori & redemptori debitas exo- luere laudes. 6 Simul jubilemus altithrono domino. Non diuisim hoc nomen legendum altithroni: vt faciunt nonnulli, sed coniunctim altithrono: quod adiectiuum est, co[n]positu ex altus & thronus, significatque eum qui sublimi & excelsa sede residet, quod maxime deo convenit: cuius cælu sedes est, & qui sedet super cherubim. Quare sequens particula X in
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0984.png
Transcription: ATR-1
PROSA. In excelsis, non uerbo iubilemus annecti debet, sed nòmi- ni iam dato aluthrono. Non enim qui terram adhoc inco limus: iubilamus in excelsis, laudes domino, sed altithro- no in excelsis, id est in cælis sublimem habenti sedem ma iestatis domino: laudes iubilare connitimur. De sancta trinitate: alia prosa. 8 Vna uirtus, unum nu- men. Vnus splendor, unum lum[m]e. Hoc una quod alia. 10 Patri proles est æqua- lis, Nec hoc tollit personalis Amborum distinctio. 11 Patri compar filioq[ue], Spiritalis ab utroque Procedit connexio. 12 Non humana ratione Capi possunt hæ personæ: Nec harum discretio, 13 Non hic ordo tempo- ralis, Non hic situs, aut localis Rerum circunscriptio. 14 Nil in deo præter deum, Nulla causa præter cum Qui causat causalia. 15 Effectiua uel forma- lis Causa, deus: et finalis: Sed nunquam materia. 16 Digne loqui de per- sonis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0985.png
Transcription: ATR-1
EXPO. sonis: met mores: Vim transcendit rationis, Nec declinet ad errores Excedit ingenia. Quos damnat ecclesia. Quid sit gigni, quid processus: 19 Nos in fide glorie- mur: Me nescire sum professus. Nos in una modulemur Sed fide non dubia. Fidei constantia. 17 Qui sic credit: ne festinet, 20 Trinæ sit laus unitati: Et à uia non declinet Sit et simplæ trinitati Insolerter regia. Coæterna gloria. 18 Seruet fidem, for- Amen. Hæc prosa vniformem habet rythmicæ modulationis in omnibus suis versibus formam. In singulis enim tres co[n] tinet clausulas rythmicas: quarum duæ primæ mutua[m] ad- inuicem habent in exitu co[n]sonantiam: & vtraque illarum octo complectitur syllabas, quarum penultima semper lo[n] ga aut syllabæ longe in tenore prolatio[n]is persimilis. Tertia verò cuiusque versus clausula responsum habet ad tertiam proximi versus in simili desinentia: & septem con- stringit syllabas penultimamque breue[m]. Author eius, Adam de sancto Victore. Explicatur in ea concinnè, elega[n]ter & appositè altissimum supersanctæ trinitatis myste- rium, quomodo in illa nec vnitas deitatis repugnat trini- tati personarum, nec harum pluralitas illius simplicitati, quomodo etia[m] ipsæ personæ licet vnius sint essentiæ pro- prietates tame[n] habent singulares & personales, secudum quas earum attenditur ac sumitur discretio. Et alia id ge- nus ad sacratissimum istud fidei arcanum secretumque sa- cramentum attinentia hic decenter & dilucide reserâtur, quæ ex symbolo Athanasij & eius explanatione in secun- do libro posita: plana satis & clara euadere possunt, idcir- co illorum declarationibus non opus erit hic diutius im- morari ac insistere. 3 ANNOTATIONES. In tertio versu. Hæ dicuntur relatiue. Diuinæ personæ adinuicem relatiue dicuntur X ij secundum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0986.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 325 sicut & vna substantia atque essentia. Quomodo igitur illa minor erit in vna persona quàm in pluribus, aut maior in pluribus quàm vna! esset enim tunc illa sive virtus sive sapientia. revera seipsa minor, cum sit eadem in omnibus. 7 In septimo versu.. Sed hi tamen habent quædam propria. Pater enim singularem habet proprietatem, ipsius à filio & spiritu sancto discretiuan: scilicet innascibilitatem sive in gignentiam, quòd à nullo prodeat sed seipsos solo subsistat. Filius gignentiam sive nascetiam habet quòd à patre solo sit genitus. Spiritus autem sanctus personalem habet proprietatem, quam processibilitatem sive processionem dicere solent: quòd à patre & filia, processu intimo & nobis imperscrutabili prodeat. Veruntamen vt proxime sequens dicit versus, hoc est vna persona quod alia. Nam personalis ista discretio & proprietatum differentia, nullam substantiæ aut naturæ diversitatem indidicit. Pronomen autem hoc, & quod, & similia, aut Inomina aut pronomina in neutro genere, substantiæ sunt indicatiua, sicut ostendit illud verbum domini in evagello. Ego & pater, vnum sumus. 10 In decimo versu. Spiritualis ab vtroque procedit < Ioan. 10> connexio. Spiritualis connexio hic intelligitur spiritus sanctus, qui nexus dicitur & amor patris & filij, quo pater diligit filium vt habet evangelium, & filius etiam patrem. < Ioan. 5 Ioan. 14> Pater (inquit) diligit filium, & omnia dedit in manu eius. Et filius de seipso. Sed vt cognoscat mundus quia diligo patrem, & sicut mandatum dedit mihi pater, sic facio. Et sanè proprium amoris est connectere & coadunare plura adinuicem placido dilectionis vinculo, mutuóq[ue] nexus costringere, sicut discordia dissipat & disiungit. Spiritus autem sanctus, amor est, rectè igitur ipse hic connexio dicitur. 12 In duodecimo versu. Non hic ordo temporalis. Ipse tres personæ, coæternæ sunt adinuicem, vt sicut pater est æternus: ita filius & spiritus sanctus patri coæternus. Nullus igitur inter eos est ordo durationis, neq[ue] vna personarum prior aut posterior alia durationis ordine dici potest. Rursum, cum situs & positio in loco, localis item circunscriptio & conclusio: solis conueniat corporibus, & rebus se in molem attollentibus ac magnitudine præditis. < Ioan. 4 Hiere. 23> X iij Deus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0987.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Deus autem spiritus est: & vnaquæque diuinarum perso- narum superspiritualis est, figuræ & quætitatis exors: plaq- num est etiam in diuinis personis neque situm inueniri lo calem neque circumscriptionem. Quomodo enim circum scribetur deus: qui immensus est? qui cælum & terram im plet, qui in cælo est sursum & in abyssis deorsum? 13 In decimotertio versu. Nulla causa præter eum: qui causat causalia, cælu, sol, & elementa causæ sunt rerum, sed non primæ, habent enim priorem causam deum, qui pri- mo est omnium & simpliciter causa. Insuper quæ sub deo causæ sunt rerum, non habent à seipsis ratione & vim cau salitatis, sed à deo qui cæteris causalitatem com[m]unicat, il- lisque præstat vt post ipsum sint causæ. Deus autem ab a- lio no mutuatur nec accipit precario rationem causæ, sed à seipso primu[m] habet quòd sit causa. Rectè igitur hic nul- la dicitur esse causa prima, absoluta & perfecta præter eum qui omnia producit causalia & omnes effectus. Dicuntur enim causalia, ipsa effecta, quæ à causis producuntur & prodeunt. 14 In decimoquarto versu. Effectiua vel formalis. Vnitas in trinitate & trinitas in vnitate in deo: multis rerum proditur indicius, & potissimum in tri formi ratione causæ, quod ipse vna & maxime omnium vna est causa, & tamen trina secundum rationem, scilicet efficiens, forma & finis. Efficiens quidem, quia ab ipso vt primo au thore sunt omnia. Forma, quia per ipsum subsistit omnia. Dat enim esse rebus, & conseruat eas in esse. Finis verò, quoniam in ipsum vt optimum finem referuntur omnia, & ipsius gratia agitur omnia. Semper enim quod melius est, aliorum finis debet constitui. Et si quis patri effectricè ascripserit causam: ex quo omnia filio formam, quia per eum omnia, & spiritui sancto finem, quia in ipsum reuocâ tur omnia, non absurdam accommodationem fecerit. Nihilo secius ipsæ tres personæ: vna sunt omnium causa effi- ciens, forma & finis, & vnaquæque earu[m]: effectrix est cau- sa, & forma, & finis. At verò causæ materialis ratio, deo non couuenit: quia neque ex eo vt substrato alterius co- positioni sit aliquid, neque in eo etiam vt subiecto quip- piam recipitur: quod illi more accidentis insit. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0988.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 327 In festo sanctissimi sacramenti eucharistiæ. 1 Auda Sion saluato- rem Lauda ducem & pa- storem In hymnis & canticis. 2 Quantum potes: tan- tum aude. Quia maior omni laude, Nec laudare sufficis, 3 Laudis thema specialis, Panis uiuus & uitalis Hodie proponitur. 4 Quem in sacræ mensa cænæ Turbæ fratrum duodenæ, Datum non ambigitur. 5 Sit laus plena, sit sono- ra, Sic iocunda, sit decora Mentis iubilatio. 6 Dies enim solennis a- gitur, In qua mensæ prima reco- litur Huius institutio. 7 In hac mensa noui re- gis: Nouu pascha nouæ legis, Phase uetus terminat. 8 Vetustatem nouitas. Vmbram fugat ueritas, Noctem lux eliminat. 9 Quod in coena Christus gressit, Faciendum hoc expressit In sui memoriam. 10 Docti sacris institutis: Panem, uinum in salutis Consecramus hostiam. 11 Dogma datur Chri- stianis, Quòd in carnem trasit pa- nis, Et uinum in sanguinem. 12 Quod non capis, quod non uides Animosa firmat fides Præter rerum ordinem. 13 Sub diuersis specieb[us], Signis tantum & non re- bus, Latent res eximiæ. 14 Caro cib[us], sanguis pot[us] Manet tame Christ[us] totus: Sub utraque specie. 15 A sumente no[n] co[n]cisis, No[n] confractus, no[n] diuisus, Integer accipitur. 16 Sumit unus, sumunt mille. X iiii Quantum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0989.png
Transcription: ATR-1
PROSA Quantum isti: tantum ille. Vere panis filiorum: Nec sumptus consumitur. Non mittendus canibus. 17 Sumunt boni: sumunt 22 In figuris præsignatur, mali. Cum Isaac immolatur. Sorte tamen inæquali Agnus paschæ deputatur, Vitæ uel interitus. Datur manna patribus. 18 Mors est malis, uita 23 Bone pastor, panis uo bonis, re, Vide, paris sumptionis Iesu nostri miserere. Quàm sit dispar exitus. Tu uos pasce, nos tuere, 19 Fracto demùm sacramento, Tu uos bona fac uidere, Ne uacilles, sed memento In terra uiuentium. Tantu[m] esse sub fragmento: 24 Tu qui cunctæ scis Quantum toto tegitur. & uales, 20 Nulla rei sit scissura, Qui nos pascis hic mortales. Signi tantum sit fractura. Tuos ibi commensales, Qua nec status nec statura Cohæredes & sodales, Signati minuitur. Fac sanctorum ciuium. 21 Ecce panis angeloru[m]: Factus cibus uiatorum. Amen. Hæc prosa rythmicæ orationis mensuram tenet & for mam sicut præcedens non tamen vbique seruat vniiformitatem rythmi sicut illa, sed interdum ad venustatem & or natum, euariat compositionis modum: vt in sexto & octa uo versu, quid diuersam inter se & à præcedentibus versibus abent contextus speciem. Similiter in decimonono versu & deinceps: plures tribus continentur in vnoquoq[ue]; versu clausulæ rythmicæ, nunc quatuor nuc verò quinq[ue]; vt multiformis illa rythnorum cõtextio: maiore affe rat gratiam & elegantiam oratione. Author eius fuisse tradi tur beatus Thomas Aquinas, qui totum officium solennitatis sacrosanctæ eucharistiæ cõposuisse dicitur, ad cuius integritate & hæc p[er]sa pertinet. Et certè opus ipsu[m] liquido ostendit:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0990.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 329 offendit, qualis fuerit eius artifex. Nam adeò dilucidè, e- leganter, & sublimiter hic referantur tanti sacramenti my- steria: prima scilicet eius institutio, documenta fidei de eo tenendæ, & figuræ veteris testamenti ipsum præsignantes: vt non nisi à doctissimo & sacrarum literarum scientissimo viro illa sic exprimi potuerint. 1 CANNOTATIONES. In secundo versu. Quantum potest tantum aude. Hæc sententia respondet verbis Ecclesiasticis: quibus ita domini dei magnificentiam prædicat. Multa dicimus & deficimus verbis, consummatio autem sermonum ipse est. Glorificantes dominum quantumcunque potuerimus superualebit adhuc, & admirabilis ma- gnificentia ipsius. Benedicentes dominum, exaltate illum quatum potestis: maior est enim omni laude. Ex quo qui- dem postremo dicto, hic locus manifeste sumptus videtur. 1 In tertio versu. Laudis thema specialis. Thema græcum nomen: latinæ positum seu positio dicitur, & oratio est breviter explicans rei de qua differendum est materiam. Proinde ea propositio quam assumunt in exordio, concionantes ad populum, generatim complectens materiam faciendi sermonis, vulgo thema dicitur, quòd proponat pau cis ea quæ latius sunt discutienda. 7 In septimo versu. Phase vet[er] terminat. Phase hebreu[m] nomen in Exodo & tribus sequentibus libris per quam frequens transitum significat. Et solennitatem illam azymorum signat quam Iudæi quotannis agebant: agnum pascha lem immolantes in memoriam liberationis suæ ab Aegypto. Huic autem figuræ sacratior successit veri agni immolatio, scilicet Christi in cruce, qui est ipsa veritas. Et hæc est nouum pascha nostrum. 8 In octavo versu. Noctem lux eliminat. Non hic illuminat legendum est, vt habent libri mendosi, ex vicinitate vnius vocabuli ad alterum quantum ad scripturam & pro- lationem, in errorem pertracti, cum tamen lata sit vnius & alterius significati differentia. Est enim eliminare: expelle re, foras p[er]pellere, & quasi extra limen agere, copositum ab e propositione, & limen, inis. Mant. Saturni, Martisq; gra- ues eliminat iras. Illuminare autem longè aliam habet si- gnificantiam, nulli ferè ignotam. Et certè multo aptior est sensus, si quis eliminat hic legat, quam illuminat, vt ostendit
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0991.png
Transcription: ATR-1
330 PROSA. dit præcedens conformis significationis verbum fugat. 13 In decimotertio versu. Sub diuersis speciebus. Species hic dicuntur accidentia sensibilia panis & vini: post co[n]secrationem desinente illorum substantia, remanentia, vt figura rotunda & albedo ipsius hostiæ, color & humiditas ipsius vini. Nempe præ se ferunt formam & effigiem veri panis & vini. Huiusmodi autem species tantum sunt signa & non res: quoniam repræsentant & significant præsentiam veri corporis & sanguinis Christi, invisibiliter & mirabiliter ibidem contenti. Neque species illæ sunt ea quæ signantur aut demonstrantur in hoc sanctissimo sacramento. Res autem eximiæ illarum specierum: sunt sacrum Christi corpus speciebus panis oblectum, & preciosus eius sanguis vini speciebus obuelatus, quoniam per huiusmodi panis & vini species, ea duo sacro modo repræsentâtur & signâtur. 14 In decimoquarto versu. Manet tamen Christus totus sub vtraque specie. Diverso tamen modo. Nam virtute verborum ad consecrationem hostiæ attinentium: sub specie panis, præsertim & primum continetur sacrosanctum Christi corpus, in illis expressum. Deinde consequio quodam: eiusdem sanguis, anima, & diuinitas, quoniam hæc à corpore Christi nunquam disseparantur. Sub specie verò vini primùm continetur secundum enunciationem verborum consecrationis ipsius calicis, preciosus Christi sanguis, consequenter verò eius corpus, anima, & diuinitas: à quibus nunquam seiungitur sacer ipse sanguis. Ex his autem quatuor, corpore, sanguine, anima, & deitate totus coalescit Christus. 15 In decimoquinto versu. A sumente non concisus. Nempe corpus Christi immortale, incorruptibile, gloriosum, & impassibile: neque concisionem pati potest neque contractionem neque diuisionem. Quinimmo in vltima coena, ipse adhuc mortalis & passibilis: suum corpus immortale & impassibile tradidit discipulis, vt quod uullam ex ipsorum manducatione diuulusionem sustinuerit aut læsionem. Quanto magis ipse nunc immortalis & incorruptibilis: suum corpus impassibile & incorruptibile nobis communicat. Proinde concisio, contractio, & diuisio, ipsarum solum sunt specierum panis & vini, sub quibus tam sacrares continentur.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0992.png
Transcription: ATR-1
EXO. 33 16 In decimosexto versu. Sumit vns, sumunt mille: Perinde atque vox eadem à proferente edita: omnium au ribus integra excipitur, vt quam vns haurit astantium: eandem hauriant & mille præsentes. Neque tamen idcirco primaria illa vox ab integritate sua decidit: quòd à tot &c tantis articulatim & distinctim percipiatur. Sic eundem solis orbem videt vns, vident & mille, quantum isti: tantum etiam ille, nec sol visus aut sui visione, aut continua luminis in oculos intuentium suæque speciei diffusione: aut co sumitur aut imminuitur. Sic denique primitivi, sigilli formam suscipit vna cæra, suscipiunt & mille: vnaquæque tamen earum integram & totam, nec frequente sui impressione primarium illud sigillum sentit detrimentum, aut diminutionem suæ substantiæ aut formæ. 18 In decimooctauo versu. Mors est malis, vita bonis, De bonis & digne sumentibus, dicit Christus in euangelio. Qui manducat meam carnem & bibit meu[m] sanguinem, habet vitam æternam, & ego resuscitabo eum in nouissimo die. De malis verò & irreuerenter sumentibus dicit Paul. < Ioan. 6> Quicunque manducauerit panem, & biberit calicem domini indigne, re[us] erit corporis & sanguinis domini. Et mox subiungit. Qui manducat & bibit indigne, judicium sibit manducat & bibit. Et planè eadem medicina ritè præparatis ad eam suscipiendam est salutifera, minus verò dispositis, exitialis & mortifera. 19 In decimononoversu. Fracto demùm sa raméto. Ad idipsum firmus credendum, exemplo speculi facile manuducimur, quod integrum & continuum, vnicam repræsentat & integram rei obiectæ vt faciei humanæ effiglem. Contractum verò in minutulas partes, in vnaquaque particularum ab aliis seiunctarum non minus integram & totam referet rei prius repræseniatæ speciem. Verum hæc non tam manuductionibus indigent, quam syncera & firma fide, qua omnipotenti dei virtuti longè plura tribuere debemus quam mente complecti aut ratione consequi possimus. 20 In vicelimo versu. Nullæ rei sit scissura. Res ipsa sub specie panis cōtēra (vt dictu[m] la[m] est) sacru[m] est Christi corpus signatu[m] & exhibitu[m] per species illas sensibiles. Illud autem quia immortale & impassibile, nullâ discissioné aut diuul- sione
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0993.png
Transcription: ATR-1
PROSA. sionem pati potest. Quare per hostiæ cösecratæ in diversas partes dissectionem: neque in corpore Christi aliqua sit partium distractio, neque habitus ipsius aut integritatis aliqua imminutio. Sed signum ipsum scilicet species illa panis: ratione suæ quantitatis superstitis frangitur in partes & diuellitur. Et ita de vini speciebus dicendum. 21 In vicesimoprimo versu. Ecce panis angelorum. Panis iste supersubstantialis dicitur panis angelorum, quoniam illo non quidem recto velamine specierum, sed nudo & aperto, tanquam invisibili cibo & indeficienti reficiuntur in regno cælorum spiritus angelici. Et idem panis factus est cibus vlatorum, scilicet hominum desertum huius mundi peragrantium, vt ad terram viuërium demum perveniant. Quare de isto sacro pane non absurde intelligitur hoc verbum psalmi. Panem angelorum manducauit homo. Et quoniam tam sanctus est iste panis: solis dei filiis per dignam imitationem & assimilationem vitæ est communicandus, non autem canibus, id est inuidis, immundis, & soridis. Id enim prohibet dominus dicens. Nolite sanctum dare canibus. Et iterum. Non est bonum sumere panem filiorum & mittere canibus. Ex quo posteriore euangelij loco, quod hic dicitur desumptum est. 22 In vicesimosecundo versu. In figuris præsignatur. Triplex hic ponitur figura huius excellentissimi sacrament, ex veteri testamento sumpta. Prima, immolatio ipsius Isaac, destinata & proposita ab Abraham patre suo, quæ ty pum gessit immolationis Christi in cruce, à deo patre nobis exhibitæ. Secunda, immolatio agni paschalis, facta à populo Israelitico Aegyptum egressuro. Et hæc etiam figura fuit oblationis ipsius Christi in cruce, cuius memoria potissimum per hoc recolitur mysterium. Tertia figura fuit manna de cælo datum populo Israel quadraginta annis, quandiu scilicet demorati sunt in deserto. Ita nobis in hæc vita peregrinantibus, datum est super cæleste manna, vt hoc viatico, præsentis vitæ cursum transigamus & terram promissionis denique subeamus. Quam nobis tandem ingredi præstet virtus viuifica huius salutaris & deifici panis, Amen. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0994.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 333 In diebus dominicis. 1 O Mnes una celebre mus, Celebrando ueneremur Christi nunc solennia. 2 Ecce dies magnus dei. Dies summus requici, Dies est dominica. 3 In qua mundus sumpsit exordium, In qua uitæ cæpit initium, Hæc est dies. 4 In qua Christus contruit inferos Plasma suum uexit ad supe ros, Hæc est dies. 5 In qua pax apostolis Datur, clausis Ianuis: A diuino munere. 6 In qua sancti spiritus Sunt repleti gratia Doctores ecclesiæ. 7 In eadem sumitur Tuba euangelij Prædicandi populo. 8 Est in hac prohibitum, Ne fiat pontificum Nisi consecratio. 9 Ergo debet uenerari Et deuote celebrari Dies hæc sanctissima. 10 Celebrantes uenere- mur. Et deuote postulemus, Vt die nouissimo 11 In æterna requie Nostræ uiuant animæ, Redemptionis gratia. Amen. Hæc prosa multiformem habet rythmicæ compositionis speciem. Nam duo primi versus inter se conformitate habent, tertius item & quartus inter se côsimiles: sed diuersi à cæteris. Deinde quinius & tres sequentes, itidem & postremus: in eadem rythmi forma connemiunt, sed à cæteris præcedentibus discrepant. Denique nonus & decimus primis duobus versibus sunt in eadem compositione conformes, vt vel ex ipsa lectione facilè dijudicabunt omnes. In ea explicantur mysteria dici dominicæ: quæ à Christo & apostolis in ea suut peracta, & prius aliquantulum explicata in illa prosa resurrectionis domini. Lux illuxit dominica. Deinde fidelis populus incitatur sedula exhortatione ad
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0995.png
Transcription: ATR-1
ad debitam tantæ dici & deuotam celebrationem. 2 CANNOTATIONES. In secundo versu. Dies sum[m]us requiei. In eo enim quiescere debent Christiani ab omni opere seruili, vt Iudæi olim in suo sabbato: quo melius vacare possint deo & diuinis laudibus. Potissimum autem abstinere debent ab opere peccati quod maximè omnium est seruile. Insuper dies dominica quia octaua: significat requiem sanctorum futuram in cælo post vniuersale resurrectionem & consummationem seculi, quæ summa est requies nullo interpellâda labore neque vnqua[m] finienda. 3 In tertio versu. In qua mundus sumpsit exordium. Nam primus sex dierum quibus deus produxit mundum: fuit dies dominicus & in eo creata est lux, vt iam ante dictum est. In eo etiam die vita nostra coepit initium: per resurrectionem Christi illo die factam: qui vitam nostram resurgendo reparauit. 4 In quarto versu. In qua Christus contruit inferos. Nam resurrecturus, inde eduxit sanctos patres & ad hunc nostrum orbem subuexit: quorum aliqui cum eo surrexerunt. Hæc autem omnia, eodem die & quidem dominico peracta sunt. Cæterum cu[m] hic dicitur Christus plasma suu[m] vexisse ad superos: id non de ascensione eius aut inductione sanctorum patrum in regnum cælorum intelligendum est, quandoquidem illa non est facta die dominico sed de eorum subuectione ab infernis terræ locis: ad huius mundi medijs spacium. 5 In quinto versu. In qua pax apostolis. Nam ipso die resurrectionis dominus noster clausis Ianuis intrauit domum in qua congregati erant apostoli, & stetit in medio eorum: dixitq[ue]; eis, pax vobis. Quinimmo & post octo dies iterum eis hoc modo apparuit. cum iam Thomas apostol[us] esset cum eis, qui prius fuerat absens, vt scribit Ioannes. Quare bis die dominico id factum est: quod hic vers[us] proponit. 6 In sexto versu. In qua sancti spiritus. Dies pentecostes in quo datus est spiritus sanctus apostolis: fuit quinquagesimus à die resurrectionis dominicæ, vtroque extremorum dierum connumerato, quare & ille fuit dominic[us]. Et ita die dominico spiritus sanctus in discipulos missus fuisse dinoscitur. Et tunc (vt sequens dict versus) sumpta est
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0996.png
Transcription: ATR-1
EXO. 335 est tuba euangelicæ prædicationis: quoniam eo die apostoli incæperunt euangelicam legem palam enunciare, quæ re etiam die dominico incoepta est euangelij in mundum publicatio. 8 In octauo versu. Est in hac prohibitum. Tam celebris & sancta (inquit) est dies dominica: vt episcoporum consecration non nisi die dominico fieri debeat, secundum canonicas sanctiones. Et merito quidem. Nam pontificalis functio: augustissima est & summæ authoritatis in sorte ecclesiastica, quare in die omnium celebratissimo, sacrorumque mysteriorum refertissimo, & cæteros dies dignitate excellentiâque præstante: fieri meritò debet. Talis autem est dies dominicus: cæteris hebdomadæ diebus sacratior & eminentior. Quòd verò sanctionum canonicarum decreto episcoporum consecratio die dominico fieri debeat, vt dicit hic versus: manifestè constat ex constitutione Anacleti papæ, quæ septuagesimaquinta distinctione cap. Ordinationes episcoporum, exprimitur in hunc modum. Ordinationes episcoporum authoritate apostolica ab omnib[us] qui eadem in prouincia fuerint episcopis sunt celebrandæ, qui simul conuenientes scrutinium cum precibus celebrent: manus cum sanctis euangelis imponentes dominica die hora tertia, orantes sacráque vnectione prophetarum exéplo regum capita perungentium, eos more apostolorum & Moysi vngentes, quia omnis sanctificatio constat esse in spiritu sancto: cuius virtus inuisibilis, sancto est chrismati permixta. Et hoc ritu solennem celebrent ordinationem. Hæ Anacletus. 1 In dedicatione ecclesiæ Sallat ecclesia mater illibata, & uirgo sine ruga: ho norem huius ecclesiæ. 2 Hæc domus, aulæ cælestis probatur particeps. In laude regis cælorum: & cærimoniis. Et lumine continuo æmulans ciuitatem sine tenebris. Et corpora in gremio confouens animarum: quæ in cælo uiuunt. Quam dextera protegat dei: ad laudem ipsius diu. Hic nouam prolem gratia parturit: foecundo spiritu sancto. Angeli,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0997.png
Transcription: ATR-1
3 Angeli, cuius uisitant hic suos, & corpus sumitur Te su. Fugiunt uniuersa corporis nocua. Pereunt peccatricis animæ crimina. Hic uox lætitiæ personat. Hic pax & gaui dia redundant. Hæc in domo trinitati laus & gloria sem per resultat. Amen. II Hæc prosa, nulla rythmicæ formæ lege tenetur: sed libe ram habet orationis solutæ co[n]positionem. In ea co[m]mendat tur dignitates & munera gratiarum collata à domino ecclesiæ militanti in terris: quæ in templo diuino nomini co[n]secrato adunatur ad sacramentorum perceptionem & laudes de o decantandas. Numerantur & permulta beneficia: hominibus in templo domini indulta. I IANNOTATIONES. Psallat ecclesia mater illibata. Ecclesia Christi in terris degens: & mater dicitur & virgo. Mater quidem: quia spirituales illi gignit filios per lauacrum regenerationis. De quo mystico partu intelligitur versus ille paulo pòst sequens. Hic nouam prolem gratia parturit: foecunda spiritu sancto. Virgo verò: quia non est sanguinibus neque ex voluntate carnis neque voluntate viri, sed ex deo natos ędit filios. Nam spiritu sancto foecundata, prolem nouam parit Christo: manens semper costa & inuiolata. Sine ruga verò: quia nullam habet deformita tem ex senio aut sorde peccati contractam, & sicut dicit apostolus: neque maculam habet neque rugam. s II Hæc domus: aulæ cælestis. Templum in dei honore consecratum: assimilatur propemodum cælesti mansionire gnóque cælorum quod deus inhabitat. Nam illic iugis est laus diuini nominis: secundum illud verbum psalmi. Beati < Iephe.5 Psal.83.> qui habitant in domo tua domine: in secula seculorum laudabunt te. Hic etiam psalmoru[m] cantica, hymni & lectiones: in dei præconium continuè resonant. Illic deo reverentia & adoratio: à cunctis sanctorum ordinibus cum summa veneratione exhibetur. Hic verò inclinationibus, genuflexionibus, prostrationibus, oblatione thuris, sacrificiis, &ceteris id genus cærimoniis: cultus diuinæ maiestati debitus exoluitur. Illic item contiuuus sine nocte dies: lumenque perenne est. Hic verò sacris thædis, cæreis & lampadibus: nocturnæ effugantur tenebræ: & per assiduam luminis sensibi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0998.png
Transcription: ATR-1
EXO. 337 sensibilis effulgentiam in hoc materiali templo: quæda fit repræsentatio immensæ illius claritatis quæ in cælo refulget. Denique illic animæ sanctorum in pace dei quiescunt Hic verò corpora defunctorum in beata spe futuræ resurrectionis sunt reposita. Et hæc quatuor proportionalia te pli nostri ad domum dei cælestem: in litera eo (quo hic) di geruntur ordine. 3 Angeli, ciues visitant suos. Ciuos angelorum, quin potius conciues saltem in spe:sunt homines hic adhuc militantes in ecclesia Christi, postea verò transituri ad ecclesiâ triumphantem in cælo, & illic habitaturi communem cum angelicis spiritibus ciuitatem cælestem. Et hi ab angelis visitantur in templo dei: tum quia ipsis circa diuinum cultu[m] occupatis & spirituali intentis operi potius assistunt, officiosèque assunt, tum quia orationes eorum & pia vota in templo ab hominibus profusa deo obsequenter offerunt. In templo quoque (vt dicit litera) sumitur corpus Iesu, quia sacramentum eucharistiæ & alia sacramenta quæ sanis administrari possunt, non nisi in templo hominibus communicantur. Neque enim baptismus neque sacrificiu[m] missæ neque poenitentiæ remedium, extra templi septa (nisi id necessitas, quæ nulla ligatur lege, efflagitet) decenter & honeste possunt hominibus administrari. Denique à templo dei fugiunt vniuersa corporis nocua, vt subiungit litera: quoniam dextera dei locum sibi consecratum protegente, qui in templo sunt à morbis cæde & morte potius conservantur, quam si in alio essent loco. Vnde confugientibus ad templa, iure prohibetur inferri violentia, vt inde abstrahi minimo possint, neque in vincula aut carcerem coniici. Postremum pereunt animæ peccatricis crimina in templo, quoniam per confessionem sacramentalem abolentur & deterguntur. In dedicatione templi: alia prosa. H Ierusalem & Sion Melos pangat iugis lætiæ. filiæ, H Cætus omnis fidelis Hale luis. curiæ, 2 Christus enim desponsat hodie
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-0999.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 338 7 Euæfuit nouerca po stitiæ: Matrem nostram normaiu stitiæ: Quam de lacu traxit miseriæ Ecclesiam. 3 In spiritus sancti clemen tia: Sponsa sponsi lætatur gra- tia. Æreginis laudis cum glo- ria Fælix dicta. 4 Dos ut datur: crescit lætitia, Quæ dos, quanta triplex po tentia Tangens cælum, terram, & stygia Iudicia 5 Mira loquar: sed sanæ cre dere Foederatam tam largo mu- nere, De proprio produxit la- tere Deus homo. 6 Formaretur ut sic eccle sia, Figuratur in pari gloria. Ædæ costis formata fæmi- na, Hostis Eua. 7 Euæfuit nouerca po- steris, Hæc est mater electi gene- ris, Vitæ portus, asylum mise- ris Et tutella. 8 Pulchra, potens, partu mirabilis, Veluna, sol fulget spectabi- lis, Plus acie multo terribilis Ordinata. 9 Multiplex est, singularis, una, Generalis & indiuidua. Omnis æui sexus simul una Parit turmas. 10 Hæc signata Iordanis fluctibus. Hæc quæ nenit à terræ fini- bus, Scientiam audire cominus Salomonis. 11 Hæc typicis descripta sensibus Nuptiarum induta uestib- us, Cæli præest hodie ciuibus Christo iuncta. 12 O solennis festum la titiae, Qvo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1000.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 339 Quo unitur Christus eccle siæ In quo nostræ salutis nu- ptiæ Celebrantur. 13 Coetus fælix, dulce con uiuium, Lapsis ubi datur solatium, Desperatis offertur spa- cium Respirandi. 14 Iustis inde soluuntur præmia, Angelorum nouantur gau- dia. Latanimis quod facit gra tia Charitatis. 15 Ab æterno fons sa- pientiæ Intuitu solius gratiæ, Sic præuidit in rerum serie Hæc futura. 16 Christus ergo nos suis nuptiis Recreatos ueris delitiis, Interesse faciat sociis Electorum. Amen. II Hæc prosa vniformem seruat rythmicæ mensuræ legè In singulis siquidem verbis: quatuor habet clausulas ryth- micas, quarum tres primæ consimilem inter se habent syl- labarum desinentiam, & vnaquæque earum decé comple- ctitur syllabas, penultimámq; breuem. Quarta verò clau- sula (quæ semper versum terminat) quatuor tantum conti net syllabas: neque certam quantitatis regulam in penul- tima, neque responsum in exitu syllabarum ad aliam clau- sulam obseruans. Author eius: Adam de sancto Victore. In ea verò dulce canit epithalamium, carmenque nuptiale de sponsationis Christi sponsi & ecclesiæ suæ sponsæ: quam proprio acquisiuit sauguine, vt esset sancta & immaculata in conspectu eius, neque maculam habens neque rugam. Ostenditur item ecclesia multis antiqui testamenti figuris esse præsignata: quæ mirabilem eius dignitatem, foecundi- tatem, & ornatum præmonstrarunt, sed mirabilius ea om- nia in ipsa esse completa secundum mysticum sensum di- gnoscuntur. I IANNOTATIONS. In primo versu. Hierusalem & Sion filiæ. Filia Hierusalem dicitur ecclesia triuphâs in cæ lis: vbi vera est pacis visio. Filiaverò Ston: ecclesia in terris militans, quæ per fidem adhuc speculatur deum, videtque nunc Y ij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1001.png
Transcription: ATR-1
340 PROSA. nunc per speculum & in ænigmate. Sion enim: speculum siue speculatio interpretatur. Hierusalem verò: visio pacis Vnde psalmus de fidelibus animabus quæ filiæ sunt mili- tantis ecclesiæ: dicit, Et filiæ Sion exultent in rege suo. Et in Canticis canticorum dicit ad easdem sponsa. & gredimi- ni filiæ Sion & videte regem Salomonem in diademate: quo coronauit illum mater sua in die desposationis illius. Promiscuè tamen alterum pro altero ponitur, vt filiè Hierusalem in Canticis sæpenumero dicuntur animæ fideles ecclesiæ militantis. Vt cum in loco supradicto præmittit de rege Salomone, verè pacifico. Ascensum purpureum media charitate constrauit: propter filias Hierusalem. Et filiæ Sion animæ sanctorum in cælis deum speculantes. Vnde psalmographus hæc duo nomina tanquam pro eode[m] < Psal. 149 Cant. 3.> accipi solita: in eodem versu coniungit: dicens. Te decet hymnus deus in Sion: & tibi reddetur votum in Hierusalem. Itaque huius versus hæc est sententia. Omnis societas fidelis populi decantet ecclesiæ tam triumphanti quam militanti suave canticum continui gaudij scilicet hale luia. 2 In secundo versu. Quam de lacu traxit miseriæ. Matrem nostram ecclesiam militantem (quæ nos Christo per baptismum genuit) Christus traxit de lacu miseriæ ipsius culpæ: quando ipsam suo redemit sanguine & lauit à peccatis. Alteram verò matrem nostram quæ sursum est & regnat in cælis, Hierusalem sanctam, traxit de lacu miseriæ tribulationum & tentationum huius mundi: quando eam subuexit ad æthera, & liberauit ab hoc seculo nequam. 3 In tertio versu. A reginis laudis cum gloria. Locus iste sumptus est ex Canticis canticorum: vbi ait Salomon de sponsa æterni regis, sancta scilicet ecclesia. Viderunt eam filiæ Sion: & beatissimam prædicauerunt eam, reginæ & concubinæ, & laudauerunt eam. Et consimilis penè sententia haberur in postremo capite Prouerbiorum de ipsa ecclesia, sub typo mulieris fortis. Surrexerunt filij eius: & beatissimam prædicauerunt, vir eius: & laudauit eam. 4 In quarto versu. Quæ dos: quanta? In foedus & arram connubij solet dos assignari ab hominibus. Ita in nuptiis illis spiritualib[us] Christi & ecclesiæ non defuit ampla & my stica
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1002.png
Transcription: ATR-1
EX PO: stica dos: tradita à sponso ipsi sponsæ. Hic enim sponsus omnium dominus authorque bonorum dotauit sponsam suam: non sponsa sponsum: vt apud homines. Quòd si per- contaris: qualis & quanta fuerit illa dos data in hoc con- nubio: respondet hic versus eam dotem adeò esse amplâ: vt suo ambitu complectatur coelestia, terrestria, & infer- na. Sunt enim non solum in coelo & terra, sed & apud in- feros: qui ad ecclesiæ sanctæ pertinent consortium. vt qui purgatorio igne expiantur: demùm transferendi ad coele- stem Hierusalem. Complectitur itaque dos illa largissima triplicem mundi machinam: coelum, terram, & abyssum. Ecce quàm largum est munus acceptum à sponso: quo ip- sa sponsa illi in coniugium est confæderata. 5 In quinto versu. De proprio produxit latere. Cum < Ioan. 19.> Christi in cruce dormientis per mortem, latus est apertum lancea militis: inde profluxit sanguis & aqua, vnde sacra- menta ecclesiastica suam acceperunt efficaciam. Tunc sa- nè Christus de illo latere suo transfixo formauit ecclesiam quoniam à prioribus eam sordibus emundauit, & illo sanguine & aqua abluit. Hoc autem mysterium (vt sequens < Gen. 2.> dicit versus) figuratum fuit in formatione primæ mulieris, quæ de latere viri dormientis & ex costa Adæ formata in Genesi legitur. 7 In septimo versu. Eua fuit nouerca posteris. Quoniâ < Gen. 2.> Eua de costa viri formata: gessit typum ecclesiæ, sicut & Adam: ipsius Christi. nunc quantum fuerit discrimen in- ter figuram & veritatem: hic versus expromit. Certe Eua & hostis fuit & nouerca suæ posteritati: quoniâ ipsam sub- iecit maledictioni, morti & damnationi per suam præuari- cationem. Ecclesia vero, pientissima est mater: quæ filios gignit electionis non perditionis, filios gratiæ non iræ, fi- lios vitæ non mortis. 8 In octavo versu. Pulchra, potens, partu mirabilis. < Canti. 4.> Exprimuntur hoc loco præclaræ proprietates ipsius ecclesiæ Christi sponsæ. Primum quòd pulchra sit, de ea < Canti. 1.> nanque dicit sponsus in Canticis. Tota pulchra es amica < Psal. 23.> mea: & macula non est in te. Et rursum. Ecce tu pulchra es amica mea, ecce tu pulchra: oculi tui columbarum. Se- cundo. quòd sit potens. Nam sponsa sui sponsi titulis insi- gnitur & honestatur. Sponsus autem eius: est dominus for tis & Y iij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1003.png
Transcription: ATR-1
342 PROSA. tis & potens, dominus potens in prælio, quare & ipsa eodem potentiæ titulo decoratur. Tertio quod partu est mirabilis. Nempe foecunda semper & nunquam effæcta: numerosa prole foelix, multiplicique sobole beata, tamen semper virgo manens: quia illius est sponsa qui de virgine matre natus est. < Cant. 6.> Quarto quòd fulgida est vt luna, & co[n]spicua vt sol: ob suarum virtutum splendorem & refulgentiam. Quinto, quòd terribilior est acie castrorum ordinata: contra hostiles turmas & spirituales nequitias. Hæ aute[m] duæ postremæ conditiones: desumptæ sunt ex illo præconio ecclesiæ in Canticis canticorum posito. Quæ est ista quæ progreditur quasi aurora consurgens, pulchra vt luna, electa vt sol: terribilis vt castrorum acies ordinata. 9 In nono versu. Multiplex est, singularis, vna. Explicat hic versus & alias ecclesiæ proprietates, quadam oppositionis ratione inter se diversas: nullo tamen modo repugnantes. < ibidem.> Quarum prima est, quòd ipsa ecclesia, multiplex est & simul singularis. Multiplex quidem: quia ex omni natione quæ sub cælo est, & ex omni tribu populo & lingua constans. Singularis verò: quia in vna fide & confessione divini nominis in spiritu vnitia. Vnde in Canticis dicit de ea sponsus. Vna est columba mea, perfecta mea: vna est matri suæ, electa genitrici suæ. Secundo, ipsa generalis est & tamen indiuidua. Generalis quidem: quantum ad sui dilatationem & ambitum, quo omnes terræ gentes & regiones complectitur. Indiuidua verò: quia schismata, hæreses & hæreticorum conuenticula, discussionesque ab integritate fidel non admittit. Vnica enim fuit arca: quæ saluauit Noe cum sua familia à diluuo. Vna item domus, in qua comedebatur apud Hebræos agnus paschalis, & vnica rursum domus Raab: in qua saluati sunt quicunque in ea cum subuerteretur ciuitas Hierico sunt reperti. Hæc enim tria iam adducta: symbolum quoddam sunt & signum vnitatis ecclesiæ. Tertio, quòd ipsa parit prolem Christo cuiusuis æui & sexus. Nam recipiuntur ad baptismum no[n] solum infantes: sed & adulti & senio graues, neque solum vt ri sed & mulieres. Et id mirum, quòd cum ab exordio nascendis ecclesiæ nunquam desierit parere filios, neque ad finem vsquemundi desinet: tam crebro tamen partu neque fracta est neque reddita imbecillior, sed vegeta semper & inte-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1004.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 341 Integra virtute robusta permanet: vt quæ nec temporis sustineat fluorem nec senectutis incommoda, sed supra tempus & ætatem perpetuo vigore solidetur. 10 In decimo versu. Hæc signata Iordanis fluctibus. Ecclesia sancta per Iordanis fluenta est signata, tum quia Iordanis aquas transeuntes Hebræi vt intrarent terram promissionis: expresserunt typum baptismi, per quem peruenitur ad terram viuentium lacte & melle manantem, tum quia in Iordane baptizatus dominus co[n]secrauit baptismu[m]: per quem regenerantur ecclesiæ filij. Insuper regina Saba quæ venit à finibus terræ audire sapientiam Salomonis (vt tertius liber Regum meminit) figura fuit ipsius ecclesiæ ex gentibus: quæ ab extremis terræ plagis venit excita ta per prædicationem apostolorum ad Christum dei sapientiam vt eius legem amplexeretur, doctrinam audiret, & mandata capesseret. 11 In vndecimo versu. Hæc typicis descripta sensibus. Ecclesia dicitur typicis siue figuralibus descripta sensibus: quoniam multiplici figurarum veteris testamenti descriptione est repræsentata, vt sequens prosa diffusius declara-bit. Eadem quoque est nuptiarum induta vestibus: quoniâ vario virtutum & gratiarum ornatu à Christo sponso suo est decorata, quibus tanquam splendidis vestibus nitida re fulget. Quod & propheta in psalmo testatur dicens. A stitis regina à dextris tuis in vestitu deaurato: circundata varietate. Et rursum. Omnis gloria eius filiæ regis ab intus: in simbriis aureis circumamicta varietatibus. 12 In duodecimo versu. Quo vnitur Christus ecclesiæ. De hac vnione spirituali loquitur beatus Ioannes in Apocalypsi dicens. Vidi sanctam ciuitatem Hierusalem, nouam descendentem de cælo. à deo paratam sicut sponsam ornatam viro suo. Et audiui vocem magnam de throno dicentem. Ecce tabernaculum dei cum hominibus & habitabit cum eis. Et eo in loco de nuptiis sponse & agni frequenter inducit sermonem. 14 In decimoquarto versu. Angelorum nouantur gaudia. Si enim gaudiu[m] est angelis super vno peccatore poenitentiâ agente qui adhuc in periculo relabendi ad præterita mala versatur: quanto magis ipsis est gaudium super præmiis instorum qui introducitur in cælu[m] & adiun- guntur Y iiiij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1005.png
Transcription: ATR-1
PROSA guntur consortio beatorum, quoniam inde ruina ipsorum reparatur. Et huiusmodi gaudium inducit syncera illa charitas & dilectio: quam habent angeli ad homines. 15 In decimoquinto versu. Ab æterno fons sapientiæ. Hoc comprobat beati Pauli sententia: dicetis ad Ephesios de deo patre. Qui elegit nos in ipso Christo, ante mundi constitutionem: vt essemus sancti & immaculati in conspectu eius in charitate. Et id quidem sola gratia. Nam sola Eph. 1. & 2 gratia & gratuito diuini muneris indultu: vocati sumus ad fidem & sinum matris ecclesiæ. Quod & Paulus attestatur scribens ad Ephesios. Gratia estis saluati per fidem: & hoc non ex vobis. Dei enim donum est, non ex operibus: vt ne quis glorietur. In dedicatione ecclesiæ: alia prosa. Vam dilecta tabernacula Domini uirtutum & atria Quam electi architecti: Tuta ædificia. 3 Quæ non mouent immò fouent: Ventus, flumen, pluuia. 4 Quam decora fundamenta: Per concinna sacramenta Vmbra præcurrentia. 5 Latus Adæ dormientis Euam fudit: in manentis Copulæ primordia. 6 Arealigno fabricata Noe seruat: gubernata Per mundi diluuium. 7 Prole sera tandè fæta: Anus Sararidet læta Nostrum lactans gaudium. 8 Scruus bibit qui legatur: Et camelus adaquatur Ex Rebecca hydria. 9 Hæc in aures & armillas Aptat sibi: ut per illas Viro fiat congrua, 10 Synagoga supplatatur A Iacob: dum diuagatur Nimis freta literæ. 11 Lippam Liam latent multa: Quibus uides Rachel fulta, Pari nubit fædere. 12 In biuio tegens nuda: Geminos parit ex Iuda Thamar diu uidua. 13 Hic Moyses à puella Dum se lauat: in fiscella Repe-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1006.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 345 Reperitur scirpea. 14 Hic mas agnus immolatur, Quo Israel satiatur, Tinctus eius sanguine. 15 Hic transitur rubes unda, Ægyptios sub profunda Obruens uoragine. 16 Hic est urna manna plena, Hic mandata legis dena, sed in area foederis. 17 Hic sunt ædis ornamenta. Hic Aaron indumenta, Quæ præcedit poderis. 18 Hic Vrias uiduatur. Bersabee sublimatur, Sedis consors regiæ. 19 Hæc regi uarietate Vestis æstat deauratæ, Sicut regum filiæ. 20 Hue uenit austri regina, Salomonis quam diuina Condit sapientia. 21 Hæc est nigra sed for mosa, Myrrhæ & thuris famosa Virga pigmentaria. 22 Hæc futura, quæ figura Obumbrauit, reserauit Nobis dies gratiæ. 23 Iam in lecto cum di- lecto Quiescamus, & psallamus Assunt enim nuptiæ. 24 Quarum tonat initium In tubis epulantium, Et finis per psalterium. 25 Sponsum millena milia, Vna laudant melodia. Sine sine dicetia, haleluia. Amen. Hæc prosa, rythmicæ co[n]positionis variam præ se fert speciem. Na in principio & circa finem: singulæ versuum clausulæ consonantiam habent & similem syllabarum desinentiam in sui ipsarum medio & fine. In cæteris aute[m] versibus, tres ponuntur clausulæ rythmicæ, dux quidem inter se consonantes: & tertia vnius versus respondens tertiæ clausulæ proximi versus, quod rythmi genus in prosis est frequentissimum. Authore eius, Ada de sancto Victore. Explican-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1007.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Explicantur in ea præconia, laudes & mysteria sanctæ ma tris ecclesiæ: multis modis per veteris testamentis figuras præsignificata, in psalmis quoque & euâgelio mirifice prædicata. vt annotationes subiunctæ declarabunt. Psal.83. 1. ANNOTATIONES. In primo versu. Quam dilecta tabernacula. Hoc prosa exordium ex psalmo octogesi motertio sumptum est. vbi ait propheta. Quam dilecta tabernacula tua domine virtutum: concupiscit & deficit anima mea in atria domini. Et cætera: quæ deinde consequitur. Illic enim per tabernacula & atria domini: intelligitur ecclesia cum militans tum triumphans, de qua eodem loco subiungit. Beati qui habitant in domo tua domine: in secula seculorum laudabunt te. Laca.6. 2. In secundo versu Quam electi architecti. Ex evangelio sumpta est huius & proxime sequentis versus sententia: vbi dominus eum qui audit sermones suos & facit eos, similem esse dicit homini ædificanti domum qui fodit in altum & posuit fundamétum supra petram. Inundatione autem facta illisum est flumen domui illi: & non potuit eam mouere. Fundata enim erat supra petram. Cæterum hic piens architectus & electus ex milibus: Christus est, qui su per seipsum petram firmissimam: ædificauit domum suam scilicet ecclesiâ, & portæ inferi non præualuerunt nec præualebunt vnquam aduersus eam. Venerunt qvidem flumina tribulationum & flauerunt venti persecutionum: tyrannis & hæreticis excitati contra ecclesiam. Sed nô potuerunt eam dimouere suo loco: quia stabilitati spiritualis petre erat innixa. Matth.16. 4. In quarto versu. Quam decora fundamenta. De his fundamentis dicit propheta in psalmo. Fundamenta eius in montibus sanctis: diligit dominus portas Sion super omnia tabernacula Iacob. Et huiusmodi fundamenta præcurrerunt per concinna sacramenta vmbre, quoniam præsignificata sunt per varias figuras veteris testamenti, suo ordine hic subinde digestas. Illæ autem figuræ hic sacramenta vocantur: quoniam sacræ rei in nouo testamento complendæ erant signa. Vmbra verò hic vetus testamentum dicitur: quoniam figuris erat adumbratum & inuolutum. Demùm cōcinna fuerunt illa vmbre sacramenta: quonia[m] apta admodu[m] & cōgrua fueru[n]t ipsi veritati per ea signat[ur]. 5. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1008.png
Transcription: ATR-1
EXO. 347 1 In quinto versu. Latus Adæ dormientis. Prima ecclesiæ figura hic expressa fuit Eua formata de latere viri sui dormientis, quæ in præcedéte prosa est latius enodata. Secunda. < Gene. 7> Arca Noe ex ligno composita. conservauit ipsum & eius familiam à diluuo. Sic ecclesia cruci Christi innixa: < Gene. 21> seruat in ea contentos inter fluctus & procellas seculi saluos & incolumes. Tertia. Sara diu sterilis, in ætate decrepita filiu[m] peperit Isaac à materno risu sic denominatu[m], qui Christum significauit: nostrum verè gaudium. Ita ecclesia ex gentibus diutius sterilis, vtpote toto tépore præcedente aduentum Christi in carnem in nouissimis dieb[us] copiosam c[on]didit prolem post Christi ad cælos ascensione[m]. 8 In octavo versu. Seruus bibit qui legatur. < Gene. 24> Quarta ecclesiæ figura est Rebecca, accersita honorabili legatione vt sit vxor Isaac, quæ seruo Abrahæ dedit potum ex hydria sua, & accepit ab eo, dono in aures: & armillas quib[us] ornaretur. Sic ecclesia vocata est vt sponsa sit Christi, largumque salutaris doctrinæ potum suis porrigit cultorib[us], à quo è diuerso virtutum pulchritudine exornatur, Quinta figura. Iacob surripuit benedictionem fratri suo Elau: < Gene. 27.> dum is diuagaretur per agros venatui intentus. Ita ecclesia à Christo benedictionem est adepta, cu[m] synagoga nimiu[m] inhærens & innitens literæ legis, expatiatur à recto calle veritatis. Porrò in decimi versus hanc quintam explicantis figura[m] tertia clausula, author præsentis prosæ ponit dictionem fretus cum datiuo casu: ad responsum in exitu syllabarum seruandu[m] cum versu proximè sequente. Id tamé est contra vsum probatorum authorum: qui eam dictione[m] cum solo ponunt ablatiuo, vt Virgilius. Threicia fretus cythara fidibusque canoris. 11 In vndecimo versu. Lippam Liâ latent multa. Sexta figura. Lia quæ lippis erat oculis, synagogam signat ex cutientem & velatis palpitantem oculis: cui multa erant occulta diuinæ in homines dispensationis mysteria. < Gene, 19> Rachel verò venusta facie & decoro aspectu clarosque habens oculos: ecclesiam Christi significat, in lumine & claritate evangeli j illa perspicientem sacraméta, quæ lauerat synagogam. Et ambæ sorores coniunctæ erant ipsi Iacob foedere connubij, quia tam synagoga quàm ecclesia, fuit ipsius Christi, illa prius: hæc verò posterius. Septima figura.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1009.png
Transcription: ATR-1
P R O S A. 348 < Gen. 18> figura. Thamar geminis viduata maritis cum non tradere tur tertio filio Iudæ i adulto in v[er]xorem: cöcedit in biuio vt scortum, & faciem suam ne agnosceretur occultans cö cepit ex Iuda filio Iacob duos gemellos Zara & Phares. Sic ecclesia diu deserta, & per cultum idolorum fornica- trix: demùm foecunda facta est cum à Christo sponso suo visitatur, & multos illi filios in spiritu peperit, vt comple- tum fuerit in illa id Esaiæ vaticinium. Multi filij deserta: magis quàm eius quæ habet virum. Fuit enim copiosior ecclesiæ proles quæ deserta fuerat: quàm synagogæ quæ habuit deum sibi sponsum. Et quemadmodum cecinit An na Samuelis, tunc sterilis ecclesia plurimos peperit. & sy- nagoga quæ multos habebat filios, infirmata est. Octava figura. Moyses primum in lucem c[on]ditus, cù non posset am plius à suis parentibus occultari: positus est in fiscella ex scirpo & iunco contexta, & expositus in flumine, ibique inuentus à filia; Pharaonis regis A Egypti: quæ tum forte exiuit ad flumen vt lauaretur. Ita ecclesia variis à deo er- roribus abducta & exposita graui periculo submersionis in abyssum: à Christo miserante tristem eius casum est sus cepta & benigniter educata. Nona figura. Agnus pascha lis iussus est in vna Hebræorum domo manducari: cuius sanguine aspersi postes propulerunt exterminatorem pri- mogenitorum. Ita in vna ecclesiæ domo Christus verus agnus sumitur à fidelibus & eius sanguine potantur Chri stiani, in sacro scilicet sanctæ eucharistiæ conviuio. < Exo. 14> 15 In decimoquinto versu. Hic transitur rubens vnda: Decima figura, populus Israeliticus duce Moyse pertran siuit incolumis mare rubrum: in quo A Egyptij sunt sub- mersi. Ita Christo instituente, in ecclesia baptismus suscipi tur per rubrum mare signatus: & in eo totus dæmonum exercitus vitiorumque turba demergitur. Vndecima. In < Heb. 9> arca foederis fabricata à Moyse continebatur vna reple- ta celesti manna, & tabulæ lapideæ decem præcepta legis complexæ. Haud aliter in ecclesia per arcam figurata co- tinetur sanctissimum eucharistiæ sacramentum, & euan- gelium dei mādata perfectius explicans. Duodecima. Ta < Exo. 26> bernaculum testimoni compositum à Moyse: multa fuit adornatum varietate sacrorum valorum & vtensilium ad dei cultum spectantiu[m]: vt habet Exodus. Hoc aute[m] repre- sentabat
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1010.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 349 sentabat ecclesiam, multo sacramétorum decore & vario ministrantium ordine insignitam. Decimaterria. Aaron summus sacerdos diuersa habuit vestimenta sacra, mira arte contexta, quorum omnium primum & quod ante alia induitur est poderis: vestis talaris, & ad pedes vsque ( d quibus nomen accipit) desluens, quæ & d Iosepho & in Exodo tunica byssina dicitur: duplici syndone intexta, Cu ius item mentionem facit Ioannes in Apocalypsi: cu ait, Et conuersus vidi septem candelabra aurea: & in medio septem candelabrorum aureorum, similem filio hominis vestitum podere, & præcinctum ad mamillas zona aurea. <Exo. 28> Ita ecclesia Christi multiplidem habet ornatum virtutu[m]: quibus tanquam vestibus preciosis adornatur. <Apoc. 1> Decimaquarta. Vrias vir Bersabee in bello contra filios Ammon interfectus est: & Barsabee deinde nupit ipsi David regi, effectaque est regina. Ita synagoga per Vriam intellecta, abolita est & emortua. Ecclesia verò per Bersabee signata: <1. Reg. II> Christo regi æterno, foedere nuptiali est coniuncta, 19 II In decimonono versu. Hæc regi varietate. Decimaquinta figura. <Psal. 44> Ipsa ecclesia signatur in psalmo per reginam quæ astat d dextris æterni regis & filij dei: in vestitu deaurato, circundata varietate ordinum ecclesiasticorum, & ministrantium in ea secundum diuersos gradus ac functiones. Quod autem subiungit litera præsens, sicut regu[m] fili[us], etiam respondet illi loco eius dem psalmi. Myrrha & gutta & casia d vestimentis tuis d domibus eburneis: ex quibus delectauerut te filiæ regum in honore tuo, & illi itidem loco. Omnis gloria eius filiæ regis ab intus, in simbriis aureis, circumamicta varietatibus. <3. Reg. 10> Decima sexta. Regina Saba venit d parte australi siue meridie in Hierusalem cum magno comitatu & diuitiis: vt audiret sapientiam Salomonis, quam fama ante cognouerat. Sic ecclesia d longinquis venit terræ finibus, vt Christum veru[m] Salomonem per legem euangelicamloquentem audiret, quemadmodum in prosa præcedete iam explicatum est. Decimaseptima figura hic expressa. Ipsa ecclesia postremu[m] signatur per sponsam illam quæ in Canticis dicit de seipsa. Nigra sum sed formosa filiæ Hierusalem.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1011.png
Transcription: ATR-1
P R O S A. Can.1 Can.3 lem, sicut tabernacula Cedar, sicut pelles Salomonis. Et de qua in eodem libro dicit admirabunda fidelium turba. Quæ est ista quæ ascendit per desertum sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhæ & thuris, & vniuersi pulueris pigmentarij? Sæpe hæc omnia supradicta, veteris testaméti figuris fuerut obumbrata, sed per diem gratiæ, id est lumen noui testamenti reserata fuere: & in apertum prolatæ. Psal.4 23 In vicelimotertio versu. Iam in lecto cum dilecto. Lectulus sponsi, qui sæpe in Canticis nominatur, placidam signat animi in domino quietem, quando omnibus curis liber & à mundo alienus, illam solum meditatur & iugiter contemplatur. Hanc autem tranquillitatem & requiè vt amplectamur, admonet præsens versus, qua posthabitis seculi negociis & sedatis affectibus nostris, in pace in idipsum dormiamus & requiescamus in domino, p[ro]pter celebritatem nuptiarum Christi & ecclesiæ, in quibus feriari oportet. 24 In vicelimoquarto versu. Quarum tonat initium. Tuba, veteris testaméti nobis in dicant statum: quoniam in eo iussæ sint fieri à domino, ad mouéda castra, ad connocandam multitudinem, ad exeundum in bellum, & denique ad festa celebranda. De quarta enim causa institutionis earum, sic legitur deus dixisse filiis Israel. Siquando habebitis epulum & dies festos & calendas: canetis tubis super holocaustis & pacificis & victimis, vt sint vobis in recordationem dei vestri. Et rursum alio loco. Canite in neomenia tuba, in insigni die solennitatis vestræ. Iterum propheta in alio psalmi loco. In voce exultationis & confessionis: sonus epulantis. Psalterium verò instrumen tum musicum (quod decachordum est, decemque chordis modulationem cedit longe suauiorem & gratiorem auditu: quam sit in tubarum sonitus obstrepens) noui testamenti conditionem insinuat, in perfecta decem mandatorum dei obseruatione potissimum consistentem. Quamuis enim in veteri lege illa fuerint tradita, tamen ex euan gelicæ perfectiois doctrina multo clarius elucidata sunt, & perfectius obseruari præcepta. Itaque huius versus sententia est quòd initium harum nuptiarum Christi & ecclesiæ fuit in veteri testamento: quinimmo paulo post productionem humani generis, quandoquidem secundu[m] Gregorium
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1012.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 351 gorium & cæteros doctores, ecclesia Christi Incoepit ab Abel iusto: & per totum veteris testamenti decursum continuata est atque progressa. Finis verò illarum nuptiarum ad novum pertinet testamentum: in quo consummatæ sunt & completæ illæ spirituales nuptiæ, quæ ante illud tempus necdum perfectæ fuerant, quia nondu[m] ex gentibus collectio ad fidem per apostolos fuerat facta, neque plenitudo gentium adhuc intrauerat ad Christum, sed solum ex Idæis (exceptis paucis) tunc constabat ecclesia. In nouo verò testamento, Iudæorum multitudo pariter & gentium per lapidem angularem in ecclesiæ perfectum ædificium est compacta. Et ergo finis complementum & perfectio illarum nuptiarum, spectat ad noui testamenti dignitatem ac statum. 25 In vicesimoquinto versu. Sponsum millena millia. Hic locus ex Apocalypsi sumptus est: vbi dicit beatus Ioannes. Et vidi & audui vocem angelorum multotorum incircuitu throni, animalium & seniorem, & erat < Apoc. 5> numerus eorum millia milium, dicentium voce magna. Dignus est agnus qui occisus est accipere virtutem & diuinitatem, & sapientiam & fortitudinem & honorem, & gloriam, & benedictionem. Agnus autem qui occisus est, spōsus est ecclesiæ Iesus Christus: qui hoc pacto à milibus millium laudatur. Milia autem milium & millena millia, eundem constant numeru[m]: scilicet mille milla vel millies mille. Quare idem prorsus signatur numerus hic per millena millia: & in Apocalypsi per millia milium. Et hic prosa[m] locus, illi aptè respondet. Cæterum huius author prosæ Adæ de sancto Victore aliam insuper non minus quam hæ duæ postremæ elegante, coposuit prosam de dedicatione ecclesiæ, cuius initium est. Rex Salomon fecit templum, cuius instar & exemplum, Christus & ecclesia. In qua totam templi Salomonis structuram applicat ad mysticum sensum & spiritualem fabricam ecclesiæ. Verùm quoniam illa seipsam satis explicat & latètem aperit intelligentiam: consultò hic prætermissa est. Sequuntur
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1013.png
Transcription: ATR-1
P R O S A. Sequuntur prose de sanctis: & primum de sancto Andrea apostolo. 1 Acrosancta hodiernæ festiuitatis præconia. Digna Slaude uniuersa categorizet ecclesia. Mitissimi sancto rum sanctissima extollendo merita. 2 Apostoli Andrea, admiranda præfulgentis gratia. Hic accepto à Ioanne baptista, quòd uenisset qui tolleret peccata. Mox eius intrans habitacula, audiebat eloquia Inuentoq[ue] fratre suo Bariona, inuenimus ait oua[m]s messiam. 3 Et duxit eum ad dulcifluam saluatoris præsentiam. Hunc perscrutantem maria, Christi uocauit clementia. Artem piscandi commutans dignitate apostolica. 4 Huius animam post clara festi paschalis gaudia. Sancti spiritus præclara perlustrauit potentia. Ad prædicandum populis poenitentiâ. Et dei patris per filium clementiam. 5 Gratulare ergo tanto patre Achaia. Illustratæ eius salutari doctrina. Honorata multimoda signorum frequentia. Et tu gemens plora, trux carnifex Egea. Tu lues inferna & mors tenet æterna. Sed Andreas foelicia per crucem manent gaudia. Iam regem tuum spectas, iam in eius conspectu Andrea stas. 6 Odore suauitatis iam aspiras, quem diuini amoris aroma dat. Sis ergo nobis inclyta dulcedo spirans intima Cælestis uitæ palsama. Amen, Hæc prosa liberam solutæ orationis habet compositionem, nulla rythmi lege astriecta. Explicantur in ea, præ clara sancti Andrea præconia, vocatio ad apostolatu[m], prædicatio euangeli ad gentes, & foelix per martyrium vitæ côsummatio. Demùm fidelis populi ad ipsum ponitur supplicatio: vt ipso adiutore cælestis regni suauitatem percipiat. ANNO-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1014.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 353 I IANNOTATIONES. Vniuersa categorizet ecclesia. Categorizo as, are, vel potius categoreo verbum Græcum: idem significat quod prædicare. Inde categoria prædicamentum. Et Aristotelis liber de prædicamentis: categoriarum liber inscribitur. Vnde categorica propositio apud dialecticos, quæ vnum de vno enunciat, vt homo est animal. Latinè prædicatiua siue prædicatoria dici potest. Vniuersa ergo ecclesia categorizet, id est prædicet, celebret, & enunciet. Hic accepto à Ioanne baptista. Ex primo < Ioan. 1> euægelij Ioannis cap. quod hic dicitur est depromptu. Vbi duo ex discipulis Ioannis baptistæ (quorum alter fuit Andreas frater Simonis Petri) postquam audiuerunt testimonium Ioannis de Christo quòd esset agnus det: secuti sunt Iesum, & ingress. domum eius, manseruit apud ipsum < Matth. 4> die illo. Deinde inuentum fratrem suum Simonem postridie reddidit participem agnitionis Christi: adduxitque eum ad Iesum. Dicitur autem beatus Petrus hoc loco sicut & in euangelio Matthæi, Bariona, quasi filius Ionæ: q[ui] barhebræum nomen filium significat. Apud Ioannem autem capi. primo nominatur filius Ioanna & capi. vltimo, filius Ioannis: quòd pater eius credatur fuisse binomius, & vulgo nominatus nunc Ionas, nunc Ioanna siue Ioannes. 3 II Huc perscrutantem maria. Hanc vocatione Andreæ < Act. 1> ad apostolatum: scribit Matthæus quarto capi. quomodo videlicet Iesus ambulans secus mare Galileæ vidit duos fratres Simonem & Andræam: mittentes rete in mare, erant enim piscatores. Et ait illis. Venite post me: faciam vos fieri piscatores hominum. At illi continuò, relictis retibus: secuti sunt eum. 4 II Huius animam post clara. In die scilicet pentecostes: quo spiritus sanctus in linguis igneis datus est apostolis, inter quos & andreas in actis apostolicis expresse nominatus est. Datus inquam, ad prædicandam populis poenitentiâ, quoniâ missi sunt apostoli prædicare in nomine Christi remissionem peccatorum in omnes gentes. Ad prædicandum itidem dei patris per filium clementiam: qua < Luc. 14> deus sic dilexit nudum vt filium suum vnigenitum daret & mitteret in mundum, vt saluetur mundus per ipsum. 5 II Tanto patre Achaia. Achaia, æ, vel Achais, idis, vel < Ioan. 3> Achaida, æ, regio est Græciæ vndique circunsepta mari Z præter-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1015.png
Transcription: ATR-1
PROSA. præterquam à septentrione, quæ prius' Danaa est dicta Vnde Græci apud authores: Achui, Achçi, & Danai dicti sunt. De hac regione Ouidius. Ah quoties dices: quam pauper Achaia nostra est. Hanc itaque prouinciam, cum dispergerentur apostoli in totum orbem: sortitus est bea- tus Andreas, vt illam euangelicæ veritatis luce illustra- ret. Quam cum assidua prædicatione & crebris miraculis ad fidem conuertisset, ab Agea proconsule provinciæ cru ci affixus: præciosa in conspectu domini morte deum glo rificauit. 6 Odorem suauitatis iam aspiras. Species aromatica gratum de se diffundit odorem: quem aspiran- do & halitum attrahendo haurit, qui præsens est. Ita (in- quit) à diuino amore, & deo qui summus est amor, dif- funditur in regno cælorum odor suauissimus, sed super spiritualis: quem (vt cæteri sancti) Andreas incessanter as- pirando percipit. Cuius sanè odoris & nos participes ef- fici deposcimus, obnixius petentes à beato Andrea vt in- spiret animis nostris vitæ cælestis dulcedinem: qua præ- gustata, alacrius & ocyus ad eam plene obtinendam pro- peremus. Credi autem potest author hæc prædicta de suauitate odoris adduxisse vt alluderet præconio ecclesi- stico de sancto Andrea. Dilexit Andrea dominus, in odo- rem suauitatis. De sancto Andrea: alia prosa. Exultemus & læte- Cui primum lux illuxit, mur, Ioannis indicio. Et Andreæ delecte- 4 Secus mare Galilææ: mur Petri simul & Andreæ Laudibus apostoli. Sequitur electio. 2 Huius fidem, dogma, 5 Ambo prius piscato- mores, res, Et pro Christo tot labo- Verbi sunt assertores, res, Et forma iustitiæ. Digne decet recoli. 6 Rete laxant in captu- 3 Hic ad fidem Petrum ram, duxit. Vigilemq; gerunt curam Nascentis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1016.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 351 Nascentis ecclesiæ. Magistro discipulus. 7 A fratre diuiditur, 14 Mors pro morte soluitur, Et in partes mittitur Et crucis appetitur Andreas Achaiæ. Triumphalis titulus. 8 In Andreæ retia 15 In cruce uixit biduum, Currit dei gratia Victurus in perpetuum. Magna pars prouinciæ, 16 Nec uult uolente populo 9 Fide, uitæ, uerbo, signis, Deponi de patibulo. Doctor pius & insignis. 17 Hora fere dimidia Cor informat populi Luce perfusus nimia, 10 Vt Egeas comperit Cum luce, cum lætitiæ Quid Andreas egerit, Pergit ad lucis atria. Iræ surgunt stimuli. 18 O Andrea gloriosa, 11 Mens secura, mens uirilis, Cuius preces præciosæ. Cui præsens uitæ, uilis, Cuius mortis luminosæ Viget patientia. Dulcis est memoria. 12 Blandimenta est aut 19 Ab hac ualle lachrymarum tormentis: Nos ad illud lumen claru[m], Non eneruat robur mentis Pie pastor animarum Iudicis insania. Tua transfer gratia. 13 Crucem uidens præparari, Amen. Suo gestit conformari Hæc prosa rythmicæ mensurationis tenet legem, sicut illa paulò superius declarata. Laudæ Sion saluatorem. Au thor eius, Ada de sancto Victore. Describit autem inclyra sancti Andreæ præconia, vocationem eius ad Christu[m], præ dicationem euangelij ab eo factam gentibus, & mortem eius in cruce gloriosam. Et planè multa eorum quæ hic re feruntur, ex præcedete prosa intellectu facilia sunt, quære paucioribus hic annotationibus opus erit. 6 ANNOTATIONES. In sexto versu. Retelaxat in capturam. Hic sermo metaphoricus est: quo per la- Z ij xationem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1017.png
Transcription: ATR-1
PROSA. xationem retis in capturam, insinuatur studium & sedulitas prædicationis amborum fratrum ad conversionem populorum. Verbum enim prædicationis eoru[m] fuit rete spirituale, quo explicati sunt multos homines obrutos bus infidelitatis & vitiorum: vt à voragine damnationis respirarent ad lucem vitæ. Responde que ea clausula verbis domini: dictis ad eos de materiali piscatione, Laxate retta vestra in capturam, & tunc conclusa retibus copiosa piscium multitudine (quæ significabat ingentem hominu[m] multitudinem per ipsos conuertendam) relictis retibus & naui secuti sunt dominum. 13 In decimotertio versu. Crucem videns præparari. Hoc ecclesia in vna antiphonarum ita canit de sancto dei apostolo. Cum peruenisset beatus Andreas ad locum vbi crux parata erat: exclamauit & dixit. O bona crux diu desiderata, & iam co[n]cupiscenti animo præparata: securus & gaudens venio ad te, ita vt tu exultans suscipias me discipulum elus qui pependit in te. 14 In decimoquarto versu. Mors pro morte soluitur. Mors scilicet Andreas: solitur pro morte Christi. Mortem enim quâ Christus pro omnium salute pati dignatus est: ipse sanctus Andreas in cruce mortens reddidit salvatori, & pro Christi morte suam mortem repedit, eo ipso nô parum exultans, quòd in co[n]simili mortis genere scilicet cruxione, suo magistro co[n]formaretur. vocatur autem hic triumphalis titulus crucis: quonia[m] in eo triumphauit Christus de principe huius mudi. Et sanctus Andreas de Egea impio persecutore: à quo non sustinuit se viuum de cruce deponi. 18 In decimo octavo versu. Cuius mortis luminosæ. Luminosam vocat author sancti Andreas mortem, quoniam cum lumine cælesti completa est. Vt enim præcedens dicit versus, cum dilectus deo apostolus iam biduo in cruce pendisset, de ea vt cathedra doctoris populum docens ta denique circa ipsum claritas cælitus effusa emicuit, vt nô posset oculi mortales in ipsum defigere obtutus. Cumque permæsisset illa lux ibidem fere dimidie horæ spacio, abscedente paulatim lumine beatu[m] emisit spiritum, & soliciter obdormiuit in domino. De sancto
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1018.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 51 1 De sancto Nicolao. P Lebs fidelis iocundetur: Et ab ea ueneretur Præsulis memoria 2 Nicolai: cuius uitæ Mundo fuit inaudita. Odit transitoria. 3 Vir præclarus abstinendo Docet, antequam loquendo, Quàm deus mirabilis. 4 Quarta die hic & sexta Semel suxit hora certa: Iacens in cunabulis. 5 Est præclarum & insigne: Castitatis ustus igne Quòd per aurri copiam 6 Opprobrium puellarum Tulit: & patris earum Exemit inopiam. 7 De supernis uoce lapsa, Tandem ei est commissa Præsulatus dignitas. 8 Quem uirtutum tot honore, Perornauit miro more Diuina clementia. 9 Ergo sancte pater audi Nicolae tuæ laudi Astantes, & impetra. 10 Vt qui fecit te beatum, Nobis præbeat ducatum Vbi pax & gaudium. Amen. Hæc prosa rythmicam habet formam: tritam admodú & frequentem: qua singuli versus tres co[m]plectuntur clausulas rythmicas, duas primas inter se consonantes, & tertiam respondentem tertiæ clausulæ proximi versus. Describit autem præclara sancti Nicolai merita: miram in ætate infantili abstinentiam, miseratricem eius benignitatem, inop[i]æ pariter & castitati proximorum consulentem, exlitûsque factam eius ad præsulatum electionem. Quæ omnia: ex historia sanctissimæ eius viræ comperta & explorata habentur. 1. ANNOTATIONES. In secúdo versu. Mundo fuit inaudita. Tam eximia (inquit) & eminentis sanctitatis fuit Nicolai vita: vt de aliis sanctis viris consimilis sanctimonia & excellentia virtutum vix audita fuerit. Raros enim Z ij aut
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1019.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 359 Cuius fuit dignitatis Vox de cælo nuncia. 8 Per quam prouectus, Præsulatus sublimatur Ad summa fastigia. 9 Erat in eius animo Pietas eximia. Et oppressis impendebat Multa beneficia. 10 Auro per eum, vir- ginum Tollitur infamia. Atque patris earundem Leuatur inopia. 11 Quidam nautæ nauigâ tes, Et contra fluctuum Sæuitiam luctantes. Naui pene dissoluta. 12 Iam de uitâ desperan- tes, In tanto positi Periculo, clamantes Voce dicunt omnes una. 13 O beate Nicolae, Nos ad maris portu[m] trahe De mortis angustia. 14 Trahe nos ad portum maris, Tu qui tot auxiliaris Pietatis gratia. 15 Dum clamarent, nec incassum, Ecce quidam, dicens assum Ad uestra præsidia, 16 Statim aura datur grata, Et tempestas fit sedata, Quieuerunt maria. 17 Ex ipsius tumba ma- nat Vnctionis copia. 18 Quæ infirmos omnes sanat Per eius suffragia. 19 Nos, qui sumus in mundo Vitiorum in profundo Iam passi naufragia. 20 Gloriose Nicolae Ad salutis portum trahe: Vbi pax et gloria. 21 Ipsam nobis unctione[m] Impetres à domino Prece pia, 22 Quæ sanauit læsio- nem Multorum peccaminum In Maria. 23 Huius festum cele- brantes. Gaudeant per secula. 24 Et coronet eos Chri stus Post uitæ curricula. Amen. Z iiiij Hæc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1020.png
Transcription: ATR-1
PROSA Hæc prosa rythmicam habet in sua structura mensuram: sed multiformem. Nunc enim duas continet in vno versu clausulas rythmicas, nûc tres, nunc quatuor, neque vniformem etiam seruat in desinétia & exitu syllabarum consonantiam, vt ex ipsa lectione facilè quivis deprehendere poterit. Author eius: Adam de sancto Victore. In ea prædicantur insignia beati Nicolai præconia, mirabilis indoles puerilis ætatis iaciens fundamenta magnarum (quæ postea in eo emicuerût) virtututum, deo authore facta eiusdem ad episcopatum vocatio, miraculorum eius cum in vita tum post mortem claritudo & frequentia. Verùm ex vita eius quæ in omnium versatur manibus dilucida sunt: neq[ue] magnam efflagitant declarationem. 4 ANNOTATIONIS. In quarto versu. A papillis coepit summa. Papilla est ipsum mammæ capitulum arque extremum, vnde lac trahitur, sic dicta, quasi parum papula siue tuberculum: quòd huiusmodi mammæ caput sit papulæ persimile. Capitur etia[m] interdum pro tota mamma: vt apud Virgilium in A Eneide. Hasta sub exerta[m] donec perlata papillam hæsit. Et hoc secundo modo, hic sumitur. Coepit autem à papillis Nicolaus promereri summa gaudia cæli, quoniam ab vberibus marris & infantili ætate coepit iciunij operibus insistere, per quæ demùm adiectis aliarum virtutum actionibus æterna cæli gaudia promeritus est. 8 In octauo versu. Per quam prouectus, præsulatus. Hoc loco prouectus participium est, à prouehor passivo verbo deductum, idem significans quod promotus, subue ctus, & in altum sublatus. Virgilius. Huc se prouecti diuerso in littore condunt. Inuenitur autem & ea dictio interdum esse nomen verbale, & promotionem aut progressionem signare. Neque hoc cu substantiuo præsulatus ordinari debet, quod genitiui casus est: sed ad substantium præcedens confessor siue Nicolaus, vt hæc habeatur sente ria. Per quam vocem cælo delapsam ipse Nicolaus proue ctus: sublimatur ad summa fastigia, apicemque ipsius præsulatus & dignitatis pontificalis. 11 In vndecimo versu. Quidâ nautæ nauigantes. Inter multa miracula quæ deus per beatum Nicolaui operatus est:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1021.png
Transcription: ATR-1
EXO. 361 est: duo solum hic recenset author, vt ea ad mysticum dein de sensum applicet, petitionique nostræ congruenter adap tet. Primum de nautis, qui oborta tempestate inuocanter beati Nicolai opem: à periculo mortis imminentis sunt ei auxilio liberat. Ita in decimonono versu, nos qui hoc in mundo versamur vitiorum procellis obruti: perimus beati Nicolai ductu ad æternæ portum salutis pertingere. Secu[m] dum in decimoseptimo versu innuitur miraculum: de ema natione olei ex tumba beati Nicolai. Haud aliter in vicesi moprimo versu perimus vnectionem spiritualem & sancti spiritus gratiam nobis à deo beati Nicolai precibus impe- trari: qua animi nostri vlcera, vulneráque inuncta curen- tur. Et ita vtraque petitio fidelis populi hîc facta: apta proportione respondet duobus illis miraculis ante me- moratis. 21 In vicesimoprimo versu. Impetres à domino. Hoc loco non impetret, vt nonnulli habent libri legendum est: sed impetres, vt continuatus sit sermo deprecatorius ad sanctum Nicolaum, & ad eum dirigatur oratio: sicut in præcedente versu per secundæ personæ verbum directo est ita in vicesimosecundo versu non legendum est relatiuum qui, in masculino genere, sed in foeminino quæ: vt refera- tur ad præcedens nomen vnectionem. Quamuis enim qui pronomen ad antecedens domino posset referri: non tamé tantæ significantiæ est oratio, neque adeò accommodata præcedenti sententiæ, sicut cum sit hoc loco relatio ad vn- ctionem. 22 In vicesimosecundo versu. Multorum peccaminum in Maria. Id de beata Maria Magdalena intelligendum cu- ius multa peccata sanauit vnectio diuinæ gratiæ, cum à ca- lesti medico dictum est de ea. Dimissa sunt illi peccata mul ta: quoniam dilexit multum. Et iterum ad eam, remittu[n]tur tibi peccata tua. De sancto Nicolao: alia prosa Ospitati dedit ægros: Affuit præsidio. Solei perfusio. Reuelauit à defunctis 2 Nicolaus naufragatu[m] Defunctu in biuio. Bapti-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1022.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 4 Baptisatur auri uiso Fratris augmentatio, Iudæus indicio. 7 Ergo laudes Nicolao 5 Vas in mari mersum: Concinat hæc concio. patri 8 Nam qui corde poscit illum, Redditur cum filio. 6 O quàm probat sanctu Propulsato uitio: dei Sospes regreditur. Amen. Hæc prosa rythmicam seruat modulationem in secunda cuiusque versus clausula septem complectente syllabas & penultimam earum breuem, conformémqque in exitu ad quanque aliorum versuum secundam clausulam. Prima verò vniuscuiusque octo versuum clausula, & si octo contineat syllabas & penultimam earum longam: non tamen seruat consonantiam in exitu ad aliquam aliorum versuu[m] primam clausulam, & hoc ipso deficit à perfecta rythmicè modulationis ratione atque conditione Complectitur autem præsens oda nonnulla beati Nicolai miracula: partim in præcedente prosa, & partim in illo hymno de eodem sancto in primo huius operis libro explicato. Pange lingua Nicolai præsulis præconium, latius declarata. Quocirca[n]to est opus eadem hoc in loco repetere: ne tædiosa cuiquam ingeratur prolixitas. 1 IANNOTATIONIS. In primo versu. Sospitati dedidit ægros. De eo tantum oleo hic fit mentio: quod ex sacris beati Nicolai ossibus & reliquiis manare traditur, quo delibuti ægroti quacunque detinentur infirmitate sanitatem protinus recipiunt, vt in præcedente etiam prosa est dictu[m]. Est autem in hoc primo versu hypallage, conuersusque sermo: enuncians olei perfusionem dedisse ægros hospitati, cum accommodatior esset & aptior loquendi ratio, quòd olei perfusio dederit ægris hospitatem: sed datiui in accusatiuum & è diuerso: hic intelligenda est commutatio. In secundo Ididem versu insinuatum miraculum, de nautis sancti Nicolai præsidio liberatis à naufragio: in præcedente prosa diffusius est expressum. 3 In tertio versu. Reléuauit à defunctis. Intelligendus est ex præcedente versu nominatius Nicolaus: qui ordi- netur
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1023.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 363 netur cum verbo releuavit. Quo autem ordine gestum fue rit id miraculum de suscitato à mortuis viro: qui periuriu[m] commiserat & fraudem per aurum baculo concauo infusum, & præcipiti currus agitatione effusum, & Iudæo ba- ptizato post dolum detectum: in hymno paulo antè nomi- nato satis ample est enarratum. Vbi etiam de vase mari de- merso cum filio, patri restituto: & vt meminit quintus ver- sus, & de augmentatione frumenti cuius mentionem facit sextus versus: copiosè est dictum. Porrò faris nomen apud antiquos de omnibus dicebatur frugibus: quòd eas terra fe rat, inde farinam deduci putant, ipsius farris purgamentu[m] & excrementum: quod tanquam densius & magis terrestre secernitur ab eo quod minutius est ac candidius. Sæpius ta men de frumento & tritico far dici: vsus obtinuit longa co[m] suetudine inductus. 8 In octauo versu. Sospes regreditur. Hæc clausula ne- quaquam attinet ad integritatem huius prosæ, sed finis est responsorij de sancto Nicolao cantari soliti: quod est hu- iusmodi. Ex eius tumba marmorea sacrum resudat oleum: quo limiti sanantur cæci, surdis auditus redditur. Et debilis quisque: sospes regreditur. Post cuius decantatum versum qui est. Cateruatim ruunt populi cernere cupientes quæ per eum sunt mirabilia, repetitamque responsorij clausu- lam, & debilis quisque: decantari solet hæc prosa, cuius o- ctauo versu expleto: repetentur postrema responsorij an- te dicti verba, sospes regreditur: conuenientia etiam & ad- aptata completioni sententiæ ipsius prosæ, vt vltima illa verba aptè respondeant de fini prosæ, & ipsius etiam respo- sorij (cuius sunt pars) cæci atque consummationi. 1 De conceptione beatæ Mariæ. Ies iste celebretur 3 Adæ uetus exilium In quo pierce[n]setur Et Ioachim opprobrium Conceptio Mariæ. Hinc habent remedia. 2 Virgo mater generatur 4 Hoc prophetæ præui- Concipitur O creatur derunt: Dulcis uena ueniæ. Patriarchæ præsenserunt, Inspi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1024.png
Transcription: ATR-1
364 PROSA. Inspi rante gratia. Mater prole generosa, 5 Virgo prolem conceptura, Vere plena gaudio. Stella solem paritura: 13 Quod præcessit in figura, Hodie concipitur. Nube latet sub obscura, 6 Flos de uirga processurus, Hoe declarat genitura Sol de stella nasciturus: Piæ matris, uirgo pura Christus intelligitur. Pariendi uertit iura, 7 O quàm fælix & præclara: Fusa, mirante natura, Nobis grata, deo chara, Deitatis pluuia. Fuit hæc conceptio. 14 Triste fuit in Eua 8 Terminatur miseria, ue, Datur misericordia, Sed ex Eua format aue Luetus cedi gaudio. Versa uice sed non praeue, 9 Noua mater nouam prolem. Intus ferens in concluue Noua stella nouum solem, Verbum bonum & suum Noua profert gratia. Nobis mater uirgo faue, 10 Genitorem genitura, Tua frui gratia. Creatorem creatura. 15 Omnis homo sine mora Patrem parit filia. Laude plena soluens ora 11 O mirandam nouita-tem: I tam colas, ipsam ora Nouam quoque dignita-tem. Omni die omni hora. Ditat matris castitatem Sit mens supplex, uox sonora, Filij conceptio. Sic supplica, sic implora 12 Gaude uirgo gratiosa, Huius patrocinia. Virga flore speciosa, 16 Tu spes certa miserorum, Vere mater orphanorum, Tu leuamen orpressorum Medicamen infirmorum, Omni-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1025.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 365 Omnibus es omnia. Vt errantes in hoc mari 17 Terogamus uoto pari Nos in portu salutari Laude digna singulari. Tua sistat gratia. Amen. 1 Hæc prosa rythmicæ seruat mensuræ legem quemadmodum illa de sancto Andrea. Exulemus & lætemur. Non tamen semper tres complectitur singulis versibus rythmicas clausulas: sed aliquando quinque, & nonnunquam etia[m] septem. Quotquot tamen fuerint: omnes inter se seruant in simili cadentia terminali conformitatem præter postremam, quæ respondet in huiusmodi consonantia postremæ clausulæ proximi versus. In ea extollitur præclaris laudibus immaculata beatæ virginis Mariæ conceptio: copiosæque commemorantur beneficia quæ per illam humano generi sunt indulta. Tantæ itidem & tam singularis virginis multiplex prædicatur dignitas ac præcellentia: ad quam toto studio inuocandam fidelis populus impensis incitatur. 2 IANNOTATIONES. In secundo versu. Virgo mater generatur. Ex primo versu repetatur præpositio cu[m] suo casu: scilicet in quo, vt hic habeatur sensus, in quo itidem die: virgo mater generatur, & in quo etiam concipitur & creatur dulcis vena veniæ. Sic enim aptior erit cohærentia secundi versus ad primum accommodatiorq[ue] sententia. 3 In tertio versu. Adæ vetus exilium. Per conceptionem Mariæ, Adæ vetus exilium habuit remedium: quoniam per ipsam finitum est hoc triste exilium, & reditus in cæli patriam concessus. Per eandem quoque opprobrium sancti Ioachim patris Mariæ virginis habuit remedium: quoniam per illam ablata est ab eo thori coniugalis sterilitas, quæ prius illi munera in templo offerenti à pontifice fuerat improperata & exprobrata. 4 In quarto versu. Hoc prophetæ præuiderunt. Hanc sacrosanctæ virginis conceptionem præuiderunt & prædixerunt prophetæ: vt Esaias. Egredietur (inquit) virga de radice lesse, & flos, de radice eius ascendet. & requiescet su per cum spiritus domini. Eandem quoque præsenserunt patriarchæ. Abraham, Isaac & Iacob: quoniam per eam Christum ex sua stirpe & progenie oritur, in spiritu præcognouerunt. 1
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1026.png
Transcription: ATR-1
366 PROSA. 9 In nono versu. Noua mater nouam prolem. Noua mater quoniam non humano consortio sed spiritu sancto foecunda. Noua insuper: quoniam in conceptu & partu filij virgo immaculata permansit, atque post partum perpetuo virginitatis honore decorata refulget. Denique noua mater & singularis: quoniam filium suum sine dolore peperit. Noua etiam est proles: quoniam matris suæ integritate[m] virginalem non abstulit, sed adauxit. Noua rursum proles quoniam de cælo, angelo nunciante suscepta. Denique noua proles: nam æterna & temporalis, immensa & corporis angustia clausa, incircumscripta & circu[m]scripta, impassibilis & passioni obnoxia, deus & homo. Quam admirandam nouitatem & nouam partus conditionem aperuit Esaias cum inquit. Propterea dabit dominus ipse vobis signum. < Esa. 7> Ecce virgo concipiet & pariet filium, & vocabitur nomen eius Emanuel. Et Hieremias cum dixit. Nouum faciet dominus super terram: mulier circundabit virum. < Hiere. 31> 11 In vndecimo versu. Ditat matris castitatem. Honoratior enim & gloriosior est virginitas foecunditati coëum eta, quàm quæ sine prole est domino consecrata, quia rarior & mirabilior. Hæc enim: multis est virginibus com[m]unis, illa verò: solius matris domini est propria. Hæc item naturæ metas non transcendit: illa verò: supra naturam est. Quocirca conceptio filij dei reddidit maternam integritatem longè digniorem & sacratiorem: quàm ante fuerat. < Indicum 6.> Cæterum potius hic ditat, quàm dicat (vt aliqui habent libri) est legendum, nam sic significantior atque quadrantior est sententia: & laus beatæ virginis Mariæ cumulatior. 12 In decimotertio versu. Quod præcessit in figura. Vellus Gedeonis cælesti rore perfulum, tota reliqua terram arida: figura fuit admirandæ illius conceptionis, qua virgo Maria imbre sancti spiritus irrigata, & pluuia deitatis irrorata: co[n]cepit filium dei supra legem & iura naturæ. Porrò hic versus itidem & sequens, paulo aliter hic contextus est: quàm habeant vulgari codices. Nam difficile admodum est & operosum, ex ipsis ita vt habent libri (quoniam inemendati sunt quantum coniecto) dispositis: integrum aliquem sensum elicere. Quare opus fuit vtrunque istorum versuum paucis mutatis: ad aliquam aptam sententiam convertere, In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1027.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 367 14 In decimoquarto versu. Sed ex Eua format aue. Angelus (inquit) Gabriel deferens in cubiculum sacratæ deo virginis, hoc verbum bonum & suave. Aue gratia plena dominus tecum: commutauit nomen Eux quod doloris est & luctus, in nomen aue quod est salutis & gaudij. Conuersis enim & opposito sumptis ordine scribuntur elementis hæ duæ dictiones. Eua & aue. Et respondet huius versus sententia: illi versui hymni, Aue maris stella, secundo loco occurrenti. Sumens illud aue Gabrielis ore: fundanos in pace, mutans nomen Eux. 16 In decimoexto versu. Omnibus es omnia. Illud dictum sumptum videtur ex beato Bernardo: qui consimile de beata virgine Maria habet sententiam in quodam sermone, vbi ait. Quid ad Mariam trepidet humana fragilitas? nihil austerum in ea: nihil terribile, tota suauis est: omnibus offerens lac & lanam. Revolue diligentius euangelicæ historiæ seriem vniuersam: & si quid fortè increpatorium, siquid durum, siquod denique signum vel tenuis indignationis occurrerit in Maria de cætero suspectam habeas & accedere verearis. Quòd si vt verè sunt, plena magis omnia pietatis & gratiæ, plena mansuetudinis & misericordiæ, quæ ad eam pertinent inueneris: age gratias eis qui talem tibi mediatricem benignissima miseratione prouidit, in qua nihil possit esse suspectum. Denique omnibus omnia facta est: sapientibus & insipietibus copiosissima charitate debitricem se fecit. Omnibus misericordiæ sinum aperit, vt de plenitudine eius accipiant vniuersi: captiuus redemptionem, æger curationem: tristis consolationem, peccator veniam, iustus gratiam, angelus lætitiam, denique tota trinitas gloriam, filij persona carnis humanæ substantiam: vt non sit qui se abscondat à calore eius. Hæc Bernardus. 1 Desando Thoma archiepiscopo Cantuariensi prosa. Aude Sion et lætare: 2 Tuus Thomas trucidatur G Voce, uotoiocundare Pro te Christe immolatur Solenni lætitia. Salutaris hostia. Archi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1028.png
Transcription: ATR-1
3 Archipræsul & legatus: Nullo tamen est elatus Honoris fastigio. 4 Dispensator summi regis, Pro tutela sui gregis Trusus est exilio. 5 Telo certans pastorali, Ense cinctus spirituali, Triumphare meruit, 6 Hic pro dei sui lege, Et pro suo mori grege, Decertare studuit. 7 Tunc rectore desolatam Et pastore uiduatam, Se plangebat Cantua. 8 Versa uice plausu miro, Exultauit tanto uiro Senonensis Gallia. 9 Quo absente, infirmatur, Infirmata conculcatur Libertas ecclesiæ. 10 Sic nos pastor reliquisti Nec à uero recessisti Tramite iustitiæ. 11 Quondam cætu curiali Primus eras, & regali Militans palacio. 12 Plebis aura fauoralì, Et (ut mos est) temporalì Gaudebas præconio. 13 Consequenter es mutatus, Præsulatu sublimatus Nouus homo reparatus Fælici commercio. 14 Ex aduerso ascendisti, Et te murum obiecisti. Caput tuum obtulisti Christi sacrificio, 15 Carnis tuæ morte spreta, Triumphalis es athleta, Palma tibi datur læta. Quod testantur insuetæ Miranda miracula. 16 Cleri gemma clare Thoma, Motus carnis nostræ doma Precum efficacia. 17 Vt in Christo ueræ uitæ Radicati, ueræ uitæ Capiamus præmia. Amen. Hæc prosa, rythmica modulatione constringitur, seruante consonantiam eandem in omnibus eiusdem versus clau-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1029.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 369 clausulis: præter vltimam. In quibus singulis: & octonari est semper numerus syllabarum, & penultima earum loga In postrema verò cuiusque versus clausula: septem tantum syllabæ continentur, & ipsarum penultima breuis est re- sponsusq[ue]; consonantiæ attenditur ad vltimam clausulam proximi versus. < Act. 4.> Continet autem & commemorat hæc prosa laudes ac præconia gloriosi athletæ & martyris Chri sti, sancti Thom[us] Cantuariensis archiepiscopi, qui pro tu- tanda libertate ecclesiæ conatib[us] Henrici regis Angliæ ob- sistens: primum septenni exilio damnatus est, & deinde in sedem suam pontificalem reuersus: martyrio coronatus foeciliter expleuit præsentis vitæ cursum. 2 CANNOTATIONES. < Sap. 1> In secundo versu. Pro re Chri ste immolatur. Salutaris hostia dicitur hic beatus Thomas quoniam sponte sua oblatus est pro defensione libertatis ecclesiasticæ, quæ violentia principum impetebatur & op- primebatur. De martyribus autem dicit Salomon in libro Sapientiæ, quòd dominus quasi aurum in fornace proba- uit illos: & tanquam holocausti hostiam accepit eos. At ve rò pro Christo immolatus est idem fortissimus agonista & pugil, quoniam si membra Christi persequens ipsum etia[m] Christum attrocter persequitur: vt ad Saulum in terram prostratum est contestatus, multò potius suscitans persecu- tionem in ipsam ecclesiam, dilectam Christi sponsam: etia[m] molitur sæuitiam persecutionis in Christum ecclesiæ spon sum. Qui igitur pro ecclesia dei gladiis impiorum occu- buit: pro Christo verè immolatus est. 3 In quinto versu. Telo certans pastorali. Telum pasto- rale dicitur corporaliter bacul[us] ipse pastoralis, quo ad imi tationem pastoris oviùm irrationalium: ipse pastor eccle- siasticus & oves suas in vnum cogit, defenditque à rabie & dentibus luporum: arcens illos peruigili cura à suo gre- ge. Spiritualiter autem dicitur ipsa authoritas pontificia: cuius potestate protegit oves & ecclesiam suâ pontifex ab infestantibus eâ. Ensem verò spiritualem quo cinctus fuit beatus Thomas, vocat hic author virtutem & constantiam animi seruenti zælo coniunctam, qua dimicauit intrepidè & pro lege dei & pro suo grege, & demùm in eo conflictu victoria potitus triumphauit. < Psal. 41 Cant. 3.> De huiusmodi autem ense loquitur propheta in psalmo dicens. Accingere gladio tuo super Aa
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1030.png
Transcription: ATR-1
37* PROSA. super femur tuum potentissime. Et Sapiens In Cantleo canticorum de sexaginta fortibus ambientibus lectulum Salomonis ait. Vniuscuiusque ensis super femur sum[m]a: propter timores nocturnos. 8 In octavo versu. Senonensis Gallia. Cantuaria, ciuitas majoris Britanniæ celeberrima: merito confecta est dolore ob sui pastoris optimi septennem absentiam, in quem ob eximiam vitæ sanctitatem: afficiebantur miro desiderio oues eius. Ediuerso autem ea Galliæ pars quæ Senonibus est proxima: exultauit tanti præsulis præsentia, quoniâ toto illo septennio vitam egit in illis Galliæ finibus: & potissimum in monasterio Pontiniaci, ab Alexando papa tertio & Ludouico Iuniore Francorum rege: cum summo honore susceptus, & illic cum placida tranquillitate degens: donec ad sedem suam pontificalem redire permissus est: paulo post (vt diuina acceperat revelatione) consummandus martyrio. 10 In decimo versu. Nec à vero recessisti. Cum grex dominicus inuaditur à lupis vt hereticis: volentibus pestifera disseminare zizania ad seductionem populi, aut præuis moribus eum corrumpere: tunc pastor gregis cuius caput nequaquam petitur, gregem deserens cui deberet assistere & opitulari: discedit à recto calle iustitiæ, quia suo (vt deberet) fungi non laborat officio. Et de illo: intelligitur id verbum euâgelicum. Mercenarius autem & qui non est pastor: videt lupum venientem & fugit & lupus rapit & dispergit oues. Mercenarius autem fugit: quia mercenarius est, & non pertinet ad eum de ouibus. Cum verò non grex ipse inuaditur, sed solus pastor ad mortem impetitur ab inimicis capitalibus: haudquaquam recedit à via iustitiæ pastor, sicut fuga saluti suæ consulit. Præcepit enim dominus discipulis suis. Si vos persecuti fuerint in vna ciuitate: fugite in aliam. Et ipse sæpenumero furorem Iudæorum secessu in locum remotum declinauit: vt nobis exemplum daret id interdum iter tentandum esse. Paulus itidem à discipulis in sporta per muru[m] dimissus: eua sit manus præpositi Damascenorum qui voluit ipsum co[m]prehendere, vt ipse de se enarrat. Demùm Athanasius vir celeberrimus à Constantio cæsare, Arrianorum affectatore, terra marique que[n]situs: dimissa ecclesia sua Alexandrina, in qua[m] ut à
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1031.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 37. tutò consistere non potuit, varias diffugiendo latebras est nactus: quibus delitescens persequentium rabiem effugeret. Neque in eo reprehensione est dignus: quin immò laudem potius meretur. Ita & beat[ur] Thomas ab Henrico Anglorum rege peculiariter infestatus, & fugam iniens ob paratas capiti eius insidias: non aberrauit à rectitudine iustitiæ, quod gregem suum deseruerit qui non impetebatur. 13 In decimotertio versu. Nouus homo reparatus. Cù beatus Thomas in curia regis Angliæ diuersaretur ad obcundum munus illi iniunctum (quoniam erat regis cancelarius) & pertractanda regni negotia: difficile potuit non moueri honoribus illi exhibitis plausuque populari, quæuis susceptam administrationem integerrimè, fidelissimeq[ue] perfecerit. Cum verò ad cathedram pontificalem est assumptus: iam in alterum viru mutatus videbatur. Viluit enim illi deinceps & sorduit, honor mundi, mira in ipso humilitas in lotione pedum, pauperibus exhiberi ab eo solita: liquido est perspecta. Neque cilicium tantum induit, sed & femoralia assumpsit cilicina: vt deprehensum est postqua[m] pro Christo tanquam victima ad aram cecidit, quemadmodum historia vitæ eius omnibus ad manum prompta: lati enarrat. 14 In decimoquarto versu. Ex aduerso ascendisti. De prophetis insipientibus, immò pastorib[us] omnibus negligenter suum custodientibus gregem conqueritur dominus per Ezech. prophetâ dicens. Non ascendistiis ex aduerso: neq[ue] apposuistis murum pro domo Israel: vt staretis in prælio in die domini. Ex quo loco sumpta est huius versus sententia: opposito tamen modo & affirmative expressa sancti Thomæ præconium, quoniam ex aduerso ascendit contra concutientes ecclesiam & se muri obiecit siue obstaculum ad ipsius ecclesiæ defensionem contra persecutores eiusdem. 17 In decimoseptimo versu. Vt in Christo vera vite. Christum esse veram vitem: ex euangelio costat, vbi ait. Ego sum vitis vera: & pater meus agricola est. Et per ipsum: veram vitam, eiusque præmia assequi possumus, na[m] ipse est via, veritas, & vita. Aa ij De
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1032.png
Transcription: ATR-1
171 PROSA. De sancta virgine Genouesa prosa Enouefæ solennitas G Solenne parit gaudium. 2 Cordis crumpat puritas In laudis sacrificium. 3 Fælix ortus infantulæ Teste Germano præsule. 4 Quod præuidit in spiritu, Rerum probatur exitu. 5 Hic ad pectus uirgineu[m] Pro pudoris signaculo. 6 Nummum suspendit æneum, Insignem crucis titulo. 7 Genouefam, diuinitus Oblato dotat munere. 8 In templum sancti spiritus, Sub Christi dicans foedere 9 Insontem manu feriens, Mater priuatur lumine. 10 Matri uirgo cupatiens Lucis dat usum pristinæ 11 Genouefa magnanimis Carnem frangit ieiunio Terramq[ue] rigans lachrymis, Iugi gaudet martyrio. 12 Celesti duce prænio: Calos lustrat [mercur]tarta. Ciuesque precium studio, Seruat à gente barbara. 13 Diuino diu munere Sitim leuat artificum. Contractum casu, miseræ Matri resignat unicum. 14 Ad primam precé uirginis, Contremiscunt dæmonia. Pax datur energuminis, Spes ægris. reis uenia. 15 In eius manu, cærei, Reaccenduntur cælitus. Per hanc, insignis aluci Redit amnis coercitus 16 Ignem sacrum refrigerat, Post mortem uiuens meritis 17 Quæ prius in se uicerat Aestus interni fomitis. 18 Morti morbis dæmonibus, Et elementis imperat. 19 Sic Genouefa precibus Naturæ leges superat 20 Operatur in paruulis Christi uirtus magnalia. 21 Christo pro tot miraculis, Laus frequens, iugis gloria Amen.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1033.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 171 1 Hæc prosa rythmicam habet sonoritatem ferè vniformem: quandoquidem vnaquæque clausularum, octo complectitur syllabas: quaru[m] penultima est breuis, consimilemque seruat desinentiam aut ad proximam clausulam, aut ad eâ quæ tertio ponitur loco, vt sæpenuero quatuor clausularum continenter se consequentium: prima tertiæ respo[n]deat in simili exitu syllabarum: & secunda quartæ, fiatque crebro grata illa vocalitatis alternatio. Author eius Adam de sancto Victore: complectens in ipsa exortum vitę, progressum & sanctitatem singularé sacratissimæ virginis Genouefæ: necnon & frequentia miracula quæ dominus per ipsam & in vita eius & post mortem operari dignatus est. Horum autem exacta notio, diffusaque enarratio ex vita eiusdem sacræ virginis est exposcenda, & hic tantum breuibus annotare satis erit quæ ad præsentis literæ faciunt intelligentiam: quæ compendiaria annotatio huic loco sufficere putari debet. 3 ANNOTATIONES. In tertio versu. Fælix ortus infantulæ Nata fuit ipsa virgo Genouefa apud Nanethodorum, pagum: vrbi Parisiorum ad sextum lapidem, vicinum Ad quem cum semel orandi gratia sancto Germanus Antissiodorensis episcopus se côtulisset occurrente illi honoris gratia populi multitudine, & Genouefa cum cæteris affuit. Quam intuitus Germanus, & spiritu sancto reuelante cognoscens esse vas electionis: eam à deo electam sponsam ipsi populo contestatus est & mira sanctitate adhuc admirabilem futuram, qua multi ad dominum convertendi sint. Deinde ipsam ad virginalem suam puritatem domino consecrandam exhortatus vt sponsa sit altissimi: nummum æreum cruce insignitum & dei nutu inuentum ibidem atque è terra sublarum suspendit ad collum eius: in signum desponsationis cum Christo. admonens quòd neque annulis posthac ornaret digitos: neque collum monilibus, ne terrenum videretur quærere sponsum: quæ iam cælesti est coniuncta. Et hæc sententia: sequentibus versibus larius explicatur. 9 In nono versu. Insontem manu feriens. Cum mater sacræ virginis Genouefæ semel in die solenni, templu[m] esset petitura ad audiendum diuinum officium, & Genouefam reclamantem domi manere præciperet: ipsa in ira[m] co[n]citata, Aa iij quòd
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1034.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 374 quòd contradiceret filia præcepto materno, alapam illi in cussit, & protinus oculorum lumen amisit, sicque ferè per biennium iram dei perpressa: tandem precibus filiè suè in- tegrum videndi vsum recuperauit. 11 In vndecimo versu. Carnem frangit ielunio. Què- admodum testantur authores probati & graues: à decimo- quinto ætatis suæ anno vsque ad quinquagesimum: huic sa- cræ virgini esca erat panis hordeaceus & faba, quam post duas aut tres hebdomadas in olla aquæ commiscens manducabat. A die dominico vsque in quintam feriam plerun- que protraxit ieiunium: & à quinta feria rursum in diem dominicum, Vinum & quicquid inebriat: nunquam pota- uit. Post quinquagesimum verò annum suadentibus episco pis ipsa obtremperans: piscem & lac cum pane hordeaceo comedere coepit: & ita vitam suam ad octogesimum vsque ætatis annum & amplius produxit, assiduo ieiunio carnem suam emacerans, & ita iuge sustinens martyrium. Non e- nim in sola effusione sanguinis pro Christo, martyrium co- <Bernardus> sistere putari debet, sed teste Bernardo etiam in assidua ca- stigatione corporis & redactione in seruitute spiritu. Præte rea huic sacratæ virgini familiare fult & quotidianum: in suis orationibus lachrymas vberes profundere, ex arden- tissimo cordis in deum affectu prodeuntes. Vnde cum san- ctus Germanus (cuius paulò antè facta est mentio) rursum Parisios aduentaret, & multos de sancta Genouefa sinistre loquentes audiret (deridetur enim sæpius iusti simplicitas) ad eius domum profectus: terram lachrymis piæ virginiis irrigatam obloquentibus ostendit, & ita obstruxit ora lo- quentium iniqua. 12 In duodecimo versu. Cælesti duce prævio. Cum pa- rentibus suis in Christo pie defunctis sacra virgo in vrbem Parisiensem habitatura se transtulisset, subitò tanta paraly sis infirmitate detenta est: vt corpus eius laxatis vndiq; ac cubus solutisque compagibus, totos tres dies iaceret exani me. At cum denuò esset sanitatem assecuta, referebat se in spiritu ab angelo fuisse deductam in gloriam sanctorum ac supplicium impiorum, ac deinceps secreta conscientia- rum in non modicam admirationem coepit reuelare pro- phetiq quæ spiritu pollere. Insuper cum Atila rex Hun- norum totam Galliam deuastaret, vrbémque Parisio- rum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1035.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 175 rum obsidione premeret, minitans se illam ferro igni- que diruturum nisi deditionem faceret, sacra virgo Genouefa post assiduas preces & vigilias ciues Parisienses bono animo debere esse dixit, futurum enim, quòd hostis nullum vrbi nocumentum esset illaturus. Quod & factum est. Nam soluta obsidione, reque infecta Hunni cum suo rege abierunt, deo precibus Genouefæ ita vrbem protegente. 13 In decimotertio versu. Diuino diu munere. Cum in honore sanctissimi patri Dionysij ad quem singulari deuotione afficiebatur) pia virgo Genouefa procuraret in eo loco vbi sacri eius cineres primùm erant reconditi, basilicam construi, ac operariis potus deficeret, accipiens ipsa dolium vacuum secessit in locum secretum, & cum lachrymis dominum orauit vt instanti necessitati succurreret. De inde ab oratione surgens, ipsum vas signo crucis signauit: quod statim vsque ad os impletum est potu, & vsque ad co summationem operis, operariis abunde potum administra- uit. Rursum cum matronæ cuiusdam filius ætatis annorum quatuor in puteum cecidisset, & post tres horas inde mortuus extractus (matre in lachrymas & eiulatum prorumpente) sanctæ Genouefæ fuisset oblatus, ad orationem co- fugiens, pallio suo super corpus mortuum extento, pueru[m] viuum continuo matri reddidit. Alium itidem vnicum matris filium contractum omnino & dissolutum ex lapsu præcipiti, fusa ad deum oratione, matri suæ restituit incolume[m] quòd postremum miraculum, litera ipsa potius videtur insinuare. 15 In decimoquinto versu. In eius manu cærei. Qua- dam nocte sabbati circa gallicantum, egressa est sancta virgo Genouefa ad ecclesiam beati Dionysij. Cæreus autem qui ante ferebatur (procurante id dæmone) extinctus est, ob quod turbatis virginibus quæ cum ea erant ob horrorem noctis, ipsa cæreum sibi dari præcepit. Quem vt manu tenuit, protinus angelico ministerio illuminatus est. Eodem etiam tempore cum in ecclesia diu prostrata in oratione, demùm surgeret, cæreus eius nullo admoto igne, diuino nutu accensus est in manu eius. De quo & plures infirmi postmodum particulam auferentes cum firma fide, sanati sunt. Adhæc cum Sequana fluvius Aa iiiij Pari-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1036.png
Transcription: ATR-1
PROSA Parisios alluens & apud authores nominatissimos, alueo suo egressus per agros stagnaret exundaretque licentius: precibus sanctæ virginis Genouefæ in suum alueum rursum se coercuit, & aquas suas ripis vt constitutis limitibus continuit: ne agricolis diutius id inferret dispédium ac no cumentum: quod restagnatio solet ingerere. Alij idem miraculum ita referunt. Cum quodam tempore flumen Sequanæ vltra modum intumesceret: & iuxta sacellum virginium (quod propè templum sancti loannis baptistæ virgo Genouefa construxerat) ad medium v[er]sque ædificij fluctus pertingeret: lectus in quo sancta virgo decesserat hac vita qui ibidem seruabatur: Alumini supernatans aquis co[n]tinuè descendentibus atque discedentibus, ab illis intactus est inuentus. Fuitque lecti illius ad aquas contactus tantæ virtutis: vt continuo resederint aquæ, suumque tumorem reliquerint. 16 In decimosexto versu. Ignem sacrum refrigerat, longo post foelicem sacræ virginis obdormitionem tempore, diuina vlione morbus igneus (quem medici ignem sacru[m] appellant) hominum membra absumpsit: quæ miseri exhibuerant ad seruiendum iniustitiæ & iniquitati. Aegrotis autem multorum suffragia sanctorum implorantibus nec impetrantibus opem: recordatus est venerandus Parisiorum antistes Stephanus, quòd beata virgo Genouefa vrbem Parisensem à multis olim periculis liberauit, & ad eius patrocinium esse confugiendum: ratus solennem instituit supplicationem, in qua sacræ reliquiæ sanctissimæ virginiis in monte æditiore, templóque ab ea denominato repositæ cum magna veneratione deferrerentur ad sacram ædem beata Mariæ virginis. Cumque frequente populi comitatu delatum esset sanctæ Genouefæ feretrum in templum sanctæ dei genitricis: continuò ad contactum feretri omnes eo correpti morbo sanati sunt: In cuius rei miraculique memoriam, templum sanctæ Genouefæ constuctum est iuxta basilicam gloriosæ virginis Mariæ: ab ardo re illius sacri ignis nuncupatum. Et quotannis dies festus agitur in commemorationem tanti beneficij: quòd à cura- tione ardentium nomen desumpsit. Neque in hac solum angustia, sancta virgo Genouefa subsidium Parisiensibus implorata attulisse credenda est: Sed & in aliis permultis, vt
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1037.png
Transcription: ATR-1
EXO. 377 vt merito tanquam Parisiorum patrona habeatur ac colatur. Vnde & nostra tempestate quoties aut nimia siccitas are facit terram ac fructus eius, aut nimius humor pluuiæ madefacit plus æquo terram atque superfunditur, aut horridus bellorum ingruit furor, solet cum mira deuotione, totiusque populi concursu deferri in solenni supplicatione ipsius sacræ virginis reliquæ, sanctiæ; cineres, & quæ expectuntur beneficia: à domino impetrari. De sancto Antonio eremita: prosa. 1 Piuoce prædicemus: Et deuotis celebrem? Laudibus Antoniu[m]. 2 Dei sanctus exaltetur Et in suis honoretur Sanctis, author omnium. 3 Hic contempsit mundi florem, Opes eius & honorem, Parens euangelio. 4 Et confugit ad desertum, Vt non currat in incertum In hoc uitæ stadio. 5 Mira fuit eius nita, Clarus fulsit eremita. Sed mox hostis subdoli 6 Bella perfert, sæpe concutitur Grani pugna, ucrum non uincitur Insultu diaboli. 7 Ietu crebro flagellatur, Et sæuis laceratur Immine demonibus. 8 Lux de cælo micuit: Et clara personuit Dei uox de nubibus. 9 Quia fortis in agone Decertasti, regione Omni nominaberis 10 Te clamabit totus orbis, Pro pellendis item morbis Ignis, inuocaberis, 11 Id Antoni nunc impletum Conspicamur, & repletum Mundum tuo nomine. 12 Hoc implorat gens deuota, Tibi pia defert uota Pro tuo munimine. 13 Nunc in forma speciosæ Mulieris,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1038.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Mulieris preciosæ Nunc in massæ specie: 14 Dæmō struit illi frau des, Sed qui tanta uasen audes: Succumbis in acie. 15 Mille fraudes, mille doli Sunt inanes, illi soli Cedit orcus ingemens. 16 Militem hunc ueteranum, Et robustam eius manum, Horret hostis infremens. 17 Non loricæ corporali Fultus, inimico tali Hic athleta restitit. 18 Aqua potus, terra le tus, Illi fuit, his protectus Armis, uictor extitit. 19 Herba fuit illi uictus, Palmæ frōdes & amictus, Ac cum bestiis conuictus Intra solitudinem. 20 Præcum assiduitate, Operandi crebritate. Atque somni parcitate, Restinxit libidinem. 21 Confutatis Arrianis, Et philosophis prophanis, Paulum uisit, nec inanis Fit uia, nec irrita. 22 Nam conuenit hunc uiuentem, Inde sanctum eius mentem Cælos uidit ascendentem, Carne terræ redditæ. 23 O Antoni, cum beatis Nunc in regno claritatis Gloriaris, hic grauatis Mole carnis, pietatis Tuæ pande uiscera. 24 Ne nos rapiat tremen dæ Mors gehenæ, manu[m] tende. Nos à morbido defende Igne, nobis & impende Gloriam post funera. Amen. Rythmica huius prosæ modulatio om nino persimilis est & in numero versuum, & clausularum in vno versu co[m] tentarum multitudine, quin immò & in ipso rythmi contextu: illi prosæ de sanctissimo eucharistiæ sacramento prius expositæ, lauda Sion saluatorem: lauda ducé & pastore in hymnis & canticis. Co[n]tinet autem mores sanctos & vitæ admirabilem beati patris Antonij: quam eximius & celeberrimus vir Athanasius Alexandrinus episcopus beato Antonio contemporaneus & familiaris luculenter &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1039.png
Transcription: ATR-1
EXO. 379 & copiosè còscripsit Græco sermone. Euagrius aute[m] presbyter eandem in Latinum traduxit. Ex ea itidem historia vitæ eiusdem sancti quæ passim in omnium manibus versatur: quæ hac in prosa afferuntur, facilè perspecta sunt & cognita. 3 ANNOTATIONIS. In tertio versu. Parens euangelio. Hanc sententiam his verbis explicat Athanasius. < Matt. 4> Post mortem (inquit) parentum, annorum circiter decem & octo seu viginti Antonius cum sorore admodu[m] paruula derelictus: & domus ad fororis honestam curam agebat. < Act. 4> Necdum verò sex fluxerant menses: cum ad ecclesiam (vt solebat) accurrès recordabatur, quomodo & apostoli omnibus speritis securi fuissent saluatorem: & multi in Actibus apostolorum facultatibus suis venditis precia ad pedes eorum deculissent ægentibus distribuenda, cogitabat item, quæ aut quanta spes iisdè reposita esset in cælis. < Matth. 4> Talia secum voluens intrauit ecclesiam, & accidit vt tunc euangelium legeretur in quo dominus dicit ad diuitem. Si vis perfectus esse: vade & vende omnia quæ habes & da pauperibus: & veni & sequere me, & habebis thesaurum in cælis. Quo audito, quasi diuinitus huiusmodi ante memoriam concepisset, & veluti propter se hæc esset scriptura recitata, ad se dominicum traxit imperium. Statimque regressus: possessionem quam habebat tutè (erant autem ei trecentæ arbores oliuarum valdè optimæ) vicinis largitus est: ne in aliquo aut sibi aut sorori molestia gigneretur. < Matth. 4> Cætera verò quæ in mobilib[us] possidebat vniuersa vendidit: & aggregato non exiguo precio pauperibus distribuit, paucis propter sororem reservatis, quæ sexu & ætate videbatur infirmior. Rursum aute[m] ecclesiam ingressus: cu[m] audisset dominu[m] in euangelio dicent[ur]. Nolite cogitare de crastino, relictâ quoq; portione[m] egenis est elargit[ur]. Neq; se versari passus est domi, sed sorore[m] fidelib[us] ac notis virginibus comendauit: vt ad earu[m] nutriretur exemplu[m]. Ipse iâ ab omnibus seculi vinculis libet, asperu[m] atq; arduu[m] arripuit institutu[m]. Hæc, sacer Athanasius. 4 In quarto versu, vt no[n] currat in incertu[m]: in hoc vitæ studio. Supta est illa sentetia ex beato Paulo: ita ad Corinthios scribente: Nescitis q[uæ] ij qui in studio currut, omnes quidè currunt, sed v[er]nus accipit brauiu[m]. Sic curritæ & côprehendatis, omnis enim qui in agone co[n]tendit: < 1. Corin. 9> ab
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1040.png
Transcription: ATR-1
PROSA. ab omnibus se abstinet: & illi quidem vt corruptibilê coronam accipiant: nos autem incorru, tam. Ego igitur sic curro, non quasi in incertum: sic pugno, non quasi ærem verborans. Sed castigo corpus meum & in seruitutem redigo, ne forté cum aliis prædicauerim, ipse reprobus efficiar. Hæc Paulus. Ita & sanctus Antonius nô in incertum cucurrit in præsentis vitæ stadio, sed proposita spe æterno rum bonorum, quæ consequeretur per contemptum terrenorum Ad hunc scopum, omnem suæ mentis aciem con tuitumque direxit. 6 In sexto versu. Sæpe concuritur graui pugna. Impetiuit beatum Antonium antiquus hostis primum graui infestatione spiritus fornicationis: qua adolescens titulauit animum, verum ipse assidua oratione & meditatione scripturarum, animose tentationem omnem reiecit, vt in specie horridi æthiopis apparens & prouolutus ad pedes Antonij suumque confessus nomen spiritus ille nequam, propria co[n]testatus est voce se ab ipso esse deuictum. Deinde crebro & duro verbere ita malignus spiritus concludit & sauciauit Antonium: vt tanquam mortuus è spelunca in proximam villam sit delatus. Inde recepto spiritu & vigore animi curauit se rursum in suum perferri specu: & ipsos hostes infentissimos lacessuuit ad pugnam. Qui in variis ferarum bestiarumque figuris, leonum, pardorum, luporum, serpentinque formis, adeo crudeliter eum inuaserunt, vt vix in ipso reliqua fuerit vita corporis. Animus tamen eius immotus, in oratione & invocatione diui ni nominis assiduè perstitit. 8 In octavo versu. Lux de cælo micuit. Id verbis astruit Athanasius, post descriptam atrocissimam demonu[m] in Antonium seuitia[m] ac conflictationem. Non obitus (ait) Iesus colluctionis serui sui: eide[m] protector est factus. Denique cum leuaret Antonius oculos, vidit desuper culme[m] domus aperiri, & depulsis tenebris radium ad se lucis influere. Post cuius splendoris aduentum: nec demonum aliquis apparuit, & corporis dolor exemplo deletus est. A Edificium quque quod paulò ante dissipatum fuerat Instauratum est. Illico præsentiam domini intellexit Antonius, & ex imo pectore trahens longa suspiria, ad visione[m] quæ ei apparuerat loquebatur. Vbi eras Iesu bone: vbi eras?
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1041.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 382 ras! Quare non affuisti à principio: vt sanares vulnera mea? Et vox ad eum facta est dicens. Antoni hic eram: sed expectabam videre certamen tuum. Nunc autem quia di micado viriliter non cessisti: semper auxiliabor tibi, & fa- ciam te in toto orbe nominari. His auditis exurgens & multum roboratus orabat, vt intelligeret se plus recepisse tunc virium, quam ante perdiderat. Erat autem tunc An- tonius natus quinque & triginta annos. Hæc Athanasius. 13 In decimotertio versu. Preciosæ nunc in massæ spe cie. Hunc antiqui serpentis dolum Athanasius ita refert. Antonius (inquit) suspirans ad vitam solitariam & eremi- ticam, solus conscendit in montem & eremi adhuc mona chis ignotæ rupto meatu, viam conatus est pandere. Sed nec tunc cessauit infatigabilis inimicus. Nam impedire e- ius propositum volens: argentum discum in itinere pro- iectit. Quo viso Antonius callidi artificis cognouit astu- tiam, stansque intrepidus & discuntorius, intuens oculis, doli authorem in phantasmate obiurgabat argenti: secum talia repu:as. Vnde hic in deserto discus: Inuium hoc iter est, nulla sunt vestigia co[m]meantium, lapsus de sarcina: pro magnitudine latere non potuit, sed & qui perdiderat: re- versus ob solitudinem locorum inuenisset profecto quod ruerat. Hoc artificium diabole tuum est. Non impediet voluntatem meam: argentum tuum tecum sit in interitu[m]. Hæc illo dicente, discus vt fumus euanuit. Dehinc non vt ante phantasiam: sed ingentem massam auri iacentem in itinere conspexit. Verùm hanc vtrum diabolus simulaue- rit, an ad Antonium comprobandum quia nec veris opi- bus inescaretur, virtus cælestis ostenderit: ignoratur. Hoc tantum agnouimus, quia quod visum est, aurum fuit. Ac ille magnitudine admiratus radiantis metalli, rapido cur su quasi quoddam vitaret incendium, ad montem vsque perrexit. 14 In decimo octavo versu. Aqua potus, terra lectus, Idipsum Athanasius his verbis contestatur. Dispones An- tonius durioris se vitæ lege distingere: cum omnes infari gabilem eius mirarentur instantiam, sanctum toleranter ferebat laborem, quia voluntariæ servitutis longum in dei opere studium: consuetudinem in naturam verterat. Ine- dix autem & vigiliarum multum patiens erat: vt crudeli- tatem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1042.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 382 ratem viribus vinceret. Pernoctabat in oratione sæpissime. Edebat semel in die post solis occasu[m]. Nonn[un]qu[am] biduo, triduoq[ue]; sic permanens quarta demu[m] die rehiciebatur. Sumebat verò panem & salem, potumque aquæ paululu[m]. De carnibus verò & vino, reticere melius puto: quâ quicquam dicere, quoniam nec apud plurimos quidem o monachoru[m], istiusmodi aliquid reperiatur. Quietus aute[m] me bra concendens, iunco contexto & cilicio vtebatur. Ali- quotiens etiam super nudam humum iacebat. Et hoc viuendi genere ac instituto: centum & quinque annoru[m] explevit ætatem. 21 In vicesimoprimo versu. Confutatis Arrianis. Testis locupletissimus huiusce confutationis est Athanasius, ita scribens. Sic etiam Antonius Arrianos detestabatur: vt omnibus diceret, nec iuxta eos quidam esse accedendu[m]. Nam cum venissent ad ipsum quidam Arrianitæ, reperta post eorum examinationem infidelissima secta, effugauit eos de monte dicens multo serpentibus deteriores horum esse sermones. Mentientibus autem Arrianis aliquando, Antonium ita vt se credere, admiratus eorum audaciam & iusti doloris ira commotus: rogatusque ab episcopis a-quæ vniuersis fratribus descendit Alexandriam, atque Arrianitas sermone publico condemnauit: vltimam hanc esse hæresim & precursorem antichristi affirmans. Prædicabatque in populo filium dei non facturam no[n] ex nullis existentibus: sed propriu[m] & vnius cum patre substantiæ: ne creatura potius, aut adoptio, aut appellatio videatur, ipiu[m] esse dicens vel mente co[n]cipere: erat quando non erat, cu[m] verbum quod semper deus est: patri sit coæternu[m], quia ex deo natum est patre qui semper est. Vnde Aiebat Antonius. < 2. Corin. 6> Cum Arrianis sit vobis nulla coniunctio. Quæ enim societas lucis ad tenebras? Vos fideliter credetes: Christiani estis. Illi verbum dei filium qui ex deo patre est, creaturam dicentes, nullo interuallo a gentilibus separantur, qui servierunt creaturæ magis quàm creatori, qui est benedictus in secula. < Rom. 1> Ipsa mihi credite irascuntur elementa, & omnis contra Arrianum furorem secudum apostoli dictum ingemiscit creatura, quòd sic dominu[m] suum per quæ omnia & in quo omnia facta sunt: videat blasphemari. < Rom. 8> Hæc tanti viri prædicatio, exprimi non potest, quâtum ad fidem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1043.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 383 fidem populu[m] corroborauerit. Lætabantur quippe hostilé Christo & inimicâ hæresim anathematizari ab eccle. colu[m] na. De philosophisa ut pphanis, idé author paulo pòst ita refert. Aliquado aute[m] philosophi duo gentiles venerût ad eü: puta[n]tes Antoniu[m] se posse decipere, erat verò in exteriori mote. Quos cu[m] vidisset: paganos utellexit ex vultu, & p- cedens ad eos ita coepit dicere. Quare tâ longe ad stultu[m] hominé sapientes se vexare voluerunt. Illis aute[m] dicenti- bus non esse illum stultum sed nimium sapientem: vigilâ- ter respondit. Si ad stultu[m] venistis: superfluus labor vester est. Si autem putatis me esse sapientem, & sapientia bonu[m] est, imitamini quæ probatis: quia bona conuenit imitari. Si ego ad vos venissem: vos imitarer. Sed quia vos ad me quasi ad sapientem venistis: estote (sicut & ego sum) Chri- stiani. Abscesserunt philosophi: vtrunque mirantes, & acu- men ingenij & dæmonu[m] expulsionem. Alios quoque mun- di sapientes, qui cum irridere cupiebant quia literas igno- rabat: tali disputatione colligauit dicens. Respondere, mi- hi, quid prius est: sensus an literæ, & quid cuius exordium est, an sensus scilicet ex literis, an literæ oriuntur ex sensu. illis asserentibus: quia sensus esset author & adinuêtor li- teraru[m]: ait. Igitur cuius sensus incolumis est: hic literas no[n] requirit. Quis præsentiu[m], post hanc collocutione non ex- clamaverit: cu[m] obstupuerint & ipsi qui victi sunt, tanta[m] in viro literaru[m] imperito sagacitate admirantes. Hæc Atha- nasius, qui deinde latius prosequitur, quomodo tertio ad Antonium venerint gentiles, ad irridenda[m] fidem Christia- nam, exposcendamque illius ratione. Quos luculenta & præclara oratione Antonius cu[m] gratia & modestia co[n]futa tauit, edocens potius in Christu[m] crucifixu[m] esse crededum: qui tanta ante crucis tormentu[m] operatus est miracula & sa- lutare mundo doctrinâ præbuit, & post crucis supplicium surrexit à mortuis, cælosque conscendit, quâ in deos ipsos gentiliu[m] quorum spurcissima decantatur crimina: stupra, adulteria, infandæ libidines, cædes, surta, rapinæ, quorum oracula, cortinæ & tripodes obmutescunt, postquam no- men Christi prædicatum est, quorum denique templa, si- mulacra, idola, & cultus, virtute Christi sunt explosa. Demùm cum adessent illic demoniaci: siquid numinis (in- quit)
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1044.png
Transcription: ATR-1
384 PROSA. quit) habet dij vestri: virtute illorum dæmones ab his vexatis expellite, vt hoc argumento cognoscatur eoru[m] diuina potestas. Quod si præstare non potueritis, & ad inuocatione[m] nominis Christi expellantur dæmonia ab istis obsessis: submittite collum ad fidem Christi, eumque vel hoc signo verum deum agnoscite. Hæc vbi dixit Antonius: inuocato nomine Iesu cum vitale signum crucis in sacro nomine trinitatis impressisset frontibus dæmoniacorum: illico dæmones expulsi sunt, & vana philosophorum gentilium confutata est sapientia. Qui in admirationem tanti ingenij quod in Antonio elucere perspiciebant, pariter & signorum adducti: ab eo attoniti discesserunt. 22 In vicelimosecundo versu. Nam conuenit huc viuentem. Beatus Hieronymus in vita sancti Pauli primi eremitæ, quam eleganter & splendide conscripsit: diffusius enarrat, quomodo beatus Antonius diuina revelatio[n]e admonitus: inuiserit ipsum Paulu[m] vitæ eremitic[us] in illis habebus primum authorem & inchoatorem. Quem in prima sua profectione inuenit adhuc superstitem: & habuit gratissimum hospitem. Cum verò ad suam cellam reuersus Antonius denuo itineri se accinxisset, vt eundem secundo visitaret: inter eundum vidit animam eius sacratissima ab angelis in cælum deferri. Ingressus autem speluncâ eiusdem, corpus ipsius exanime flexis in terram genibus erectum conspexit in speciem orantis: quo quidem schema te & gestu ipse Paulus sanctam deo animam reddiderat. Deinde duorum leonum nutu dei superuenientium ad effodiendam sepeliendo corpori sossam, præsidio adintus: ipsum sacrum Pauli corpus terra condidit. Verum quoniam hæc historia in præsente versu & præcedente insinuata, à beato Hieronymo in antedicto opere latius recitatur, non opus fuit eam ex integro repetere. De sancta Agnete: Nimetur ad ago- Gloriosæ uirginis. nem, 2 Contrectantes sacrum Recolentes passio- florem nem Respiremus ad odorem Respersa
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1045.png
Transcription: ATR-1
EX PO. Respersæ dulcedinis. 3 Pulchra prudens & illustris: Iam duobus Agnes lustris Addebat triennium. 4 Proles amat hæc præfecti, Sed ad eius uirgo flecti Respuit arbitrium. 5 Mira uis fidei: Mira uirginitas. Mira uirginei Cordis integritas. 6 Sic dei filius N[ost]ru mirabili, Semirabilius Prodit in fragili. 7 Languet amans: cubat lecto, Languor notus fit præfecto, Maturat remedia. 8 Offert multa, spondet plura, Petiturus peritura. Sed uilescunt omnia: 9 Nudam prostituit Præses flagitiis, Quam Christus induit Comarum fimbriis, Stolaq; cælesti. 10 Cælestis nuncius Assistit propius Cellæ libidinis Fit locus luminis, Turbantur incesti. 11 Cæcus amans indignatur Et irrumpens præfocatur A maligno spiritu. 12 Luget pater, lugent cuncti, Roma fleuit pro defuncti Iuuenis interitu. 13 Suscitatur ab Agnete. Turba fremit indiscrete, Rogum parant uirgini, 14 Rogus ardens reos u-rit. In furentes flamma furit. Dans honorem numini. 15 Grates ages saluatori, Guttur offert hæc lictori, Nec ad horam timet mori, Puritatis conscia. 16 Agnes, agni salutaris Stas ad dextera gloriaris, Et parentes consolaris Inuitans ad gaudia. 17 Ne te flerent ut de-functam Iam cælesti sponso iuncta, His sub agni forma suam Reuelauit, atque tuam Virginalem gloriam, Nos ob agno salutari Bb Non
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1046.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 186 Non permitte separari. Formam præbes seculo. Cui te totam consecrasti, 20 Palma fruens triumphali, Cuius ope tu curasti Flore uernans uirginali. Nobilem Constantiam. Nos indignos speciali: 19 Vas electum, uas bonoris, Fac sanctorum generali Incorrupti flos odoris. Vel subscribi titulo. Angelorum grata choris, Honestatis et pudoris Amen. Hæc prosa rythmicæ modulationis legem ecclesiasticis prosis familiarem & domesticam seruat. Nam in complusculis versibus omnes clausulæ rythmicæ præcedentes vltimam, adinuicem consonant in ipso exitu, & singulæ, octo complentur syllabis: quarum penultima est longa. Postrema verò illorum versu[m] clausula responsum in consonantia habet ad vltimam proximi versus, & septem conficitur syllabis penultimáq; breui. At verò in quinto versu & sexto, similiter in nono & decimo singulæ rythmica rum clausularum sex complectuntur syllabas, quarum in quatuor primis penultima syllaba seper est breuis. In quinta auté noni & decimi versus clausula, penultima syllaba occurrit longa. Porrò quatuor primæ supradictoru[m] versuum clausulæ nunc alternis locis habent mutuum in simili desinctia responsum: vt prima tertiè conspiret, & secunda quartæ, nunc verò proximis locis positæ consimili terminantur vocalitate, vt prima ad secundam referatur, & tertia ad quartam. Demùm postrema clausula noni versus: ad postremam decimi suam tenet conformitatem. Author eius: Adam de sancto Victore, qui eleganti & cænora modulatione totam gloriosæ virginis Agnetis passionem in illa complectitur: à capite ad calcé vsque eam persequens, quod illi in aliis itidem prosis sanctorum vitam & martyrium describentibus: cæsuetudinarium est & peculiare. Insuper apparitionem illam sanctam, quæ post foelicem suam obdormitionem parentibus suis lugentib[us] ipsius mortem: suâ manifestauit gloriam, insinuat hic author, & Constantiæ reginæ curationem meritis beatæ Ag netis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1047.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 387 netis præstitam. Verum quoniam beatus Ambrosius hulus sacrar virginis vitam & agonem pro Christo præclare & copiosè conscripsit, & illa elucubratio cæteris eius operibus inserta ab omnibus facilè haberi potest & legi: non sunt pro clariori elucidatione illa quæ ad historiam passionis eius attinent hic repetenda, sed ex ipso potius suauissimo fonte haurienda. Itaque legatur ad horum intelligentiam Ambrosius. 2 ANNOTATIONES. In secundo versu. Contrectantes sacrum florem. Qui manibus pulchrum attrectat florem & suauiter olentem: haud dubiè respergitur dulci odore illius floris, & placida ipsius percipit spiracula. Ita (inquit) nos ipsi sacraræ deo virginis Agnetis (quæ flos est spiritualis virgineo candore nitens, & effusione sui sanguinis roseus: dulcissimumque virtutum omnium spirans odorem) mores, vitam, & acta commemorantes: aspergamur suauitate virtutum ipsius, & per sedulam imitatione curramus in odore vnguentorum eius. 1. Cor. 1. 6 In sexto versu. Se mirabilius prodit in fragili. Beatus Paulus ad Corinthios scribens: dicit de Christo quòd in firma huius mundi elegit vt fortia quæque confundat, quod certe in victoria sanctarum virgineum de tyrânis huius seculi, manifesto declarat argumento. Nempe longe patentius suam ostendit virtutem in tenellis illis virgunculis sexu & ætate fragilibus, cum in eis confringit vires tyrannorum & dæmonum: quàm in viris animo robustioribus & masculo vigore præditis. Idcirco sancta ecclesia ipsius del commendans omnipotentiam, illud ei præconiù ascribit, quòd inter cætera potentiæ suæ miracula etia[m] in sexu fragili victoriam martyrij contulerit. 14 In decimoquarto versu. Dans honorem numini. Sicut ignis fornacis Babylonicæ comburens ministros regis qui eam incendebant, tres autem pueros omnino intactos relinqués: declaravit dei gloriam & virtutem, seque obedientem illi supra naturam exhibuit. Ita & ignis ille cui iniecta fuit beata Agne seditiosa & furéte turba: dedidit honorem deo. Nam quasi sentiés nulum & imperium sui factoris: exussit improbos idolorum cultores, & sanctam Agnete illæsam seruauit, vnde ipsius dei gloria manifestata est: & honor nominis eius acreuit. Bb ij In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1048.png
Transcription: ATR-1
388 PROSA. 17 In decimoseptimo versu. His sub agni formæ suam. Hæc verba (sicut & præcedentia & sequentia) diriguntur à fideli populo in modum laudis & præconi ad sacro sanctam virginem agnetem. O agnes (inquit) cælestis sponsus tuus Iesus Christus, his parentibus tuis revelauit suam gloriam sub agni forma: qui simul tecum ipsis apparuit niue candidior. Reuelauit etiam iisdem tuâ vir ginalem gloriam, quam in cælis post huius vitæ cursum obtines immarcessibilem. Verùm hæc revelatio (ob quam institutum est festum beatæ Agnetis secundo celebradu[m]: octauo scilicet post primi celebrationem die) à beato Ambrosio luculenter & ample in descriptione passionis eius explicatur. 18 In decimooctauo versu. Tu curasti nobilem Constantiam. Hæc Constantia, filia fuit Constantini Romano rum imperatoris: graui quidem morbo affecta, & toto in corpore vulneribus afflicta. Quæ auditis mirabilibus à domino per beatam Agnetem factis, venit ad eius tumulu[m] recuperandæ sanitatis gratia. Neque suo fraudata est ro to, nam ibidè placido correpta sopore, & in somnis à gloriosa Agnete visitata, integræ restituta est sanitati, quemadmodum in loco supradicto denarrat eleganter Ambrosius. 19 In vicesimo versu. Nos indignos speciali Non est tanta in nobis (ait) vitæ sanctimonia sanctitatisq[ue] excellétia: vt simus digni speciali titulo sanctorum, & nominemur atque habeamur particulari nuncupatione sancti: sicut ij qui in sanctorum catalogum speciatim nominatimque rediguntur. Sed id vnum præstat tibi famulantibus seruis O beata Agnes: vt subscribamur saltem generali titulo sanctoru[m], comprehendamurque sub vniuersali ipsorum nuncupatione: habentes partem hereditatis in regno dei. Quam quicunque demùm consequuntur: haud dubie communi sanctorum nomine continetur, etsi particularem illam denominationem. apud homines non mereantur, neque sanctorum ordini in terra sint ascripti. DE SAN-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1049.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 389 Desanda Agnete: alia prosa. 1 Aus sit regi gloriæ, Cuius formam gratiæ Solis splendor obstupescit 2 In hortos ecclesiæ Lilia colligere, Tanquam sponsus d[omi]ni processit. 3 Ecce Agnes inuenitur, Et inuenta colligitur Lilium de lilio. 4 Annulo cuius munitur, Et in sponsam eligitur Regi, regis filio. 5 Cuius feruës in amore, Mundu[m] spernit cu[m] decore, Blandimentis nec tormetis Emollita iudicis. 6 Cumq[ue] mētis in feruore Spōsum quærit sponso mo re, Spoliata uestimentis Densis latet capillis. 7 Tunc inducta lupanari, Cella fulget, ut solari Splendore, lucis copia. 8 Ab angelo confortari Meruit, atque uelari Cyclade auro contexta. 9 Illic uirgo ne tangatur, Impudicus suffocatur Pro quo Agnes dum precatur, Reuiuiscit iuuenis. 10 Per quem Christus d[omi]ni laudatur, Plebs hinc furens indignatur, Agne[m] magna[m] protestatur. Tradens hanc incendiis. 11 Sed ignis obstupes cedit Nec Agne[m] nec lanæ lædit, Eius roris et pudoris Non ferens potentiam. 12 Cuius guttur ensis eæ dit, Mortiq[ue] uitæ succedit. Ecce uidit quod cupiuit: Per sponsi præsentiam. 13 Postqua[m] ergo sic trium phat, Virgo martyr gaudes intrat Sui sponsi thalamum. 14 Apud quæ nuc inter cendat, Vt cæli nobis concedat Intrare palacium. Amen. Bb iij Hæc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1050.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Hæc prosa multiformem habet rythmi legem: & in di versis versibus variam. Nempe in duobus primis: duæ primæ clausulæ heptasyllabæ sunt, & penultimam haben- tes breuem, tertia verò octo complectitur syllabas: & pe- nultimam continet longam. In duobus verò sequentibus è diuerso duæ primæ clausulæ sunt octo syllabarum, con- tinentque penultimam longam, & tertia heptasyllaba est, penultimamque breuem seruat. In aliis autem versibus: tres primæ clausulæ adinuicem habent responsum in sim- li desinentia syllabarum, & quarta vnius versus clausula cum quarta proximi versus asseruat hanc consimilem so- noritatem: quemadmodum sola ipsa lectio & rythmi men sura satis prodit. Complectitur autem hæc prosa vitam & martyrium sanctissimæ virginis Agnetis, haudquaquam discrepans à sententia præcedentis prosæ, ex qua hæc præ sens magnam capit lucem atque claritatem, neque multa indiget expositione. I IANNOTATIONES. In primo versu. Cuius for- mam gratiæ, solis splendor obstupescit. Alludere vide- tur hæc sententia verbis sacræ Agnecis, quæ respondis- se scribitur filio præfecti, capto eius amore, & expeten- ti eius nuptias, quæque in præconium huius inclitæ vir- ginis, ab ecclesia decantantur, hoc modo. Ipsi sum des- ponsata cui angeli seruiunt, cuius pulchritudinem sol & luna mirantur, ipsi soli seruo fide, ipsi me tota deuotio- ne committo. Et merito solis splendor obstupescit forma & speciositatem regis gloriæ, quoniam vt de diuina sapiè- tia quæ deus est: dicit Salomon. Est enim hæc speciosior sole, & super omnem stellarum dispositionem: luci com- parata, inuenitur prior. Illi succedit nox, sapietiam autem non vincit malitia. Et in alio eiusdem libro loco de genti libus qui solem & lunam rectores orbis terraru[m] deos pu- tauerunt loquens: ait. Quorum etsi specie delectati deos putauerunt: sciant quanto his dominator eoru[m] speciosior est, speciei enim generator, hæc omnia constituit. Sapien. 1} I In tertio versu. Et inuenta colligitur, lilium de li- lio. Tunc Christus ecclesiæ sponsus processit in hortos ad colligenda lilia, vt dicit versus præcedens: quando ip- se mortalitatis nostræ forma indutus, sacro ore deprom- psit consilium de virginitate seruanda in lege gratiæ: di- cens
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1051.png
Transcription: ATR-1
EXO. 391 cens apud Matthæum. Et sunt eunuchi qui se castrat pro- < Matth. 1,> pter regnum dei, qui potest capero: capiat. Et cu[m] per apo- stolos suos ecclesiæ sanctæ fundatores, incitauit fideles ad calcadas voluptates carnis: intemeratumque pudore[m] deo consecrandum, quod Paulus ad Corinthios scribens salu- < I. Cor. 7> briter admonet. Cum itaque in hortis ecclesiæ catholicae sposus eius perquereret lilia spiritualia, quæ colligeret: btata Agnes in tenella adhuc ætate constituta, inuenitur < Cam. 1> inter candentia lilia virginum, inspirata à domino ad con- secrandum illi inuiolatum suæ puritatis candorem. Et ab ipso lilio, sponso scilicet virginum immo virgine purissi- < Cam. 1> mo: ipsa Agnes vt ca[n]didum lilium colligitur, virgoque à Christo assumitur, conseruatur & protegitur. Est enim li- < Cam. 1> lium, ob niveum suorum foliorum condore[m], virginitatis insigne. Et ipse Christus seipsum vocat lilium in cantico < Cam. 1> Canticorum: cum ait. Ego flos campi, & lilium conualliu[m]. Quinimmo & pasci inter lilia dicitur in eode[m] libro: quo- < Cam. 1> niam nitidis sacrarum virginum choris delectatur, & quo- < Cam. 1> niam summe mundus est: mundoru[m] etia[m] gaudet consortio. 4 In quarto versu. Annulo cuius munitur. Annulus < Cam. 1> datur in pignus fidei seruandæ, coniugalisque foederis in- ter sponsum & sp[eci]olum contracti. Et quoniam Agnes se in < Cam. 1> sponsam Christi consecrauerat, qui gratiam illi contulit seruandæ huiusmodi desponsationis, annulo eius insigni- < Cam. 1> ta hic dicitur, quemadmodu[m] & ipsa de sponso suo loqués < Cam. 1> protestatur his verbis. Annulo suo subarrauit me, dexte- < Cam. 1> ram meam & collum meum cinxit lapidibus preciosis, in- < Cam. 1> duit me cyclade auro texta: & immensis monilibus orna- < Cam. 1> uit me, posuit signum in faciem meam, vt nullum præ- < Cam. 1> ter, eum amatorem assumam: & sanguis eius ornauit ge- < Cam. 1> nas meas. Dicitur autem ipsa electa in sponsam regi & re- < Cam. 1> gis filio: quoniam Christus eius sponsus, & rex est: vt in < Cam. 1> secundo psalmo de se dicit, & regis æterni, dei scilicet pa- < Cam. 1> tris filius. Quod propheta in psalmo ad deum patrem de < Cam. 1> Christo verba faciens: ita innuit Deus iudicium tuum re- < Cam. 1> gi da: & iustitiam tuam filio regis. 6 In sexto versu. Sponsum quærit sp[eci]osæ more. In Ca- < Cam. 1> tico canticorum describitur sponsa casto sui sponsi amore < Cam. 1> languens: miro desiderio & affectu ipsum absentem que- < Cam. 1> rere. Inquit enim. Indica mihi quem diligit anima < Cam. 1> Bb iiij mea: < Cam. 1>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1052.png
Transcription: ATR-1
PROSA 392 <Can.1> mea: vbi pascas, vbi cubes in meridie: ne vagari incipiam post greges sodalium meorum. Rursum alio in loco. In lectulo meo per noctem quæsiui quem diligit anima mea. Quæsiui illum & non inueni. Surgam & circuibo ciuitatem per vicos & plateas: quæra quem diligit anima mea. <Can.3> Quæsiui illum & non inueni. Inuenerunt me vigiles: qui custodiunt ciuitatem. Num quem diligit anima mea: vidistis? Paululum cum pertransissem eos: inueni quem diligit anima mea. Denique alio in loco eadem ait. Anima mea liquefacta est: vt dilectus locutus est. Quæsiui & <Can.5> non inueni illum: vocavi & non respondit mihi. Adiuro vos filiæ Hierusalem, si inueneritis dilectum meu vt nun cietis ei: quia amore langueo. Eo igitur feruore & affectu ardenti sancta Agnes suum quæsiuit sponsum: parata pro eo contumelias & mortem pati. 8 In octauo versu. Cyclade auro contexta. Cyclas, vestis foeminea: rotunda, tenuissima, explicatilis & spacio sa, id nominis sortita: cyclos dictione græca, quæ circulu[m] significat. quoniam circularis & in orbem deducta est figuræ. Iuuenalis. Hæ sunt quæ tenui sudant ex cyclade. Rursum Propertius. Et longa cyclade verrit humu. Sic Ipsa beata Agnes ornamenta sibi à sponso suo tradita di- numerans: ita superius dixisse memoratur. Induit me do- minus cyclade auro contexta & immensis monilibus or- nauit me. 10 In decimo versu. Agnem magnam protestatur. Nomina propria virorum aut mulierum tertiæ inflexionis, desinentiam in es & habentia crementum in obliquis per e longum: plærunque etiam obliquos habent sine cre méto æquales nominatiuo in numero syllabaru[m], vt Chremes genitiuum facit Chremetis vel Chremis: Dares, Daretis vel Daris: Hermes, Hermetis vel Hermes. Ita & Agnes in genitiuo format Agnetis vel Agnis, à quo secundo genitiuo deducitur accusatiuus Agnem: in præsente ver- su positus, & in sequente repetitus. Cætera huius pro- sæ loca annotationem exposcentia, ex præcedentis prosæ enodatione cla- rescunt. De sancto
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1053.png
Transcription: ATR-1
E X P O. 393 De sancto Vincentio. Eccedies præoptata, Dies fælix, dies gra- ta, Dies digna gaudio. 2 Nos hanc diem uenere- mur, Et pugnantem admiremur Christum in Vincentio. 3 Ortu, fide, sanctitate, Sensu, uerbo, dignitate, Clarus: & officio. 4 Hic arcem diaconi: Sub patris Valerij Regebat imperio. 5 Lingua præsul impedi- tæ Deo uacat & Leuitæ Verbi dat officia. Cuius linguam sermo re ctus: Duplex quoque, simplex pectus xornat scientia. Dumq; fidem docet sa- nam Rebem Cæsar augustanam mitante gratia. Sæuit in s ecclesiam ans idolatriam æsidis inuidia. Post auditam fidei con- stantiam Iubet ambos pertrahi Va- lentiam Sub catenis. 10 Nec iuueni parcitur egregio: Nec ætas attenditur ab im- pio Sancti senis. 11 Fessos ex itinere, Pressos ferri pondere: Tetro claudit carcere Negans uictualia. 12 Sic pro posse nocuit: Nec pro uoto potuit. Quia suos aluit. Christi prouidentia. 13 Seniorem relegat exi- lio: Iuniorem reseruat suppli- cio Præses acerbiori. 14 Equuleum perpessus & ungulam Vincentius: conscendit cra- ticulam Spiritu fortiori. 15 Dum torretur, non tor retur, Christum magis confite- tur, Nec
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1054.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Nec tyrannum reueretur Hinc defuncto laus acere In eius præsentia uit. 16 Ardet uultus inhumanus: Nam quo uesci consueuit: Hæret lingua, tremit manus. Reformidat bestia. Nec se capit Datianus 21 En cadauer inhumatum Præ cordis insania. Coruus seruat illibatum: 17 Inde spectu martyr retruditur Sicq; sua sceleratum Et testulis fixus illiditur Frustratur intentio. Multa tamen hic luce frui tur: 22 At prophanus Datianus Ab angelis uisitatus. Quod consumi nequit humi 18 In lectulo tandem repositus: Vult abscondi sub profundi Ad superos transit emeritus. Gurgitis silentio. Sicq; suo triumphans spiritus Nec tenetur à molari, Est principi præsentatus. Nec celari potest mari. 19 Non comuni sinit iure Quem nunc laude singulari Virum tradi sepulturæ: Venerari uoto pari Legi simul et naturæ Satagit ecclesia. Vim facit malitia. 24 Vstulatum corpus 20 In defunctum iudex sæ uit: igne, Terra, mari fit insigne. Nobis Iesu da benigne Vt cum sanctis te condigne Laudemus in patria. Amen. Hæc prosa rythmicæ orationis tenet mensuram: sed in diversis versibus variam. In aliquibus enim singulæ clausulæ præter vltimâ octo sunt syllabarum: & penultimâ habent longam. In aliis verò septem syllabarum & penultimam tenent breuem. Occurrent & nonnulli versus, complexi in singulis suarum clausularum ante postremam, vndecim
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1055.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 395 decim syllabas: in vltima verò nunc quatuor syllabas, vt in nono & decimo versu, nunc verò septem: vt in decimo- tertio & decimoquarto. Demùm sunt alij in singulis suis clausulis nouissimam præcedentibus, comprehendentes decem syllabas, in vltima verò: octo, vt decimusnonus & vicesim. Interdum verò singulæ eiusdem versus clausulę citra extremam consonantiam seruant medij ad suum si- nem, vt in vicesimoquarto versu. Author eius Adâ de sancto Victore. Continet autem hæc sacrum beati Vincentij pro Christo agonem: vincula, carcerem, eculeum, erati- culam, & fragmenta testea, quibus omnibus superatis: foelix martyr cum insigni triumpho cælos introit. Quinim- mò & exanimis ipsius sancti corporis de sæuo tyranno & in terra & mari victoriam: etiam commemorat. Veru[m] hæc ex sacra vitæ ipsius historia satis vulgata, facile perspici possunt: neque sunt hic repetenda. 4 IANNOTATIONES. In quarto versu. Hic arcem diaconi Arcem: culmen, dignitatem, apicem. Nam beatus Vincentius iam sacris erat initiatus, & diaconatus ordinem adeptus sub sancto Valerio episcopo & patre suo spiritua- li: in cuius comitatu & famulatu ministerium rei ecclesiasticæ impendebat. Hinc leuita cognominatur Vincentius: quoniam veteris testamenti Leuitis & de stirpe Leui exor- tis, in cultus diuint officio conformabatur. Et certè no[n] car ne sed spiritu leuita fuit: qui (vt illi) ministerio tabernacu- li & altaris erat addictus. 8 In octauo versu. Duplex quoque simplex pectus. Duplex in beato Vincentio scientia fuit: vitæ actiua[m] scien- tia, pariter & co[n]templatiu[m]. Nouit enim & ea quæ vitæ acti uæ erant pariter & exercuit, docens populum assidua præ- dicatione & sacrarum reru[m] institutione, necno[n] administra- tione sacramentorum eundem illuminans. Nouit item & ea quæ vitæ contemplatiuæ erant munera & peregit: ab actione in contemplationem diuinorum se revocas, & per orationis studium atque lectionis ad tranquillam dei in se cretis animi penetralibus speculationem se erigens. Hinc de illo sancta canit ecclesia. Sanctus Vincentius à pueritia studiis literaru[m] traditus, superna sibi prouidente clementia gemina scientia efficacissime claruit. Hæc autem duplex scien-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1056.png
Transcription: ATR-1
396 PROSA. < Iob. 1. Mat. 10> scientia ornauit eius simplex pectus: id est non subdolum neque dolosum, quomodo & lob dicitur vir simplex & cæ ctus: ac timens deum. Et apostoli à domino iubentur esse simplices sicut columbae. 9 In nono versu. Plebem Cæsar augustanam. Cæsaraugusta vrbs est Hispaniæ Taræconensis: in qua sanctus Valerius episcopum gerebat, & Vincentius diaconum. Inde adiectiuum formatur Cæsaraugustanus: nomen patrium. Sic & Valentia hoc loco proprium est vrbis nomen. Nam appellatiuum & commune significat valitudinem, sicut ei oppositum inualentia: inualitudinem. 13 In decimotertio versu. Negans victualia. Victualia dicuntur ea quæ ad victum pertinent atque alimoniam & tam cibum quàm potum comprehendunt. Ambrosius de apibus. Cernas omnes certare de munere: alias inuigillare quærendo victualia, alias solicitam castris adhibere custodiam. 14 In decimoquarto versu. Sic pro posse nocuit. Vix apud authores præpositio verbo infinitiuo, accusatiui casus aut ablatiui locum tenenti adiuncta repetitur, apud quos trivialis & inconcinna censeretur hæc oratio: secundum posse meum: vel pro posse meo id feci. Excusand[us] ta men & venia dignandus est author: quoniam propter certum numerum syllabarum in ea clausula constringendum non pro viribus aut pro virili, aut alio consimili modo eleganti id dicere potuit. 17 In decimoseptimo versu. Et testulis fixus illiditur. Hic potius illiditur per i in secunda syllaba: quàm illiditur per u (vt aliqui habent libri) est legendum, quonia[m] accommodatior est & congruentior proposito sententia. Nô enim tum illusus est, aut irrisionibus verbisque insultatoriis impetus Vincentius: sed illisus fragmentis testarum in pauimento carceris constratarum legitur. 20 In vicesimo versu. Ad superos transit emeritus. Dicitur miles emeritus, qui iam militia perfunctus est: & propter ingrauescentem ætatem à militiæ laboribus absolutæ vacationem habet. Claudianus. Ducut emeritos ad pascua nota iugales. Ita beatus Vincentius peracto duro certam ne martyrij, in quo ad mortem vsque desudauit: iam defunctus ea militia, cælos triumphans conscendit. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1057.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 397 12 In vicelimosecundo versu. Nam quo: vesci consueuit. Corvus enim pasci cadaveribus solet: nunc autem diui no nutu factus est custos sacri corporis emortui, neque so-lum illud non contigit: sed insuper ne ab aliis feris tange-setur prohibuit, vt olim legitur coru[m] animal ingluuiei de-ditum: detulisse ad Heliam prophetam panem & carnes. Porrò hic per diæresim consueuit quadrisyllabum verbu[m] legi debet: vt ea clausula octo sit syllabarum. 23 In vicelimotertio versu. Frustratur intentio. Fru-stratur verbum deponens: hic actiuam habet significationem. Nam accusatiuum habet sibi adiunctum: tantundem-que valet atque fraudat, fallit, siue eludit. Plautus. Nescio quis præstigator hanc frustratur mulierem. Cum enim passiuam habet significantiam: potius ablativo iungitur, vt sceleratus præses sua intentione frustratus est. Sed hæc sta-tim nota. 26 In vicelimosexto versu. Vstulatum corpus igne. V-stulare: comburere, concremare, ab vro quod supinum ha-bet vstum deducitur, Pacuuius. Candenti ferro crines vstu-lare. Inde parcipium vstulatus, id est ambustus & exust[us]. Liuius. Pauci semiustulati venere in poæstatem. In conuersione Pauli. Orde, uoce pulsa cæ- 4 Mane lupus sed ouis ne los: spere. Triumphale pange Post tenebras lucente sy- melos dere Gentium ecclesia. Docet euangelium. 2 Paulus doctor gentium 5 Hic mortis uiam arri- Consummavit stadium pit, Triumphans in gloria. Quem uitæ uia corripit: 3 Hic Beniamin adole- Dum Damascum graditur scens, 6 Spirat minas: sed iam ce Lupus rapax, præda ue- dit. scens Sed prostratus iam obedit: Hostis est fidelium. Sed iam uinctus ducitur. Ad
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1058.png
Transcription: ATR-1
398 PROSA. 7 Ad Anania mittitur: Dei sapientia. Lupus ad ouem trahitur, 14 Raptus ad cælum tertium. Mens resedit effera. Videt patrem & filium. 8 Fontis subit sacramentum: In una substantia. Mutat uirtus in pigmentu[m] 15 Roma potens & docta Vnda salutifera. Græcia 9 Vas sacratum uas diui num, Præbet colla, discit mysteria, Vas propinas dulce uinum Fides Christi proficit. Doctrinalis gratiæ. 16 Crux triumphat, Nero sæuit. 10 Synagogas circuit, Quo docente fides creuit, Christi fidem astruit Paulum ense conficit. Prophetarum serie. 17 Sic exutus carnis molem 11 Verbum crucis protestatur, Paulus, uidet uerum solem Causa crucis cruciatur, Patris unigenitum. Mille modis moritur. 18 Lumen uidet in lumine, 12 Sed perstat uiuax hostia Cuius uitemus numine Et inuicta constantia Gehennalem gemitum. Omnis poena uincitur. Amen. 13 Segregatus docet gêtes Mundi uincit sapientes Hæc prosa consimilem præcedenti habet compositione[m] rythmicam, sed non adeò variam. Semper enim hic singuli versus, tres complectuntur clausulas rythmicas, quarum postrema septem vbique clauditur syllabis. Præcedêtes verò clausulæ modo septem complentur syllabis, vt in secundo versu, modo octo, vt in primo, modo decem, vt in quarto versu. Author eius: Adam de sancto Victore. Describit autem admirandam beati Pauli ad Christum cõuersionem in Actis apostolorum nono capite explicatam, solicitudine[m] quoque eiusdem & diligentiam prædicandi euangelium: quæ ex epistolis eius & historia sacra Actuum apostolico rum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1059.png
Transcription: ATR-1
EXO. 399 rum etiam liquido perspicitur, & denique foelicem curi eius consummationem per martyrium. 3 CANNOTATIONES. < Gen. 49.> In tertio versu. Hic Beniamin adolescens. Hæc sententia sumpta est ex prophetia ipsius Iacob, qui benedicens filiis suis ante mortem: dixit ad Ben iamin. Beniamin lupus rapax: mane comedet prædam, & vespere diuidet spolia. Quæ verba de beato Paulo intelligenda esse: declarat glossa ibidem dicens. Paulus significa- tur, qui de Beniamin, qui in primordio fideles persecutus, vespere diuisit spolia: quia fidelis factus sacra eloquia di- spensauit. 5 In quinto versu. < Ios. 14> Hic mortis viam arripit. Mortis via: est via illa lata quæ ducit ad perditionem. Eam arripit quis quis peccatum committit, & deo neglecto tendit ad interi- tum. Via vero vitæ: Christus est, qui dicit de seipso. Ego sum via, veritas & vita. Nemo venit ad patre: nisi per me. 6 In sexto versu. < Act. 9.> Sed iam vnectus ducitur. Non est id de vinculis materialibus intelligendum. Nam comites eius qui ad manus duxerunt eum. Damascum quòd cæcutiens esset & propemodum oculis captus ex apparitione illi fa- cta in via: non strinxerunt eum cathenis, cum essent ei fa- miliares & domestici. Sed hoc accipiendum est de vincu- lis obedientiæ ad deum: quibus ita fuit constrictus, vt spon te duceretur quocunque deus illum ire iuberet. 9 In nono versu. Vas sacratum, vas divinum. < Eccl. 43> Alludit author ad verba illa domini dicta Ananiæ de Paulo. Vade quoniam vas electionis est mihi iste: vt portet nomé meu[m] coram gentibus, & regibus, & filiis Israel. Et certè ipse fuit vas admirabile & opus excelsi: ornatum omni lapide pre- cioso gratiarum & virtutum. 11 In vndecimo versu. < 1. Cor. 1.> Verbum crucis protestatur. Ver bum crucis vocatur hic fides de Christo crucifixo: totius mundi salvatore. De quo Paulus. Nos autem prædicamus Christum crucifixum: Iudæis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam. Et eo loquendi genere vtitur etiam Pau- lus cum ait. Verbum crucis: pereuntibus stultitia est. Ita in decimosexto versu crux dicitur triumphare: quoniam per prædicationem Pauli fides de cruce Christi omniaq[ue]; di- latata, cultum idolorum & spurcitiam superstitionum eli- minauit orbe ac propulsauit. At quàm graues sustinuerit per-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1060.png
Transcription: ATR-1
400 PROSA. persecutiones Paulus & tormenta propter verbum crucis, & quomodo in mortibus frequenter & in periculis sæpe fuerit versatus: secunda ad Corinthios epistola capite vndecimo & duodecimo latius explicat vbi etiam de raptu eius in cælum (cuius meminit versus decimusquartus) < Rom. II.> fit mentio. 13 In decimotertio versu. Segregatus docet gentes. Id respondet verbis beati Pauli: quibus ad Romanos scribens dicit se vocatum apostolum & segregatum in euangelium dei. Respondet & illi sententiæ quæ in Actis apostolorum scribitur. Ministrantibus (inquit) illis domino & leiunantibus: dixit illis spiritus sanctus. Segregate mihi saulum & Barnabam in opus ad quod assumpsi eos. Docere aute[m] gentes dicitur, quoniam à deo delectus fuit ad hoc ministeriu[m] vt gentibus euangelium prædicaret: sicut ipsemet Paulus de seipso testatur ad Galatas dicens. Cum autem placuit ei qui me segregauit ex vtero matris meæ & vocauit per gratiam suam, vt revelaret filium suum in me, vt evangelizarem illum in gentibus. Et ita reliquæ huius prosæ sententiæ: ad locum aliquem aut Actuum apostolorum, aut epistolarum Pauli ex quo sumptæ sint reuocari debent, 18 In decimooctauo versu. Lumen videt in lumine. Patrem scilicet deum in filio, qui est lumen de lumine, secundum illud verbum psalmi ex quo hic locus sumptus est. Quoniam apud te est fons vitæ, & in lumine tuo videbimus lumen. Vel in lumine spirituali & superintellectuali cælestis gloriæ: videt Paulus deum qui est verum lumen. In purificatione beatæ Mariæ prosa. Concentu parili hic te Maria ueneratur populus, teq[ue] piis colit cordibus. Generosi Abrahæ tu filia ueneranda: regia de Dauidis stirpe genita. Sanctissima corpore, castissima moribus: omniumq[ue] pulcherima uirgo uirginum. Lætare mater et uirgo nobilis Gabrielis archangelico quæ oraculo credula, genuisti clausa filium.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1061.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 401 2 In cuius sacratissimo sanguine emundatur uniuersitas perditissimi generis, ut promusit deus Abrahæ. 3 Te uirga arida Aaron flore speciosa, præfigurat Ma ria, sine uiri semine nato floridam. 4 Tu porta iugiter serata, quam Ezechielis uox testa- tur Maria, soli deo peruia esse crederis. Sed tu tamen ma- tris uirtutum dum nobis exemplum cupisti commendare, subisti remedium pollutis statutum matribus. Ad templum detulisti tecum mundandum, qui tibi integritatis decus de homo genitus adauxit intacta genitrix. 5 Latare, quam scrutator cordis & renum probat ha- bitatu proprio singulariter dignam, sancta Maria. Exul ta (cui paruulus arrisit tunc) Maria, qui lætari omnibus et consistere suo nutu tribuit. 6 Ergo quique colimus festa paruuli Christi propter nos facti, eiusque piæ matris Maria, Si non dei possumus tantam exequi tardi humilitatem, forma sit nobis eius genitrix. 7 Laus patri gloriæ, qui suum filium gentibus & popu lo reuelas, Israel nos sociat. Laus eius filio, qui suo sangui ne nos patri reconcilians, supernis sociauit ciuibus. Laus quoque spiritui sancto sit per æuum. Amen. Hæc prosa solutam habet compositionem sine aliqua rythmi lege aut forma. Prædicat autem eximias sacrosan- ctæ virginis prærogatiuas: nobilitatem generis, vitæ sancti tatem, partus dignitatem, & virginalem integritatem, quâ multis figuris præmonstratam fuisse declarat. Demùm co- mendat præclaram virginis gloriosæ humilitatem, qua le- gem purificationis post partum (cui tamen non erat subie- cta) implere voluit. 1 IANNOTATIONES. Cöcentu parili hic te Maria. Parili, æquali, consono, concordi, & vnanimi. Deducitur autem id nomen ab adiectivo par, aris, vt æ quale significat Corripit secundam syllabam, format[us]; de se substantiuum nomen parilitas quod æqualitatem signat. Concent verò C, c à ver-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1062.png
Transcription: ATR-1
402 PROSA. 1 verbo concino, is, ere, deductum nomen (vt nonunt omnes) symphoniam, consonantiam, & multorum simul cantum significat. 2 In cuius sacratissimo sanguine. Humani generis (quod perditum erat per peccatum, & maledicto subiectum) vniversitas, emundata est per sanguinem Christi, qui (vt ait Ioannes in Apocalypsi) dilexit nos & lauit nos à peccatis nostris in sanguine suo. Et sicut scribit Paulus ad Hebræos sanguis Christi qui per spiritum sanctum semetipsum oblituit immaculatum deo, emudauit conscientiam nostram ab operibus mortuis ad seruiendum deo viuenti. Illud autem promisit deus Abrahæ, cum dixit ei quòd in semine ipsius benedicendæ essent omnes gentes. Hoc enim in nemine exorto de Abraham completum est, quàm in domino nostro Iesu Christo. 3 Te virga arida Aaron. Duæ hic figuræ adducentur ex veteri testamento, integritatis virginalis in Maria, dei matreprænunciæ. Prior ex libro Numeri, vbi sumptis duodecim virgis secundum numerum tribuum Israeliticarum: so la virga Aaron legitur sine humore & fomento terræ fröduisse, floruisse, & fructum protulisse. Altera ex Ezechiele propheta: cui ostensa fuit porta semper clausa: per quâ solus princeps Israel ingressus est. Verum vtraque istaru[m] superius sæpenumero est explicata. 4 Matris virtutum dum nobis exemplum. Matris virtutum, id est humilitatis, quæ basis est & fundamentum omnium virtutum, sicut ex opposito, initiu[m] omnis peccati est superbia, secundum Ecclesiasticum. Itaque sensus huius loci est, quòd beata virgo cupiens nobis commendare exemplum humilitatis quæ est mater virtutum, subiit remedium statutum pollutis matribus, vtpote legé purificationis post partum, Levitici duodecimo cap. latam, cui tamen ipsa non erat obnoxia: cum non pepererit filium suscepto semine, sed spiritus sancti virtute. 5 Lætare, quam scrutator cordis. Scrutans corda & renes, deus est: secundum prophetam, & qui novit abscondita cordis. Quoniam igitur ipse intima cognoscens nostræ penetralia mentis, sacrosanctam virginem approbauit & acceptauit vt dignam in qua domicilium suæ maiestatis constituor: id argumento est admirandam puritatem & sanctitate[m]
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1063.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 403 & itatem fuisse in ipsa, quam præ omnibus deus elegit vt in ea & ex ea sumeret nostræ carnis substantiam. Sicut enim del prouidentia in sui dispositione non fallitur: ita nequo eius sapientia in electione rerum decipitur, Ipse autem lætari omnibus & consistere tribuit, vt paulo post dicit litera: quoniam vt ait Paulus ad Athenienses stans in medio Arcopagi, deus dat omnibus vivam & inspirationem & omnia, & in ipso viuimus, mouemur & sumus. 6 Ergo quique colimus festa. Quique non vniuersalitatem hic signat absolutè, neque tantum valet sicut omnes quanuis quisque idem sit quod omnis, sed tantum significat vt quicunque, & hypotheticam constituit enunciatione. 7 Qui suum filium gentibus & populo reuelans. Reuelaut deus pater filium suum gentibus, cum stella duce Magi tanquam primitiæ electionis gentium ad ipsum adorandum approperarunt. Reuelaut eundem & populo Israelitico, cum pastores angelo annunciant didicerunt eius nativitatem, cum etiam iustus Simeon & Anna prophetissa in templo palàm de illo perhibuerunt testimonium: quòd esset salvator mundi. Idem quoque deus pater sociat nos ipsi Israel, in consortio & communione fidei: quoniam per apostolorum prædicationem nos etiam vocavit ad eandè fidem ad qua populus Israel vocatus est, eiusdemque mysterij fidei, nos sicut & illos reddidit participes. Enimuerò nos ipsos fecit etiam Israelitas non carne sed spiritu, quoniam fideles, & fide videntes deum nos effecit ex suæ bonitatis indultu. In purificatione beatæ Mariæ prosa. Vx aduenit uenera[n]da Mens resultet medullata: Lux in choris jubilari Ne sit laus inutilis. da 4 Sic laus deo decantetur: Luminosis cordibus Vt in eo collaudetur. 2 Huius læta lux diei, Mater eius nobilis. Festum refert matris dei 5 Gloriosa dignitate, Dedicandum laudibus. Viscerosa pietate: 3 Vox exultet modulata. Compunctiua nomine. Cecij Cum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1064.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 6 Cum honore matronali, Thalamus, et ciuitas. Cum pudore uirginali, 14 Sic eidem, aliorum Nitet cæli cardine. Assignatur electorum 7 Rubus quondam exarde Nominum sublimitas. bat 15 Cuius preces, uitia, Et hunc ardor non urebat Cuius nomen, tristia, Nec uiorem nocuit. Cuius odor: lilia, 8 Sic ardore spirituali, Cuius uincunt labia, Non attactu coniugali, Fanum in dulcedine. Virgo deum genuit. 16 Super uinum sapida, 9 Hæc est ille fons signatus, Super ciuem candida, Hortus clausus, foecundatus Super rosam rosida, Virtutum seminibus. Super lunam lucida 10 Hæc est illa porta clausa, Veri solis lumine. Quam latente deus causa 17 Imperatrix supernoru[m] Clauserat hominibus. Superatrix infernorum, 11 Hæc est uellus trahens Eligenda uia cæli, rorem, Retinenda spe fideli, Plenus ager dans odorem Separatos à te longe, Cunctis terræ finibus. Reuocatos à te, junge 12 Hæc est uirga ferens Tuorum collegio. florem 18 Mater bona quàm rogamus Terra suum saluatorem Nobis dona quod optamus. Germinans fidelibus. Nec si spernas peccatores. 13 Hæc est dicta per exemplum Vt non cernas precatores Mons, castellum, aula, templum, Reos sibi diffidentes, Tuos tibi confidentes Tuo siste filio. Amen.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1065.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 405 omnes, octo sunt syllabarum & penultimam habent longa[m] præterquam in decimoquinto & decimosexto versu, vbi singulæ clausulæ septem coercentur syllabis & penultima breui. Author eius: Adam de sancto Victore. Commenda- tur in ea multifariâ sacratissima virgo Maria ob dotes præcipuas & dona gratiarum: quib[us] à domino locupletata est, multis item antiquæ legis figuris fuisse præmonstrata osté ditur: variisque insignita nominibus, quibus in veteris pa- ginæ scriptura, honorata & prædicata dinoscitur. IANNOTATIONES. In primo versu. Lux in cho- ris iubilanda. Chorus cum aspiratione, interdum conuen- tum & multitudinem hominum significat: & veluti coronâ eorum qui ad ludos conveniunt, siue saltantium atque ca- mentium, nam muliorum vocibus & concentu constat. Hiero- nymus, Vbicunque chorus est: ibi diversæ voces in vnú canticum congeruntur. Quomodo enim diversæ chordæ vnam vocem efficiunt cantici: sic & diversæ voces cum si- mul fuerint congregatæ chorum domini efficiunt. Habetq[ue] primam syllabam breuem. Virgilius. Vescentes, lætumque choro Paxana canentes. Idem. Omnis quam chorus, & so- cij comitantur ovantes. Interdum verò (vt scribit Hiero- nymus ad Dardanum) chorus est musicum instrumentum ex simplici pelle cum duabus cicutis æreis: quod per pri- mam inspiratur, & per secundam vox emittitur. Quo mo- do accipitur in eo psalmi loco. Laudate dominum in tym- pano & choro: laudate eum in chordis & organo. Hic aute[m] pro alterutro datorum significatorum sumi potest: nam in vtroque apta est sententia. 3 In tertio versu. Mens resultet medullata. Nomine me dullæ, adipem & pinguedinem spiritus affectuosumque mo- tum cordis in deum: hic author insinuat. Inutilis enim est laus, vbi sola est vocis modulatio: & mens ipsa torpet igna- ua, languet arida, nullóque affectu in deum mouetur. 5 In quinto versu. Compunctiua nomine. Quoniam nomen eius frequenter inuocatum, inducit compunctione[m] devotionis cordibus humanis: sicut & nomen Iesu benedi- ctum in secula. Qui enim sæpius id nomen venerandu[m] ha- bent in ore: sentiunt quendam motum cordis singularem in deum, quem alias non perciperent. 7 In septimo versu. Rubus quondam exardebat. Ru- bus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1066.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Exod. 3. bus à Moyse conspectus vt ardens & tamen illæsus: illabe factam signabat matris dei virginitatem: vt ante etiam di- ctum est in secundo libro, in explanatione antiphonæ. Rubum quem viderat Moyses incombustum, Porrò verbu[m] noceo ferè semper datiuum secum exposcit, Interdum ta- men accusatuuo iunctum inuenitur in sacris literis: vt in cantico Iudith. Dominus autem omnipotens nocuit eum, & tradidit eum in manus foeminae, & confudit eum. Et in euangelio Lucæ. Et cum proiecisset illud dæmo- nium in medium: exist ab illo, nihilque illum nocuit. Ita & hoc in loco ponitur: quod tamen non est in imitationem trahendum. Luc. 4. 9 In nono versu. Hæc est ille fons signatus. Insinuatur & sacra virgo Maria per fontem illum & hortum: de quo dicit Salomon in Canticis. Hortus conclusus, soror mea Sponsa: hortus conclusus, fons signatus. Hortus inquam co[m] clusus diuino præsidio & virtutum munitionibus, ne in il- lum, ingressum habeant hostiles insidiæ. Fons item signa- tus totius trinitatis signaculo: & peculiari ipsius filij dei sigillo. Cant. 4. 10 In decimo versu. Hæc est illa porta clausa. Sicut in præcedente prosa iam dictum est: per portam Ezechielis Ezech. 44 clausam intelligitur intacta sanctæ dei matris integritas: Et illam deus cunctis hominibus occlusit vt sibi soli, fo- ret peruia, & tamen semper clausa. Huius autem occlusio- nis causa: tunc quidem latuit homines. Nunc autem ipso reuelante, & mysterium ex rei effectu aperiente, patefa- cta est. Iudicum 6. 11 In vndecimo versu. Hæc est vellus trahens rorem. Significata est etiam beata dei genitrix: per vellus Ge- deonis cælesti rore irrigatum, quòd sola omnium mulie- rum spiritu sancto foecundata: cælestem ædidit prolem. Significata est & per agrum plenum fructibus, & miro fra grantem odore: de quo Isaac benedicturus filio suo Iacob ait. Ecce odor filij mei sicut odor agri pleni: cui benedixit dominus. Geno. 27. 12 In duodecimo versu. Hæc est virga ferens florem. Num. 27. Signata fuit itidem sacrata virgo per virgam Aaron: sine Esa. 45. terra adminiculo floridam & fructu oneratam. Sic enim & ipsa fructum protrulit sine viri adiutorio toti mundo sa- lutifo-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1067.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 407 Autiferum. Signata fuit denique sacrosancta dei mater per terram illam: de qua dicit Esaias. Rorate cæli desuper, & nubes pluant iustum: aperiatur terra, & germinet saluato- rem. Quinimmo ipsamet est illa terra mystica & benedicta à domino, quæ germinauit saluatorem. 13 In decimotertio versu. Hæc est dicta per exemplu[m]. Sex nomina præclara hoc loco exprimuntur: quibus in sa- cris literis beata virgo Maria designata & nuncupata est. < Dan. 2.> Primo siqvidem mons dicitur apud Danielem: cum in ex- positione somnij regis Babylonici dicit, quòd lapis excisus de monte sine manibus percussit statuam & comminuit eâ. Vbi per lapidem illum intelligitur Christus: & per mon- < Lxc. 101> tem beata virgo Maria, virtutum excellentia sublimis ac cæteros homines supereminens, de qua sine humano con- sortio Christus esse natus ibidem innuitur. Secundo ipsa nominatur castellum, potissimum in eo loco euangelij Lu- cæ. Intrauit Iesus in quoddam castellum: & mulier quæda[m] Martha nomine excepit illum in domum suam. Illic enim secundum mysticum sensum nomine castelli intelligitur sancta virgo Maria: vt testatur Anselmus in homilia eius- dem euangelij. Tertio dicitur aula dei: quòd eam inhabi- tare dignatus sit dei filius vt suum tabernaculum, vt in illo verbo psalmi allegoricè sumpto. Adorate dominum in au- la sancta eius, siue vt alia habet translatio: in atrio sancto eius. Quarto nuncupatur ipsa templum domini. Quemad- modum in illo versu psalmi mysticè intellecto. Suscepimus deus misericordiam suam in medio templitui. Quinto ap- pellatur thalamus dei. Sicut cum dicit propheta de domi- < Psal. 18.> no nostro: quòd ipse est tanquam sponsus procedens de < Psal. 47> thalamo suo. Sexto nominatur ipsa etiam ciuitas dei, vt < Psal. 18.> in illo dicto psalmi metaphoricè accepto. Gloriosa dicta < Psal. 86.> sunt de te: ciuitas dei. Et consimili modo (dicit versus se- quens) aliorum nominum præclarorum & insignium ex- cellens denominatio: eidem sacræ virgini assignatur in scriptura, quandoquidem per hæc nomina iam dicta: etiam alia quæ passim in sacris li- teris occurrunt sunt intelligenda. Ceciiij D.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1068.png
Transcription: ATR-1
PROSA De sancto Adalberto. COrona sanctitatis & immortalitatis. Ornauit ho die dominus martyrem suum Adalbertum. C1 Tersa oculorum lachryma, justus floret uelut palma. Oculorum tersa lachryma, aboletur hoc ænigma. 2 Specularis squama cadit, claret uisus specialis. Vbi deus est omnia, uirtus sanctorum & gloria. 3 Vbi deus est omnia nec distinctus ut omnia, manens quod est in gloria, omnibus est omnia. 4 Vnum est omnium præmium, sacrum socians collegium, unum est sed dispar præmium, pro merito fidelium. Huius nos fieri consortes gloriæ, ora pater Adalberte, quos in Adam perpetuæ scis addictos miseriæ. Amen. II Hæc prosa liberam habet orationis solutæ co positione[m] nec rythmicæ formæ constringitur habenis. Declarat autem magnitudinem & excellentiam præmiorum quæ cum sanctis omnibus ad cælestem gloriam assumptis, tum sancto Adalberto martyri apud Pannonios nominatissimo ac celebratissimo, à deo dantur in cælis. Cæterum mutato nomine proprio ipsius sancti: hæc prosa de quouis sancto martyre & etiam confessore potest decantari, quia quæcunque in ea dicuntur: cuilibet sanctorum communia sunt & conuenientia. Porrò aliquid vel exiguum hic depromendum est de vita & actis gloriosi martyris Adalberti: cui hæc prosa inscribitur, vt habeant lectores saltem aliquâ de sanctitate vitæ eius non passim apud omnes vulgatæ, relationem. Fuit is nobili genere apud Bohemos natus: & post Ditimarum, primum Pragæ episcopum, ob præcipuam sanctimoniam atque doctrinam institutus est Pragensis præsul: ac maximo in precio apud bonos omnes habitus. Verùm cum cerneret sibi non adesse facultatem rectè dirigendi commissum plebem, vt quæ rapinis & libidinibus assueta, sui antistitis recta monita aspernaretur: Romam accessit, & cum fratre suo Gaudentio singularis excel-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1069.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 409 excellentiæ viro in monasterio sancti Alexij tandiu deli- ruit: donec à summo pontifice suum ouile repetere iussus fuit. At cum se subditis suis minime gratum esse perspi- ceret: illis relictis in Hungariam profectus est, & Stepha- num Hungarorum regem cu[m] vniuerso eius populo ad ca- tholicæ fidei lumen perduxit, ac sacris baptismi abluit vn- dis. Deinde Poloniam ingressus, Gaudentium germanu[m] suum episcopum in ecclesia Guesuensi costituit: ad annum ciandum illi populo evangelium Christi. Postremu[m] san- ctus Adalbertus Prutenos adiit, apud quos cum fidem or thodoxam assiduæ euagelizaret, impiorum gladio cæsus, martyrio præsentis vitæ cursum huiuit. Post cuius transitu[m] sanctus Stephanus rex Pannoniæ, in honore eiusdem san- cti martyris Adalberti Strigoniensem metropolitanu[m] ec- clesiam fundauit. Floruit autem beatus Adalbertus circa annum dominicæ incarnationis millesimum & vicesimu[m]. Celebratur verò eius festum quotannis: vicesima secunda Aprilis. < Apos. 18> 1 ANNOTATIONS. Tersa oculorum lachryma. Sumptum est illud ex Apocalypsi: ita describente gloriæ beatorum. Et absterget deus omnem lachrymam ab ocu- < Psal. 91> lis eorum: & mors vltra non erit, neque luctus, neque cla- mor, ne que dolor erit vltra, quæ prima abierunt. Quod verò continuò subiungitur, iustus floret velut palma, ex psalmo depromptum est vbi ait propheta. Iustus vt pal- < I. Cor. 13> ma florebit sicut cedrus Libani multiplicabitur. Plantati in domo domini in atris domus dei nostri florebunt. 2 Specularis squama cadit. Hoc ex beato Paulo dedu- ctu[m] est, ita ad Corinthios cognitionem huius vitæ de deo < I. Cor. 13> ad eam quæ in altera habetur vita comparante. Videmus nunc per speculum in ænigma: tunc autem facie ad fa- ciem. Enimuero ænigma & specularis squama hic voca- tur obscura de deo cognitio, quæ quandiu peregrinamur ad domino, habetur in fide: quasi per speculum & in vela- mine, sicut squama piscium squamigerorum draconumq[ue]; est regmen. Illud autem ænigma aboletur in patria cæle- sti, & illa specularis squama cadit: quoniam amplius in cæ- < I. Cor. 13> lo non habet locum, vbi videtur deus sicuti est. Vnus ve- ro specialis est, qui habetur facie ad facie: & per propriu[m] (vt ita dixerim) speciem, illa autem claret in cælo, quoniu[m] < apertè>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1070.png
Transcription: ATR-1
aperte & nude sublatóque omni velamine deus ibidé est omnibus cæli ciuibus & conspicuus & spectabilis. 1. Corin. 15 3 Nec distinctus vt omnia. Beatus Paulus ad Corinthios scribens atque de futuro post extremam resurrectionem sanctorum disserens statu: dicit quòd deus tûc erit omnia in omnibus. Non quidem secundum substâtiam, sed profusissimam sui in omnia communicationem, qua reddet cuncta deiformia & sui similia. Tunc enim ipse: sanctorum erit lux clarissima, gaudium perpetuum, vera gloria, virtus inclyta, & ita de cæteris. Propter hanc tamé sui in omnia diffusionem: non subibit aliqua partitione deus aut distinctionem, neque dissecabitur in multitudinem: si cut multa sunt & distincta quib[us] se dispartit, sed vns manens & indiuiduus: in omni se propagabit, manés itidé impartibilis, in plura se diffundet. Perinde atque vnicus solis orbis à sua vnitate & singularitate non recedens, multos oculos reddit luciformes. 4 Matth. 20 Vnú est omnium præmium. Vnitas cælestis præmij quod deus est signatur in euâgelio per denariu[m] diuinu[m], qui omnibus in vinea laborantibus æqualiter datus est: licet alij diutius, alij verò breuiore temporis spacio in ea laborassent. Diveritas verò mercedis in cælo pro diuersa operum qualitate, exprimitur etiam in euangelio ex istis verbis domini. In domo patris mei mansiones multæ sunt. Et ex hoc itidem quòd seruus ille cuius mna decem mnas æquisierat: constitutus est à domino suo super decem ciuitates. Et cuius mna superlucrata fuerat quinque mnas: accepit potestaté super quinque ciuitates. Et planè sicut vns sol pro diuersa oculorum dispositione aliis plus, aliis verò minus luminis infundit: ita & deus pro diuersitate operum varia dispartit præmia. In inuentione sanctæ crucis. Audes crucis attol- 2 Nam in cruce triumphamus: lamus: Nos qui crucis exul- Hostem ferum superamus tamus Vitali victoria. Speciali gloria. 3 Dulce melos tangat calos,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1071.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 411 cælos. Dulce lignum dulci dignu[m] Credimus melodia. 4 Voci uitam non discordet. Cum uox uitam no[n] remordet, Dulcis est symphonia. 5 Serui crucis crucem laudent, Qui per crucem sibi gaudet Vitæ dari munera. 6 Dicant omnes & dicat singuli Aue salus totius seculi Arbor salutifera. 7 O quàm fælix quàm præclara, Fuit hæc salutis ars, Rubens agni sanguine. 8 Agni sine macula: Qui mundauit secula Ab antiquo crimine. 9 Hæc est scala peccatorum, Per quam Christus rex cælorum Ad se traxit omnia. 10 Forma cuius hoc ostendit, Quæ terraru[m] co[m]prehendit Quatuor confinia. 11 Non sunt noua sacra- menta, Nec recenter est inuenta Crucis hæc religio. 12 Ista dulces aquas fecit. Per hanc silex aquas iecit, Moysi officio. 13 Nulla salus est in domo, Nisi cruce munit homo Superliminaria. 14 Neque sensit gladium, Nec amisit filium, Quisquis egit talia. 15 Ligna leges in Sarepta, Spem salutis est adepta Pauper muliercula. 16 Sine lignis fidei, Nec lecythus olei Valet, nec farinula, 17 Roma naues uniuersas In profundu[m] uidit mersas, Vna cum Maxentio. 18 Fusi Thraces, cæsi Per sæ. Sed & patris dux aduersæ Victus ab Heraclio 19 In scripturis sub figuris Ista latent, sed iam patent Crucis beneficia. 20 Reges credunt, hostes cedunt. Sola
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1072.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Sola cruce Christo duce, Vnus fugat milia. 21 Ista suos fortiores Semper facit, & victores. Morbos sanat & languores: Reprimit demonia. 22 Dat captinis libertatem, Vitæ confert nouitatem. Ad antiquam dignitatem Crux reduxit omnia. 23 O crux lignum trium phale Mundi uera salus, uale. Inter ligna nullum tale, Fronde, flore, germine. 24 Medicina Christiana, Salua sanos, ægros sanæ. Quod non ualet uis humana, Fit in tuo nomine. 25 Assistentes crucis laudi, Consecrator crucis audi. Atque seruos tuæ crucis, Post hanc uitam, ueræ lucis Transfer ad palacia. 26 Quos tormento uis seruire, Fæc tormenta non sentire, Sed cum dies crit iræ, Nobis confer & largire Sempiterna gaudia. Amen. Hæc prosa rythmicæ modulationis seruat formâ, quemadmodum illa de sancto sacramento eucharistiæ. Laudat Sion saluatorem. Author eius, Adam de sancto Victore. Concelebrat autem præclaris laudibus, sanctæ crucis præconia, referens antiquæ legis figuras quibus est præsignata, & virtutem eius in noua lege per victoriam Constantini & Heraclij imperatorum ostensam. Deinde admirandam illius potestatem prædicans, fidelis populi vota & supplicationem ad illam explicat. 2 ANNOTATIONS. In secundo versu. Nam in cruce triumphamus. Hic versus in plærisque libris no[n] habetur sed prætermissus est, qui tamé no[n] est superfluus, quinimmo ad rythmi integritatem necessarius, vt habeat primus versus cui in terminali syllabarum desinentia respondeat, alioqui aut nullus ipsi primo versul in exitu similique cadentia accommodabitur versus aut tres dabuntur se continuò consequentes, adinuicem in fine consona- tes,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1073.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 413 tes, quoru[m] vtrunque, rythmica[m] legi repugnat, in qua sem per duo versus neque plures neque pauciores: mutuum habent, quantum ad vltimam clausulam, responsum ad- inuicem. 4 In quarto versus. Dum vox vita non remordet. C[uius] & labia nostra laudant deum pariter & opera, secundum < Eccl. 15 Ioan. 9> regulam mandatorum eius facta, tunc vox non remordet vitam neque vita discordat voci. Verùm si vox nostra diuinas personat laudes, opera verò præceptis dei contra ria facimus, huiusmodi modulatio laudis est ingrata deo, < Gen. 13> quoniam vt ait Ecclesiasticus non est speciosa laus in ore peccatoris, & scimus (inquit in euangelio cæcus iam illu- minatus) quia peccatores deus non audit. 5 In nono versus. Hæc est scala peccatorum. Crux sancta dicitur mysticè scala peccatorum: quoniam pecca- < Iosam. 18> tores per eam & immolationem veri agni in ea facta cæ- los conscendunt. Et non ineptè figuratur per scalam illa[m] ab imo terræ ad cæli culmen extentam: quam Iacob vidit in somnis, cui & dominum conspexit innixum: & angelos domini ascendentes & descendentes per eam. Quod au- te[m] per illa[m] Christus ad se traxerit omnia, testatur illud ver- bum eius ad Iudæos. Ego si exaltatus fuero à terra: om- nia traham ad meipsum. Hoc autem dicit (vt subiungit e- < Iosam. 18> uangelista) significans qua morte esset moriturus. Atqui ad terra exaltatus est Christus: quando in crucem sublatus est, & de sola huiusmodi exaltatione ibi loquitur. 10 In decimo versus. Quatuor confinia. Scilicet orien- tem, occidentem, meridiem, & septentrionem, quatuor ipsius < tem> terræ partes. Nempe si pars anterior crucis cui affi- xus erat dominus, occidente[m] respiciebat (vt secundu[m] Chri- stianam pietatem in ipso templorum meditullio Christu[m] crucifixum mos est figurare) posterior eius pars vergebat ad orientem, manus sinistra ad meridionalem plagam: & dextra ad septentrionalem. Et ita quatuor extrema ipsius terræ, in ipsa crucis figura comprehenduntur. Quòd si o- rientem versus Christum crucifixum quis dixerit, aut a- liam quanuis cæli partem: semper in figura crucis assigna- buntur quatuor partes, totidem terræ plagis responden- tes. Ceterùm quid hoc aliud signabat, nisi per crucis my- sterium à quatuor terræ plagis vocandos homines ad salu- tem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1074.png
Transcription: ATR-1
414 PROSA. < Matth. 8 Es. 49> tem & veri dei agnitionem? Multi (inquit dominus in e= uangelio) ab oriente & occidente venient, & recubent cu[m] Abraham & Isaac & Iacob in regno cælorum. Et Esaias vocationem gentium ad fidem prænunciant ait. Ecce isti de longe venient, & ecce illi ab aquilone & mari, & isti de terra australi. Alia verò quatuor confinium terræ secundum < Exo. 15> figuram crucis ratio, in decimiquinti versus expla- natione paulo pòst assignabitur. 12 In duodecimo versus. Ista dulces aquas fecit. Per li- gnum à deo Moysi ostensum & aquis Marath amarissimis immissum, vnde ipsæ aquæ in dulcedinem versæ sunt: in- telligitur sancta crux, cuius ignominia & acerbitas à Chri- sto tolerata: conversa est in dulcedinem, suauitate, & gra- tiam redemptionis totius mundi. Similiter per virgâ quæ Moysi ministerio silicem percussit & inde aquas eduxit, insinuatur etiam sancta crux: quæ ex Christo petra spiri- tuali, lancea militari transfixo aquam toti mundo saluta- rem effudit. < Eze. 19> 13 In decimotertio versus. Nulla salus est in domo. V- terque postis & sunt perliminaria domorum Israelitica- rum aspersa sanguine agni immolati typus fuerunt & fi- gura viuificæ crucis, conspersæ precioso sanguine agni im- maculati. Sicut enim per huiusmodi tinctionem & irrora- < Eze. 12> tionem sanguinis agni typici, Hebræi fuerunt liberati ab angelo percutiente primogenita Aegypti, ita virtute cru- cis salutiferæ liberamur ab insultu & incursione damo- num, qui cum crucem domini conspexerint, non valentes eius sustinere præsentiam: tripidi diffugiunt nocendique vires amittunt. 15 In decimoquinto versus. Ligna legens in Serepta. < 3. Reg. 17> Vidua Sereptana (ad quam missus est Helias à domino vt ab ea sustétaretur) duo ligna collegisse scribitur: vt sibi & filio suo cibum decoqueret. Voci autem propheticæ obe- diens coxit illi primo subcineritium panem, & non est di- minutum eius oleum in lecytho ampullâque olearia, nec farina in hydria per cōtinuâ alimoniæ pro tota domo sua ex illis apparitionem: quo ad daret dominus pluuiam su- per terram, secundum verbum Heliæ. Porrò duo ligna il- la collecta à vidua: sanctam crucem repræsentant, ex duabus potissimum partibus cōstantem, quarum vna à sum- mo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1075.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 415 mo In imum secundum longitudinem fuit porrecta: alte- ra verò ex transuerso, à dextro in sinistrum extenta. Et secundu[m] illas in cruce domini congruenter sumuntur quatuor differetiq[ue] positionum ipsius mundi: quæ per quatuor confinia in decimo versu expressa possent etiam intelligi, scilicet sursum & deorsum, dextrum sinistrum, secundum quatuor crucis extremitates assignata, ad denotandum quòd Christus per mortem crucis quam pertulit: cælestia nobis regna quæ sursum sunt aperuit, inferna verò quæ deorsum sunt co[n]fregit, terestria autem omnia quæ in me- dio sita sunt: suorum brachiorum extentione & complexu quasi dextrum & sinistrum constituentia, ad se reuocauerit, & ita cælestium, terrestrium & infernorum dominatu[m] principatumque acceperit: & reconciliauerit omnia, summa ima & media deo patri per sanguinem crucis. Per illa itidem duo ligna sanctam crucem integrantia sumuntur quatuor ipsius situs & positiones: scilicet longitudo, latitudo, altitudo, & profundu[m], ex quib[us] ipsius crucis figura co[n]stituitur. Quenadmodum declarat beatus Augustinus exponens illud dictum apostoli ad Ephesios. Vt possitis com prehendere cum omnibus sanctis, quæ sit latitudo & longitudo sublimitas & profundum. In his (inquit) verbis figura & mysterium crucis ostenditur. Nam latitudo in <Ephes.> cruce: est transuersum lignum vbi figuntur manus, longitudo verò est ab ea parte quæ ab ipso transuerso ad terrâ tendit, & ab ipso vsque ad terram conspicua est. Altitudo autem crucis in illo ligno est: quod ab eodem tranuerso sursum caput versus eminet. Profundum verò est in ea parte ligni quæ non apparet: sed infixa, terræ occultatur. Hæc Augustinus. 17 In decimoseptiuo versu. Roma naues vniuersas. Vt refert historia ecclesiastica libri noni cap. nono: Constantinus imperator cum Maxentio qui tum Romæ tyrannidem exercebat conflicturus, cum diuinum implorasset auxilium antequam cum hoste manum consereret: vidit in aere crucem rutilo fulgore coruscam, & angelum sibi dicente. In hoc signo Constantine vinces & protinus in omnibus vexillis suis signu[m] crucis figurari efformariq[ue]; iussit. Cùq[ue] Maxentius fraudè molitus ad ponte Miluiu[m] nauib[us] potes sup[er]strauisset: vt illis subsidetibus præ nimio pòdere cum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1076.png
Transcription: ATR-1
PROSA. cum illac transiret Costantinus & crederet firmos esse potes, cum toto exercitu demergetur audiens Costantinum Romam versus aduentare, concitur è portis Romanis proruens pergit in illius occursum. Et suarum oblitus decipularum per illos pontes præcipiti cursu suum duxit agmen: & incidens in foueam quam fecit vna cum suis mili tibus in flumen demersus est, immò & naues illæ nimio pondere pressæ etiam aquis sunt obrutæ. Et hoc pacto Costantinus sine effusione sanguinis humani (quòd summo-pere à deo poposcerat) victoria potitus est. 18 In decimooctauo versus. Thraces, cæsi Persæ. Sub Heraclio imperatore Romano Cosdras rex Persaru[m] collecto magno exercitu irrupit in fines Romani imperij Syriamq; & Palestinam gravi incursione vexauit, omnia populationibus & incendiis deuastans. Cusus impetum repressurus Heraclius: coactis etiam copiis subsistit ad flumen Danubium vbi & filius Costræ illi occurrit cum apparatissimo militum agmine Quem singulari certamini super pontem Danubij adortus denicit Herachius adivtore deo: cui se ante congressum invocata deuotius sancta cruce obnixè commendauerat. Deinde interfecto Cosdra partem sanctæ crucis, quam ab vrbe Hierosolimitana ille impius astulerat: cum debito honore & reverentia illuc reportauit, vnde festum exaltationis sanctæ crucis celebrari in ecclesia coeptu[m] est, vt latius supra dictæ solennitatis declarat historia. 20 In vicesimo versus. Vnus fugat milia. Sumpta est illa sententia: ex eo quod in Leuitico dominus pmitit populo Israel. Persequentur quinque de vobis centum alienos & centum de vobis: decem milia. Et ex eo cantici ipsius Moyli verbo. Quomodo persequebatur vnus mille: & duo fugarent decem milia. Quæ quidem promissa, sicut sub veteris testamenti patribus interdum completa leguntur, potissimum sub piis regibus Iuda & inclytis Machabæis: ita & in novo testamento sub gloriosis illis regibus & principibus Christianis, qui potentifica Christi cruce armari expeditionem in hostes fidei susceperunt & suis eos sedibus propullarunt. 23 In vicesimotertio versus. Inter ligna nullum tale. Respondet id crucis præconium illi cantico: quod in hym no
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1077.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 417 mo de passione domini in eius laudem canitur. Crux fidelis inter omnes: arbor vna nobilis, nulla sylva talem profert: fronde, flore, germine. Vbi quoniam arborem nominavit sanctam crucem author: vt decorum metaphoricis sermonis obseruet, in eo persistens, frondem eius florem & germen nominat, quæ tamen mysticè sunt accipienda, & ad Christum referenda: qui solus est illius arboris folium, flos, & fructus. Folium quidem: ob immarcessibilem virtutum eius viroré atque vigorem. Flos, ob suauissimum bonitatis eius odorem præcipuumque decorem. Germen verò: ob fructum & vtilitatem suæ passionis ex ea arbore decerpiam. Cæterum quæcunque hic de cruce dicuntur, intelligenda sunt non absolutè materiam crucis attendendo: sed referendo eam ad Christum in illa confixum (qui sua gloriosa passione) ipsam consecrauit & sanctificauit. 26 In vicelimosexto versu. Quos tormento vis seruire. Neminem deus ipse præcipua voluntate & per se vult perire, sed secundum beati Pauli sententiam, vult omnes homines saluos fieri, & ad agnitionem veritatis venire. Consequenter tamen & ratione habita ad hominum opera: eos dicitur velle seruire tormento, qui per sua peccata meriti sunt æterna gehennæ supplicia. Rectitudo enim iustitiæ eius exigit vt tales ad finem vsque vita in malo persistentes addicantur tormentis infernis. Itaque hæc oratio petit vt quos secundum præsentem statum ac dispositionem operum tales cognoscit, qui digni sint perpetua damnatione: illis gratiam emendandi vitam dum tempus adest concedat, & euadendi per poenitentiam ea tormenta quibus sunt digni. Demùm diem iræ vocat hic author diem extremi iudicij: quoniam ita appel latur apud Sophoniam prophetam cum ait. Vox diei homini amara: tribulabitur ibi fortis. Dies iræ dies illa, dies tribulationis & angustiæ, dies calamitatis & miserię, dies tenebrarum & caliginis, dies nebulæ & turbinis, dies subæ & clangoris: super ciuitates munitas & super angelos excelso. De sancto Dd I. Timot. I Sopho. I
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1078.png
Transcription: ATR-1
PROSA. & cælestis sapientiæ torrens affluentissimus. Primitiui verò riui illius veri fontis, sunt sancti apostoli: qui doctrinâ euangelicam ex sacro eius ore hauserunt, & tanquam riui ex illo fonte deducti sunt, impletique ab eo aqua sapientiæ salutaris. Inter illos autem riuos, Ioannes insigniter emicuit, ad suauitatem verbi dei quos de cælo ad nos descendit, toti mundo propinandam & declarandam. 5 In quinto versu. Cælum transit, veri solis. Ioannes (inquit) cælos omnes & corporales & spirituales, ordines inquam angelicorum spirituum transcendit, & divinitate[m] verbi dei principio sine que carêtem (vt rota in orbiculari sua figula & circulus) intentissima mentis acie conspexit, dehigens in eam totum interni sui luminis obtutum. Hanc autem veri solis rotam, coæternitatem scilicet filij dei (qui est sol iustitiæ) cum patre: referauit Ioannes hominibus, cum sacro suo pectore illud eructauit euangelij exordium. In principio erat verbum, & verbum erat apud deum, & deus erat verbum: hoc erat in principio apud deum. Hinc & speculator spiritualis in sequente versu dicitur, & quasi admissus ad contuitum diuini vultus sub a[utem] lis sanctorum seraphim, qui cælestes sunt spiritus deo p[er]ximi, & sine aliquo allorum interstitio deo astantes. <Isa. 1> Alas autem seraphim hic nominat author, alludens ad illud Esaia dictum. Seraphim stabant super illud, sex alæ vni & alæ alteri, duabus velabant faciem eius, & duabus velabat pedes eius, & duabus volabant. 7 In septimo versu. Audiit in gyro sedis. Id ex diuina Apocalypsi beati Ioannis sumptu est, vbi ait. Post hæc statim fuit in spiritu. <Apoc. 4> Et ecce sedes posita erat in cælo: & supra sedem sedens. Et in circuitu sedes, sedilia viginti quatuor, & supra thronos, viginti quatuor seniores sedentes, circumamici eti vestimentis albis, & in capitibus eorum coronas aureas. Et audiui vocem de cælo: tanquam vocé aquarum multarum, & tâquam vocem tonitrui magni, & vocem quam audiui: sicut cytharcedorum cytharizatium in cytharis suis. <Apoc. 14> Porrò ciuitas nostra anima est humana: dei & diuinorum mysteriorum capax, cuius nummus, est mens nostra atque intelligentia, cum viribus cæteris atq[ue] potentiis spiritualibus, voluntate atq[ue] mememoria, quòd ad imaginem & similitudinem dei: homo ratione ha- rum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1079.png
Transcription: ATR-1
EXO. 421 rum virium natinarum est factus. Itaque Ioanne de sigillo trinitatis impressit characteres ipsi nummo nostræ cluitatis: vt dicit sequens versus, quoniam superdiuinæ trinitatis notionem quomodo vnitrinus est deus, ipse nostræ menti reserauit: & quantum capere potest infirmitas, id altissimum nobis mysterium cæteris sublimius & apertius reclusit ac patefecit: 9 In nono versu. Arcanum originis. Dicitur hic area num originis: occultissimum illud mysterium diuinæ generationis qua filius dei ex patre natus est ante omnia secula, non factus nec creatus, vt rectè dicit primus huius proseq[ue] versus, quoniam neque ex nihilo neque ex materia extrinseca conditus est, vt oblatrarunt Arriani, sed ex patris substantia ab æterno genitus, patri coæternus & consubstantialis, atque deus benedictus in secula. Illud autem originis beatus Ioannes in euangelio suo cæteris apertius & planius declarauit: cum hæc & similia de eo scripsit. Vt dimus gloriam eius: gloriâ quasi vngeniti à patre. Et iterum eodem loco, vngenitus qui est in sinu patris ipse enarrauit. Cum etiam hæc Christi verba refert. Parer meus quod dedit mihi, maius omnibus est. Ego & pater vnu[m] sumus. Ego à patre processi & veni, & cætera consimilia. 10 In decimo versu, Cæli cui sacrarium. Sacrosanctam dei matrem vocat hic author & dignè & verè, sacrarium cæli: quia fuit tabernaculum altissimi, & reclinatorium filij dei: in quo & nostræ carnis substantiam sumpsit, & nouem menses requieuit. Eandem quoque sacratissimâ virginem vocat author, Christi lilium: propter synceritatem puritatis eius virgineumque pudorem qua ipsa super angelorum puritatem præclara enitescit. Filium verò tonitrui appellat hic author beatum Ioannem euangelistam: quoniam vt scribit Marcus, Christus duobus filiis Zebedæi Iacobo & Ioanni imposuit nomé Boanerges: id est filios tonitrui eosdem denominauit. 16 In decimosexto versu. Obstruit quod Ebion, Cherinthus & Marcion. Tempore beati Ioannis euangelistæ, coeperunt in ecclesia nonnullæ hæreses pullulare: quaru[m] hic nominantur authores. Siquidem Ebion (id est pauper, & à paupertate sensus & scientiæ, verè sic dictus) oblatrauit Christum esse solum hominem, & per profectum Dd ij vitæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1080.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Exod. 3. bus à Moyse conspectus vt ardens & tamen illæsus: illabe factam signabat matris dei virginitatem: vt ante etiam di- ctum est in secundo libro, in explanatione antiphonæ. Rubum quem viderat Moyles incombustum, Porrò verbu[m] noceo ferè semper datiuum secum exposcit, Interdum ta- men accusativo iunctum inuenitur in sacris literis: vt in cantico Iudith. Dominus autem omnipotens nocuit eum, & tradidit eum in manus foeminae, & confudit eum. Et in euangelio Lucæ. Et cum proiecisset illud dæmo- nium in medium: exit ab illo, nihilque illum nocuit. Ita & hoc in loco ponitur: quod tamen non est in imitationem trahendum. Luc. 4. 9 In nono versu. Hæc est ille fons signatus. Insinuatur & sacra virgo Maria per fontem illum & hortum: de quo dicit Salomon in Canticis. Hortus conclusus, soror mea sponsa: hortus conclusus, fons signatus. Hortus inquam co[m] clusus diuino præsidio & virtutum munitionibus, ne in il- lum, ingressum habeant hostiles insidiæ. Fons item signa- tus totius trinitatis signaculo: & peculiari ipsius filij dei sigillo. Cant. 4. 10 In decimo versu. Hæc est illa porta clausa. Sicut in præcedente prosa iam dictum est: per portam Ezechielis Ezech. 44 clausam intelligitur intacta sanctæ dei matris integritas: Et illam deus cunctis hominibus occlusit vt sibi soli, fo- ret peruia, & tamen semper clausa. Huius autem occlusio- nis causa: tunc quidem latuit homines. Nunc autem ipso reuelante, & mysterium ex rei effectu aperiente, patefa- cta est. Iudicum 6. 11 In vndecimo versu. Hæc est vellus trahens forem. Significata est etiam beata dei genitrix: per vellus Ge- deonis cælesti rore irrigatum, quòd sola omnium mulie- rum spiritu sancto foecundata: cælestem ædidit prolem. Significata est & per agrum plenum fructibus, & miro fra grantem odore: de quo Isaac benedicturus filio suo Iacob ait. Ecce odor filij mei sicut odor agri pleni: cui benedixit dominus. Geno. 27. 12 In duodecimo versu. Hæc est virga ferens florem. Num. 27. Signata fuit itidem sacrata virgo per virgam Aaron: sine Pss. 45. terra adminiculo floridam & fructu oneratam. Sic enim & ipsa fructum protulit sine viri adiutorio toti mundo sa- lutifo-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1081.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 407 Autiferum. Signata fuit denique sacrosancta dei mater per terram illam: de qua dicit Esaias. Rorate cæli desuper, & nubes pluant iustum: aperiatur terra, & germinet saluato- rem. Quinimmo ipsamet est illa terra mystica & benedicta ad domino, quæ germinauit saluatorem. 13 In decimotertio versu. Hæc est dicta per exemplu[m]. Sex nomina præclara hoc loco exprimuntur: quibus in sa- cris literis beata virgo Maria designata & nuncupata est. < Dan. 2.> Primo siqvidem mons dicitur apud Danielem: cum in ex- positione somnij regis Babylonici dicit, quòd lapis excisus de monte sine manibus percussit statuam & comminuit eâ. Vbi per lapidem illum intelligitur Christus: & per mon- tem beata virgo Maria, virtutum excellentia sublimis ac cæteros homines supereminens, de qua sine humano con- < Luc. 101> sortio Christus esse natus ibidem innuitur. Secundo ipsa nominatur castellum, potissimum in eo loco euangelij Lu- cæ. Intrauit Iesus in quoddam castellum: & mulier quæda[m] Martha nomine excepit illum in domum suam. Illic enim secundum mysticum sensum nomine castelli intelligitur sancta virgo Maria: vt testatur Anselmus in homilia eius- dem euangelij. Tertio dicitur aula dei: quòd eam inhabi- tare dignatus sit dei filius vt suum tabernaculum, vt in illo verbo psalmi allegoricè sumpto. Adorate dominum in au la sancta eius, siue vt alia habet translatio: in atrio sancto eius. Quarto nuncupatur ipsa templum domini. Quemad modum in illo versu psalmi mysticè intellecto. Suscepimus deus misericordiam tuam in medio templi tui. Quinto ap- pellatur thalamus dei. Sicut cum dicit propheta de domi- < Psal. 18.> no nostro: quòd ipse est tanquam sponsus procedens de thalamo suo. Sexto nominatur ipsa etiam ciuitas dei, vt < Psal. 47> in illo dicto psalmi metaphoricè accepto. Gloriosa dicta < Psal. 18.> sunt de te: ciuitas dei. Et consimili modo (dicit versus se- < Psal. 86.> quens) aliorum nominum præclarorum & insignium ex- cellens denominatio: eidem sacræ virgini assignatur in scriptura, quandoquidem per hæc nomina iam dicta: etiam alia quæ passim in sacris li- teris occurrunt sunt intelligenda. Ce iiij Do
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1082.png
Transcription: ATR-1
PROSA De sancto Adalberto. COrona sanctitatis & immortalitatis. Ornauit ho die dominus martyrem suum Adalbertum. 1 Tersa oculorum lachryma, justus floret uelut palma. Oculorum tersa lachryma, aboletur hoc ænigma. 2 Specularis squama cadit, claret uisus specialis. Vbi deus est omnia, uirtus sanctorum & gloria. 3 Vbi deus est omnia nec distinctus ut omnia, manens quod est in gloria, omnibus est omnia. 4 Vnum est omnium præmium, sacrum socians collegiu[m], anum est sed dispar præmium, pro merito fidelium. Huius nos fieri consortes gloriæ, ora pater Adalberte, quos in Adam perpetuæ scis addictos miseriæ. Amen. Hæc prosa liberam habet orationis solutæ co[n]positione[m] nec rythmicæ formæ constringitur habenis. Declarat autem magnitudinem & excellentiam præmiorum quæ cum sanctis omnibus ad cælestem gloriam assumptis, tum sancto Adalberto martyri apud Pannonios nominatissimo ac celebratissimo, à deo dantur in cælis. Cæterum mutato nomine proprio ipsius sancti: hæc prosa de quouis sancto martyre & etiam confessore potest decantari, quia quæcunque in ea dicuntur: cuilibet sanctorum communia sunt & conuenientia. Porrò aliquid vel exiguum hic depromendum est de vita & actis gloriosi martyris Adalberti: cui hæc prosa inscribitur, vt habeant lectores saltem aliquâ de sanctitate vitæ eius non passim apud omnes vulgatæ, relationem. Fuit is nobili genere apud Bohemos natus: & post Ditimarum, primum Pragæ episcopum, ob præcipuam sanctimoniam atque doctrinam institutus est Pragensis præsul: ac maximo in precio apud bonos omnes habitus. Verùm cum cerneret sibi non adesse facultatem rectè dirigendi commissum plebem, vt quæ rapinis & libidinibus assueta, sui antistitis recta monita aspernaretur: Romam accessit, & cum fratre suo Gaudentio singularis excel-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1083.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 409 excellentiæ viro in monasterio sancti Alexij tandiu deli- cuit: donec à summo pontifice suum ouile repetere iussus fuit. At cum se subditis suis minime gratum esse perspi- ceret: illis relictis in Hungariam profectus est, & Stepha- num Hungarorum regem cu[m] vniuerso eius populo ad ca- tholicæ fidei lumen perduxit. ac sacris baptismi abluit vn dis. Deinde Poloniam ingressus, Gaudentium germanu[m] suum episcopum in ecclesia Guesuensi costituit: ad annun ciandum illi populo evangelium Christi. Postremu[m] san- ctus Adalbertus Prutenos adiit, apud quos cum fidem or thodoxam assiduè eu[n]gelizaret, impiorum gladio cæsus, martyro præsentis vitæ cursum huiuit. Post cuius transitu[m] sanctus Stephanus rex Pannoniæ, in honore eiusdem san- cti martyris Adalberti Strigoniensem metropolitanu[m] ec- clesiam fundauit. Floruit autem beatus Adalbertus circa annum dominicæ incarnationis millesimum & vicesimu[m]. Celebratur verò eius festum quotannis: vicesima secun- da Aprilis. < Apoc. 28> 1 IANNOTATIONES. Tersa oculorum lachryma. Sumptum est illud ex Apocalypsi: ita describente gloriæ beatorum. Et absterget deus omnem lachrymam ab ocu- < Psal. 91> lis eorum: & mors vltra non erit, neque luctus, neque cla mor, neque dolor erit vltra, quæ prima abierunt. Quod verò continuò subiungitur, iustus floret velut palma, ex psalmo depromptum est vbi ait propheta. Iustus vt pal- ma florebit sicut cedrus Libani multiplicabitur. Plantati in domo domini in atriis domus dei nostri florebunt. 2 I Specularis squama cadit. Hoc ex beato Paulo dedu tu[m] est, ita ad Corinthios cognitionem huius vitæ de deo < I. Cor. 13> ad eam quæ in altera habetur vita comparante. Videmus nunc per speculum in ænigmate: tunc autem facie ad fa- ciem. Enimuero ænigma & specularis squama hic voca- tur obscura de deo cognitio, quæ quandiu peregrinamur ad domino, habetur in fide: quasi per speculum & in vela- mine, sicut squama piscium squamigerorum draconumq; est regmen. Illud autem ænigma aboletur in patria cæle- sti, & illa specularis squama cadit: quoniam amplius in cæ lo non habet locum, vbi videtur deus sicuti est. Vnus ve- ro specialis est, qui habetur facie ad facie: & per propriu[m] (vt ita dixerim) speciem, illa autem claret in cælo, quoniu[m] apertè
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1084.png
Transcription: ATR-1
aperte & nude sublatóque omni velamine deus ibidé est omnibus cæli ciuibus & conspicuus & spectabilis. 1. Corin. 15 3 Nec distinctus vt omnia. Beatus Paulus ad Corinthios scribens atque de futuro post extremam resurrectionem sanctorum differens statu: dicit quòd deus tûc erit omnia in omnibus. Non quidem secundum substàtiam, sed profusissimam sui in omnia communicationem, qua reddet cuncta deiformia & sui similia. Tunc enim ipse: sanctorum erit lux clarissima, gaudium perpetuum, vera gloria, virtus inclyta, & ita de cæteris. Propter hanc tamé sui in omnia diffusionem: non subibit aliquâ partitione deus aut distinctionem, neque dissecabitur in multitudinem: si cut multa sunt & distincta quib[us] se dispartit, sed v[er]nus manens & indiuiduus: in omni se propagabit, manés itidé impartibilis, in plura se diffundet. Perinde atque vnicus solis orbis à sua vnitate & singularitate non recedens, multos oculos reddit luciformes. 4 4 V[er]nú est omnium præmium. Vnitas cælestis præmij quod deus est signatur in euúgelio per denariu[m] diuinu[m], qui omnibus in vinea laborantibus æqualiter datus est: licet alij diutius, alij verò breuiore temporis spacio in ea laborassent. Diuerlitas verò mercedis in cælo pro diuersa operum qualitate, exprimitur etiam in euangelio ex istis verbis domini. In domo patris mei mansiones multæ sunt. Et ex hoc itidem quòd seruus ille cuius mna decem mnas acquisierat: constitutus est à domino suo super decem ciuitates. Et cuius mna superlucrata fuerat quinque mnas: accepit potestaté super quinque ciuitates. Et planè sicut v[er]nus sol pro diuersa oculorum dispositione aliis plus, aliis verò minus luminis infundit: ita & deus pro diuersitate operum varia dispartit præmia. In inuentione sanctæ crucis. 1 Audes crucis attol- 2 Nam in cruce trium- lamus: phamus: Nos qui crucis exul- Hostem ferum superamus tamus Vitali victoria. Speciali gloria. 3 Dulce melos tangat cælos,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1085.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 411 cælos. Dulce lignum dulci dignu[m] Credimus melodia. 4 Voci uitam non discordet. Cum uox uitam no[n] remordet, Dulcis est symphonia. 5 Serui crucis crucè laudent, Qui per crucè sibi gaudet Vitæ dari munera. 6 Dicant omnes & dicat singuli Auc salus totius seculi Arbor salutifera. 7 O quàm fælix quàm præclara, Fuit hæc salutis aræ, Rubens agni sanguine. 8 Agni sine macula: Qui mundauit seculæ Ab antiquo crimine. 9 Hæc est scala peccatorum, Per quam Christus rex cælorum Ad se traxit omnia. 10 Forma cuius hoc ostendit, Quæ terraru[m] co[m]prehendit Quatuor confinia. 11 Non sunt noua sacra- menta, Nec recenter est inuenta Crucis hæc religio. 12 Ista dulces aquas fecit. Per hanc silex aquas iecit, Moysi officio. 13 Nulla salus est in domo, Nisi eruce munit homo Superliminaria. 14 Neque sensit gladium, Nec amisit filium, Quisquis egit talia. 15 Ligna leges in Sæpepta, Sperm salutis est adepta Pauper muliercula. 16 Sine lignis fidei, Nec lecythus olei Valet, nec farinula, 17 Roma naues uniuersas In profundu[m] uidit mersas, Vna cum Maxentio. 18 Fusi Thraces, cæsi Per sæ. Sed & patris dux aduersæ Victus ab Heraclio 19 In scripturis sub figuris Ista latent, sed iam patent Crucis beneficia. 20 Reges credunt, hostes cedunt. Sola
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1086.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Sola cruce Christo duce, Vnus fugat milia. 21 Ista suos fortiores Semper facit, & victores. Morbos sanat & languo- res: Reprimit dæmonia. 22 Dat captiuis liberta- tem, Vitæ confert nouitatem. Ad antiquam dignitatem Crux reduxit omnia. 23 O crux lignum trium phale Mundi uera salus, uale. Inter ligna nullum tale, Fronde, flore, germine. 24 Medicina Christiana, Salua sanos, ægros sanæ. Quod non ualet uis huma- na, Fit in tuo nomine. 25 Assistentes crucis lau- di, Consecrator crucis audi. Atque seruos tuæ crucis, Post hanc uitam, ueræ lucis Transfer ad palacia. 26 Quos tormento uis seruire, Fæc tormenta non sentire, Sed cum dies erit iræ, Nobis confer & largire Sempiterna gaudia. Amen. Hæc prosa rythmica modulationis seruat formâ, quem- admodum illa de sancto sacramento eucharistia. Lauda Sion saluatorem. Author eius, Adam de sancto Victore. Concelebrat autem præclaris laudibus, sanctæ crucis præ- conia, referens antiquæ legis figuras quibus est præsigna- ta, & virtutem eius in noua lege per victoriam Constantini & Herachij imperatorum ostensam. Deinde admirandam illius potestatem prædicans, fidelis populi vota & sup plicationem ad illam explicat. 2 ANNOTATIONES. In secundo versu. Nam in cruce triumphamus. Hic versus in plerisque libris no[n] habetur sed prætermissus est, qui tamé no[n] est superfluus, quinimmo ad rythmi integritatem necessarius, vt habeat primus versus cui in terminali syllabarum desinentia re- spondeat, alioqui aut nullus ipsi primo versus aut tres dabun se continuò consequentes, adinuicem in fine consona- tes,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1087.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 415 tes, quoru[m] vtrunque, rythmicæ legi repugnat, in qua sem per duo versus neque plures neque pauciores: mutuum habent, quantum ad vltimam clausulam, responsum ad- inuicem. 4 II In quarto versus. Dum vox vita non remordet. C[uius] & labia nostra laudant deum pariter & opera, secundum < Eccl. 15 Ioan. 9> regulam mandatorum eius facta, tunc vox non remordet vitam neque vita discordat voci. Verùm si vox nostra diuinas personat laudes, opera verò præceptis dei contra ria facimus, huiusmodi modulatio laudis est ingrata deo, < Gen. 18> quoniam vt ait Ecclesiasticus non est speciosa laus in ore peccatoris, & scimus (inquit in euangelio cæcus iam illu- minatus) quia peccatores deus non audit. 9 II In nono versus. Hæc est scala peccatorum. Crux sancta dicitur mysticè scala peccatorum: quoniam pecca- < Iac. 18> tores per eam & immolationem veri agni in ea facta cæ- los conscendunt. Et non ineptè figuratur per scalam illa[m] ab imo terræ ad cæli culmen extentam: quam Iacob vidit in somnis, cui & dominum conspexit innixum: & angelos domini ascendentes & descendentes per eam. Quod au- te per illâ Christus ad se traxerit omnia, testatur illud ver bum eius ad Iudæos. Ego si exaltatus fuero à terra: om- nia traham ad meipsum. Hoc autem dicit (vt subiungit e- < Iac. 18> uangelista) significans qua morte esset moriturus. Atqui à terra exaltatus est Christus: quando in crucem sublatus est, & de sola huiusmodi exaltatione ibi loquitur. 10 II In decimo versus. Quatuor confinia. Scilicet orien- tem, occidentem, meridiem, & septentrionem, quatuor ipsius < > terræ partes. Nempe si pars anterior crucis cui affi- xus erat dominus, occidente respiciebat (vt secundu[m] Chri- stianam pietatem in ipso templorum meditullio Christu[m] crucifixum mos est figurare) posterior eius pars vergebat ad orientem, manus sinistra ad meridionalem plagam: & dextra ad septentrionalem. Et ita quatuor extrema ipsius terræ, in ipsa crucis figura comprehenduntur. Quòd si o- rientem versus Christum crucifixum quis dixerit, aut a- liam quanuis cæli partem: semper in figura crucis assigna- buntur quatuor partes, totidem terræ plagis responden- tes. Ceterùm quid hoc aliud signabat, nisi per crucis my- sterium à quatuor terræ plagis vocandos homines ad salu- tem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1088.png
Transcription: ATR-1
414 PROSA. tem & veri dei agnitionem? Multi (inquit dominus in e= uangelio) ab oriente & occidente venient, & recubent cu[m] < Matth. 8> Abraham & Isaac & Iacob in regno cælorum. Et Esaias Esa. 49 vocationem gentium ad fidem prænuncians ait. Ecce isti de longe venient, & ecce illi ab aquilone & mari, & isti de terra australi. Alia verò quatuor confinium terræ secundum < Exo. 15> figuram crucis ratio, in decimiquinti versus expla- natione paulo pòst assignabitur. 12 In duodecimo versus. Ista dulces aquas fecit. Per li- gnum à deo Moysi ostensum & aquis Marath amarissimis immissum, vnde ipsæ aquæ in dulcedinem versæ sunt: in- telligitur sancta crux, cuius ignominia & acerbitas à Chri- sto tolerata: conuersa est in dulcedinem, suauitaté, & gra- tiam redemptionis totius mundi. Similiter per virga quæ Moysi ministerio silicem percussit & inde aquas eduxit, insinuatur etiam sancta crux: quæ ex Christo petra spiri- tuali, lancea militari transfixo aquam toti mundo saluta- rem effudit. < Eze. 17> 13 In decimotertio versus. Nulla salus est in domo. V- terque postis & sunt perliminaria domorum Israelitica- rum aspersa sanguine agni immolati typus fuerunt & fi- gura viuificæ crucis, conspersæ precio sanguine agni im- maculati. Sicut enim per huiusmodi tinctionem & irrora < Eze. 12> tionem sanguinis agni typici, Hebrai fuerunt liberati ab angelo percutiente primogenita Aegypti, ita virtute cru- cis salutiferæ liberamur ab insultu & incursione dæmo- num, qui cum crucem domini conspexerint, non valentes eius sustinere præsentiam: tripidi diffugiunt nocendique vires amittunt. 15 In decimoquinto versus. Ligna legens in Serepta. < 3. Reg. 17> Vidua Sereptana (ad quam missus est Helias à domino vt ab ea sustétaretur) duo ligna collegisse scribitur: vt tibi & filio suo cibum decoqueret. Voci autem propheticæ obe- diens coxit illi primo subcineritium panem, & non est di- minutum eius oleum in lecytho ampullâque olearia, nec farina in hydria per cōtinuâ alimoniæ pro tota domo sua ex illis apparitionem: quo ad daret dominus pluuiam su- per terram, secundum verbum Helix. Porrò duo ligna il- la collecta à vidua: sanctam crucem repræsentant, ex duabus potissimum partibus cōstantem, quarum vna à sum- mo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1089.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 415 mo In imum secundum longitudinem fuit porrecta: alte- ra verò ex transuerso, à dextro in sinistrum extenta. Et se- cundu illas in cruce domini congruenter sumuntur qua- tuor differetiq[ue] positionum ipsius mundi: quæ per quatuor confinia in decimo versu expressa possent etiam intelligi, scilicet sursum & deorsum, dextrum sinistrum, secundum quatuor crucis extremitates assignata, ad denotandum quòd Christus per mortem crucis quam pertulit: cælestia nobis regna quæ sursum sunt aperuit, inferna verò quæ deorsum sunt co[n]fregit, terestria autem omnia quæ in me- dio sita sunt: suorum brachiorum extentione & complexu quasi dextrum & sinistrum constituentia, ad se reuocauerit, & ita cælestium, terrestrium & infernorum dominatu principatumque acceperit: & reconciliauerit omnia, sum- ma ima & media deo patri per sanguinem crucis. Per illa iti dem duo ligna sanctam crucem integrantia sumuntur quatuor ipsius situs & positiones: scilicet longitudo, latitu do, altitudo, & profundu[m], ex quib[us] ipsius crucis figura co- stituitur. Quenadmodum declarat beatus Augustinus ex- ponens illud dictum apostoli ad Ephesios. Vt possitis com prehendere cum omnibus sanctis, quæ sit latitudo & lon- gitudo sublimitas & profundum. In his (inquit) verbis figura & mysterium crucis ostenditur. Nam latitudo in <Ephes. 3> cruce: est transuersum lignum vbi figuntur manus, longi- tudo verò est ab ea parte quæ ab ipso transuerso ad terræ tendit, & ab ipso vsque ad terram conspicua est. Altitudo autem crucis in illo ligno est: quod ab eodem tranuerso sursum caput versus eminet. Profundum verò est in ea parte ligni quæ non apparet: sed infixa, terræ occultatur. Hæc Augustinus. 17 In decimoseptiuo versu. Roma naues vniuersas. Vt refert historia ecclesiastica libri noni cap. nono: Constan- tinus imperator cum Maxentio qui tum Romæ tyranni- dem exercebat conflicturus, cum diuinum implorasset au xilium antequam cum hoste manum consereret: vidit in aere crucem rutilo fulgore coruscam, & angelum sibi di- centé. In hoc signo Constantine vinces & protinus in om nibus vexillis suis signu[m] crucis figurari efformariq[ue]; iussit. Cùq[ue] Maxentius fraudé molitus ad ponté Miluiu[m] nauib[us] potes sup[er]strauisset: vt illis subsidétibus præ nimio pôdere cum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1090.png
Transcription: ATR-1
416 PROSA. cum illac transiret Costantinus & crederet firmos esse po- tes, cum toto exercitu demergetur audiens Costantinum Romam versus aduentare, concitur è portis Romanis proruens pergit in illius occursum. Et suarum oblitus de cipularum per illos pontes præcipiti cursu suum duxit ag men: & incidens in foueam quam fecit vna cum suis mili tibus in flumen demersus est, immò & naues illæ nimio pondere pressæ etiam aquis sunt obrutæ. Et hoc pacto Co[n] stantinus sine effusione sanguinis humani (quòd summo- pere à deo poposcerat) victoria potitus est. 18 In decimooctavo versus. Thraces, cæsi Persæ. Sub Heraclio imperatore Romano Cosdras rex Persa- ru[m] collecto magno exercitu irrupit in fines Romani im- perij Syriamq; & Palestinam gravi incursione vexauit, omnia populationibus & incendiis deuastans. Cuius im- petum repressurus Heraclius: coactis etiam copiis subsi- stit ad flumen Danubium vbi & filius Costræ illi occurrit cum apparatissimo militum agmine Quem singulari cer- tamini super pontem Danubij adortus devicit Heraclius adiutore deo: cui se ante congressum invocata denotius sancta cruce obnixè commendauerat. Deinde interfe- cto Colsdra partem sanctæ crucis, quam ab vrbe Hiero- solimitana ille impius astulerat: cum debito honore & re- verentia illuc reportauit, vnde festum exaltationis san- ctæ crucis celebrari in ecclesia coeptu[m] est, vt latius supra- dictæ solennitatis declarat historia- 20 In vicesimo versus. Vnus fugat milia. Sumpta est illa sententia: ex eo quod in Leuitico dominus pmit- tit populo Israel. Persequentur quinque de vobis cen- tum alienos & centum de vobis: decem milia. Et ex eo cantici ipsius Moysi verbo. Quomodo persequebatur vnus mille: & duo fugarent decem milia. Quæ quidem promissa, sicut sub veteris testamenti patribus interdum completa leguntur, potissimum sub piis regibus Iuda & inclytis Machabæis: ita & in nouo testamento sub glorio sis illis regibus & principibus Christianis, qui potentifica Christi cruce armari expeditionem in hostes fidei susce- perunt & suis eos sedibus propullarunt. 23 In vicesimotertio versus. Inter ligna nullum tale. Respondet id crucis præconium illi cantico: quod in hym no
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1091.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 417 no de passione domini in eius laudem canitur. Crux fidelis inter omnes: arbor vna nobilis, nulla sylva talem profert: fronde, flore, germine. Vbi quoniam arborem nominavit sanctam crucem author: vt decorum metaphorici sermonis obseruet, in eo persistens, frondem eius florem & germen nominat, quæ tamen mysticè sunt accipienda, & ad Christum referenda: qui solus est illius arboris folium, flos, & fructus. Folium quidem: ob immarcessibilem virtutum eius viroré atque vigorem. Flos, ob suauissimum bonitatis eius odorem præcipuumque decorem. Germen verò: ob fructum & utilitatem suæ passionis ex ea arbore decerptam.. Cæterùm quæcunque hic de cruce dicuntur, intelligenda sunt non absolutè materiam crucis attendendo: sed referendo eam ad Christum in illa confixum (qui sua gloriosa passione) ipsam consecravit & sanctificauit. 26 In vicelimosexto versu. Quos tormento vis servire. Neminem deus ipse præcipua voluntate & per se vult perire, sed secundum beati Pauli sententiam, vult omnes homines saluos fieri, & ad agnitionem veritatis venire. Consequenter tamen & ratione habita ad hominum opera: eos dicitur velle seruire tormento, qui per sua peccata meriti sunt æterna gehennæ supplicia. Rectitudo enim iustitiæ eius exigit vt tales ad finem vsque vitæ in malo persistentes addicantur tormentis infernis. Itaque hæc oratio petit vt quos secundum præsentem statum ac dispositionem operum tales cognoscit, qui digni sint perpetua damnatione: illis gratiam emendandi vitam dum tempus adest concedat, & euadendi per poenitentiam ea tormenta quibus sunt digni. Demùm diem iræ vocat hic author diem extremi iudicij: quoniam ita appel latur apud Sophoniam prophetam cum ait. Vox diei homini amara: tribulabitur ibi fortis. Dies iræ dies illa, dies tribulationis & angustiæ, dies calamitatis & miserię, dies tenebrarum & caliginis, dies nebulae & turbinis, dies subæ & clangoris: super ciuitates munitas & super angelos excelsos. Dd De sancto I. Timot. I Sopho. I
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1092.png
Transcription: ATR-1
PROSA. De sando Ioanne ante portam Latinam: prosa. V Erbum dei: deo na tum, Quod nec factum nec creatum, Venit de cælestibus. 2 Hoc uidit, hoc attr- actuit, Hoc de cælo reserauit, Ioannes hominibus. 3 Inter illos primitiuos Veros, ueri fontis riuos, Ioannes exiliit. 4 Toti mundo propina- re Nectar istud salutare, Quod de throno produit. 5 Cælum transit, ueri so- lis Rotam uidit, ibi totam Mentis figens aciem. 6 Speculator spiritualis, Quasi seraphim sub alis Dei uidens faciem. 7 Audiit in gyro sedis, Qui psallant cum. cytharæ dis, Quater senos proceres. 8 De sigillo trinitatis, Nostræ nummo ciuitatis Impressit characteres. 9 Ille custos uirginis, Arcanum originis, Diuinum mysterium, Scribens euangelium, Mundo demonstrauit. 10 Cæli cui sacrarium, Suum Christus lilum, Filio tonitrui Sub amoris mutui Pace commendauit. 11 Haurit uirus hæc le- tale, Vbi corpus uirginale Virtus seruat fidei. 12 Pæna stupet, quòd in pæna Sit Ioannes sine pæna, Builientis olei, 13 Hinc naturis imperat, Vt & saxa transferat In decus gemmarum. 14 Quo iubente riguit, Aurum fuluum induit Virgula syluarum. 15 Hic infernum reserat, Morti iubet, referat Quos uenenum strauit. 16 Obstruit, quod Ebion, Cherin-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1093.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 419 Cherintus & Marchion, 21 Die dilecte de dilecto Perfide latrauit. Qualis assit, & de lecto 17 Volat auis sine meta: Spōsti, sponsæ nuncia. Quo nec uates nec ppheta 22 Die quis cibus angelorum, Euolauit altiùs. Quæ sunt festa, supernoru[m], 18 Tam implenda quàm De sponsi præsentia. impleta, 23 Veri panis intellectus, Nunquam uidit tot secreta Coena Christi supra pectui Purus homo purius. Quæ sit, nobis resera. 19 Aquilam Ezechielis 24 Vt cantemus de patrono, Sponsus misit, quæ de cælis Coram agno, coram thro- Referret mysterium. no 20 Sponsus rubra ueste Landes super æthera. tectus, Amen. Visus sed non intellectus, Redit ad palacium. Consimilem rythmi modulationem ferè seruat hæc p[er]la. qualem ea de beato Ioanne evangelista prius exposita Gratulemur ad festiuum, iocundemur ad votiuum Ioannis præconium, cum qua etiam conspirat admodu[m] in sententia & miraculorum narratione, quæ hic non est repetenda, sed ex illo requirenda loco. Continet præterea hæc prosa, nonnulla præclara & singularia ipsius Christo dilecti discipuli præconia, quæ sequentibus annotationibus euadent manifestiora. 2 ANNOTATIONES. In secundo versu. Hoc vidit, hoc attrectauit. In principio primæ suæ epistolæ ita scribit beatus Ioannes. Quod fuit ab initio, quod audiuimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus & manus nostræ contrectaverunt de verbo vitæ, & vita manifestata est: & vidimus & testamur, & annunciamus vobis vitam æternam, quæ erat apud patrem & apparuit nobis, quod vidimus & audiuimus annunciamus vobis. Ex quo loco epistolæ, ipse sensus præsentis versus vide tur esse desumptus. 3 In tertio versu. Inter illos primitiuos. Verus fons est dominus noster Iesus Christus, fons aquæ viuæ, Dd ij &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1094.png
Transcription: ATR-1
PROSA. & cælestis sapientiæ torrens affluentissimus. Primitiui verò riui illius veri fontis, sunt sancti apostoli. qui doctrinâ euangelicam ex sacro eius ore hauserunt, & tanquam riui ex illo fonte deducti sunt, impletique ab eo aqua sapientiæ salutaris. Inter illos autem riuos, Ioannes insigniter emicuit, ad suauitatem verbi dei quos de cælo ad nos descendit, toti mundo propinandam & declarandam. 5 In quinto versu. Cælum transit, veri solis. Ioannes (inquit) cælos omnes & corporales & spirituales, ordines inquam angelicorum spirituum transcendit, & diuinitate[m] verbi dei principio sineque carêtem (vt rota in orbiculari sua figula & circulus) intentissima mentis acie conspexit, defgens in eam totum interni sui luminis obtutum. Hanc autem veri solis rotam, coæternitatem scilicet filij dei (qui est sol iustitiæ) cum patre: reserauit Ioannes hominibus, cum sacro suo pectore illud eructauit euangelij exordium. < Ioan. 1> In principio erat verbum, & verbum erat apud deum, & deus erat verbum: hoc erat in principio apud deum. Hinc & speculator spiritualis in sequente versu dicitur, & quasi admissus ad contuitum diuini vultus sub alis sanctorum seraphim, qui cælestes sunt spiritus deo proximi, & sine aliquo aliorum interstitio deo astantes. < Esai. 6> Alas autem seraphim hic nominat author, alludens ad illud Esaiæ dictum. Seraphim stabant super illud, sex alæ vni & alæ alteri, duabus velabant faciem eius, & duabus velabat pedes eius, & duabus volabant. 7 In septimo versu. Audiit in gyro sedis. Id ex diuina Apocalypsi beati Ioannis sumptu est, vbi ait. Post hæc statim fuit in spiritu. < Apoc. 4> Et ecce sedes posita erat in cælo: & supra sedem sedens. Et in circuitu sedes, sedilia viginti quatuor, & supra thronos, viginti quatuor seniores sedentes, circumamicti vestimentis albis, & in capitibus eorum coronas aureas. Et auduii vocem de cælo: tanquam vocé aquarum multarum, & taquam vocem tonitrui magni, & vocem quam auduii: sicut cytharcedorum cytharizatium in cytharis suis. < Apoc. 14> Porrò ciuitas nostra anima est humana: dei & diuinorum mysteriorum capax, cuius nummus, est mens nostra atque intelligentia, cum viribus cæteris atq[ue] potentiis spiritualibus, voluntate atq[ue] mememoria, quòd ad imaginem & similitudinem dei: homo ratione ha- rum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1095.png
Transcription: ATR-1
EXO. 421 rum virium natinarum est factus. Itaque Ioanne de sigillo trinitatis impressit characteres ipsi nummo nostræ el uicatis: vt dicit sequens versus, quoniam superdiuinæ trinitatis notionem quomodo vnitrinus est deus, ipse nostræ menti reserauit: & quantum capere potest infirmitas, id altissimum nobis mysterium cæteris sublimius & apertius reclusit ac patefecit: 9 In nono versu. Arcanum originis. Dicitur hic area num originis: occultissimum illud mysterium diuinæ generationis qua filius dei ex patre natus est ante omnia secula, non factus nec creatus, vt rectè dicit primus huius prose versus, quoniam neque ex nihilo neque ex materia extrinseca conditus est, vt oblatrarunt Arriani, sed ex patris substantia ab æterno genitus, patri coæternus & consubstantialis, atque deus benedictus in secula. Illud autem < Ioan. 1> originis beatus Ioannes in euangelio suo cæteris apertius & planius declarauit: cum hæc & similia de eo scripsit. Vidimus gloriam eius: gloriâ quasi vngeniti à patre. Et iterum eodem loco, vngenirus qui est in sinu patris ipse narrauit. Cum etiam hæc Christi verba refert. Parer meus < Ioan. 1> quod dedit mihi, maius omnibus est. Ego & pater vnu[m] sumus. < Ioan. 8> Ego à patre processi & veni, & cætera consimilia. 10 In decimo versu, Cæli cui sacrarium. < Ioan. 10> Sacrosanctam dei matrem vocat hic author & dignè & verè, sacrarium cæli: quia fuit tabernaculum altissimi, & reclinatorium filij dei: in quo & nostræ carnis substantiam sumpsit, & nouem menses requieuit. Eandem quoque sacratissimâ virginem vocat author, Christi lilium: propter synceritatem < Ioan. 8> puritatis eius virgineumque pudorem qua ipsa super angelorum puritatem præclara enitescit. Filium verò tonitrui appellat hic author beatum Ioannem euangelistam: < Ioan. 10> quoniam vt scribit Marcus, Christus duobus filiis Zebedæi Iacobo & Ioanni imposuit nomé Boanerges: id est filios tonitrui eosdem denominauit. 16 In decimo sexto versu. Obstruit quod Ebion, Cherinthus < Marci 3> & Marcion. Tempore beati Ioannis euangelistæ, coeperunt in ecclesia nonnullæ hæresees pullulare: quaru[m] hic nominantur authores. Siquidem Ebion (id est pauper, & à paupertate sensus & scientiæ, verè sic dictus) oblatrauit < Ebion,> Christum esse solum hominem, & per profectum Dd ij vitæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1096.png
Transcription: ATR-1
422 PROSA. vitæ ac virtutis virum iustum effectum: communi etia[n] na- tiuitate ex viro & foemina procreatum. Custodiendâ iti- dem censuit legis Mosaic[us] obseruantiam, nec sufficere ad salutem, solam Christi fide existimauit, vt perhibet histo- ria ecclesiastica libro tertio, capitulo vicesimoseptimo. < Cherintus.> Cherintus verò affirmabat terrenum post resurrectionem futurum esse Christi regnum, & corporales ventris ac li- bidinis delitias in paradiso iustis pro mercede tradendas: quoniam ad eas voluptates erat propensus. Dictitabat itidem cærimonia antiquè legis ac solenitates & hostias, rursum obseruandas ac celebrandas, vt testatur historia ecclesiastica, in libro tertio capite vicesimooctauo. De quo etiam refert libro quarto capite decimoquarto, quòd cum sanctus Ioannes apostolus ad Ephesum aliquando balneas lauandi gratia fuisset ingressus, & audiuisset ibi Cherintum adesse: continuo exiuit non lotus, dicens. Fu- giamus hinc, ne & balneæ ipsæ corruant: in quibus Che- rintus lauatus lauatur veritatis inimicus. < Marcion.> Demùm Mar- Cerdonis hæretici discipulis prædicabat, quòd is qui à le- ge & prophetis prædicatus est deus: nô esset ipse pater do mini nostri Iesu Christi, quia ille quidem notus esset: hic autem ignotus, & ille iustus, hic autem bonus, & ita alium afferebat esse deum iustum, & alium bonum, & alium ve- teris, aliumque noui testaméti esse deum, quæ omnia sunt plena blasphemiæ. Hæc ex vndecimo capite quarti libri historiæ ecclesiasticæ habentur perspecta. In decimo- quarto verò capite eiusdem libri illud etiam narratur: q[ui] cum Marcioni aliquando occurrisset sanctus Policarpus Smyrneoru[m] episcopus, & quæsiuisset ab eo Marcion: Ag- noscis ne me? respondit Policarpus eidem. Agnosco cer- < Eze.1> te, agnosco primogenitum Sathanæ. Has autem & con- similes hærese: Ioannes in suo euangelio & epistolis va- lidissimè confutauit. 19 In decimonono versu. Aquilam Ezechielis. In primo sui libri capite describit. Ezechiel mysticam visio- nem quatuor animalium: per quæ signati sunt quatuor sacri euangelistæ à deo præordinati ad conscriptionem e- uangeliorum. Vbi per aquilam quartum animal, signa- tus est beatus Ioannes euangelista: cæteris sublimius vo- litans, & irreuerberata acie solis iubar intuens. Eadem quoque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1097.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 423 quoque visio, ipsi beato Ioanni in Apocalypsi est monstrata. 20 [In] vicesimo versu. < Apoc. 4> Sponsus rubra veste tectus. Apud Esaiam angelici spiritus admirantes Christum cum gloria & decore cælos ascendentem in corpore glorioso, signat tamen quinque plagarum præcipuatum suæ passionis retinente: in hanc eruperunt interrogationem. < Es. 4. 62> Quis est iste qui venit de Edom: tinctis vestibus de Bosra? Iste formosus in stola sua: gradiens in multitudine fortitudinis suæ. Et cum respondisset eis Iesus. Ego qui loquor iustitiam: & propugnator sum ad saluandum, subintulerunt. Quare ergo rubrum est indumentu[m] tuum: & vestimenta tua licut calcantium in torculari? Ex quo loco prophetæ, huius versus sententia protinus est peruia & aperta. 21 [In] vicesimoprimo versu. < Ioan. 13> Dic dilecte de dilecto. In hoc versu & duobus sequentibus, populus Christianus beatum Ioannem dilectum Christi discipulum cum veneratione, pioque affectu cum interrogat de Christo dilecto sponso: qualis sit in gloria cælesti qua nunc Ioannes perfruitur, & ergo delitias eius & suavitatem referre verius potest. Petit item ab ipso beato Ioanne: vt ecclesiæ sponsæ Christi nuciet dilecto spiritualique requie sponsi in regno cælesti, quæ itidem sit angelorum refectio, quæ beatorum gaudia, de ipsius Christi sponsi præsentia quem facie ad faciem contuentur. Denique ab eodem petit edoceri quæ sit spiritualis veri panis intelligetia: cuius ma[n] ducatione satiantur cælestes incolæ, quæ præterea sit coena, postremaq[ue] sed semper duratura refectio sanctorum: supra pectus Christi recumbentium spiritualiter, quemadmodum beato Ioani datum est, in coena nouissima antè Christi passionem supra pectus eius recumbere: & inde euangelicæ doctrinæ fluenta haurire. < Apoc. 5> Vt demùm de ipso beato Ioanne patrono nostro laudes debitas concinere valeamus, cum quatuor animalibus & vigintiquatuor senioribus coram agno dei & coram throno diuinæ maie statis, quemadmodum in sancta Apocalypsi scribit Ioannes omne creaturam personare laudem & honorem deo benedicto in secula. Amen. Dd iii De sancto
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1098.png
Transcription: ATR-1
PROSA De sando Iuone. Aus & honor 9 Incendium extingui- L Trecoriæ, tur. Decus & decor Maris tumor reprimitur. Gallia, Hydropisis consumitur, Lux & splendor Britanniæ, Et paralysistollitur. Beatus Iuo colitur. 10 D[omi]n[u] hostia sustollitur. 2 Ergo laudes eximiæ Fulgor circu[m] prospicitur. Dentur suæ memoriæ, Foetus in matre moritur, Ac per immensæ gloriæ Sed incolumis oritur. Qua in cælo perfruitur. 11 Pauper sordens suspi- 3 Vbi ab ipso cernitur citur, Rex: in serena facie. Secum simul conueiscitur, Et excelsus thronus Mariæ, Et dum inde egreditur, Qui regis throno iugitur. Valde splendens co[n]spicitur. 4 Illuc sibi conceditur 12 Vir à rota substerni- Subuenire propitie, tur, Humane indigentiæ, Et aqua fluens sistitur. Vt per orbem dinoscitur. Vir à subtus subtrahitur, 5 Claudis gressus reuerti- Et nihil mali patitur. tur, 13 Archipræsul affligitur Læx cæcis restituitur. Febre, mori[us]; creditur. 6 Aegris salus infuditur, Pro quo Iuo deposcitur, Mortuis uitæ redditur. Et uitæ sanus potitur. 7 Mutorum lingua solui- 14 Demonium eiicitur, tur, Acris pestis pellitur. Vinctoru[m] funis rumpitur. Hostis furor refellitur, 8 Aqua curræs diuiditur, Stragis clades compesci- Postis longus efficitur. tur. 15 Planè quod piè peti- tur, Ab
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1099.png
Transcription: ATR-1
EXO. 415 Ab Iuone tribuitur. Cuius regnum non finitur. Et completur plenarie, 17 Ille qui cuncta largi- Exubertate gratiæ. tur. 16 Qua ad aulam introi- Ascribat seruos curia tur Que curis non committi- Regis summæ potentia, tur. Amen. THæc prosa vniformem, ac eiusdem fere modi & speciei continet rythmicam modulationem. In singulis enim om- nium versuum clausulis (siue versus ipsi duas, siue tres, si- ue quatuor (vt sæpius) complectantur clausulas) octo con- tinentur syllabæ: quarum penultima fermè semper bre- uis conspiciatur exceptis nonnullis locis: in quibus penul- tima syllaba occurrit longa. Consonantia verò eius clau- sulæ, vt plurimum ad proximam refertur: & si nonnunqua[m] ad eam quæ aliquo distat interstitio responsus ac conspira- cio vocalitatis conspiciatur. Commemoratur in ea glo- ria perennis, ad quam sublimatus beatus Iuo nunc gau- det in cælis. Referuntur & per multa miracula: quæ per ipsum opera us est dominus. Verùm diffusa illorum enar- ratio: ex vita eius est expetenda, & hic ea tantum annotan- da sunt. quæ ad clariorem literæ intelligentiam necessaria censentur. IANNOTATIONES. In primo versu. Lux & splen- dor Britanniæ. Maior Britannia, insula quæ nunc Anglia dicitur: à Britone rege prius Britannia denominata. Quo- niam enim Albion dicta: ab albis montibus ob harenarum copiam, quæ primum nauigantibus apparent. Eius incolæ: Britanni nuncupati sunt, nunc Angli dicuntur. Virgilius. Et penitus toto diuisos orbe Britannos. Inde britanneus denominatiuum: deducitur, vt apud Iuuenalem. Quantum delphinis balena britannica maior. Dicuntur eiusdem re- gionis indigenæ: etiam Britones interdum, apud probatos authores, vt apud Satyricum. Qua nec terribiles Cymbri nec Britones vnquam. Minor verò Britannia, Galliæ est portio, & continenti terra illi coniuncta. Antiquo nomine Armorica dicitur: & eius incolæ, Armorici siue Britones appellantur. In hac: cluitas est episcopalis Trecoria, ortu &
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1100.png
Transcription: ATR-1
PROSA. & educatione sanctissimi Iuonis mirum in modum nobilitata: sed sancta eius conuersatione, & sanctimonia vitæ multo illustrior. Sedes eius episcopalis: Trecoriensis vulgo dicitur. 3 In tertio versu. Et celsus thronus Mariæ: qui regis < 3. Reg. 2.> throno iungitur. Tertius liber Regum commemorat quòd cum Bersabee mater Salomonis venit ad ipsum vt loqueretur pro Adonia fratre regis: surrexit rex in occursum eius, adorauitque eam & sedit super thronum suum: positusque est thronus matri regis, quæ sedit ad dextram eius. Quæ sanè figura est exaltationis sanctæ dei genitricis: & collocationis throni eius ad thronum æterni regis, & veri Salomonis filij sui. Ipsa enim vera est Bersabee, id est puteus satians vel puteus saturitatis: fons scilicet hortoru[m] & puteus aquarum viuentium quæ fluunt impetu Libano: immò torrens gratiæ & diuinorum charismatum: quæ suis impetrat famulis, seruisque fidelibus. Ipsa etiam mater est veri Salomonis, Christi inquam verè pacifici, qui pacem nascendo attulit mundo & tranquillitatem animi largitur < Cant. 4.> suis, sicut & discipulis hinc discedens reliquit. Rectè igitur Thronus gloriolæ dei matris, throno regis cælestis & filij eius coniungitur. Decet siquidem c[on]ditiore gradu & sede ipsam collocari quæ mater dei est: quam quoscunque angelicos spiritus & sanctos, quæ super omnes choros angelorum est exaltata. Et cum supremus angelicarum substantiarum ordo ac chorus proximè sub deo constitutus dicatur: vbi sacratissimæ dei matris collocabitur thronus qui debet esse superior, nisi iuxta thronu[m] dilecti filij sui? vt matri plus exhibeatur honoris: quam quibus suis dei seruis. < Iac. 2.> 9 In nono versu. Hidropisis consumitur. Hidropisis, siue hydrops in masculino genere: morbus est ex nimio humore aquatico in corpore abundante aggenitus. Latinè dicitur aqua intercus, subcutaneus morbus: quoniam sub cutæ aqua sit qua venter turgescit. Horatius. Crescit indulgés sibi dirus hydrops, nec sitim pellit: nisi causa morbi fugerit venis, & aquosus albo corpore languor. Hydrops verò communis generis hominem significat, siue virum siue mulierem; eo morbi genere laborantem, qui etiam hydropicus dicitur. Paralysis verò, dissolutio est neruorum destituentium membra sua virtute ac compage: & eam ob ré tremorem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1101.png
Transcription: ATR-1
EXO. 417 tremorem inducit membris tremulumque interdum motum. Alio nomine à Græcis hemiplexia dicitur, hoc est semiapoplexia: cum in alteram tantum corporis partem malum illud incumbit, cum verò totum corpus eo afficitur morbo: apoplexia dicitur, cui paralysis magna vicinitate respondet. Inde paralyticus, qui eo premitur incommodo: & Latinè dissolutus dici potest. <Gen. 18. Gen. 19.> 11 In vndecimo versu. Pauper sordens suscipitur. In veteri testamento leguntur sancti patres vt Abraham & Loth angelos suscepisse hospitio: illisque hospitalitate exhibuisse, quos tamen existimabant esse homines. In novo vero plærumque Christus in pauperis habitu, specie & forma susceptus est à sanctis viris, qui demùm aliquo dignatus est indicio demonstrare: qualis & quantus esset hospes quem rectis suis accepissent, vt in hoc præsente miraculo: & aliis plærisque. Quemadmodum sancto Martino post datam pauperi partem chlamydis, ostendit se nocte sequente ea veste Christus indutum: qua ille pauperem vestuerat. Nimirum vt contestetur nobis, quicquid pauperibus misericordiæ impendimus: nos illud eidem impendere ac exhibere, quemadmodum apud Matthæum nobis omnibus proponit dicens. Amen dico vobis, quâdiu fecistis vni de his fratribus meis minimis: mihi fecistis. Et rursum <Mat. 25.> ex opposito etiam asserit. Amen dico vobis, quâdiu non fecistis vni de minimis his: nec mihi fecistis. 13 In decimotertio versu. Et vita sanus potitur. Potius penultima syllaba breui, proferendum est hoc loco verbu potitur, vt conformetur vltima illa clausula tribus cæteris eiusdem versus clausulis, in co[n]simili exitu & tenore postremarum syllabarum: in quarum singulis penultima syllaba corripitur. Neque formidandum est: eo ipso grammaticæ legem violari aut destrui. Nam id verbum nonnunquam tertia coniugationis esse: apud probatos authores comperitur, vt apud Virgilium in tertio Aeneidos. Polydorum obtruncat: & auro vi potitur quid no[n] mortalia pectora cogis: Auri sacra fames! Interdum verò & quidem frequentius, idem verbum in quarta inuenitur coniugatione: & tue[m] in tertia persona singulari præsentis temporis, penultima syllaba producenda est. <In>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1102.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 17 In decimo septimo versu. Quæ curis non committitur. Aptior videretur accommodatiorque sententia: si hoc modo legeretur hæc clausula, quæ curis non concutitur. Nam curæ mentem concutiunt, vexant, torquent, excruciant. Et vt inquit Virgilius: nec placidam membris dat cura quietem. Et Ouidius. Attendant vigiles corpus miserabili curæ. In illa verò cælesti curia: non discruciantur ciues nec concutiuntur curarum molestiis. At cum hæc postrema clausula ita legitur, quæ curis non committitur: minus significantiæ & virium habet oratio, quòd non vsque adeo accommodata est illius verbi ratio præsenti loco: cum non aptè admodum dicatur cura committi aut non committi curis. De sancto Germano episcopo Parisiensi:prosa. Vx illuxit triumphalis, 6 Finis fuit in agone, In qua cursus agonalis Sed honoris, sed coronæ Euoluto spacio. Nullus erit terminus. 2 Stola prima decoratur 7 Luctus, labor & certamen Et secundam præstolatur Transierunt sed solamen Germanus cum gaudio. Sed quies, sed præmia. 3 Mole carnis liberatur, 8 Quæ nunc à te Iesu Christe Et à Christo decoratur Tuo dantur agonistæ, Regni diademate. Finis erunt nescia. 4 Iam adeptus quod quærebat, 9 Iam illuxit ô Germane Clare uidet, quod uidebat Tibi clarum illud mane, Prius in ænigmate. Quod non habet uesperum. 5 Celebremus diem istam, 10 Cessat lucta, cessat luctus, In qua suum agonistam Coronavit dominus.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1103.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 439 Et ad urbem es perductus Et ad regnum profectu- In qua nil est miserum. ro, 11 In hac ualle lachryma- Tibi dat uiaticum: rum, 15 Gaude pater & ex- In hoc loco tenebrarum ulta, In hac solicitudine, Quia merces tua multa, 12 Suspirabas & plora- Quia multa gloria. bas, 16 Cælum tibi reseratur, Et ad lucem aspirabas, Te recepto gloriatur Quæ caret caligine. Tota cæli curia. 13 Inuenisti fidem ducem, 17 Inter cæli senatores Qui te duxit ad hanc lu- Collocaris: ut exores cem Christum uerum iudicem. Dei patris unicum. 18 Proni tibi supplicamus: 14 Qui de pugna reditu- Ne nostrarum sentiamus: ro, Hunc culparum uindicem. Amen, II Præsens vniformem modulationem prosa in omnibus suis versibus obseruat. In vnoquoque enim eorum, tres co- tinet clausulas rythmicas: quarum duæ primæ inter se co- similem habent in exitu consonantiam, complectunturque singulæ earum octo syllabas, & penultimam ipsarum lon- gam. Tertia verò cuiusque versus clausula septem tantum syllabas complectitur, & penultimam earum longam re- spondetque in vocalitate ac sonoritate terminali postremæ clausulæ proximi versus. Describuntur in eo agones spi- rituales & pugnæ: quas sanctitate conspicuus Germanus, Parisiorum antistes clarissimus, in hoc vitæ studio exer- cuit, necnon ardens illud animi desyderium: quo cupiuit cum Paulo dissolui & esse cum Christo. Cui quidem desi- derio, tandem à domino satisfactum est: & expleto vi- tæ presentis cursu, ipse sanctus victoria de hostibus potitus cælum triumphans est ingressus, coronamque adeptus per petuam. 2 IANNOTATIONIS. In secundo versu. Stola pri- ma decoratur. Delectus Christo discipulus in sacra Apoca- lypsi,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1104.png
Transcription: ATR-1
430 PROSA. lypsi, hanc inter cæteras diuinam scribit visionem; Et cum aperuisset sigillum quintum: vidi subtus altare animas intersectorum propter verbum dei, & propter testimonium quod habebant, Et clamabant voce magna dicentes. Vsquequo domine sanctus & verus: non iudicas & non vindicas sanguinem nostrum de his qui habitar in terra? Et datæ sunt illis singulæ stolæ albæ: & dictum est illis vt requiescerent adhuc tempus modicum, donec compleantur conserui eorum & fratres eorum: qui interficiendi sunt sicut & illi. Vbi per singulas stolas albas, intelligitur gloria cælestis animarum sanctarum: quam corporis gleba exutæ percipiunt. Et hæc est prima stola: qua decorantur sancti in regno cælesti quantum ad animam. Secunda verò stola quam adhuc præstolantur sancti, sine tamen tædio & anxietate, immò cum securitate & certitudine: est gloria corporum, quæ post consummationem seculi rursum vnitæ animæ glorificata erunt: dotéque immortalitatis & incorruptibilitatis decorata, cum fulgebunt iusti sicut sol: in regno patris eorum. Tunc (vt ait Sapiens) fulgebunt iusti: & tanquam scintillæ in arundineto discurrent. Mat.13 4 In quarto versu. Clare videt: quod videbat prius in ænigmate. Beatus Paulus in prima ad Corinthios epistola conferens cognitionem ac visionem præsentis vitæ ad ea quæ futura est in patria, ait. Ex parte enim cognoscimus: & ex parte prophetamus. Cum autem venerit quod perfectum est: euacuabitur quod ex parte est. Videmus nûc per speculum in ænigmate: tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte, nunc autem cognoscam sicut & cognitius sum. Ex quo quidem loco sumpta est præsentis versus sententia. Quoniam enim obscura est dei cognitio in hoc vitæ incolatu, & per quasdam rerum similitudines nos nuducens ex creaturis ad earum authorem: per speculum & in ænigmate dicimur hic deum videre. At quoniam in gloria cælesti clara est visio, & posito omni velamine: facie ad faciem deum vident sancti, & regni illius incolę. Est autem Indicum 14 ænigma: obscura allegoria, vel quæstio obscura quæ difficile intelligitur nisi aperiatur, vt illud Sansonis ad suos coqvales. De comedente exiuit cibus: & de forti egressa est dulcedo. Inde traducitur illud nomen atque transsumitur ad quancunque cognitionis obscuritatem. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1105.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 431 6 In sexto versu. Finis fuit in agone. Beatus Antonius cremita (vt scribit sacer Athanasius in eius vita) ad fratres suos exhortatorium faciens sermonem: inter cætera ait. In præsenti hac vita: æqualia sunt pro rerum commutatione commercia: nec maiora recipit ab emente qui v[er]eidit. Pro missio autem sempiternæ vitæ: vili præcio co[m]paratur. < Psal. 89.> Scriptum est enim. Dies vitæ nostræ septuaginta anni. Si aute[m] multum octoginta: quicquid reliquum est, labor & dolor est. Quando ergo octoginta aut centum vt multum annis nos in dei opere laborantes vixerimus, non pari tempore regnaturi sumus in futuro, sed pro annis supradictis: cælorum nobis regna in æternum tribuentur, non terram hære ditabimus: sed cælum. Corpus quoque corruptum relinquentes: idipsum cum incorruptione recipiemus. Ergo filioli non vos aut tædium defatiget: aut vanæ gloriæ delecter ambitio. Non sunt enim condignæ passiones huius temporis: ad futuram gloriam quæ reuelabitur in vobis. Nemo cum aspexerit mundum: reliquisse se arbitretur ingentia, quia omnis terra ad infirmitatem comparata cælorum, breuis est ac paruæ. Si ergo nec vniuerso orbi renunciantes: dignum aliquid possumus comparare cælestibus, si vnusquisque consideret: statim intelligit paruis à se aruis vel parentibus, vel modica auri portione contempta: nec gloriari se debere quasi magna dimiserit, nec tædere quasi parua sit recepturus. Vt enim contemnit aliquis vnam æream dragmam ad dragmas centum aureas co[m]quirendas: ita etiam qui totius orbis domino sua dereliquit, centuplu[m] de melioribus præmiis in cælesti sede percipiet. < Augustin> Hæc Antonius ad suos. Insuper beatus Augustinus in sermone de festo omnium sanctorum ait. Dei ineffabilis & immensa bonitas etiam hoc prouidit: vt laborum quidem tempus & agonis non extenderet, nec longum faceret aut æternu[m], sed breue, & vt ita dicam momentaneum, vt & in hac breui & exigua vita, agones essent & labores, in illa verò quæ æterna est: coronæ & præmia meritorum fine sine durarent, vt labores quidem cito finirentur: meritorum verò præmia sine sine manerent, vt post mundi huius tenebras visuri essent candidissimam lucem: & accepturi maiorem pro passionum cunctarum acerbitatibus beatitudinem testate hoc < Rom. 8.> idem apostolo qui ait. Non sunt condignæ passiones huius temporis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1106.png
Transcription: ATR-1
PROSA. temporis: ad superuenturam gloriam quæ reuelabitur in nobis, hæc Augustinus. 9 In nono versu. Tibi clarum illud mane, quod no[n] ha bet vesperum. De sex primis diebus mundanæ constitutio- nis, quibus diuinum opificium pulcherrimè constructam est & ordinatum in totius mundi fabrica: dictum est in scri ptura, quod habuerint mane & vespere. De septimo verò die in quo dominus deus requieuit ab omni opere quod <Gen.1.> patrauerat, id satis compertum est: quòd habuerit mane, cum ipsum sit prima dici pars & exortus eius non tamen meminit diuina pagina quod habuerit vespere, extremam que & vltimam partem: cui continuo successerit nos. Sanè sex illi dies primi, designant laborem à nobis in hac vita subeundum & tempus operationis exercendæ: quâdiu in hoc mundo consistimus, cui quidem laboris extremus est terminus & finis: vna cum exitu ab hac vita. A modo enim iam dicit spiritus: vt requiescant à laboribus suis. Septim[us] verò dies quem sanctificasse dominus legitur: significat re quiem sanctorum in regno cælesti, post exanclatos huius vitæ labores. Et illa quies nunquam finem est habitura nec terminum: sicut nec septimus dies habuit vesperum. 10 In decimo versu. Et ad vrbem es perductus: in qua <Augustin> est miserum. Beatus Augustinus in prædicto sermone de omnibus sanctis: paulo post ea quæ superius adducta sunt, ait. Consideremus ergo inclytam vrbis illius foelicitatem: inquantum considerare possibile est. Vt enim vere est: com prehendere nullus sermo sufficiet. Dicitur de ea in quoda[m] loco sic quòd aufugiet ibi dolo tristitia & gemitus. Quid hac vita beatius? vbi non est paupertatis metus, non ægritu dinis imbecillitas: nemo læditur, irascitur nemo, inuidet ne mo, cupiditas nulla exardescit: nullum cibi desyderiu[m], nul- lius honoris aut potestatis pulsat ambitio, nullus ibi diabo li metus, insidiæ daemonum nullæ, terror gehennæ procul. <Apoc.21.> Ibi mors neque corporis neque animæ erit: sed immorta- litatis munere vita iocunda, nulla erit tunc discordia, sed cuncta consona, cuncta conuenientia: quia erit omnium sanctorum vna concordia. Pax cuncta & lætitia continet, tranquilla sunt omnia & quieta, atque iugis splendor: non <Apoc.21.> iste qui nunc est, sed tanto clarior quanto foelicio, quia cl <Dan.12.> uitas (vt legitur) illa non egebit lumine solis & lunæ: sed deus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1107.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 433 deus omnipotens illuminabit eam & lucerna eius est agn[ita] vbi sancti fulgebunt vt stellæ in perpetuas æternitates, & sicut splendor firmamenti qui erudiunt multos. Et reliqua, quæ in hanc sententiam præclare idem prosequitur. 14. In decimoquarto versu. Tibi dat viaticum. Authores viaticum dicunt, quicquid iter agendi causa necessariu[m] est, siue cibus sit, siue pecunia ad victum expendenda. Ad conficiendum autem iter ad regnum cælorum, necessaria est dei gratia, necessariæ virtutes, & ecclesiastica saceramé ta, ex ritu Christiano ante exitum vitæ sumenda. Quæ omnia cum abunde subministrauerit Christus sancto Germano hinc exituro, recte ei viaticum dedisse hic dicitur, quo de militia huius vitæ exire debuerit, & ad regnum æternæ foelicitatis proficisci: immò & eidem dux itineris fuit fidissimus. In natiuitate sancti Ioannis baptistæ. Sancti baptistæ Christi præconis Solennia celebrantes: moribus ipsum sequamur. 1 Vt ad uitam (quam prædixit) asseclas suos perducat. 2 Deuoti te sanctissime hominum, amice Iesu Christi flagitamus: ut gaudia percipiamus. Appares quæ Zachariæ Gabriel repromisit, qui tuam celebrarent obsequiis natiuitatem. Vt per hæc festa æterna gaudia adipiscamur. 3 Quæ sancti dei sacris delitiis læti congaudent Tu qui præparas fidelium corda. 4 Ne quid deuiu[m] uel lubricum deus in eis inueniat. Te de- poscimus: ut crimina nostra O facinora, continua prece studeas absoluere. 5 Placatus ut ipse suos semper inuisere fideles: Et mansionem in eis facere dignetur. Et agni uellere (quem tuo digito mundi monstraueras tollere crimina) nos uelit indure. 6 Vt ipsum mercamur angelis associj. In alba ue- ste sequi per portam clarissimam. Amice Christi Ioannes. Amen. Ee Hæc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1108.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 1 Hæc prosa solutam habet orationem: neque vlla rythmi lege tenetur. Continet autem exhortationem fidelis populi ad imitationem vitæ beati Ioannis, & postulatione eiusdem ad sanctum Ioannem: vt dignetur nos vitiis purgatos gaudio spirituali per fundere: & demùm ad æterna celi gaudia perducere. 1 AANNOTATIONES. Asseclas perducat suos. Assecla ab assequendo deductum nomen: significat eum qui dominum sequitur, & omnibus præceptis dominorum adest. Hieronymus. Seruus paternus & alumnus & formosus assecla, & procurator calamistratus honorandus est. Quare hoc loco id nomen pro seruo & famulo rectè sumitur. Vita autem quam prædixit Ioannes baptista, sicut dicit litera: vita est æterna, de qua prædicans populo in deserto clamauit. Poenitentiam agite: appropinquabit enim regnum calorum. 2 Sanctissime hominum, amice Iesu Christi. Ioannes hic sanctissimus hominum prædicatur: quoniam de eo summa veritas hoc perhibuit testimonium. Inter natos mulierum non surrexit maior Ioanne baptista. Dicitur & amicus Iesu Christi: quoniam eo nomine seipsum insinuauit Ioannes, cum ait. Qui habet sponsam: sponsus est. Amicus aute[m] sponsi qui stat & audit eum: gaudio gaudet propter vocem sponsi. Hoc ergo gaudium meum impletum est. In quibus verbis Christum vocat sponsum: seipsum verò amicu[m] sponsi. At verò gaudia repromisit Gabriel in nativitate Ioannis futura: cum ait ad Zachariam. Et erit tibi gaudium & exultatio: & multi in nativitate eius gaudebunt. 3 Qua sancti dei sacris. Relatium qua, neque ad festa neque ad gaudia, nomina ante expressa refertur: quoniam vtrique illorum numero & genere discordat, cum sit ablatiùs singularis foemini generis, sed ad antecedens subauditum patria, aut regione, aut domo referri debet: adiuncta præpositione, vi hic habeatur sensus. Adipiscamur æterna gaudia in illa patria & regione viuorum: in qua sancti dei congaudent. 4 Tu qui præparas fidelium corda. Id Zacharias propheta spiritu sancto repletus: de Ioanne prædixerat dicens. Et tu puer, propheta altissimi vocaberis: præibis enim ante faciem domini parare vias eius. Et multo ante Malachias propheta
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1109.png
Transcription: ATR-1
EXPO. pheta de eodem. Ecce ego mitto angelum meum ante fa- clem tuam: qui præparabit viam tuam ante te. Quod qui- dem oraculum teste domino nostro, de Ioanne dictum est: & in ipso completum. 5 Placatus vt ipse suos. Hæc sententia ex euangelio Io annis est deducta, vbi dominus post vltimam coenam ait di scipulis suis. Si quis diligit me: sermonem meum seruabit, & pater meus diliget eum: & ad eum veniemus & mansio nem apud eum faciemus. Porrò agnus quem digito mon- strauit Ioannes: Iesus Christus est, quem cum vidisset ad se venientem: ait. Ecce agnus dei: ecce qui tollit peccata mun di. Illius autem vellere spirituali, ornamento scilicet virtu tum & gratiarum: nos indui hic exposcimus. 6 Vt ipsum mereamur angelis associj. Sicut d verbo so ciare venit nomen adiectiuum socius, a,um. Virgilius. So- cia agmina credens, ita ab associare formatur associus ad- < Ioan. 14.> iectiuum, eiusdem cum suo primitiuo significationis, est e- nim idem quod adiunctus, siue associatus, datiuumque re- quirit. Cæterum alba vestis (cuius meminit litera) splendo < Ioan. 1.> rem sanctorum fulgoremque cælestem signat. Porta vero clarissima: introitum in regnum cælorum, vt his verbis pe- tamus nos ad eam assumi sanctorum sortem: vt sequamur agnum dei in cælo quocunque ierit. De sancto Ioanne, Ræcursoris & bapti stæ Diem istu[m]: chorus iste Veneretur laudibus. 2 Vero die iam diescat Vt in nostris elucescat Verus dies mentibus. 3 Pater uetus nouum natu[m] Obstupescit: dum legatum Audit missum cælitus 4 Nam ætatem & natura[m] baptista: alia prosa. Consulendo genituram Miratur decrepitus, 5 Dum non paret uerbo parens. Mox in uerbo fit apparens Pro uerbis punitio. 6 Pater hærens hoc infir- mat: Affirmando quod confir- mat Loquelæ priuatio. Ec ij Præ-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1110.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 7 Præcursore nondu[m] nato, 15 Thori fructus matri da[m]tur Nondum partu reserato Et iam matris excusantur Reserantur mystica. Sterilis opprobria. 8 Nostro sole tunc ex- 16 Ortus tanti præcursoris clusus: Multos terret sed terroris Verioris est perfusus Comes est lætitia, Solis luce typica. 17 Se à mudo seruas mudu[m] 9 Prius nouit diem uerum Munde uiuit intra mundu[m]. Quàm nostrorum sit die- In ætate tenera. rum 18 Ne formetur à co[n]uictu Vsus beneficio. Mores: loco, ueste, uictu 10 Hic renascens nondum Mundi fugit prospera natus 19 Quem dum replet lux Nondum nascens est re- superna, natus Veræ lucis fit lucerna. Cælesti mysterio. Veri solis lucifer 11 Clausa pandit, uentre 20 Nouus præco nouæ le clausus, gis: Gestu plaudens, fit applau- Immo nouus noui regis sus Pugnaturi signifer! Messiæ præsentiæ. 21 Singulari prophetiæ: 12 Linguæ gestus obsequu[m] Prophetarum monarchiæ tur. Sublimatur omnium. Dum pro lingua sic loquun 22 Hi futuru[m], hic præsente[m] tur Hi uenturum, uenientem Seruiunt infantiæ. Monstrat iste filium. 13 Mater parit, pater cre 23 Du[m] baptizat Christum dit. fori Redeunte fide, redit Hic à Christo melioris Linguæ beneficium. Aquæ tactu tingitur. 14 Reserato partu matres 24 Duos duplex lauat flu Reseratur lingua patris, men. Reserans mysterium.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1111.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 437 Isti nomen, illi numen Baptistæ conceditur. 25 Dum baptizat, baptizauit. Dumque lauat, hic lauatur Vi lauantis omnia, 26 Aquæ lauant & lauantur. His lauandi uires dantur. Baptizati gratia. 27 O lucerna uerbi dei, Ad cælestis nos dici Perdue luminaria. 28 Nos ad portum ex hoc fluetu, Nos ad risum ex hoc luetu Tuatrahat gratia. Amen. Hæc prosa in omnibus suis versibus vniformem habet rythmi & eandem compositionem. Nam in singulis eoru[m] tres complectitur clausulas rythmicas: quarum duæ primæ consimilem inter se habent desinentiam, & vtraque earum octo co[m]plectitur syllabas, penultimâmque longam. Tertia verò consonantiam syllabaru[m] semper habet cu[m] tertia clausula proximi versus, & septem comprehendit syllabas penultimâque breuem. Author eius fuisse traditur eximi pa ter Henricus Pastor, doctor theologus Parisiensis, & in religiosa domo sancti Victoris iuxta Parisios monasticam vitam professus, qui etiam concilio Constantinensi interfuit ea quæ tempestate doctrina & virtute mirifice floruit. Explicantur in ea præconia beati Ioannis Baptistæ, ex mirabili eius conceptu per angelum nunciato, sanctificatione in vtero, & ortu, per quem linguæ officium patri restitutum: sumpta. Neque omittuntur quæ ad testimoniu[m] sanctitatis eius pertinent, habitatio deserti, asperitas amictus, austeritas victus. Commendantur etiam in eo sublimitas prophetica super cæteros prophetas, & dignitas baptizandi qua Christum in Iordane abluit, ab eodem largiore spiritus sancti gratia baptizatus. Quæ omnia ex sacra evangeliorum historia, dilucida satis & perspicua euadunt, neque eadem hic repetere necessum fuit. ANNOTATIONS. In secundo versu. Vero die iâ diescat. Diescit verbum impersonale, idem significat quod dies fit, sicut aduesperascit, vespera fit, & noctescit, fit nox. Ante se non habet nominatiuum: sed solum ablatiuum sibi adiunctum hic obtinet, scilicet vero die. Verus aut dies, le Ee iij sus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1112.png
Transcription: ATR-1
PROSA. sus Christus est: ipsius diei sensibilis veritas & exemplar, longeque illo perfectior. Diei enim succedit nox: & e[ss]e tenebræ tiniunt. Dies autem verus neque terminum habet: neque succedentem noctis opacitatem. Ipse sanè est sol iustitiæ, qui nulla vnam obductus caligine aut nubibus atris: salutare lumen internis omniu[m] oculis infundit, vt qui in eo die ambulaverit: secundum euangelicam sententiam non offendat. < Ioan. II.> 3 In tertio versu. Pater vetus nouum natum. Pater vet[us] Zacharias, propter senilem eius ætatem in qua nunciatus illi est filius. Nouum autem natum vocat beatum Ioanne[m], quia nouo modo conceptus est, denunciatione scilicet angelica & parentibus senio co[n]fectis, naturaque effætis. Id e[st] quoque spiritu sancto repletus est ex vtero matris, & octa uo post natuitatem die, paternæ linguæ factus est reserator: quæ omnia miram in puero nouitatem & præcipuam excellentiam prætendunt. 5 In quinto versu. Dum non paret verbo parens. In hac prosa eleganter sanè & præclare composita author id peculiare seruauit: quòd eandem dictionem sæpius in eodem versu repetere studuit, non quidem per ineptiam aut barbariem: sed singularem quandam venustatem & gratiam, quæ ex huiusmodi apta & concinna repetitione illi accrescit ac adiucitur. Non enim sine causa sit illa repetitio, sed ad denotandam semper nouam aliquam rationem aut significantiam, aut etiam ad orationis ornatum. Id liquido prodit versus præsens: in quo dictio verbum, ter ponitur, sed alia semper ratione. Designat enim ipsius sententia q[ui] cum Zacharias non obedit verbo angeli denunciantis illi filium concipiendum: mox pro verbis suæ incredulitatis (quibus respondit angelo quasi diffidens aut signum quæreus. Vnde hoc sciam? Ego enim sum senex & vxor mea processit in diebus suis) sit punitio in verbo illi denegato atque adempto. Quia enim verbo peccaverat Zacharias: in verbo quoque punitur, quoniam loquendi officium verbaque proferendi ad tempus illi substollitur. Eandem etia[m] sententia[m] prosequitur versus sequens: vtpote quòd Zacharias subdubitans, illud de filio nascituro nuncium quodam modo improbat ac refutat, quod tamen taciturnitas obmu tescentiaq[ue]; illi inflicta comprobat esse verum affirmando pecc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1113.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 439 per huiusmodi loquelæ privationem & subtractionem, illa[m] denunciationem à deo prodisse. 8 In octauo versu. Verioris est perfusus solis. Veriore[m] solem vocat author deum: qui sol est spiritualis, & huius solis sensibilis veritas atque primitiuum exemplar, longè suam exuperans imaginem. Hic enim sol noster interdum atra obiectus caligine humanis subducitur oculis: suique luminis paritur deliquum, & tendit ad occasum. Verus autem sol occasum nescit: tenebris non offunditur meque eclypsim sustinet. Cuius lux typica est spiritualis claritas, quæ etiam Ioannem vtero materno clausum illustrauit, atque Christi præsentiam in virginali thalamo latentis docuit. 10 In decimo versu. Est renatus cælesti mysterio. N[ecess]e pe ad vocem salutationis sacrosanctæ dei matris: spiritu sancto repletus est beatus Ioannes: & ab originalis culpæ labe purgatus. Vnde tunc rectè dicitur renatus ex spiritu sancto: quoniam tum factus est filius gratiæ & adoptionis largius dei dona consecutus quàm qui nunc baptismu[m] suscipiunt & ex aqua ac spiritu sancto renascuntur. Tunc itidem ipse dicitur clausa patefecisse, quamuis materno lactans vtero: quoniam per illam exultationem in gaudio testatus est ipsius Christi præsentiam quæ ferè omnes latuit. Tunc etiam in sanctam Elizabet matrem suam, propheticam transfudit gratiam per qua[m] ipsa, occulta cognouit mysteria, repletâque spiritu sancto, ea reserauit quæ hactenus fuerant, aliis abdita sacramenta. 12 In duodecimo versu. Dum pro lingua sic loquutur. Gestus Ioannis in vtero matris pro lingua loquutur: quoniam illud gaudium animi quod lingua expromere ob [con]ta rem non potuit, gestu protestatus, cum præter infantium morem vteri materni latebris clausus mirificè exultauit. Illi autem gestus seruiunt infantiae: quoniam id supplent & exequuntur quod infantia verborum officio præstare non potuit. 14 In decimoquarto versu. Reserans mysterium. Nam cum solutum est vinculum lingua eius: repletus est spiritu sancto Zacharias, & prophetauit dicens. Benedictus dominus deus Israel: quia visitauit & fecit redemptionem plebis suæ. In quo quidem cantico continetur mysterium in- Ee iiij carnatio-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1114.png
Transcription: ATR-1
PROSA 440 carnationis domini, & noui testamenti gratia atque exort[.] prædicatur: vt in eius expositione superius dictum est. < Luc.11.> 18 In decimo octauo versu. Ne formentur ex convictu mores. Tales enim plærumque efficiuntur homines, quales sunt ij cum quibus diuersantur & habent quotidianum convictum. Quod ita perhibet Ecclesiasticus, Qui tetigerit picem, inquinabitur ab ea, & qui communicaverit superbo: < Eccl.13.> induet superbiam Et Salomon in prouerbiis. Qui cum sapientibus graditur. Sapiens erit, amicus stultorum: < Prom.13.> similis efficietur. Ne igitur beatus Ioannes ex viuendi co[n]suetudine & familiaritate cum aliis, vitæ labem contraheret: fugit mundi delitias trifariam, primùm loco: quia ab infantia in deserto commoratus est, secundo veste: quoniam pilis camelorum vestitus erat & zona pellicea succinctus. Denique victu: nam locustas & mel syluestre comedebat. < Marc.1.> 21 In vicesimoprimo versu. Prophetarum monarchia Ioannes hic omnium prophetarum dicitur monarchia, vnicusque principatus. Nam inter omnes prophetas primum obtinuit & præeminentiam: quandoquidem teste domino nostro non solum propheta fuerit, sed etiam plusquam propheta. < Mat.3.> 24 In vicesimoquarto versu. Duos duplex lavat flumé. Siquidem Christum lauit flumen sensibile: cum in Iordane baptizatus est à Ioanne, Ioannem verò tunc etiam lauit flumen divinæ gratiæ: vberius illi quàm prius habuerat tum communicatæ. Et illa est aqua melior longeq[ue]; sacratior: cuius attactu & aspersione Ioannes à Christo (vt præcedés habet versus) baptizatur. Sæpius enim in scriptura, aquæ nomine: spiritus sancti gratia intelligitur, vt in illo loco evangeli. Qui credit in me, sicut dicit scriptura: flumina de ventre eius fluent aquæ vivæ. Et rursum in alio loco. Qui biberit ex aqua quam ego dedero ei, non sitiet in æternum: sed fiet in eo fons aquæ salientis in vitam æternam. Porrò Ioanni (vt postea dicit hic versus) nomen baptistæ co[n]ceditur, quod ad baptizandi in aqua officio sortitus est. Ipsi verò < Ioan 7.> Christo numen baptistæ conceditur: quia penes eum est primaria baptizandi vis, potestas, & authoritas: apud homines < Ioan.4.> verò, solum baptizandi ministeriu[m]. Vnde Ioanni à deo dictum est. Super quem videris spiritum descendentem & < Ioan.1.> manetem super eum: hic est qui baptizat in spiritu sancto. < 1a>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1115.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 441 26 II In vicesimosexto versu. A quæ lavant & lauantur. Quòd lauerint aquæ Christum in Iordane: planum est omnibus. Lauari etiam tum dicuntur: quoniam nouæ virtute sunt imbutæ & perfusæ quam ante non habuerat, vtpote quòd sunt materia salutaris baptismi. Contactu siquidem sui sanctissimi corporis: Christus consecrauit a quas in baptismus materiam, indiditq[ue]; vim illis, vt dum debito ritu seruato abluunt corpora: intus etiam animæ inuisibili aqua diuinæ gratiæ detergantur à sordibus. Ceterùm in hoc versu non lauâdis est legendum, sicut fere omnes libri habent, sed lauandi quemadmodum ipse sensus statim prodit. Nam si laudis quispiam legerit: nescio quam poterit rectam illius clausulæ sententiam assignare, quę tamen protinus se offert, peruiam, cum ibi genitius gerundij legitur. De sando Ioanne baptista: alia prosa. A D honorem tuum Christe 2 Recolat ecclesia, 2 Præcursoris & baptistæ Tui natalitia. 3 Laus est regis, in præconis Ipsius præconio. 4 Quem uirtutum ditat donis, sublimat officio. 5 Promittente Gabriele Seniori filium: 6 Hæsitauit, & loquelæ Perdidit officium. 7 Puer nascitur, Nouæ legis noui regis Præco, tuba, signifer. 8 Vox præit uerbum, Paranymphus sponsi sponsum, Solis ortum lucifer. 9 Verbo mater scripto pater, Nomen ædit paruulo, Et soluta lingua muta Patris est à uinculo. 10 Est cælesti præsignatus Ioannes oraculo, Et ab ipso præmonstratus Vteri latibulo. 11 Quòd ætate præmatura Datur hæres, id figura Quòd
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1116.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Quòd infæcunda Sumpsit in edulium. Diu, parens res profunda. 19 Attestante sibi Christo, 12 Contra carnis quidem Non surrexit maior isto iura, Natus de muliere. Ioannis hæc genitura. 20 Sese Christus sic excepit, Talem gratia Qui de carne carnem cepit Partu format, no[n] natura. Sine carnis opere. 13 Aluo deum uirgo clau 21 Martyr dei, licet rei dit. Simus, nec idonei Clauso clausus hic applaudit, Tuæ laudi. De uentris angustia. 22 Te laudantes, & sperantes 14 Agnum monstrat in De tua clementia, aperto Nos exaudi. Vox clamantis in deserto, 23 Tuo nobis in natalo Vox uerbi prænuncia. Da promissum gaudium. 15 Ardès fide, uerbo luctis 24 Nec nos minus trium Et ad ueram lucem duces: phale Multa docet milia. Delectet Martyrium. 16 Non lux iste, sed lucerna. 25 Veneramur & miramur Christus uerò lux æterna, In te tot mysteria. Lux illustrans omnia. 26 Per te frui Christus sul 17 Cilicina tectus ueste, Det nobis præsentia. Pellis cinctus strophium. 18 Cum locustis mel syl Amen. uestre Hæc prosa in rythmicæ compositionis forma persimilis est illi prosæ de sancto Nicalao prius explicatæ. Congaudentes exultemus: vocali concordia. Habet enim (vt & illa) multiformitate rythmoru[m] in diuersis versib[us]. Nónulli námque versuum duas solum habent clausulas rythmicas: quarum prior respondet priori clausulæ proximi versus in terminali syllabarum co[n]sonantia & secúda secúdę. Aliqui
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1117.png
Transcription: ATR-1
EXO. 443 Aliqui verò versus tres co[m]plectu[n]tur clausulas rythmicas, duas primas ad seinulcem mutuo consonantes, & tertiam tertiæ proximi versus clausulæ respondentem. Occurrunt etiam versus quatuor clausulis integrati: quaru[m] prima ad tertiam, & seconda ad quartam seruat responsum, Denique offerent se legentibus hic & aliæ rythmi formę, quæ vel ex sola lectione facilè deprehendi poterunt. Author eius, Adam de sancto Victore. Celebrantur aute[m] in hac prosa, præclara beati Ioannis Baptistæ præconia: conceptus, natiuitas, miracula in illis coelitus ostensa, priuilegia gratiarum eius & multiplex dignitas: vt in prosa præcedente. 3 ANNOTATIONES. In tertio versus. Laus est regis in præconis. Sicut laudatur dominus in sanctis suis, quia ipse qui fons est totius sanctitatis & solus sanctus, eos ad sanctitatem prouexit, ita cum laudatur beatus Ioannes altiloquus Christi præco: illa laus in deum redundat, qui tantis gratiarum muneribus ipsum cumulauit. Qui enim laudat opus à fabre factum, laudat & industrium illius operis artificem. 8 In octauo versus. Vox præst verbu[m]. Sicut sex mensium curriculo orus beatj Ioannis præcessit ortu[m] saluatoris nostri, ita officio baptizandi, prædicandi, & pro iustitia atque veritate morte[m]di Ioannes antecessit Christum. Et id quidem rationabiliter. Nam Ioannes: vox erat clamantis in deserto. Christus autem verbu[m] dei patris. Ioannes item, paranymphus erat & amicus sponsi. < Gen. 11> Christus verò sponsus ecclesi[us]. Denique Ioannes erat lucifer exorlens, & dici nouæ legis prænuncius. Christus verò sol iustitiæ. 11 In vndecimo versus. Quòd ætate præmatura. Abraham iam centenarius ex Sara vxore sua nonagenaria filium repromissio[n]is habuit Isaac: qui à deo constitutus est hæres paternorum bonorum. Id aute[m] figura fuit ortus beati Ioannis ex infæcundis etiam parentibus & cælesti ammonitu. Multa enim in vtriusque (Isaac inqua[m] & Ioanis) ortu adinuicé conspirant: diuinâ virtuté attestantia. Quare Ioannes cælesti præsignatus est oraculo (vt dicit præcedens versus) non solu[m] angeli denunciantis eius ortu[m]: veru[m] etiu[m] figuraru[m] veteris testamenti, & prophetiarum Esaïæ, Malachia[m], & psalmorum de ipso. Esaïas < Esai. 40> enim ipsum prænunciauit per vocem clamantis, in deserto. < Mal. 3>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1118.png
Transcription: ATR-1
444 PROSA. serto. Malachias per angelum missum ante faciem domi- ni & psalmus per lucernam paratam Christo domino. Ab ipso itid[em] vteri latibulo præmonstratus est Ioannes, quan- tus & qualis esset futurus. Nam exultatio illa in vtero ma- tris ad præsentiam Christi: manifestum præstabat indiciu[m], quòd magnus demùm foret coram domino. 16 Ioannes non erat lux illa primitiua & vera, quæ illumi- nat omnem hominem venientem in hîc muudum. Quod ita testatur euangelista. Non erat ille lux: sed vt testim- onium perhiberet de lumine. Erat autem Ioannes lucer- na & lampas præfulgida: lucem illam primariam hominu[m] oculis inferens ac obiiciens, sicut dominus noster de illo testimonium perhibet: dicens. Ille erat lucerna ardés & Iocens. Christus verò quoniam deus, lux est æterna & in- deficiens: in omnes suæ claritatis beneficos vibras radios. Ego inquit sum lux mundi, qui sequitur me non ambulat in tenebris: sed habebit lumen vitæ. 20 Ioannes. 15 In vicesimo versu. Sese Christus sic excepit. In eo verbo domini, inter natos mulierum non surrexit maior Ioanne, Baptista: de solis masculis fit sermo, & consueto naturæ more progenitis. Quocirca & sacratissima dei ma- ter ab illa vniuersalitate excipitur: Ioanne haud dubiè maior. Excipitur & dominus noster, de muliere quidem natus: sed supra naturæ legem & sine viri commercio. Por ro in tertia clausula præcedentis versus, author penulti- mam syllabam posuit longuam: quandoquidem nomen mulier in obliquis penultimam producit, cum tamen de- buisset secundum regulam mensuræ rythmicæ ibi posuis- se penultimam syllabam cuiuspiam dictionis breuem, vt in quantitate sicut & desinentia responderet illa clausula postremæ clausulæ versus præsentis ad quam debet con- ferri. Verùm penuria vocabuli & necessitate sentetia ex- primendæ adactus: id præter rythmi legem fecit. 23 Ioannes. 15 In vicesimotertio versu. Tuo nobis in natale. Na- talis masculi generis, natale neutri, & hoc natalitium, tij: accipitur pro die quo quis natus est. Virgilius. Phillida mitte mihi: meus est natalis Iolla. Dicitur etia[m] hic & hæc natalis & hoc natale, & natalitius, a, um, pro eodem signi- ficato, sed ipsis additur substantiuum dies. Leo papa. Na- talem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1119.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 445 ta lum igitur, diem domini celebremus. Habet autem no- men substantiuum natalis, in ablatiuo singulari potius na talu. Ouidius, Hei mihi, natali dilacerate tuo. Hic tamen author ad seruandam similem in fine desinentia cum clau sula prima versus sequentis, cui debet respondere, forma- uit ablatiuum natale, qui sanè rarior est & minus visitatur. De sancto Ladislao: rege. N Ouiæ laudis attol- 7 Cuius rector, secula lamus. Manens sine macula Regem, cuius exul 8 Luit omni crimine. tamus 8 Scala gentis Hunga- Speciali gloria. rorum, 2 Dulci mellis noui fauo, Per quam scandit ad cælo- Dulci, regi Ladislao rum Canimus melodia. Cathedram Pannonia. 3 Regis laudi nil discor- 9 Fama cuius cælos ten- det, dit, Cuius laudè non remordet Et terrarum comprehen- Cælestis symphonia. dit. 4 Confessorum regè lau- Quatuor confinia. dent, 10 Per hunc uigent sacra- Per què reges sibi gaudent menta, Vitæ dari munera, Et firmatur iam inuenta 5 O quàm scælix quàm præ Fidei religio. clara 11 Ægros curans sa- Varadini fulget ara: nos fecit, Tuo claro nomine. Et salutis opem iecit 6 Quem precamur lau- Virtutis officio. dantes singuli 12 Exauditur in hac do- Gemma regem totius se- mo, culi, Quicquid orans petit ho- Et spes salutifera. mo Per
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1120.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 446 21 Sed qui suam sanctitatem Per regis suffragia. Colunt, iis fert sanitatem. 13 Per quem, neque gladium Et ad uitæ sospitatem, Nec incursus hostium Rex reducit omnia. Trepidat Hungaria. 22 Regum genus triumphale 14 Hostis arce plebs arrepta, Hungarorum salus uale. Prece regis est adepta Non refulsit iubar tale, Salutis piacula. Regum floris germine. 15 Per quem author fidei 23 Regum radix Christiæ Cornu stillat olei, na, Posteris per secula. Sume laudes, fide sanæ 16 Per hunc gentes universas Quas exultans uox humana Hungaroru[m] iam conversas Fert in tuo nomine. Nouimus imperio, 24 Assistentes regis laudi, 17 Procul ense parent Coronator regis audi, per se Atque sernos sancti regis, Feræ gentes & aduersæ, Post hanc uitam, tui gregis, Nutm uoluntario. Transfer ad palatia. 18 Sub obscuris sui iuris 25 Cuius laudi uis seruire Iubar latens, sed iam pates Nos, fac lætos conuenire, Reserat prodigia. Fac ad Christum peruenire, 19 Hostes cedunt, victor Vbi confer & largire redit Sempiterna gaudia. Barbarorum. Hungarorum. Vnus, fugat milia. Amen. 20 Ipse suos laudatores, Pænæ facit contemptores Hæc Morbos curans, & languores Aufert, & damonia.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1121.png
Transcription: ATR-1
EX PO. Hæc prosa rythmica modulationis seruat mensuram: perinde atque illa de sancta cruce prius explanata, laudes crucis attolamus Ad cuius speciem, formam & exemplum, ista sic est composita: vt quantum sinit materia, sententia sententiæ, versus versibus, & propemodum verba istius verbis alterius respondeant. Quare ex illius contextu & intelligentia, perquirenda est (vt quid occurrerit an ceps) istius elucidatio. Continet autem hæc prosa laudes clarissimi & sanctitate insignis regis Hungarorum Ladislaï, cuius vita in libro primo vbi hymnus eius explicatur, latius est declarata. Et ex eo loco, quæ hic minus explanâ tur sunt requirenda: ne superflua videatur hic illorum repetitio. 2 ANNOTATIONES. In secundo versu. Dulci mellis noui fauo. Metaphorica hæc locutio est qua regem Ladislaum vocat author dulcem fauum noui mellis, propter suauitatem & dulcorem virtutum eius. Sic & de Iosia rege Iuda dicit Ecclesiasticus. In omni ore quasi mel < Eccl. 49> indulcabitur eius memoria: & vt musica in conuluio vini. At verò in tertio versu cælestis symphonia dicitur nô remordere laudem regis Ladislaï: quoniam & ipse in cælis cantibus angelicis celebratur, neque supernorum spirituum harmonia reiicit aut repudiat laudem ipsius, neque recusat aut abnuit ipsum assiduis laudibus prædicare. 3 In quinto versu. Varadini fulget ara. Vt in primo libro cum sancti Ladislaï exponeretur hymnus dictum est. Varidinum ciuitas est episcopalis in Hungaria, vbi sanctus Ladislaus splédidum extruxit templum in honorem sanctissimæ virginis Mariæ, & illic sacrum eius quiescit corpus, frequentique concursu à fidelibus inuisitur. In septimo verò versu, prima clausula (quantum sentio) ita legenda est cuius rector secula, quamuis aliter habeant vulgati codices: ex quibus nullus posset sensus elici. Et ita illius loci sentetia est, quòd Christus rector & director sancti Ladislaï, manens sine macula criminis: lauit secula totumque genus humanum omni crimine. 14 In decimoquarto versu. Hostis arce plebs arrepta. Occupabant hostes fidei arcem munitissima ex qua incur sione in Hungaros facere soliti, grauiter ipsos infestarût. Atqui
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1122.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Atqui ad arma conuersus populus Hungariæ: præcibus & ducti sancti Ladislai arcem illam expugnavit, & inimicos crucis Christi finibus illis exterminavit. Illius autem victoriæ occasione quàm plurimi ad suscipiendum baptismu sunt inducti, cuius sacra mysteria vocat hic author, præcula, id est purgamina salutis: quonia ea ablutto in salutem animarum sumitur & purgationem peccatorum. In sequente verò versu, author fidei deus nominatur: qui vt omnium bororum ita & fidei est largitor iis qui ad ipsum conuertuntur. Cornu autem olei dicitur sancti spiritus gratia, quam deus per regem Ladislaum instillauit toti Hungarorum genti: quoniam ipsius opera & studio tota Pannonia gratiam fidei (quæ à spiritu sancto est) accepit. Videtur autem author eo loco alludere ad id verbum Esaix prophetæ quinto cap. Vinea facta est dilecto meo in cornu filio olei, quoniam hic (iicut & propheta) nominat cornu olei. 17 In decimoseptimo versu. Procul ense parant per se. Duc illæ dictiones per se debet sciunctim legi, vt præpositio & suus casus. Itaque huius loci sententia est, quòd sine ense & gladio, immò sine bello, gentes Hungarorum prius indomitæ & efferæ parent sponte sua & sine vlla coactione regi Ladislao: illis Christum prædicanti. Sequentis verò versus intelligentia est, quòd claritas virtutu sancti Ladislai prius occultata latebat, quasi abscondita sub modio. Nam cum hic vitam ageret, studuit bona opera sua facere in abscondito: ne inde laudem aucuparetur humanam. Verùm postea emicuit ille virtutum suarum splê dor per frequentia & insignia miracula: quibus sanctitate illius & sublimitatem deus mundo declarare voluit. 22 In vicesimosecundo versu. Regum floris germine. Sensus huius loci est, quòd nunquam ex stemmate regum & regio germine prodiit tale iubar virtutum & sanctitatis, quale fuit sanctus Ladislaus. Nulli enim alij reges (inquit) tantum sanctimoniæ culmen, vt ipse, attigerunt. In sequente verò versus secunda clausula ita legi debet: quantum ex ipso sensu coniectare queam, sume laudes: fide sana, quamuis aliter eâ habeant vulgati codices, quos mendosos esse coniecto: quòd nullum præstent integrum sensum. Itaque illius versus ita sumenda est intelligêtia. O La-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1123.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 449 O Ladislae radix Christiana regum, & ex quo res Christiani sunt exorti: suscipe benignus landes quas firma fide & nihil hæsitante, vox humana gaudens offert tuo nomini. Adiecta autem est ab authore & inserta illa particula, fide sana, hanc (reor) ob causam. Nam huiusmodi laudes ab hominibus vix fiunt sine petitione alicuius spiritualis boni. Petitio verò omnis ad deum & sanctos: fieri debet solida fide & sine animi fluctuatione ancipiti, quemadmodum admonet beatus Iacobus dicens: Postulet autem: in fide nihil hæsitans. Qui enim hæsitat, similis est fluctui maris, < Iacob.> qui à venio mouetur & circunfertur. Non ergo æstimet homo ille, quòd accipiat aliquid à domino. Porrò qui emendatiores nacti fuerint codices quàm ipse potuerim habere: hanc prosam ad illorum formam emendent. Nam in ea ob libri castigati penuriam, coactus sum interdum mutare literam authoris fortasse id aliam formam quàm ipse primum composuerit, ad aliquem sensum assignandum: quem nonnunquam oportuit hic potius coniectare: quàm ex ipso literæ contextu colligi potuerit. Verùm necessitati danda est venia. De sanctis apostolis: Petro & Paulo. Petre, summe Christi pastor, & Paule gentium doctor. Ecclesiam uestris doctrinis illuminatam. 1 Per circulu[m] terræ præcatus adiuuet uester. N[on] dominus Petre cælorum tibi claves dono dedit. 2 Armigerum Benjamin Christus te scit suum, uasq[ue] electum. 3 Mare planta te petre Christus conculcare: tuæ dedit charitati. Vmbram tui corporis: infirmis debilibusq[ue] fecit medicinam. 4 Doctuologos philosophos te Christus dat uincere suæ uocè. 5 Multiplices victoris tu paule Christo per populos acquisisti, postremo uictis omnibus barbaris: ad arcem summi
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1124.png
Transcription: ATR-1
mi pergitis culminis germanos discordes sub iugo Christi pacatos ia coacturi. Ibi Neronis feritas principes aposto loru[m], præliis plurimis victores, diuersæ te petre et paul le et addixerat pænae mortis. 6 Te crux associat, te uerò gladi[us] cru[n]ctus mittit Christo. Hæc prosa solutæ orationis habet contextum: & bea- torum apostolorum Petri & Pauli præconia commemo- rat, vt vtriusque dignitatem & excellentiam tum in eccle- sia administratione, tum in miraculis & prædicandi cu[m]age lij fructu sigillatim describens, demùm foelicem amboru[m] per martyrium consummationem Romæ factam recèset. Authore eius coniecto fuisse Gelasium papam. Nam tra- ditur ipse plærauq[ue]; prosas ecclesiasticas composuisse: vt- que in officio missæ decantarentur, primum instituisse. Ve- rum non inueni nominatim expressas eas prosas quas co- posuit: vt aliis discerni possint. Sed facilè crediderim ip- sum vetustiores illas prosas quæ solutum habent oratio- nis characterem contexuisse: qualis est hæc prosa et plæ- ræque hic insertæ, receptæque in vsu: antequam rythmica modulatio (quæ à recétioribus est elaborata) in prosis ha- beret locum. 1 [II]ANNOTATIONES. Per circulum terræ. Per to- tius terræ ambitum atque circuitum: quæ secundum Ari- stotelis sententiam sphærica est, globosæque rotundæ figu- ræ. Ea siquidem figura: in plano per circulum describitur ac delineatur. Adde quod apud authores interdum circu- lus pro sphæra sumitur & figura sphærica, propter vtrius- que adinuicem affinitatem & conformitatem Neq; illud hic ociose dictum. Nam in omnem terram, istoru[m] aposto- <Psal. 18> lorum exiuit sonus, & in fines orbis terræ, verba eorum. 2 [II] Armigerum Beniamin Christus te scit suum. Dictio Beniamin: hoc loco vocatiuus est, & pro beato Paulo su- <Philip. 3> mitur: quòd de tribu Beniamin ipso attestante sit exortus. Armiger autem Christi Paulus dicitur: quoniam vt stre- nuus miles ac pugil portauit nomen eius coram regib[us] & <Matth. 14> filiis Israel, bonumque certamen certauit intrepidus. 3 [II] Mare planta te Petre. Matthæus illud in suo narrat euangelio capit decimoquarto: quomodo sanctus Petrus <Act. 5> annuente domino super aquas maris sine immersione am bulauit
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1125.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 451 bulauit, ob ingruentem tamen tempestatem trepidans. Ex Actis itidem apostoloru[m] constat quòd certatim in plateis ponebantur infirmi: vt veniente Petro saltem vmbra cor poris eius super eos extenderetur, & ita sanabantur à lan- guoribus suis. 4 Doctiologos philosophos te Paule. Peragrauit enim Paulus fero totam Græciam, & Athenas etiam se cõtulit: vbi potissimum floruerunt philosophorum studia, cu[m] qui- bus etiam in Areopago disceptationem habuit, & aliquos eorum ad veritatis lumen convertit: vt sanctum Dionysiu[m] Areopagitam. Petro illos mundi philosophos devicit l'au lus. non sua ipsius voce, sed Christi. Na[m] in eo Christus lo- quebatur: vt ipsemet attestatur, & sicut de apostolis dictu[m] est: no[n] ipse erat Paulus qui loquebatur verba vitæ, sed spi < Act. 17> ritus sanctus in eo. Dicitur & Paulus multiplices Christo acquisisse victorias: quoniam multos populos convertit à gentilitate & Iudaismo ad Christum, in quibus idolorum < 1. Cor. 13> & dæmonum victor: vt bellator egregius, Christi nomen < Matth. 10> dilatauit. Cæterum hoc loco, doctiloquos potius quàm do ctiologos legendum putarim. Nam rara est & fere inepta compositio dictionis Græcæ cum latina, & aptius Latina Latinæ, & Græca Græcæ dictioni compingitur ac annecti < 1. Cor. 13> tur. Ad vrcem summi pergitis culminis. Arcem sum mi culminis vocat author orbem Româ: quæ olim totius < Matth. 10> mundi tenuit monarchiam. Germanos vero discordes ap- pellat Romulum & Remum fratres: primos vrbis condi- tores. Qui (vt perhibent historiæ) inter se non satis coue- niebant de nomine vrbis imponendo. cum vt erque id sibi vendicare contenderet, & in ea cõtentione Remus à Ro- mulo fertur occisus: atque vt ait Lucanus, fraterno primi < 1. Cor. 13> maduerunt sanguine muri. Illos autem fratres iam paca- < Matth. 10> tos coegerunt apostostoli sub iugum Christi: quantum ad eorum posteros. Na[m] Romanos ab ipsis originem sortitos, ad veri dei cultum adduxerunt. 6 Te crux associat. Priore loco positum pronomé, Pe < De san> trum demonstrat: qui & in genere mortis scilicet crucifi- xione & in gloria cælesti Christo associatus est. Posteri- re verò loco positu[m] p[ro]nomen, beatu[m] indicat Paulu[m]: qui gladio obtruncatus est, vt in descriptione passionis ambo- < 1> ru[m] Christi apostoloru[m], sanctus Linus contestatur. Pf ij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1126.png
Transcription: ATR-1
PROSA. De sancto Petro apostolo. Aude Romaca- Claudum soluit uinculis, G put mundi. 8 Paralysi dissolutus Primus pastor in A Eneas erigitur. secunda Petrum præsens dei uirtus Laudetur victoria. Ad uotum prosequitur. 2 Totus mundus hila- 9 Petrus uitam dat Tha- rescat: bita. Et uirtutis ardor crescat Iuuenemq; reddit uitæ Ex petri memoria. Potestate libera. 3 Petrus sacri fax amo- 10 Pede præmit fluctus ris, maris Lux doctrinæ, sal dulcoris. Et nutantem salutaris Petrus mons iustitiæ. Illum regit dextera. 4 Petrus fons est salua- 11 Facta Christi quæstio- toris, ne, Lignu fructus et odoris, Breui claudit sub sermone Lignum carens carie. Fidem necessariam. 5 Et quid petro dices di- 12 Hunc personam dicit gnum? unam, Nullum Christi uidens si- Sed nec tacet opportunam gnum, Naturæ distantiam. Primo sub ammonitu 13 Quod negando ter pec 6 Fugit rete fugit ra- cauit, tem, Simplex amor expiauit, Necdum plenè ueritatem Et trina confessio. Contemplatus spiritu. 14 Angelus à carcere 7 Auro carens et argen Petrum soluit libere, to Destinatum gladio. Coruscat miraculis. 15 Vmbra sanat hic lan- A neruorum sub momen- guentes, to Sanat membra, sanat men- tes.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1127.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 453 tes, Morbos reddit impotentes, Medici potentia. 16 Petrum Simon magus odit, Magu[m] Simo[n] Petrus prodit. Plebem monet ac custodit A magi uersutia. 17 Hic à petra Petrus dictus, In conflictu stat inuictus. Licet iuzis sit conflictus, Et grauis congressio. 18 Dum uolare magus quærit, Totus ruens totus perit. Quem diuina digne ferit, Et condemnat ultio, 19 Nero fremit furibun dus, Nero plangit impium. Nero, cuius ægrè mundus Ferebat imperium. 20 Ergo Petro crux paratur. A ministris scelerum. Crucifigi se testatur In hoc Christus iterum. 21 Petro sunt oves creditæ, Clauesq[ue] cæli traditæ. Petri præit sententiæ. Ligans ac soluens omnia. 22 Pastoris nostri meritis Ac prece salutifera, Nos à peccati debitis A Eterne pastor libera. Amen. Hæc prosa rythmicæ seruat mensuræ formam, sicut illa paulo antè declarata de sancto Ioanne. Præcursors & baptistæ. Author eius: Adam de sancto Victore. Continet aute[m] egregias beati Petri laudes promptam ad Christum couersionem, miraculormu[m] celebritate[m] & miram efficaciam syncæram fidei co[f]essionem, conflictum cum Simonem mago & partam de illo victoriam: denique & mortem crucis à Nerone illi illatam. Quorum multa ex sacra euangelij & Actuum apostolicorum historia sunt perspicua: neque ampliorem hic exigunt elucidationem. IANNOTATIONES. In primo versu. Gaude Roma caput mundi. Roma hic dicitur caput mundi: ob dominatum illum & monarchiam quâ olim in toto mundo obtinuit, quemadmodum paulo superius est dictum. Ff iij Vnde
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1128.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Vnde virgilius de illa dicit. Scilicet & reru[m] facta est pulcherrima Roma, & Romanos rerum dominos gentemq[ue] togatam nominat. Incitat autem Romam ad gaudium hic versus: quòd in ea beatus Petrus sedem apostolicam primus omnium pontificum sit moderatus, eandem suo co[n]secrauit sanguine, & sacro suo corpore decorat. At verò primus pastor, Christus est: qui de se dicit. Ego sum pastor bonus. Secudus verò pastor: beatus Petrus, cui à domino dictum est etiam tertio. Pasce oves meas. < Ioan. 10 Ioan. 11 Act. 3> 7 In septimo versus. Auro carens & argento. Cum primum enim Petrus dixit pauperi claudio ex vtero matris suæ. Aurum & argentum no[n] est mihi, quod autem habeo: tibi do. In nomine Iesu Christi Nazareni surge & ambula, protinus consolidatæ sunt bases eius & plantæ: & exiliens stettit & ambulauit glorificans deum. Co[n]similiter (vt seques dicit versus) A Eneas octo annis paralysi vexatus, in grabato recubans: cum audisset à Petro. A Enea: sanet te dominus Iesus Christus, surge & sterne tibi, continuo surrexit sanus. Ob quod signum: multi ex habitatoribus Liddę ciuitatis conversi sunt ad dominum. < Act. 9> 9 In nono versus. Petrus vitam dat Thabitę. Ex Actis apostolorum id depromptum: vbi discipula quæda[m] Christi, nomen Thabita siue dorcas in Ioppe, plena operibus bonis: narratur graui infirmitate fuisse extincta. Ad quam cum à discipulis accersitus esset Petrus: fusa ad deum oratione ipsam resuscitauit. Ob cuius signi nouitatem diuulgati per vniversam Ioppen: multi crediderut in dominu[m]. < Act. 9> 9 Porrò quòd iuuenem etiam vitæ reddiderit Petrus, vt dicit hic versus: ex sacra scriptura depromptum no[n] habetur, sed ex alia historia, diuinaru[m] literarum ambitu nequaquam comprehensa, cui tamen non est idcirco detrahenda fides. Non enim omnia apostolorum miracula, sacra paginæ complexu continentur. Est autem historia illa, iuuenem à Petro vitæ restitutum enarrans, ea quæ sancti Petri vitam actaque describit, atque certamen pro veritate fidei contra Simonem magum: vulgo in templis sanctorumque agonibus legi solita. Quæ quidem inter cætera refert, quòd eo tempore quo Romæ inter beatum Petrum & Simonem magum fuit grauis contentio atque disceptatio: vt decimus sextus & decimus septimus huius p-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1129.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 451 se versus exprimunt, arrogaretque sibi magus diuinâ vir tuté qua & mortuos ad vitam reuocare posset: allatu[m] est coram funus adolescétis paulo antè mortui, qui & nobili erat genere & Cæsaris propinquus habebatur. Cuius corpore examini delato, atq[ue] posito in medio popult, inter sanctum Petrum & Simonem magum conuenit hæc co[n] ditio atque proposita est mutuo vtriusq[ue]; consensu, quòd ipsorum duorum qui mortuum illum resuscitaret: habere tur prædicator veritatis, & cuius verbis adhibenda esset fides à Romanis. Tentauit prior id magus, de murmurationibus suis diris & magicis incantamentis: sed nequicquam & frustra. Petrus verò oratio ne ad deum fusa iuenem ipsum verè suscitauit à morte: rediuiuumque & incolumé matri suæ reddidit. Vnde & magi ludificamenta detecta ac confutata sunt: & fides in complurium cordib[us] corroborata. Nomenque Iesu Christi (ad cuius invocationem reuixit adolescens) celebrius redditum, atque à quam plurimis Romanorum, abiecto idoloru[m] cultu, honoratum & laudatum. < Matth. 16> 11. In vndecimo versu. Facta Christi quæstione. Interrogatio Christi ad discipulos fuit. Vos autem quem me esse dicitis? Petri autem responsio: ita subiungitur. Tu es Christus: filius dei viui. In qua & personæ Christi vnitatem exprimit, sicut dicit sequens versus, nam eûdem profitetur esse Christum & filium dei, eodemque pronomine cum demonstrat. Naturarum etiam diuinæ scilicet & humanæ in Christo diuersitatem: illis verbis Petrus innuit. < Psal. 44> Nam cum Christum ipsum nominat: naturam eius insinuat humanam, secundum quam vnectus est à deo oleo lætitiae præ consortibus suis. Cum verò eundem confitetur filium dei: diuinam eiusdem indicat naturam. < Ioan. 31> 13. In decimotertio versu. Simplex amor expiauit. Post sui manifestationem tertio discipulis factam cu[m] surrexisset à mortuis Christus, & copiosam piscium capturâ, interrogauit Petrum semel, iterum, & tertio, an se amaret, respondit semper Petrus id Christo notum & perspectum esse quòd ipsum amaret. In qua responso, simplex & vnicus exprimitur semperq[ue]; conformis amor Petri in Christum, is tamen triplici confessione & tertio facta assertur: vt huiusmodi trina amoris confessio, tri- nae
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1130.png
Transcription: ATR-1
PROSA næ negationis eius in passione Christi factæ culpam abraderet. 17 In decimoseptimo versu. Hic à petra Petrus dictus Multi codices hanc primam præsentis versus clausulam ita habent dispositam. Hic à Petro petra dictus, sed perperam & mendose. Non enim beatus Petrus vnquam < 1. Corin. 10 Marci 16> legitur à domino dictus esse petra: cum illud nomé solius Christi sit proprium, teste apostolo ad Corinthios. Petra autem erat Christus. Et cum apud Matthæum legitur dominus dixisse Petro. Tu es Petrus: & super hanc petra ædificabo ecclesiam meam, per hanc petram, non Petrum, sed seipsum demonstrat, quandoquidem non super Petrum, sed super Christum vt lapidem in fundamentis positum: fundata est ecclesia. Insuper non petra à Petro dicitur, sed à petra Petrus, sicut non Christus à Christiano, sed à Christo Christianus deducitur. Quocirca prima illa clausula rythmica: ita est potius legenda. Hic à petra Petrus dictus, & accommodatus erit in toto versu sensus. Na[m] propter soliditatem fidei & inuictam in certamine co[n]tra improbos fortitudinem: cum petra conuenit Petrus, & inde id nomen accepit. 20 In vicelimo versu. Crucifigi se testatur. Cù[m] Petrus à Nerone in vincula coniectus, suadentibus Christianis fratribus clanculu[m] discessisset liber è carcere: iam portam vrbis egressurus Christum vidit sibi occurrentem, & adorans eum ait. Domine quo vadis? Cui respondit dominus. Venio Romam iterum crucifigi. Tum Petrus ad illum. Domine iterum crucifigeris? Et ait illi dominus. Etiam iterum crucifigar. Petrus autem dixit ei. Domine revertar & sequarte. Et his dictis Christus ascendit in cælum. Quem Petrus sublatis in æthera luminibus, dulcissimis lachrymis p[er]secutus est: ac in seipsum reuersus intellexit hoc domini verbum de sua dictum esse passione. Et continuo regressus cum gaudio in vrbem & carcerem: narravit hæc fratribus, agonemque suum glorie se compleuit, & Romæ (vt insinuarat dominus) crucifixus est. De san-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1131.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 457 De sanctis apostolis: Petro & Paulo. Roma Petro glorie- tur: Roma Paulum uene retur Pari reuerentia. 2 Immo tota iocundetur: Et iocundis occupetur Laudibus ecclesia. 3 Hi sunt eius fundamenta Fundatores, fulcimenta, Bases, epistylia. 4 Lidem saga, qui cortinæ: Pelles templi hiacinthinæ, Cyphi, sphæræ, lilia. 5 Hi sunt nubes coruscantes Terram cordis irrigantes Nunc rore, nunc pluuia, 6 Hi præcones nouæ legis Et ductores noui gregis Ad Christi præsæpia. 7 Laborum socij Triturant aream: In spe denarij Colentes uineam. 8 His uentilantibus Secedit palea: Nouisq[ue] frugibus Implentur horrea. 9 Ipsi montes appellantur Ipsi prius illustrantur Veri solis lumine, 10 Mira uirtus est eorum Firmamenti uel coelorum Designantur nomine. 11 Fugam morbis imperant: Leges mortis superant, Effugant dæmonia. 12 Delent idolatriam: Reis donant ueniam, Miseris solatia. 13 Laus communis est amborum Cum sint tamen singulorum Dignitates propriæ. 14 Petrus præit principatu: Paulus pollet magistratu Totius ecclesiæ. 15 Principatus uni datur, Vnitasq[ue] commendatur Fidei catholicæ. 16 Vnus cortex est grano- rum, Sed et una uis multorum Sub eodem cortice. 17 Romam conuenerant Salutis nuncij: Vbi plus nouerant Inesse
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1132.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Inesse uitij, Magi morte desolatus. Nihil disciplinæ. Cuius error ei gratus, 18 Insistunt uitiis. Graue præcipitium. Fideles medici. 22 Bellatores præelecti Vitæ remediis Non à fide possunt flecti, Obstant phrenetici. Sed in pugnastant erecti, Fatui, doctrinæ. Nec formidant gladium. 19 Facta Christi mentione: 23 Petrus hæres ueræ lucis, Simon magus cum Nerone Fert inuersus poenam crucis, Conturbantur hoc sermone Paulus ictum pugionis. Nec cedunt apostolis Nec diuersæ passionis 20 Languor cedit, mors Sunt diuersa præmia. obedit, 24 Patres summæ dignitatis. Magus crepat, Roma credit Summo regi conregnatis. Et ad uitam mundus redit, Vincla nostræ prauitatis Reprobatis idolis. Soluat uestræ potestatis 21 Nero fremit scelera- Efficax sententia. tus, Amen. 1. Corin. 3. Hæc prosa rythmicam habet compositione ferè in omnibus versibus præcedenti persimilem. Quòd si interdum aliqua interuenit euariatio: illa haud magno impendio ab omnibus inter legendum poterit dinosci. Author eius: Adam de sancto Victore. In ea prædicantur egregiæ laudes beatorum apostolorum Petri & Pauli: & singularia gratiarum dona ipsis à deo indulta in denunciatione euan gelicæ veritatis ad hominum conuersionem, & sedula moderatione totius ecclesiæ. Demùm sacrum eorum martyrium, & preciosa in conspectu domini mors describitur. 1. CANNOTATIONES. In tertio versu. Hi sunt eius fundamenta. Christus primum est & præcipuum ecclesiæ fundamentum de quo apostolus. Fundamentum aliud ne mo pôt ponere, præter id, quod positu[m] est: quod est christo Iesus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1133.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 459 Iesus. Apostoli autem & præcipue Petrus & Paulus: secundaria sunt fundamenta ecclesiæ, & post Christum. Vnde < Ephe. 1.> apostolus scribit Ephesiis: quòd sunt fundamétum apostolorum & prophetarum Ita Christus primus fundator: hi secundi & sub Christo, primario architecto. Similiter bases sunt & fulcimenta siue sustentacula ecclesiæ: itidem & epistylia. Est autem epistylum: capitellum quod super < Exod. 26.> columnam ponitur, siue superior columnæ pars. sicut basis: pars eius est inferior. Nam epi Græca præpositio, supra significat: & stylos, columnam. Inde epistylum: quod supra columnam est. 4 In quarto versu. Idem saga: qui cortinæ. In co[n]structione tabernaculi antiquæ legis erant saga cilicina, cortinæ, pelles hyacinthinæ: ad operimentum ipsius tabernaculi. Erant & in stipite candelabri eiusdem tabernaculi ac calamis eius: cyphi, sphærulæ & lilia, ad ornatum ipsius candelabri, Et hæc quidem ex diuersa composita erant materia, & inter se diuersa secundum substantiam: & ad diuersum applicabantur vsum. At vero Petrus & Paulus in tabernaculo nouæ legis & ecclesia Christi sunt secundum mysticum & spiritualem sensum: saga, cortinæ, pelles hyacinthinæ, cyphi, sphærulæ & lilia, secundum aliam & aliam rationem. eò quòd magnum conferunt ecclesiæ ornamentum & splédorem: multiformique gratiarum varietate ac vsu mirum in modum eam illustrant: 5 In quinto versu. Hi sunt nubes coruscantes. Dicu[n]tur & ambo apostoli nubes spirituales: quia euangelicæ veritatis imbrem impluerunt aridis hominum cordibus, ea-que foecundarunt ad proferendum bonorum operum fructum. Rursum, nubes edunt tonitrua & emittunt fulgura. Ita mystice istæ nubes suæ prædicationis vocem toti mundo intonuerunt: & fulgorem doctrinæ ac miraculorum loge latéque in totum orbem disperserunt. 7 In septimo versu. Laborum socij tritarant aream. In eo veteris legis præcepto. non alligabis os boui tritaranti < Deut. 25. 1. Cor. 9. Mat. 20.> apostolus ad Corinthios scribens dicit per bouem triturâ tem in area intelligi prædicatorem verbi divini: qui frugem doctrinę parat in pabulum animarum fidelium. In parabola verò operantium in vinea pro denario diurno apud Matthæu conscripta: per cultores vineæ intelligu[n]tur laboran-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1134.png
Transcription: ATR-1
460 PROSA. laborantes in ecclesia dei pro salute proximorum. Quoniam igitur hi duo apostoli, & prædicatores sunt & rectores ecclesiæ: aream triturare & vineam colere hic dicuntur. < Marc. 16.> 8 In octavo versu. His ventilantibus. Sanctus Ioannes baptista ad pharisæos de Christo loquens ait. Ipse vos baptizabit in spiritu sancto & igni. Cuius ventilabrum in manu sua, & permundabit aream suam: & congregabit triticum in horreum suum, paleas autem comburet igni inextinguibili. Ex quibus verbis sumptu est hæc sententia præsentis versus: in qua ventilantes dicuntur apostoli: quoniam per suam doctrinam & scripta fecerunt disseparantque bonos à malis. Per secedentem autem paleam intelliguntur mali non recipientes apostolorum monita: & ideò separati à consortio iustorum. Demùm per nouas fruges accipiuntur boni, copiosoque iustitiæ fructu referti: qui in cælestis regni horrea recipiuntur. < Psal. 12.> 9 In nono versu. Ipsi montes appellantur. Montes sensibiles, vallibus & planicie terræ sunt editiores: orientisque solis primum in se recipiunt radios, quos deinde in subsidentia ac demissiora loca transmittunt. Ita hi apostoli: cæteris hominibus sunt sapientia ac virtute præcessiores à Christo itidem vero sole primum illustrati sunt diuinæ lucis radio: quem deinceps in cæteros subiectumque populum communicando transfuderunt. Eadem quoque ratione in scripturis sanctis hi apostoli designantur interdum nomine firmamenti vel cælorum: propter indeflexibilem ipsorum in bono constantiam, etiam ob sublimitate[m] suæ dignitatis, & virtutem illuminatricem animorum. vt in eo versu psalmi. Coeli enarrant gloriam dei: & opera manuum eius annunciat firmamentum. < Mat. 16.> 14 In decimoquarto versu. Petrus præit principatu Constitutus enim est à domino Petrus, princeps apostolorum: vt sacer ille numerus in vnum reuocaretur apicem, & ad vnitatem quandam: reduceretur. Et id quidem: cum dixit Petro. tibi dabo claves regni cælorum. quod nulli aliorum apostolorum particulatim est dictum, Constitutus est & pastor dominici gregis: cu[m] dixit illi dominus. pascemus meas. de cui quidé gregis numero & integritate erat cæteri apostoli. Paulo vero ordinat[us] est à deo magister & doctor
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1135.png
Transcription: ATR-1
EXPO: 461 gentium: ex quibus potissimum coalita est ecclesia: quare illi à deo commissum est totius ecclesiæ magisterium & instructio. Quod etiam ad Corinthios scribens innuit: cum < 2. Cor. XI.> ait. Instantia mea, quotidiana & solicitudo omnium ec- clesiarum. 16 In decimosexto versu. Vn[us] cortex est granoru[m]. In le guminib[us], malis granatis, papauere & cæteris id genus fru gibus: v[er]nus cortex multa continet grana, suoq[ue] complexu ea ne dissipentur custodit, omnium tamen illorum granorum v[er]na est & eadem virtus: quoniam congene[ss]e sunt & co[m] similis naturæ. Ita & Christus vt cortex suo præsidio & ambitu diuinæ virtutis omnes comprehendit apostolos: tanquam grana eodem contenta cortice, ipsorumque fidus est custos. Pater (inquit) quos dedisti mihi: non perdidi ex eis quenquam. Omnium tamen illorum par est & eadem virtus: apostolica scilicet dignitas à Christo suscepta: tamen particulares singulorum virtutes sint diversæ. 18 In decimooctauo versu. Vitæ remediis obstant phrenetici. Phrenesis, morbus est lædens mentem: & ad insaniam furo remque deducens. Inde phreneticus: qui eo vitio laborat, mentis scilicet deturbatione. Proprium autem phrenetico rum est: cum grauissimo detinentur morbo, se sanos esse existimare, & in illos insilire qui opem ipsis medicatricé volunt impendere. Cæterum tales fuerunt Romani, quicu[m] plurimarum superstitionum vanitate essent elusi: se quam maxime religiosos existimant, & apostolos dammantes ido lorum cultum atrocissime persequabantur, ideo spirituæ- liter extitere phrenetici, 23 In vicesimotertio versu. Fert inuersus poenam crucis. Innertere est in contrarium vertere, vt vestem aut pellem, cum interior pars ponitur exterius & quæ exterior est introrsus: dicimur inuertere. Virgilius. Glebas inuertis aratro. Quoniam igitur beatus Petrus capite deorsum verso & pedibus sursum erectis (vt petiuerat) crucifixus est: hic recte dicitur inuersus supplicium crucis pertulisse. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1136.png
Transcription: ATR-1
PROSA. In visitatione beatæ Mariæ. A Ve uerbi dei parens Virginis humilitas. 2 Aue omni nodo carens Humilis uirginitas. Gaude quæ sic grauidaris: Nec grauaris filio. 4 Gaude quæ sic oneraris: Onere gratissimo. 5 Salue Iesse stirpe orta: Virgula fructifera. 6 Salue clausa templi porta, Solideo peruia. 7 Plauede uellus Gedeonis Rore madens pneumatis. 8 Plauede pellis Salomonis. Pulchrior præ cæteris. 9 | Vale Iacob micans stella:| || Circunlustrans maria.| |10 | Vale consignatæ cella.| || Rubus in ui flammea.| |11 | Euge sole quod amitta,| || Solem gignis stellula.| |12 | Euge quod sis præelecta,| || Scala eæli fulgida.| |13 | Pange aurora consurgens| || Luce noui syderis.| |14 | Pange arca, trina ferès| || Charismata miseris.| |15 | Eia magnificat tua| || Iesum Christum anima,| |16 | Eia tecum ut laudemus| || Ora dulcis Maria. Amen.| Hæc prosa rythmicam seruat mensuram vbique vniformem. In singulis enim versibus duas solum complectitur clausulas rythmicas: ea quidem lege vt duo proximi versæ ab eadem incipientes dictione, mutuum adinuicem semper habeant responsum: & prima clausula vnius primæ alteri & secunda secundæ in exitu syllabarum consonet, estque in omnibus versibus prima clausula octo syllabarum: secunda verò, septem. Comendantur in ea præclarè virtutes dei- paræ virginis Martæ, insignis humilitas, singularis virginitas, sine molestia, prolis foecunditas, antiquæ stirpis nobilitas. & cæteræ per veteris testamèti figuras mysticè designatæ, quæ quidè figuræ in præsenti prosa recensentur: & multæ earum sæpenumero superius sunt explicatæ. ANNO-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1137.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 461 3 CANNOTATIONES. In secundo versu. Aue omni nodo carens. Freqvens nodus in arbore aut virga: asperitatem & deformitatem quandam illi infert: & enode lignum leuius est, & gratius aspectu eo quod nodis subsultat & asperatur. Idcirco per translationem quâdam hic nodus pro sorde & macula peccati sumitur, quæ ipsam animam quodam modo reddit informem, & ab omnimoda synceritate discedentem. Qua etiam metaphora vsus est Ambrosius: cum dicit de beata virgine. Hæc est virga: in qua nec nodus, originalis: nec cortex venialis culpæ fuit. 8 C In octauo versu. Plaude pellis Salomonis. Sumpta est hæc sacræ virginis denominatio ex eo loco Canticorum: vbi sponsa sideles animas alloquens, ait. Nigra sum sed formosa, filiæ Hierusalem: sicut tabernacula Cedar, sicut pelle Salomonis. Vbi glossa postremum exponés verbum: ait. De pellibus rubricatis fecit sibi tabernaculu[m] Salomon: in quo delectatur. Verùm quisnam est hic Salomó nisi Christus verè pacificus: de quo dicit psalmus. Orietur in diebus eius iustitia & abundantia pacis: donec auferatur luna. Hic sanè & purissimis sanctissimæ virginis sanguinibus (sicut ait Damascenus) tanquam pellibus rubricatis concedens suæ maiestati adaptauit tabernaculum, corpusque formauit. ipsam quoque virginem delegit in suæ diuinitatis habitaculum: cum in ea ædificabit sibi æterna sæpiétia domu[m]. Itaq[ue] ipsa sacra virgo pellis est Salomonis quia Christi veri Salomóis domiciliu[m] fuit & receptaculu[m]. 10 C In decimo versu. Vale consignata cella. Eadé beate virginis nuncupatio aliis verbis exprimitur in Canticis vbi ait sponsus. Hortus conclusus, soror mea sponsa: hor tus conclusus fons signatus. Quæ plane verba secundum vsum ecclesiasticum (sicut & cætera in Canticis dicta) cogruenter applicatur ad sanctæ dei matris præconium. Et quod in illis dicitur, hortus conclusus: hic aliis verbis dicitur cella consignata. Eodem quoque modo permultæ hic ponuntur denominationes sacræ virginis, ex sacris literis sumptæ, & quæ suis essent locis restituendæ: nisi sæpius ante fuissent vnaquæque in suam originem reuocatæ, vt quòd ipsa beata virgo sit virga lesse, porta clausa, vellus Gedeonis, stella Iacob, rubus ardens, sualla coeli visa in somnis à Iacob. C In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1138.png
Transcription: ATR-1
464 PROSA. < Apoc.12.> II In vndecimo versu. Euge sole quòd amicta. Illud beatæ virginis præconium: depromptum est ex eo loco Apocalyisis. Signum magnum apparuit in coelo. mulier amicta sole, & luna sub pedibus eius: & in capite eius corona stellarum duodecim. Quod quidem dictum beatus Bernardus in quodam sermone de assumptione gloriosæ virginis: conuenienter eidem accommodat: dicens. Hæc sane mulier est per singularem quandam præcellentiam: sacra tissima virgo Maria, quæ iure perhibetur amicta sole: nam profundissimam diuinæ sapientiæ vltra quàm credi valeat, penetrauit abyssum. vt quantum sine personali vnione, creaturæ conditio patitur: luci illi inaccessibili videatur immersa. Neque id mirum: quòd mulier hæc amicta sit lumine sicut vestimento. Vestiuit enim ipsa prius solé: & nunc contra vestitur ab eo. Vestiuit quidem solem substantia carnis: & vestit eam nunc sol, gloria suæ maiestatis. Vestiuit antè solem nube: & nunc à sole vestitur immé sa coeli claritate. Hæc Bernardus. < Cant.6.> 13 In decimotertio versu. Pange aurora consurgens. Alludit hoc sacra virginis elogium illi dicto Canticoru[m]. Quæ est ista quæ progreditur quasi aurora consurgens: pulchra vt luna, electa vt sol, terribilis vt castrorum acies ordinata? Ita in sequente versu ipsa denominatur arca: ad similitudinem arca foederis, compositæ à Moyse ex lingnis sethim & circuntectæ auro. Prat enim arca illa Mosaica quædam figura & symbolum sacratæ deo virginis: magnamque cum illata tanquam sua veritate & exemplari habes affinitatem. Porro sicut arca illa figuralis tria potissimum continebat sacra mysteria, vtpote tabulas legis, virgam Aaron floridam, & vnam coelesti manna plenam ita & sanctissima virgo Christum dominum castis complexa visceribus (qui legifer noster est, sacerdos verus, & panis super coelestis) tria nobis attulit charismata: nouæ legis latione, nouu[m] sacerdotiu[m], & coelestis cibi dulcedine. De visitatione beatæ Mariæ: alia prosa. < Exod.25. Hebræo.9.> Ancti spiritus assit nobis gratia. Quo foecundata: deum peperit virgo Maria. Per quem sacrata floret virginitas in Maria. < Spiritus>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1139.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 469 Spiritus dme, quo repletur Maria. 1 Tu rore sacrum stillasti in Maria. Amator sancte, quo intacta impregnatur Maria. 2 Sub cuius umbranon torretur dum fouetur Maria. 3 Tu præseruasti, ne prima culpa, transfusa sit in Ma- ria. Tu cella sacrasti sic benedicti uetris in Maria. Vt tu- meret et mater fieret uirgo maria. Sic pareret, nec flo- rem perderet maria. Prophetas tu inspirasti, ut præcine- rent quod deum conciperet Maria. Apostolos conforta sti: ut astruerent hunc deum, quem edidit Maria. Quando machinam deus mundanam fecit, est præfigurata Maria. 4 Tellus hominem, uirgo uirginem fudit primum, sic se- cundum Maria. Tu animarum spes afflictarum: dulcis Ma- ria. Tu seruulorum nexus tuorum solue Maria. Tu colli- sum peccati mundum ad uitam reparasti maria. 5 Idolatras et leges atras enervastis maria. Ergo nos petimus supplices ut ope benigna subleues, o maria. Et na- to pro nobis supplices, qui tibi psallimus, aue maria. Tu fo- licibus foelicioz maria. Tu sublimibus angelorum coetibus es prælata maria. Ipsum hominem induisti maria. Qui sine semine, rigante nemine te foecundauit maria. Hunc deum nobis placamaria. Amen. Hæc prosa solutæ præfert orationis contextum: appri- me consimilis illi prosæ de sancto spiritu, ab eodem exor- dio inchoatæ & superius explanatæ. Conuenit enim hæc cum illa non solum in ipsa fronte & primo versu: sed & in multis aliis sequentibus. vt ex industria studuerit au- thor, quæ illic de sancto spiritu dicuntur ad sacram virgi nem applicare, quantum sinit materia, concinnitas & ra- tio sententiæ. Id tamen peculiare est huic prosæ & dedita opera in ea obseruatum: quòd omnes eius versus post pri mum desinunt, in Mariæ nomen, ipsumque semper habet in calce repositum. Continet autem insignia dignissimæ virginis præconia: multiplicem gratiarum illi ad deo colla- tarum Gg
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1140.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 466 tarum copiam diffusè depromens. Verùm quoniâ hæc prosa (sicut & præcedens) nihil continet proprium & speciatim addictum benignæ eius visitationi ad Elizabeth: quanuis illi festo peculiariter ascribatur, sed ea tantum quæ omnibus eius festis sunt com[m]unia: idcirco in quovis semper sanctæ virginis festo: viraque istarum potest rectè decantari: Quòd si quis peculiarem ac propriam solennitati sacrae visitationis prosam desiderat: hanc quæ subtextur legat, co[m]plectentem piam fidelis populi ad ipsam gloriosam virginem invocationem, vt sicut ipsa benigniter visitauit suam cognatam Elizabeth: ita dei ecclesiam graviter afflictam diuturno schismate dignetur visitare, pacemque & vnionis tranquillitatem illi sua gratia restituere. Neque ab re illud hic expetitur: quoniam ad sedandum perniciosum ecclesiæ schisma: primum traditur solennitas visitationis sacrosanctæ virginis ab Urbano sexto suisse instituta. 1 Veni mater gratiæ, 6 Simonis nanicula, Fons misericordiæ, Filij tunicula Miseris remedium. Ne scindantur, prohibe, 2 Venilux ecclesiæ, 7 Portus navi gantium, Tristibus lætitiæ Preces supplicantium Nunc infunde radium. Filiorum, suscipe. 3 Tereginam colimus. 8 Consolare flebiles, Tibilaudes canimus Iuua pusillanimes, Ex affectu cordium. Et errantes corrigi. 4 Quæ es in angustiis, 9 Quæ deum hominibus, Et in rebus dubuis, Et ima cælestibus Salus et solatium. Iungis, o puerpera. 5 Ostella præfulgida, 10 Hæreses interime, Tu dira certamina Schismataq[ue] reprime, Maris huius reprime, Firma pacis foedera. Amè II Semiat autem hæc prosa candé prorsus rythmicâ modu lationem sicut illa de sancto spiritu superi exposita. Veni sancte spiritus: & emitte cælitus, lucis tuæ radium, quinim mò ad illius imitationem, formâ, & speciem: hæc censetur pro-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1141.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 467 propemodum composita. Neque quicquam habet expla- tionis lucem efflagitans: præterqua[m] id quod in sexto ver- su metaphorica locutio[n]e innuitur. Illic enim per Petri na uiculam agitatam quidem fluctibus maris sed non submer sam: intelligitur sancta ecclesia Christi. quæ hîc pleru[m]que tribulationibus quatitur: sed nunquam opprimitur. Eode[m] quoque loco per iunicam Christi inconsutilem quæ non est scissa à militib[us], insinuatur ecclesia catholica: in vnitate fidei idiuidua co[n]sistens, & o[mn]es hæreses ac schismata d[omi]n[us] Mat. 5 1 IANNOTATIONES. Tu rorem sacrum stillasti. Esa. 49 Per rorem sacrum intelligitur hic singularis gratia spiri- tus sancti, qua foecundam reddidit supersanctam virginé sine viri attactu, perinde atque ros irrigans terram solet eam foecundare: & ad germinandum aptiorem reddere. Hinc Esaias incarnationis dominicæ referans mysterium ait. Rorate coeli desuper, & nubes pluant iustum: aperia- tur terra & germinet saluatorem. Et ipsa beata virgo per vellus Gedeonis rore coelesti irriguum signata fuisse sæ- pius est dicta. 2 I Sub cuius vmbra non torretur. Dictum est ab ange- lo ipsi beatæ virgini. Spiritus sanctus superueniet in te: & Lus. 11. virtus altissimi obumbrabit ubi. Atqui vmbra refrigeriu[m] prestat requiescenti sub ea, ipsamque defendit ab æstu. Quoniam igitur huiusmodi vmbraculis sancti spiritus fo- uebatur & continebatur virgo Maria: nullo vitiorum ar- dore torreri aut inflammari potuit. quia ab ipso sui conce ptus exordio spiritus sanctus in ea omnem noxiam concu piscentiam sic extinxit suo supercoelesti rore: vt nunquam in ea peccati fomes locum habuerit. 3 I Tu præseruasti ne prima culpa. Hic prima culpa dici tur labes originalis: quæ per carnis propagationem con- trahitur, & ab ipsis protoplastis per primam suam preu a ricationem in posteros omnes est transfusa. nisi diuina be neditio præuenerit gignendam prolem sua gratia: & im pediuerit illam labefactionem. Et quoniam speciali præ- rogatiua, singularique priuilegio ipsa supersancta virgo tanquam terra benedicta à domino, & Adæ maledicto n[ost]u[m] quam subiecta, præseruata fuit ne contaminaretur huius- modi funesta lue: quemadmodum in libro de purita- te conceptionis eius latius discussimus, recte hic dicitur Gg ij spiritus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1142.png
Transcription: ATR-1
PROSA. spiritus sanctus eam præseruasse: ne prima sua illa noxa in illam transmitteretur. 4 Tellus hominem, virgo virginem. Quod in præcedente versu dictum fuerat, Mariam scilicet præfiguratam fuisse quando deus mundum produxit: nunc aportius explicatur. Nempe in sexto die deus de terra virgine, & nullo adhuc hominum scelere contaminata, aut imbuta sanguine: produxit Adam primum homine etiam virginem. Ita de sacrosancta virgine, terra quidem viua & animara, & quæ nunquam sensit maledictionem: deus produxit: secundum Adam, Christum scilicet dominum nostrum. Quare vt primus Adam, secundi: ita terra ex qua formatus est Adam, sanctissimæ virginis typus fuit ac figura. Idolatras & leges atras enervasti. Leges atras vocat author funestos ritus, quibus crudelissimi demones ex idolis dantes responsa sibi litari, sacraque fieri iusserut: vt humano sanguine imbuendas esse aras eorum, immolandos hospites, & filios à parentibus necandos. Quemadmodu[m] innuit propheta in psalmo, cum ait de filiis Israel. Et immolaverunt filios suos & filias suas damonis. Et effuderunt sanguinem innocentem, sanguinem filiorum suorum & filiorum suarum, quas sacrificaverunt sculptilibus Chana[n]æ. Hæc autem nefanda sacrificia & demonum ludificamenta, per aduentum domini nostri in carnem & apostoloru[m] prædicationem in gentibus factam prorsus sublata sunt. Et cæteræ id genus leges sacrilegæ, cum idolorum cultu penitus exterminatæ, vt extispicia, auguria, aruspiciæ, auspicia, superstitionesque innumeræ, oriente cælitus luce veritatis omnino propulsatæ. In diuisione apostolorum. Oeli enarrant gloriam dei filij, uerbi incarnati, facti de terra cæli. Hæc enim gloria, soli domino est congrua. Nomen est cuius, magni consilij angelus. 2 Istud consilium, lapso homini auxilium est, antiquum & profundum, & uerum factum, solis tantum sanctis cognitum. Cum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1143.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 469 3 Cum angelus iste homo natus ex muliere, immortale ex mortali, de terra, cælum fecit, ex homine angelum. Hic est dominus exercituum deus, cuius sunt angeli: missi in terram apostoli. Quibus seipsum uiuum præbuit resurgens in multis argumentis, pacem victor mortis nunciis. Pax uobis, ego sum inquit, nolite iam timere, prædicate uerbum dei creaturæ omni, coram regibus & principibus. Sicut misit me pater, & ego mitto uos in mundum. Estote ergo prudentes sicut serpentes, estote ut columbae simplices. Hinc Petrus Romam apostolorum princeps adiit. Paulus Græciam, ubique docens gratiam. 4 Ter quatuor hi proceres in plagis terræ quatuor, euangelizantes trinum & unum. Andreas, Iacobus uterque, Philippus, Bartholomeus, Simon, Thadeus, Ioannes, Thomas, & Matthæus. Duodecim iudices, non ab uno sed in unum diuisi, per orbem diuisos in unum colligunt. In omnem terra exiuit sonus eorum, & in fines orbis terræ uerba eorum. Quam speciosi pedes euangelizantium bona, prædicantium pacem. Sanguine Christi redemptis ita dicentium: Sion regnabit deus tuus. Qui uerbo secula fecit: quod pro nobis uerbum caro factum est, in fine seculoru[m]. Hoc uerbum quod prædicamus Christum crucifixum, qui uiuit & regnat deus in cælis. 5 Hi sunt cæli in quibus Christe habitas, in quorum uerbis tonas, fulguras signis, roras gratiam. His dixisti, rorate cæli desuper & nubes pluant iustum, aperiatur terra germinans. 6 Germeniustum, suscita terram nostram, quam apostolicis uerbis serens germinare facias. Quorum uerbis uerbum patris tenentes, in patientia fructum ferre fac nos tibi domine. Hi sunt cæli, quos magni consilij angelus inhabitas, quos non seruos sed amicos appellas, quibus omnia quæ audisti à patre notificas. In quorum diuisione colle- Gp iij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1144.png
Transcription: ATR-1
470 PROSA. etum gregem custodias indiuisum, & in vinculo pacis unum, ut in te unum simus, sicut in patre tu es unus. Misere re nobis, tu qui habitas rex in cælis. Amen. II Hæc prosa solutæ orationis habet compositionem: nec lege rythmica tenetur. Continet autem multiplicem apostolorum commendationem, tum ob electionem eorum ad Christo: ad annunciandum cunctis gentibus euangelium, tum ob diuisionem eorum in totum mundum, vt in omne terram disseminarent verbum veritatis. Ponuntur & hæc diuersæ eorum nuncupationes: ex sacris literis apta metaphora illis attributæ. At non opus erit in annotationibus cuiusque loci vnde sumuntur hæc nomina lectores admonere: quoniam propter rei ipsius facilitatem ex notis marginalibus idquisque facile dinoscere poterit. I IANNOTATIONES. Facti de terra cæli. Nomine cælorum in hac prosa intelliguntur apostoli: propter lucé doctrinæ, continuum boni operis exercitium, & sublimitatem perfectionis, sicut & frequenter in sacris literis hoc vocabulo iidem signantur, dicuntur autem facti de terra cæli quoniâ prius imperfecti erant & terrena sapientes, postea vero à Christo (qui elegit eos de mundo) facti sunt cælestes conversatione & spiritualia sectantes. 2 Istud consilium: lapso homini auxilium est. Consiliu[m] illud de quo loquitur litera: fuit diuini beneplaciti definitio atque decretum de redemptione generis humani per filium dei incarnatum. Quodquidem consilium haud dubiè lapso homini auxilium est: nam per illius completione & executionem redemptus est homo. Fuit & illud consiliu[m] dei antiquum nam ab æterno apud diuinam sapientia prædeterminatum atque prædefinitum. Profundum quoque fuit idem consilium: nam altitudinem eius & abyssum nec ipsi quidem cælestes spiritus comprehendere possunt, quanto minus homines. Denique illud factum est verum, quoniam sicut à diuina bonitate prædispositum fuerat, ita iam est completum & omnino coësummatum. Postremùm id solis sanctis est cognitum consilium, quoniam soli spiritus angelici & homines vitæ sanctimoniam amplexi, vt sancti patriarchę & prophetæ habuerunt de hoc arduo & admirabili consilio reuelationem quòd esset complendum. Post aduen-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1145.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 47. aduentum autem Christi in carnem illud toti mundo inno tuit & patefactum est. 3 Cum angelus iste, homo natus ex muliere. Christus hoc loco dicitur angelus non natura, sed officio, quoniam paternæ voluntatis & benignitatis apud homines fact[ur] est nuncius. Neque id absurdum aut mirum videatur. Nam in sequente versu etiam apostoli dicuntur angeli, ministerio scilicet & munere: quoniam verbum dei toti mundo annu[m] cicarunt. Hic autem superspiritualis angelus, Christus inquam dominus noster humanam indutus carnem: conditionem hominum in meliorem ac digniorem commutauit sortem. Nam ex mortali homine per naturam & culpam: fecit immortalem, per resurrectionis & immutationis gratiam, quoniam in se immortalitatem devicta morte assumens: quid reliqui homines ipsius imitatores demùm ipso authore sint assecuturi, suo exemplo ostendit. Fecit & Christus de terra cælum, nam terrenis prius desideriis addictos homines convertit ad cælestium amorem. Denique ex homine fecit angelum: nam homines natura, reddidit angelos, annunciandæ veritatis officio. Siquidem ipsi sancti apostoli ex hominibus angeli facti sunt: non per naturæ demutationem, sed nouæ functionis & officij assignationem. 4 Ter quatuor hi proceres. Duodecim apostoli: apud Matthæum & Lucam in euangelio exprimuntur & surrogato in locum Iuda traditionis diuina electione sancto Matthia: in sacri illius numeri perfectione permanserunt. Hi autem in quatuor plagis terræ, oriente, occidente, meridie, & septentrione: verbum euangelicæ veritatis hominibus annunciauerunt. Dicuntur & ipsi, duodecim iudices: quoniam iudiciaria potestas & assessoria dignitas cu[m] deus mundum iudicabit, ipsis à Christo repromissa est. Non sunt autem ab vno diuisi: quia licet abnuicem corpore: non tamen animo sunt dissepatri, neque à charitatis vinculo quod in vnitate consistit sunt diuulsi. < Mat. 10. Luc. 6. Act. 1. Mat. 19.> Quinim mò semper in vnum coniuncti atque in Christo tanquam centro coincidentes, locorum tamen spaciis seiuncti: filios dei qui erant dispersi congregauerunt in vnum, & dissipatas oues ad vnum veri pastoris ouile coegerunt. 1 Hi sunt cæli in quibus Christe habitas. Illud verbu[m] prophetæ Gg iiij in
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1146.png
Transcription: ATR-1
PROSA in psalmo quo deus dicitur habitare in coelis: applicat hic author ad coelos spirituales scilicet apostolos, & naturales coelorum sensibilium operationes ipsis mysticæ attribuit. Nempe a coelis tonitrua procedunt & fulgura & placido lapsu ros descendit in herbas. ita & ipsi apostoli immo Christus in eis tonat euangelica prædicatione, coruscat miraculorum claritate, & rorat diuinæ gratiæ in aridas hominum mentes effusione. Vnde & illud verbum Esaiae quo coeli inuitantur ad rorem emittendum, & nubes ad iustum salutari pluuia in terram fundendum: decenter accom[m]odat hic author ad apostolos, qui vt coeli & nubes imbriferæ, nunc rore nunc pluuia suorum verborum iustos reddiderunt homines. <Hiere. 23.> 6 Germen iustum suscita terram nostrâ. Hoc loco germen iustum vocatius est & Christu[m] signat, qui apud Hieremiam hoc appellatur nomine, cum ait. Ecce dies veniunt dicit dominus, & suscitabo David germen iustum, & regnabit rex & sapiens erit. Petimus autem ab eo terram cordis nostri suscitari: ad foecunditatem & largam bonorum operum frugem. Cui quidem terræ iniectum semen apostolicorum verborum: afferat vberes fructus. more il lius seminis quod oecidit in terram bonam: & exortum fecit fructum multum per quod Christus suam expones parabolam, dicit eos significari: qui in corde bono & optimo retinent verbum dei & afferunt fructum in patientia. De sancta Margarita:prosa. M Argaritam gloriosam Sponsam Christi speciosam Veneremur bodie. 2 A gentili patre nata, Fide Christi desponsata Ipsi regi gloriæ. 3 Rectam fidem insectatur, Domo patris propulsa-tur Nutrici se contulit. 4 Generosa ones pauit, Quam præfectus adamauit Sed hæc Christum præ-tulit 5 Ad tribunal præsentat- tur, Et exuta flagellatur, Fluunt
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1147.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 473 Fluunt riui sanguinis. 6 Ridens gaudet passio[n]e, Comfortatâ in agone Nutu sancti flaminis. 7 Ex contemptu prouocatur Iudex: aqua præparatur, In uas uirgo mergitur. 8 Tyrannus uidens illæ- sam, Clausit ætro uirgis cæsam. Dæmon terrens sternitur. 9 Ad mucronè ceruix tesa. Orat uoce cum immensa Pro se uenerantibus. 10 Mox spopōndit regnu[m] cæli Promisso Christus fideli, Cunctis te laudantibus. Amen. Hæc prosa rythmicam seruat formâ in prosis ecclesiasticis frequenissimam: secudum quam singuli versus tres continent clausulas rythmicas, duas primas octo syllabarum inter se in fine consonantes, & tertiam septem syllabarum cum tertia clausula proximi versus in syllabarum postremarum vocalitate conuenientem. Complectitur autem ipsa paucis sanctitatem vitæ & duru[m] martirij agonem: quem beata Margarita pro Christo sustinuit. Verùm quoniâ hæc in hymno ipsius, superius explicato, & in historia vitæ eiusdem latius explicantur, no[n] est illis enarrandis hic diutius immorandum. 3 ANNOTATIONES. In tertio versu. Rectam fidem insectatur, Legendum hic potius crediderim consectatur, quod sequi imitariq[ue]; signat: q[uæ] insectatur, quod potius incessere, lacessere, & prouocare significat, vt multis conuittiis me es insectatus. Quod etia[m] significatum: & suo primitivo insequor interdum conuenit. Quintilianus. C[uius] eum maledictis insequeretur, id est prosequeretur & incesseret. Significat etiam insequi, deinde aut post aliud sequi. Virgilius. Insequitur clamórque virum, stridórq[ue]; rudentum. Sed insector suum frequentatium, vix significatum habet illi respondens. In eodem quòque versu, clausula illa, nutrici se contulit, non est secundum consuetum rectè loquendi modum contexta, secundum quem confero quado significat ad aliquem locum aut personam ire, postulat nomen illius loci aut personæ in accusatiuo cum præpositione in vel ad. Quare si numerus syllabarum no[n] fuisset
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1148.png
Transcription: ATR-1
PROSA. fuisset maior æquo, ita potius erat dicendum. Ad nutricè se contulit. 6 In sexto versu. Cōfortata in agone. Agon, locus est certaminis Romæ, qui circus Flaminis olim dicebatur, & plærûque pro ipso certamine ponitur, siue corpore illud exerceatur, sicut pugilum & athletarum in arena, siue animo & robore mentis: sicut sanctorum martyriu[m] pro Christi fide dimicantium in tolerandis tormentis. Inde agonisma, quod etiam certamen significat: siue præmium & palmam quæ in agone victoribus datur. Rectè igitur sanctæ Margaritæ martyrium: eius agon hic nominatur. 10 In decimo versu. Promisso Christus fideli. Nōnulli libri hic habent: promisso pacto fideli, sed perperam & mendose, tum quòd illic duo nomina substantiua sine con iunctione interstire eidem coniunguntur adiectivo: quod recta loquendi ratio no[n] admittit, tu quòd ibi verbu[m] spōpō dit: nullum habet nominatium suppositum, cui adiungatur. At si ea clausula ita legatur, promisso Christus fideli, vtrique vitio obuiatum est, & completa patet sententia. De sancta Maria Magdalena. Aus tibi Christe: qui es creator & redemptor, ide[m] & saluator. Cæli, terræ, maris, angelorum & hominum. Quem solum deum consitemur & dominum. Qui peccatores uenisti ut saluos faceres. Sine peccato: peccati assumens formulam. 2 Quorum de grege, ut Chanan eam: Mariam uisit asti Magdalenam. Eadem mensa uerbi diuini, illam micis, hæc refouens poculis. 3 In domo Simonis leprosi conuiuiis accubans typicis. Murmurat pharisæus: ubi plorat foemina criminis conscia. Peccator contemnit compeccantem, peccati nescius pænitentem exaudis, emundas foedam, adamas ut pulchrâ facias, pedes amplectitur dominicos, lachrymis lauat, tergit crinibus, lauando, tergêdo, unguêto ungit, osculis circuit. Hæc sunt conuiuia quæ tibi placent: O patris sapiê- tia.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1149.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 475 tia. Nat[us] de virgine, qui n[ost]o dedignaris t[em]pi à peccatrice. A pharisæo es inuitatus, Mariæ ferculis saturatus. Multum dimittis multum amanti, nec crimen postea repetet[i]ti. 4 Daemoniis eam septem mundans septiformi spiritu. Ex mortuis resurgentem te das cunctis uidere priorem. 5 Hanc Christi proselitam signas ecclesiam, quam ad filiorum mensam uocas alienigenam. 6 Quam inter conuiuia legis & gratiæ spernit pharisæus, fastus lepra uexat hæretica. Qualis sit, tu scis, tangit te quia peccatrix, quia ueniæ optatrix. 7 Quidnam haberet ægra, si non accepisset, si non medicus adesset? Rex regum diues in omnes, nos salua, peccatorum tergens cuncta crimina, sanctorum spes & gloria. Amen. Hæc prosa, oratione soluta est contexta: c[on]tinetque egregia beatæ Mariæ Magdalenæ præconia, salutarem ipsius ad Christum c[on]uersionem post carnis illecebras, pænitentiâmque fructuosam: apud Lucam in euangelio descriptam. Conmemorat itidem primam Christi apparitionem illi factam post quidm surrexit à mortuis à lo[nn]e enarratam. 1 ANNOTATIONES. Cæli, terræ, maris, angelorum, & hominum. Isti genitiui, ad nominatiuos in primo verlu positos, diuerso modo (vt sensus efflagitat) referuntur. Est enim Christus: creator omnium, cæli, terræ maris angelorum & hominum, redemptor autem: hominum tantum, non etiam angelorum, saluator verò, angelorum & hominum. 2 Vt Chananæa, Mariâ visitasti Magdalenâ. Vtraq[ue] enim dominu[m] deprecata est, illa pro sanatione filiæ suæ à daemonio vexatæ: hæc verò pro peccatoru[m] remissione. Vtraque similiter quod petiuit obtinuit. Nam illi post crebrâ repulsam dictum est à domino. O mulier: magna est fides tua fiat tibi sicut petisti: & sanata est filia eius ex illa hora. Hæc verò post expressam peccatorum remissionem audiuit à domino. Fides tua saluam te fecit: va de in pace. Vtraq[ue] itidé refecta est à domino spiritualiter. Illa quidem micis, nam respondit. Etiam domine, nam & catelli Matth. 15 Luc. 7 Psal. 101 Psal. 79
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1150.png
Transcription: ATR-1
PROSA. catelli edunt de micis quæ cadunt de mensa dominorum suorum. Hæc verò poculis siue lachrymis peenitentiæ, n[on] potum suum cum fletu miscuit: & dominus illi potum dedit in lachrymis in mensura. 3 In domo Simonis leprosi. Non exprimit id scriptura, quòd conuiuium illud in quo mulier quæ erat in cititate peccatrix, ad pedes domini lachrymis abluit peccata sua, fuerit factum in domo Simonis leprosi, sed tantum q[uod] id contigerit in domo cuiusdam Pharisei habitantis in Hierusalem: cuius nomen erat Simon. At verò Matthæus describit coenam factam domino nostro in Bethania in < Matth. 26> domo Simonis leprosi paulo antè passione suam: in qua Maria Magdalena fudit vnguentum preciosum super caput Christi discumbentis, propter quam effusionem indignatus est Iudas Scarioth. Verùm sicut hæc inunctio, alla est ab ea quam fecit in sua couersione: ita & hoc aliud ab illo conuiuium, & alia domus, itidem & alius hospes, aliusque locus, & aliud tempus. Quare desideratur alicuius probati authoris testimonium, qui asserat Mariæ Magdalena conuersionem in domo Simonis leprosi esse factam. Et forte allucinatus est hic author, vnum hospitè pro altero accipiens, aut credés in vtroque conuiuio eum dem esse hospitem, quod loci & temporis circumstantiis plane repugnat. Vocat autem hoc loco author typica conuiuta, spirituales illas epulas quibus Christus tum rehiciebatur, fructu scilicet conuersionis ipsius peccatricis, quæ admodum alio loco dicit. Meus cibus est vt faciam voluntatem eius qui misit me: vt perficiam opus eius. 4 Dæmoniis eam septem mundans. Hic potius septiformi spiritu in ablatiuo legendum est quam septiformis < Iohan. 4> spiritus in nominatiuo: vt inemédati habent codices. N[on] in præcedête versu & sequente, ad Christu dirigitur sermo per verbu secudæ personæ: immò & in tota p[er]la, quare & in præsente versu ad eúdem sic etia[m] verba dirigi est co[n]veniens. Si enim ad aliù transeat sermo, significans quòd spiritus septiformis erat eam mundans septem dæmoniis: abrupta est quodam modo sententia, & inconcinnè præcedentibus ac sequentibus cohærens. Quòd autem Christus Mariam Magdalenam septem dæmoniis (id est totidem vi uis mortiferis & capitalibus, quibus dæmones præsunt) munda-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1151.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 477 < Luc. 8 March. 16> mundauerit, attestantur Marcus, & Lucas, dicentes quod Christus eiecit de ea septem dæmonia. 1 Hanc Christe proselitam signans ecclesiam. Prosell- tus penultima producta, dicitur aduena, peregrinus siue aduentitius. Et apud Iudæos, qui ex gêtilitate ad ritum & legem ipsorum conuertebantur: dicti sunt proseliti, vt ostendit illud dictum euangelicum quo reprehenduntur scribæ & pharisæi circueuntes mare & aridam, vt facerent vnum proselitum. < Matth. 23> Secundum eandem quoque significa- tionem hoc loco proselita ecclesia dicitur ecclesia ex gen- tibus collecta, quæ tâquam alienigena ad filiorum, id est Iudæorum mensam, spiritualémque per fidem & sacramé ta refectionem diuina dignatione est vocata. Est igitur huius loci sensus, quod per Mariâ Magdalenam Christi bonitate admissam ad contactum pedum eius in co[m]uiuio, in- telligitur ecclesia ex gentibus accersita à Christo per apostolorum præconium ad gratiam fidei & salutis. Per phariseum verò tumidum & insolente animi fastu aspernan- tam mulierem peccatricem, intelligitur populus Iudaicus indigne ferens gentilem populum ad agnitionem dei, & viâ salutis esse vocatum, vt multis in locis apostolorum Acta attestantur. 6 Fastus lepra vexat hæretica. Sententia est quod fastus & superbia pharisei vexat ecclesiâ ex gentib[us] lepra hæretica, lepra inqua[m] animi scilicet inuidia & nimia pertinacia, qua voluit populus Iudaicus per phariseu[m] signifi- catus circumcisionem & ceremonias legis Mosaicæ præferre euangelicæ gratiæ. Huiusmodi sanè peruicacia obstina- te adhærens suæ sententiæ contra veritatem, rectè hic hæreseos nomine exprimitur, & hæretica lepra nominatur. 7 Quidnam haberet ægra, si non accepisset. Huius loci sensus est. Non debes O pharisee indignari, quod peccatrix tangat Christum. Quia enim ægrotæ est & multis laborans vitiorem morbis, non posset ipsa habere salutem, nisi eam à medico consequatur, non valet illa obtinere quicquam boni, nisi illud à totius bonitatis fonte acceperit. Atqui hic adest optimus medicus, qui dixit. Non est opus valentibus medico, sed male habentibus. Ipsa aute[m] se male affici & valere, multis indiciis & amaris lachrymis testificatur. Sine igitur eam medicum accedere, vt ab co
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1152.png
Transcription: ATR-1
478 PROSA. eo curetur, permitte illam ad misericordiæ fontem properare, vt in eo lauetur ab omnibus suis inquinamentis. De sancto Iacobo fratre Ioannis apostolo: prosa. Audeat Hispania, 6 Videt paralyticum: Totáq; Germania Cui fert auxilium Iubilet in domino. Ad tormentum ambulans. 2 De triumpho nobili 7 Iosias compungitur, Iacobi apostoli: Pedibus adiungitur Compostellæ condito. Iacobi pro lauacro. 3 Zebedæi filium. 8 Qui post pacis osculum Christi consanguineum: Transmigrat ad dominum, Narrat hunc historia. Secum cadens gladio. 4 Hic ut solis radius, 9 O foelix apostole, Fulget in primatibus: Magne martyr Iacobe, Visa Christi gloria. Te colentes adiuxua. 5 A Iosia capitur, Tuos elemens protege. Ad Herodem trahitur, Ducens ad cælestia. Funem collo baiulans. Amen. Hæc prosa vniformem habet & semper eandem rythmi modulationem: in singulis versibus tres complectens clausulas, & in vnaquaque earum septem syllabas, quaru[m] penultima est breuis. Duæ primæ eiusdem versus clausulæ: mutuum adiuvicem habent responsum in exitu syllabarum. Tertia verò vnius: cum tertia & alterius proxime clausulæ, similem habet desinentiam. Referuntur in ea, præconia ac laudes sancti Iacobi fratris sancti Ioannis euangelistæ & filij Zebedæi: qui vna cum fratre suo ad apostolatu à domino vocatus est, & inter apostolos primus laurea martyrij coronatus pro confessione fidei. Demùm supplex ad ipsum dirigitur oratio, vt quoscu[m]que suscipie[n]tes
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1153.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 479 tes peregrinatione ad visitandu[m] sacrum eius corpus protegat, & ad cælestia regna perducat. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. Gaudeat Hispania. Regio Hispani[ce] hic ad gaudium incitatur: quoniam nobilitata est sacris exuuiis & corpore gloriosi Iacobi apostoli, quod apud se dei nutu depositum asseruat cu[m] summa religione & veneratione: in Galitia, vna eius provincia, apud compostellam Galitiæ ciuitatem: sanctis apostoli cineribus per celebrem & mirificè decoratam. Germania verò etiam ad iubilum & lætitiam invitatur: quoniam ipsi apostolo præter cæteras nationes est admodum deuota, vt ex ea plures cæteratim co[n]duant peregrini ad inuisendum beati Iacobi sepulchru[m] sanctasque reliquias: quàm ex quauis alia Christiani orbis regione. 3 II In tertio versu. Zebedæi filium. Quòd sanctus Iacobus frater Ioannis, filius fuerit Zebedæi: ex multis evangelij locis est apertissimum præsertim ex eo Matthæi loco: qui narrat ipsorum à Christo vocationem cum essent in naui cum Zebedæo patre eorum, quo relicto simul & retibus: continuo vocantem dominum sunt secuti. Ex eo itidem eiusdem evangelistæ loco: quo refertur mater filiorum Zebedæi accessisse dominum & petuisse, quòd sederent iubente ac annuente domino duo filij eius: v[er]nus ad dextram, & alter ad sinistram in regno eius. Quòd verò idem apostolus fuerit Christi consanguineus: nequaquam ex euangelio collgitur, sed ex historia vitæ ipsoru[m]: perhibente matrem ipsoru[m] fuisse sororem sacrosanctæ virginis Maræ matris domini, secundum quam cognationis lineam ac rationem: consequens est beatum Iacobu[m] & Ioannem fratre eius, fuisse consobrinos domini nostri, quod duarum sororum essent filij. 4 III In quarto versu. Fulget in primatibus: visa Christi gloria. Id factum est transfiguratione domini: ad quam co[m] templandam sanctus Iacobus cum Ioanne fratre suo & beato Petro admissus est, & nube lucida obumbratus, cuius luce irradiatus ac illustratus, instar solaris radii refusit. Et ergo in primatibus siue inter primates apostolos ipse resplenduit, accitus ad secretiora mysteria co[m]tuenda, cum præcipuis apostolis Petro & Ioanne. Neq[ue] id in transfiguratione solu[m]: sed & in suscitatis ne filiæ archisynagogi & Marth. 4 Marth. 20 Marth. 17 Marth. 9
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1154.png
Transcription: ATR-1
PROSA. & in oratione ante passione facta in horto obtinuit gratuitæ dilectionis maiorisque familiaritatis argumentum: quod cu[m] reliquis duobus apostolis præter cæteros est admissus ad domini præsentia[m], & arctiore societate[m]. <Mat. 9> 5 In quinto versu. A Iosia capitur. Hic Iosias v[er]n[us] erat ex scribis: qui iussu Abiathar potificis ani illius, exercitata in populo seditióe, funé collo beati Iacobi iniecit: q[ui] prædè caret Iesum Christu esse filiu[m] dei, & ad Herode regé pertraxit. Cum autem inter eundum vidisset Iosias paralyticum ab Iacobo in nomine domini Iesu Christi subito esse sanatum, compunctus est corde, Christum confessus est, & à Iacobo baptizatus, missaque de eo ad Herodem relatio[n]e cum sancto apostolo particeps martyrij est effectus. Gladio enim ab Herode obtruncatus eadem hora, & cæsuli mortis genere cum Iacobo consummatus est. De sancto Marcello, episcopo Parisiensi: prosa. 1 Aude superna ei Guitas, Noua frequentans cantica. 2 Accrescit tibi dignitas Murorum surgit fabrica. 3 Faber & fabri filius, Te restaurant in melius, 4 Fabri mēs & industria, Relucet in materia. 5 In tua transit moenia, Marcellus gemma præsulum. 6 Tibi præsens ecclesia, Præsentat hunc carbuncu- lum. 7 Chorus co[n]cordi spiritu[m], Psallat in eius transitu. 8 Grex pastoris mira- cula 9 Dum ferrum candens ponderat Adhuc ætate tenera. 10 Calorem tactu temperat, Ferri prædicit pondera. 11 Dum seruus Christi præsuli, Aqua menistrat calicem. Chri[sti]tus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1155.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 41 12 Christus ad laudem seruuli, Mutat in uinum, laticem. 13 Nec minus est miracu lum: Quod succedit in ordine. 14 Dum ferens aquæ uæ sculum, Haurit Chrismæ de flumi- ne. 15 Vinum et charismæ, præsulis Præferebant indicia. Per què baptisma populis, Per quem sacratur hostia. 16 Gradu minor quàm meritis, Vocem laxat antistitis. Promotus in pontificem, Fert opem reo duplicem. 17 Sacris astans altarib[us], Vinæum uidet in populo. Soluit à poenæ nexibus, Et à peccati uinculo. 18 In serpente uisibili, Triumphat invisibilem. Sic Christus inuis. bili Virtute, ditat humilem. 19 Marcelle pater respice Nos. pietatis oculo. 20 Sub tui adhuc lubrica Carnis gementes uinculo. 21 Te diligentes unice, Te recoletes sedulo. 22 Cōsors lucis angelica Cæli sub scribe titulo. Amen. Hæc prosa consimilem observat modulatione ryth- micam, sicut de illa sancta virgine Genouefa, prius expo sita. Genouefæ solennitas, solenne parit gaudium. Habet enim in singulis clausulis suis octo syllabas: & penultima[m] earum breuem, vnaquæque verò clausula: vel ad proxi- mam vel ad eam quæ tertio constituitur loco, cōsonat in vocalitate & simili exitu. Describitur is ea, dignitas & excellentia beati Marcelli Parisiorum antistitis: qui tan- quam noua gemma lapisq; preciosis adaptus est spiritua- li ædificio supernæ ciuitatis. Hierusalem. Commemoran- tur & præclara miracula: quib[us] insigniter emicuit sanctis- simus Parisiorum antistes Marcellus, cum adhuc spirares hanc vitam mortalem, quæ etiam magnum dederunt ar- gumentum sanctitatis eius eximiæ: mira claritudine apud deum & homines effulgentis. 3 IANNOTATIONES. In versu. Faber & fa- Hh bri
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1156.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 482 < Psal. 73> bri filius. Fabrum hic vocat author: deu[m] patrem omnipotentem, cæli & terræ factorem, qui vt propheta ait in psalmo. Fabricatus est auroram & solem. Fabri verò filiu[m] vocat dei filium: per quem condita sunt vniversa, & quæ in cælis sunt & quæ in terra. Tam pater autem quam filius restaurat supernam ciuitatem Hierusalem in melius: quoniam spirituali fabrica ipsam componit ex electis ta[m]quam viuis lapidibus illi structuræ sanctæ adaptatis, quæ admodum in hymno dedicationis ecclesiæ concinit turba fidelium, hoc modo. Vrbs beata Hierusalem: dicta pacis visio, quæ construitur in cælis: viuis ex lapidibus. Et rursum. < Apoc. 21> Tunnionibus, pressuris, expoliti lapides: suis coaptantur locis, per manus artificis, disponuntur permansuri sacris ædificiis. Sanè in Apocalypsi: civitas illa cælestis describitur ex gemmis fuisse constructa, vbi gemmarum nomine intelligendi sunt sancti refulgentes virtute & egregia sanctitate: quorum splendore tota illustratur ecclesia. Itaque beatus Marcellus, vt gemma preciosa & carbunculus: insertus est illi opificio cælestis ciuitatis. Porrò carbunculus præter cæteras significationes huic loco non conuenientes: interdum gemmam significat, ita dictam propter colorem: quòd sit ignitus vt carbo cuius fulgor nec nocte vincitur: adeò vt dammas ad oculos vibret. Nascitur in Lybia apud Trogloditas. De hoc Plinius. Principatu habent carbunculi: à similitudine ignium appellati: cum ipsi non sentiant ignes, ob id à quibusdam apyruste vocari. 9 In nono versu. Dum ferrum candens ponderat. Cui semel beatus Marcellus adhuc tenellam agens ætate accessisset officinam fabrilé: coactus est à fabro massam ferri candentis manu educere, & quanti esset ponderis palâ depromere. Quod ipse in simplicitate & innocentia sua facere non refugiens, ita attactu sacrae manus suæ feruorem ac æstum ferri temperavit, vt eius calore haudquam lęderetur, simul & nouem liberarum pondus ferro inesse dictitauit. Quòd libratum & appensum in statera, inuentum est tantum habere ponderis: quantum sanctus ipse ante dixerat. Itaque & caloris illius ferventissimi reperies, & librati manu ferri certum podus, vere expressum antequam esset examinatum: duplici miraculo insignem reddiderunt tunc Marcellum. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1157.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 481 11 In vndecimo versu. Dum seruus Christi præsuli. Beatus Marcellus subdiaconi fungens ministerio, cum in die epyphaniæ domini hausta de fluuo Secanæ aquæ bea to Prudentio Parisiensi episcopo illam ministraret, ac a- bluendis eius manibus vndam infunderet: ipsa in vinu[m] co[m] versa cernitur. Quo viso obstupescens pontifex: iussit ex ipso vrceolo totum quod inerat in calicem sacrum effun- di. Vnde vniuersus populus celebrato altaris sacrificio co[m] munionem accepit, & ipsum vasculum cum ad plebis mul titudinem suffecisset, ita plenum permansit completa om- nium communionem, acsi intactum & illibatum fuisset. Cu- ius etiam vini haustu & beneficio, postea multi a variis la guoribus curati sunt. 13 In decimo tertio versu. Nec minus est miraculum. Cum alio tempore beatus Marcellus suo fungens officio, aquam lauandis manibus eiusde[m] venerandi antistitis por- rexisset, haustam de flumine: mox balsamorum odor fra- grantissimus inde coepit spirare, & mutata deprehenditur aqua in sacrum christina, vt crederetur ipse pontifex ma- gis vngere manus quàm lauare, & alias cogeretur aquas quærere, quib[us] manus suas vnguento delibuias ablueret. Quo viso venerabilis præsul no[n] modica ductus admiratio[n]e: deo gratias de tanto miraculo egit, & quâti esset apud deum meriti ac precij beatus Marcellus hoc cognouit ar- gumento, cumq[ue] dignum non qui seruiret sed cui ab aliis servitium exhiberetur, eo signo deprehendit. 15 In decimoquinto versu. Vinum & christina præ- sulis. Duo (inquit) modo dicta miracula: de aqua in vi- num conuersa, & de aqua mutata in balsamum, præsagie- bant ipsum sanctum Marcellum (per quem deus illa si- gna operatus est) esse tandem prouehendum ad cathe- dram pontificalem, quod & demum est completum: cum ad insignis ecclesiæ Parisiensis moderandam sedem est subuectus. Vinum enim & christina potissimum ad epis- copum attinent quantum ad conferendam potestatem il- lius viendi in sacramentorum ecclesiasticorum admini- stratione. Enimuero per solum episcopum consecratur christina: quo inunguntur suscipientes regenerationis sa- cramentum baptismaleque lauacrum, per solum iudem episcopum ordinantur & consecrantur sacerdotes: qui po- testatem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1158.png
Transcription: ATR-1
PROSA. testatem habent sacrandi hostiam & calicem continetem vinum aquæ commixtum. 16 In decimosexto versu. Gradu minor quàm meritis. Quantum ad gradum ecclesiasticum, erat beatus Marcellus adhuc infra pontificatu[m] constitutus: cum episcopi elinguis & obmutescentis linguam laxaret, & liberum illi loquendi vsum restitueret. Quantum verò ad merita & bonorum operum dignitatem: supra antistites illius temporis & præsules apud deum erat constitutus, & ergo gradu quàm meritis inferior fuisse dicitur. Quomodo autem idem ad episcopatum subuectus duplicem reo tulerit opem: sequens ostendit versus, significas beatum Marcellum cum sacrificio altaris offerendo intentus vidisset in confertissima turba circumstante & vinculum astare: illum solo intuitu & à vinculis corporis quibus erat obuinctus soluisse & à vinculis etiam animæ, vt pote peccatis quibus erat alligatus. 18 In decimooctauo versu. In serpente visibili. Mulier quædam genere nobilis, sed vitæ conditione prorsus ignobilis & obscura, cum voluptatibus carnis, & libidinibus habenas diutius laxasset: fato sublata est, funebrique pompa celebriter sepulta. Paulo post visus est immanis serpens è sylva eius tumbam aggredi: & membra ipsius infælicia depascere ac devorare. Quo spectaculo atoniti vicini & serpentis horrentes aspectum: relictis sedibus suis alio diffugerunt. Id audiens beatus Marcellus, cum populo extra cuitatem progressus, & ad mulieris illius bustum profectus: serpentem illum offendit sepulchro miseræ mulieris incumbentem. Quem oratione ad deum fusa propulit sinibus illis: interminatus eidem & comminatus dira supplicia, si vlterius tentarer illa frequentare loca. Cuius dicto audiens ipse serpens protinus abiit, & nusquam possea comparuit. Itaque in hac serpentis effugatione beatus Marcellus triumphauit de antiquo serpente inusibili, significato per immanem illum & horrendum visu serpentem visibilem. De sancto
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1159.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 485 De sancto Germano Antissiodorensi episcopo: prosa. R Epræsetet ecclesia De Germani uictoria, 2 Per nostra ministeria Christo regi solennia. 3 Relictis mundi gaudiis, Vxore iam & prædiis. 4 Christum solum desiderat, Quê cunctis præposuerat. 5 Armatus armis fidei, Templum repente fit dei. 6 Votis cunctorum petitur, Tractus præsul efficitur. 7 Ex tûc uiuebat arctius: Nam panis bordeaceus. 8 Semel in die sumitur, Et aqua sitis pellitur. 9 Prædura uestis contegit Mollem carnem, & operit. 10 Cinis præbet & lectulum. Tenet cum sopor oculum. 11 Charitatis alis binis Volens sursum, cum diuinis 12 Mente manet spretis spinis Vitæ stantis in ruinis. 13 Fultus his propugnaculis, Multis fulget miraculis. 14 A Egros sanat oraculis. Reddit & lumen oculis. 15 Claudos, lepram lymphaticos Curat: & paralyticos. 16 Huic respondent propere Læti potiti funere. 17 Huius uirga iam arida, Fixa terræ sit florida. Creuit ramis sublimibus, Eius testis uirtutibus. 18 Hic dat defunctos uirere. Muro ruenti sistere, 19 Mare quietem ducere, Et flamina non furere. 20 Angliam bis perfidia Purgauit à Pelagia. 21 Multis reddit eloquia, Verbo frangens incendia. 22 Italiam dum peteret Et
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1160.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Et mori se conspiceret, regit. Petit ut corpus redeat 26 Facit, fecit tunc & modo, Vbi præsul extiterat. Qui mirando uixit modo, 23 Tempus præsens disparuit, 27 Cuius placatus precibus Vita perennis claruit. Christus, peccatis omnibus. 24 Nam in cælesti solio, 28 Purgatos, nos clementia Lætus potitur gaudio. Dignos reddat, & gratia. 25 Viuens mira multa fecit, Sed post mortem plus pe- Amen. Hæc prosa eandem præ se fert rythmi modulationem, quam ea de sancto Marcello, modo exposita. Gaude superna ciuitas: noua frequentans cantica. Interdum tamen in clausulis etiam octo syllabarum, penultima syllaba pretes morem cæterarum inuenitur longa, vt in vndecimo & duodecimo versu, etiam & in vicesimoquinto. Commemoratur in eo mira conuersatio sancti Germani Antistiodorensis episcopi: quam potissimum post promotione[m] in pontificatum mundo exhibuit admirabilem in contemptu terrenarum rerum, & austeritate vitæ in victu, vestitur & cubitu. Recensentur & complura miracula quæ dominus per cum adhuc superstitem operatus est. Quæ sanè omnia ex historia eius latis omnibus inuulgata. manifestius constant. 3 TANNOTATIONES. In servio versu. Relictis mundi gaudus. Sanctus Germanus cum totius Burgundie à Romanis administrationem suscepisset & Antistiodoru incoleret, ipsum prudenter & rectè moderans: à sancto Amatore illius ciuitatis episcopo tonsura accepit, & diuinum oraculum quòd illi in episcopatu succederet. Quod & factum est, nam cum paulo post Amator foeliter obdor misset in domino: à toto populo & clero Germanus in episcopatum postulatus est, & licet invitus, præsul ordina tus. Qui repentè dei nutu in alterum virum conuersus: substantiam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1161.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 487 substantiam suam pauperibus erogauit, & vxorem suam in sororem commutauit, deinceps coelibem vitam agens. 7 In septimo versu. Ex tunc viuebat arctius. Traditur sanctus Germanus per triginta annos vbi primum fuit ad sedem pontificalem euectus ita corpus suum afflixisse: vt nunquam panem frumenti, non vinum, non oleum, etiam in cib[us] condimentum sumeret. Bis tamen quotannis vinu[m] sumplisse scribitur ob festi solennitatem: scilicet in die san- cto paschæ & in die natiuitatis dominicæ. Panem tatum hordeaceum in cibum sumebat. Quotidie autem ieiunas: nunquam nisi vesperi comedebat. A Estate itidem & hye- me nullam habuit vestem: nisi cucullam & cilicium, quæ quidem vestis nisi forte alicui dono daretur, tandiu fere- batur: donec attritione nimia solueretur. Lectus eius: ci- nere, cilicio & saculo sternebatur. Nullum puluinar capi- ti supposuit, nunquam vestimentum, raro calceamenta & cingulum: cubiturus detrahebat. Supra hominem certè fuit: omne quod gessit. Talis enim extitit eius vita: vt si miraculis caruisset, incredibilis videretur, & tanta fuerut miracula, vt nisi mira eius opera & merita præcessissent: phantastica putarentur. 15 In decimoquinto versu. Claudos, lepram lymphati- cos. Lymphati siue lymphatici dicuntur furiosi, vesani, bacchabundi: qui vitium ex aqua contraxerunt: quod est huc illucque discurre. Plinius. Medetur insanientibus lymphaticis. Nam creditum est ab antiquis: qui in fonte imaginem nymphæ vidisset: eum furore corripi ac agita- ri. Inde à lympha id est aqua: id sibi nomé desumpserut. Et lymphare, significat furore vexare. Statius. Et lymphante deo. Et à Virgilio lymphata dicitur regina Dido: id est me te comota, & furiosa. Huiusmodi igitur ægrotos & mente captos, suis precibus sanauit sanctus Germanus. Quòd si- quis per lymphaticos hoc loco intelligi putet hydropi- cos: quòd etiam ex aqua morbum contraxerint, non re- pugno quidem sed hæc lymphatici significatio qua dice- retur hydropicum designare: apud probatos authores no[n] est visitata. 16 In decimosexto versu. Huic respondent propere. Cū[m] ad Angliâ secunda profectione tenderet beatus Germanus, vt hæreticos ibi grassates co[n]futaret: quidâ ex discipulis e- Ah iiii ius, con-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1162.png
Transcription: ATR-1
488 PROSA concito gradu sequens ipsum: vt tandem consequeretur & comitaretur eum, in via morbo correptus obiit morte. Rediens autem ex Anglia Germanus adiit sepulchrum eius & iussit illud aperiri, & proprio discipulum suum nomine compellans, quidnam ageret perquidiuit: & vtrum adhuc cum eo in vitæ huius stadio militare vellet. Morq[ue] ille residens cuncta sibi dulcia, suauiaque esse respondit ac tranquilla, neque se amplius ad vitam hanc mortalem reuocari uelle. Tunc sancto Germano annuente vt placide requiesceret, ille deposiro capite rursu in domino obdormiuit. Præterea cum per Augustuduum transiens, ad tumulum sancti Cassiani episcopi deuenisset: quomodo ille se haberet inquisiuit. Ille verò confestim ex tumula cunctis audie[n]tibus: ita respondit. Dulci quiete perfruor: & aduentum saluatoris expecto. Cui subiunxit Germanus. Quiesce per longum tempus in Christo, & pro nobis attentius intercedet vt obtinere sacra resurrectionis tecu[m] gaudia mereamur. 19 In decimonono versu. Mare quietem ducere. Cum in prima profectione sanctus Germanus in Angliam cum beato Lupo Trecensi episcopo navigaret: oborta est grauissima in mari tempestas, quæ tamen ad preces Germani illico sedatur, & magna tranquillitas redditur ductibus procellisque maris. Cum præterea in quodam vico rustico infirmus decumberet Germanus: contigit rotum illum pagum repentino incendio conflagrare. Rogarunt illum sui obnixe, vt inde asportari sepsum sineret: & ita ignis periculum euaderet. Ipse verò incendio se medium opponit, & circunquaque omnia consumente flamma, hospitium suum intactum ac illæsum conseruauit, quemadmodum innuit versus huius prosæ vicesimus primus. 20 In vicesimo versu. Perfidia purgauit à Pelagia. Pelagius hæresiarcha inter multa vesaniæ suæ delitamenta: diuinæ gratiæ adiutorio astruxit nobis nequaqua[m] esse necessarium ad bene operandum, & assequendam vitâ æternam, sed liberu[m] nostrum arbitrium cum vsu rationis sufficere ad perficienda dei mandata, & salutem animæ comparandam: neque opus esse homini, dei auxilio aut ope, vt saluus fiat. Cuius insaniam & impietatem satis elidit illud
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1163.png
Transcription: ATR-1
EXO. 489 < Ioan. 15 1. Corin. 3. 1. Cor. 15. 1. Psal. 69.> Illud domini nostri verbu[m] in euangelio ad discipulos suos quinimmo & ad nos omnes. Sine me nihil potestis facere. Et illud beati Pauli ad Corinthios dictum Non sumus suf ficientes cogitare à nobis, quasi ex nobis: sed sufficietia no stra à deo. Et cum se plus omnibus apostolis laborasse in prædicarione euangelij dixisset Paulus: illico subiunxit. Non autem ego sed gratia dei mecu[m]. Sed cur ecclesia quo- tide diuinum imploraret auxilium in principio cuiusque horarum canonicarum præmittens. Deus in adiutorium meum intende: domine ad adiuvandum me festina, si dei auxilio non indigeremus? I aqve hac hæresi Pelagiana cor ruptam & infectam Angliam sanctus Germanus bis anna ui gauit, eamque sua prædicatione & doctrina ad sanitatem fidei & rectitudinem perduxit: eradicato zizania quod ini micus homo superseminauerat. 22 In vicelimosecundo versu. Italiam dum peteret. C[u]m beatus Germanus in Italia aliquantisper demoraretur, & in Rauenna celebri illius ciuitate consisteret: prædixit se nequaquam in hoc seculo diutius per mansurum, sed inde per mortem cito transiturum. Paulo post febre infestatur, & die septima post morbi initium in domino moritur. Eius autem corpus, sicut à Placida regina Valentiniani impera toris matre (quæ illu[m] mira veneratione colebat: & magno prosequebatur amore) petierat ad Gallias delatum est: & in ecclesia Antistiodorensi tumulatum, De sancto Laurentio. Aurenti, David magni martyr, milesq[ue] fortis. Tu imperatoris tribunal. Tu manus tortorum cruentas spreuisti, secutus desiderabilem atque manu fortem. Qui solus potuit regna superare tyranni crudelis. 2 Cuiusque sanctus sanguinis prodigos fecit amor mili- tes eius. 3 Dummodo illum liceat cernere dispendio uitæ præsen- tis. Cæsaristu faces contemnis, & iudicis minas derides. Carnifex ungulas & ustor craticulam uane consumunt. 4 Dolet impius urbis præfectus, uictus à pisce assato Christi cibo. Gaudet
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1164.png
Transcription: ATR-1
490 PROSA. 5 Gaudet domini conuiua, fauo cum resurgente Christo saturatus. O Laurenti militum David inuictissime regis eterni. Apud illum seruulis ipsius deprecare ueniam semper. Martyr, milesq; fortis. Amen. II Hæc prosa etiam solutæ orationis habet compositione: & beati Laurentij inuictum animum (quo impij Decij superauit ignes & craticulam) præclaris extollit præconiis, demùm preces adipsum dirigens: vt famulis suis deu reddat assiduo patrocinio propitium. IANNOTATIONES. David magni martyr, milesq; fortis. David magnus, hoc loco Christus dicitur: qui planè verus est David, per Dauid regem Hebræorum vt figurâ & typum significatus. Qui etiam in sacris literis sepenumero ipsius David nomine insinuatur & exprimitur, vt apud Esaiam prophetam. Feriam vobiscum pactum sempiternu[m]: misericordias David fideles, & permultis aliis in locis. Neque ab ea denominatione abhorret ipsius nominis interpretatio. Dicitur enim David: quasi manu fortis & vultu desiderabilis. Christus autem: dominus fortis est & potens, dominus potens in prælio. Ipse itidem speciosus forma est præ filiis hominum: & in quem desiderant angeli prospicere. 2 II Cuiusque sanctus, sanguinis prodigos. Sanctus amor Christi fecit milites eius & martyres & prodigos sui sanguinis. Nam pro eius amore & nomine sanguinem suum fuderunt: & gloriosa morte occubuerunt. Sanè prodigus nomen adiecatiuum, cum significat qui sua profusè & largiter erogat, & a prodigo, is, ere, verbo tertia coniugationis deducitur: quod significat consumere & vltra modum ero gare. Ambrosius. Merito ergo prodegit patrimonium: qui ab ecclesia recessit. Ponitur autem illud nomen eleganter cum genitiuo, vt hoc in loco: quo etiam modo positu crebro legitur apud probatos authores. Horatius in odis. Animæque magnæ prodigum Paulum superante Poeno: gratus insigni referam camæna. 3 II Dummodo illum liceat cernere dispendio. Milites (in quit) Christi tanto tenebantur eius amore: vt non dubita- uerint subire mortem pro confessione nominis eius, quo per
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1165.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 491 per præsentis vitæ iacturam & interitum peruenire possint ad ipsius visionem in cælis habendam. Volueru[n]t enim brevis huius & momentaneæ vitæ incom[m]odum detrimentumque libenter sustinere, vt per illius succisione[m] & extinctionem adipisci valerent perpetuam in cælesti regno vitam, deique contuitum. Animasque suas secundum domini monitum perdiderunt in hoc mundo: vt in vitam æternâ custodirent eas. 4 Victus à pisce assato Christi cibo. Per metaphoram vocatur hic beatus Laurentius piscis assatus: quòd super eraticulam subiectis prunis fuerit positus, more piscis qui assatur. Vocatur & Christi cibus: alludendo illud quod scribitur in euangelio, dominum nostrum post resurrectione[m] suam comedisse præsentibus discipulis partem piscis assi. Et rursum in alia aparitione discipuli subducta naui viderunt prunas in litore & piscem superpositum: quem cu[m] ipsis deinde manducauit Christus. In hunc itaque modu[m] sanctus Laurentius suo martyrio probatus: Christo incorporatus est & in Ipsum transit, vt solet cibus materialis in nostrum corpus transire. 5 Fauo cum resurgente Christo saturatus. Obtulisse leguntur discipuli domino ipsis post suam resurrectione[m] apparenti, fauum mellis: quem coram eis in testimonium veræ vitæ manducauit. Nomine autem faui, non ineptè intelligitur mysticè dulcedo illa & suauitas gloriæ cælestis: qua satiantur sancti in cælis. Idcirco hic sanctus Laurenti domini conviva dicitur: quòd in superno conuiuito refectionis æternæ cum illo recumbit. Saturatur itidem fauo cum Christo resurgente: quia ipsi Christo iam immortali vita (qualis resurrexit) pollenti, conregnat in cælis. Lauretius, torrente divinæ voluptatis potatus, & ab vbertaie domus domini inebriatus. De sancto Laurentio, alia prosa. P Runis datum admi- Laudibus Laurentium remur: 2 Veneremur cum trenio Laureatum uenere- re mur Deprecemur cum amore Martyrem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1166.png
Transcription: ATR-1
493 PROSA. Martyrem egregium: Triumphantis præmio 3 Accusatus non negauit: 11 Nescit sancti nos ob- Sed pulsatus resultauit fcurum: In tubis ductilibus. Vt in poenis quid impurum 4 Cum in poenis uoto ple Fide tractet dubia. nis 12 Neq[ue] cæcis lumen da- Exultaret: & sonaret ret In diuinis laudibus. Si non cum radiaret 5 Sicut chorda musicoru[m] Luminis præsentia. Tandem sonum dat sonorum 13 Fidei confessio Plectri ministerio. Lucet in Laurentio. 6 Sic in cheli tormentorum Non ponit sub modio: Melos Christi co[n]fessorum Statuit in medio Dedit huius tentio. Lumen coram omnibus. 7 Deci uide: quia fide 14 Iuuat dei famulum Stat inuictus inter ictus: Crucis suæ baiulum, Minas & incendia. Assum quasi ferculum, 8 Spes interna, uox superna Fieri spectaculum Consolantur: & hortantur Angelis & gentibus Virum de constantia. 15 Non abhorret pruni 9 Nam thesauros quos ex uolui, quiris: Qui de carne cupit solui Per tormenta non acquiris Et cum Christo uiuere. Tibi: sed Laurentio. 16 Neque timet occiden 10 Hos in Christo coacer tes uat Corpus: sed non prævalen- Huius pugna Christus ser tes uat Animam occidere. 17 Sicut uasa figulorum Probat fornax & corum Solidat substantiam. 18 Sic & ignis hunc ossa- tum,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1167.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 473 Velut testem solidatum Et plus fragrat, quando Reddit per constantiam. flagrat 19 Nam cum uetus cor- Thus iniectum ignibus rumpatur. 24 Sic arctatus & assa- Alter homo solidatur tus Veteris incendio. Sub ardore, sub labore, 20 Vnde nimis conforta- Dat odorem pleniorem tus Martyr de uirtutibus. Est athletæ principatus, 25 O Laurenti laute ni- In dei seruitio. mis 21 Hunc ardorem factum Rege uicto rex sublimis, foris Regis regum fortis miles, Putat rorem uis amoris, Qui duxisti poenas uiles Et zelus iustitiæ. Certans pro iustitia. 22 Ignis urens non com- 26 Qui tot mala deui- burens cisti Vincit prunas, quas adunas Contemplando bona Chri- O minister impie. sti 23 Parum sapis uim sina- Fac nos malis insultare pis: Fac de bonis exultare Si non tangis, si non fran- Meritorum gratia. gis Amen. Hæc prosa, rythmicæ sonoritatis exactam seruat mensu ram: perinde atque illa de sancto Petro prius exposita. Gaude Roma caput mundi. Author eius: Adam de sancto Victore. Commendat autem beati Laurentij inuictam con stantiam in perferendis pro Christi nomine tormentis: & preciosam qua consummatus est mortem digne concele- brat. Cæterùm quicquid historicum hic innuitur aut effla- gitatur ad præsentis literæ intelligentiam: ex vita eius sa- tis inuulgata requirendum est, itidem & ex illo hymno ele- gantissimo Prudentij de passione eius co[m]posito. Antiqua phanorum parens, iam Roma Christo dedita: Laurentiovi cælix duce, ritum triumphas barbarum. Is autem hymns, lambicus est dimeter: & apud eundem authorem admodu[m] diffusus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1168.png
Transcription: ATR-1
PROSA. diffusus, quem inter cæteros ipsius hymnos lector studiosus in operibus eius inveniet. 3 IANNOTATIONES. In tertio versu. In tubis ductilibus. Id dictum putauerim, quoniam inter instrumenta harmonica quibus deum esse laudandum propheta monet in psalmo: nominantur tubæ ductiles, cum ait. Psallite domino in cithara, in cithara & voce psalmi: in tubis ductilibus & voce tubæ corneæ. Et congruenter illæ nominatim hic exprimuntur, quoniam sicut ipsæ cum vltro citróque ducuntur, trahuntur, & retrahuntur, edunt sonum ita beatus Laurentius crebra tormentorum illatione cruciatus & exagitatus, diuinas resonabat laudes. 5 In quinto versu. Plectri ministerio. Plectrum, instrumentum est citharædi: quo fides & chordę citharæ plectuntur arque percutiuntur. Martialis. Feruida ne trito sibi pollice pustula surgat: Exornent docilem garrola plectra lyram. A Latinis autem dicitur interdum pecten. Virgilius. Iam pectine pulsat eburno. Chelys autem græcum nomen tertio declinationis lyram citharâq[ue] significat, facit accusativum chelym & ablatiuum chely. Itaque huius versus & proxime sequentis est sententia, p[er] sicut chordæ in cythara extentæ & plectro percussæ: sonoræ sunt, suauemque reddunt harmoniam: ita beatus Laurentius in tormetoru[m] acerbitate constitutus: diuinæ laudis concinuit melodiam. 11 In vndecimo versu. Nescit sancti nox obscurum. Hæc verba consonant responso beati Laurentij ad crudelem Decium, comminantem quod tota nox futura expendetur in suppliciis illi infligendis. Mea (inquit) nox obscurum non habet: sed omnia in luce clarescunt. Similiter quod in sequente dicitur versu, neque cæcis lumen daret: sumptu[m] est ex illo præconio quod de ipso decantatur. Laurentius bonu[m] op[er]a operat[ur] est: qui per signum crucis cæcos illuminauit. Denique in decimotertio versu alludit author ad ea verba domini in euangelio. Nemo accendit lucernâ & ponit eam sub modio, sed super candelabrû: vt luceat omnibus qui in domo sunt. 14 In decimoquarto versu. Iuuat dei famulu[m]. Verbu[m], iuuat, hic impersonale est: idé signans quod delectat, quomodo & apud Virgilium ponitur vbi ait. Sic, sic iuuat ire sub vmbras. Et habet hoc loco accusativu[m] post se, co[n]sequente infinitivo fieri. Baiulum aute[m] fum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1169.png
Transcription: ATR-1
EXO. 495 suæ crucis vocat beatum Laurentiu[m]: quod tribulationes & persecutiones huius mundi no[m]i[n]e crucis signatas perferret. Sic enim & dominus in euangelio ait. Si quis vult post me venire: abneget se: et ipsum, & tollat crucé suâ quotidie & sequatur me. Spectaculu[m] verò e[ss]e factu[m] angelis & homini- bus hic dicit: annitens illis verbis b. Pauli ad Corinth, Spe- ctaculu[m] facti sum[us] angelis, deo, & hominib[us]. N[ost]ro solu[m] enim homines. sed & angeli de c[æ]lo spectabat egregiu[m] beati Lau- rentij certam e[st] co[n]tra tyrano[n]os. Ita in sequente versu alludit author ad illa verba beati Pauli in epist. ad Philip. Cupio dissolui & esse cum Christo. In decimosexto verò versu: ad hæc verba domini in euangelio. Nolite timere eos qui oc- cidunt corpus: anima[m] aute[m] non possunt occidere, sed potius timere eum: qui potest & anima[m] & corp[us] perdere in gehen nam. 17 In decimoseptimo versu. Sicut vasa figuloru[m] Sumpta est hæc sententia ex ecclesiastico dicente: Vasa fi- guli probat fornax: & homines lustos tentatio tribulatio- nis. Et de sanctis martyribus dicit in libro Sapientia Salo- mon, quòd in paucis vexati, in multis bene disponentur: quoniam deus tentauit eos & inuenit illos dignos se. Tan- quam aurum in fornace probauit illos: & quasi holocausti hostiam accepit illos. 19 In decimonono versu. Nam cum vetus corrumpa- tur. Vetus homo hic intelligitur homo exterior: ex corpo- re membrisque materialibus constans, qui in beato Laure tio corruptus est: per afflictionem & temporariam morte[m]. Alter autem homo, est homo interior: animam & internas elus virtutes tum nativas tum acquisititias concernens. Et hic in beato Laurentio solidatus est: per constantia[m] in pas- sione & firmam spem immarcessibilis gloriæ. Respondeet autem hic versus illis verbis beati Pauli ad Corinthios. Sed licet is qui foris est noster homo corrumpatur: tamen is qui intus est renovatur de die in diem. 23 In vicelimotertio versu. Paru sapis vim finapis. Hac sententiam præclarè exprimit beatus Gregorius in prolo- go suorum moralium in librum Iob. Sicut (inquit) vnguen ta nisi commota, redolere latius nesciunt, & sicut aromata fragrantiam suam non nisi cum incenduntur expandunt, ita sancti viri omne quod in virtutibus redolent: in tribula- tionibus innotescunt. Vnde & rectè in euangelio dicitur. Si
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1170.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 497 13 Huius coronatio, Omnilaude præditæ Coronæ susceptio. Mater studiorum, Cuius festum agimus. 10 Est corona creditæ, 14 Debito cum gaudio, Et in te reposita, Et annuersario Vrbs Parisiorum, Honore recolimus. 21 Indei præconium 15 Thesauro tam nobili, Totum confer studium, Tam desiderabili, Totum cor appone, Dies es effecta 22 Quæ Christi palladium: 16 Terra carens simili, Et sacræ sacrarium Cærens comparabili, Facta es coronæ. Deo prædilecta. 23 Iesu 'pie, Iesu bone, 17 Tria priuilegia Nostro nobis in agone Regna tibi alia Largire victoriam. Subdunt in honore 24 Mores nostros sic co-pone 18 Fides & militia, Vt perpetuæ coronæ Vnectioq; regia: Mercamur gloriam. Quarum flores flore, Amen. 19 Tibi o urbs incly- ta Hæc prosa rythmicam habet modulationem: in numero clausularum eiusdem versus vniformem in numero verò syllabarum eiusdem clausulæ & quantitate syllabarum difformem. Siquidem quisque versuum totius prosæ: tres complectitur clausulas, quarum duæ primæ in aliquib[us] versibus octo continent syllabas & penultimam longam, tertia verò septem syllabas & penultimam breuem. In aliis verò vnaquæque trium clausularum septem habet syllabas, & penultima[m] breuem. Demùm in aliis duæ primæ clausulæ: septem sunt syllabarum, & penultima earum est breuis. Tertia verò sex tantum continet syllabas & penultima[m] longam: vt ipsa lectio prosæ satis superque ostendit. Com memorantur in ea laudes & præconia sacre corone spineque qua dominus noster Iesus Christus in amarissima sua passione est coronatus, vt immortali nos corona cælestis glo- riæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1171.png
Transcription: ATR-1
498 PROSA. riæ decoraret. Cōmendatur etiam claris titulis in hac pro- sa, ipsa Franciæ regio & præsertim florentissima vrbæ Pa- risiorum in qua reconditus est & repositus tantus coronæ spineæ domini thesaurus. 4 TANNOTATIONES. In quarto versu. In hac ga- lea pugnavit. Metaphoricè vocat hic author coronam spi neam, galeam domini, quoniam vt galea & casside regitur caput cum pugna in hostem geritur: haud aliter caput suu[m] habuit dominus noster Iesus Christus corona spina obte- ctum, ad debellandum hostem antiquum in agone & cer- tamine suæ passionis: quem deuicit & prostrauit cum pen- deret in stipite & ligno crucis. Tunc enim princeps mun- di huius electus est foras: & superueniens fortior, omnia < Ioan. 12> arma fortis armati custodientis atrium suu[m] abstulit & spo- < Luc. 11> lia eius distribuit, ipsumque alligauit fortem & diuinæ suæ virtutis constrinxit catenis. < Mat. 11.> 5 In quinto versu. Triumphantis laurea, Quòd coro- na spina fuerit Christi pugnantis galea, vt dicit prima huius versus clausula: iam in præcedente versu & eius an- notatione patefactum est. Quòd vero triumphantis sit lau- rea, vt dicit secundo loco hic versus per metaphoricam lo- cationem: hinc liquet. Nam laurea etsi interdum pro lau- ro arbore sumatur: vt apud Virgilium. Formosæ myrthus Veneri: sua laurea Phoeb. Et apud Horatium dicentem. Tum spissa ramis laurea feruidis, sæpenumero tamen su- mitur etiam pro corona ex lauro facta: quæ in triumphis adhibebatur. Potiti enim victoria & triumphantes: caput laurea habebant ornatum. Ita & dominus noster principis tenebrarum & mortis triumphator: serto spino sacru[m] suu[m] caput habuit circundatum, tanquam insigne esset victoriæ vt laurea. Demùm eadem corona spina dicitur tiara pon- tificis. Nam tiara (vt tradunt authores) prius ornamentum erat, capitis Persicarum mulierum: quo postea vsi sunt re- ges & sacerdotes, vt apud luenalem. Et phrygia vestitur bucca tiara. Fuit itaque deinceps tiara ornamentum capi- tis ipsorum pontificum: quod nonnulli galerum, alii vul- go mitram appellant Christus autem pontifex est noster <Psal. 109.> & sacerdos in æternum secundum ordine Melchisech, qui seipsum obtulit in ara crucis deo patri pro nobis in odore[m] suauitatis. Iure igitur per aptam quandam metaphoram: ipsa
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1172.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 499 Ipsa corona spinea capiti eius superposita (vt & tiara capi- ti pontificis solet imponi) tiara pontificis hic etiam nuncu- patur. 7 In septimo versu. Spinaru aculeos. Virtus pas sionis Christi aculeos spinarum fecit aureos: non quidem per mutationem vnius substantiæ in alteram, vt spinarum in aurum, sed per modum meriti & efficaciæ consequendi auream coronam pro spinea. Sibi enim ipse promeruit Christus exaltationem sui nominis, & aureæ coronæ ho- norem in cælis per humilitatem suæ passionis, & coronæ spineæ perpessionem. Quemadmodum scribit apostolus ad Hebræos. Eum (inquit) qui modico quam angeli minorat[ur] est: videmus Iesum propter passionem mortis gloria & ho nore coronarum, vt gratia dei pro omnibus gustaret mor- tem. Nobis itidem acerbitate coronæ spineæ quam solera uit: coronam auream in cælis promeruit, qua demùm glo- risicati coronemur. Spineam enim coronam ipse pertulit: vt nos auream assequeremur in regno cælorum. 9 In nono versu. De malis colligitur. Quoniam pro peccato primorum parentum terra illi fuit maledictioni ob noxia, quòd proferret tribulos & spinas: idcirco nonnun- quam in scriptura spinæ pro peccatis sumuntur, quoniam ipsa spinarum more pungunt & cruétant animam, suisque aculeis sauciam reddunt. In cuius rei argumentum, pecca- tores in sacris literis plærunque spinis comparantur: ob sterilitatem & intractabilitatem tradendis in combustio- nem: vt in secundo libro Regum scriptum est. Præuarica- tores autem quasi spinæ euellentur vniuersi: quæ non tol- luntur manibus. Et si quis tangere voluerit eas, armabitur ferro & ligno lanceato: igneque succensæ comburentur vsque ad nihilum. Itaque prauorum coadunatio & convé ticulum, in sensu tropologico & allegorico spinea est coro na: ex singulis peccatoribus vt aculeatis spinis collecta, quibus sacrum domini caput premitur & graviter crucia- tur. Cum aute[m] huiusmodi mali homines convertuntur per pœnitentiam in meliorem vitæ conditionem, abdicata priore maliua: unc spinae mysticè convertuntur in aurum & corona spinea in auream commutatur, pravi scilicet in bonos, quibus in coronæ modum compositis ipse Chri- stus tanquam aurea corona decoratur, & tanquam ful- uo adornatur diademate. Et hæc tam spinae quàm iij aureæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1173.png
Transcription: ATR-1
PROSA. aureæ coronæ ratio, in hoc versu & sequente assignata, so- lum mystica est & spiritualis. 13 In decimotertio versu. Huius coronatio, coronæ su- ceptio. Quia in superiore versu dixit author, Franciam cor- ona domini spinea etiam coronari, qualis sit illa corona- tio deinde explicat, perhibens illam coronationem esse su- spectionem coronæ spineæ cum debita veneratione & ho- nore, quam sanctus Ludouicus rex Francorum à Baldui- no imperatore Constantinopolitano magnis laboribus & impensis accepit, atque in Franciam aduehi curavit, cum a- liis insuper dominicæ passionis insignibus, sacrisque monu- mentis. Si qui dem illa susceptione coronæ, tanquam pre- cioso quodam monili & thesauro adornatur Fræcia, & dia demate quodam insigni decoratur. Cuius anniversariu[m] an- nuumque festu[m], insignis ecclesia Parisiensis in crastino san- cti Laurentij quotannis solenniter celebrat. Est enim an- niuersum adiectiuum nomen vt hoc in loco: quod singulis annis, statutis temporibus reuertitur, quódque singulis ver- tentibur annis fieri solet, vt sacra & festa anniversaria, siue annua. 18 In decimooctauo versu. Fides & militia: vnectioque regia. Hic tria enumerantur priuilegia: quibus nobile re- gnu[m] Franciæ aliis regnis præstat ac præcellit vt præcedens versus meminit. Primùm est fides catholica firma & soluta quam postquam Francia primum suscepit generatim tam in rege quam populo: sub Clodoueo rege Francorum ba- ptizato à sancto Remigio antistite Remorum, hortatu Clo- tildis reginæ & vxoris suæ: nunquam ab illa defecit aut de- clinavit ad errores, sed integerrimam ipsam & illabefacta[m] seruauit. Secundum: militia, & strenuitas in bello, cui[us] glo- ria Fræci plurimu[m] valueru[n]t. Vt enim omittam[us] quâro terro- ri olim fuerint Romanis Galli: postqua[m] Christianæ fidei col- la submiseru[n]t sæpi sacra[m] subiere militia[m] cætra hostes fidei sub Carolo Marcello Carolo Magno, Godefrido Bolionio Ludouico Iuniore, Philippo Augusto, sancto Ludouico, & aliis regibus, qui sacrum bellum causa tutandæ fidei in cru- cis Christi inimicos impigrè susceperu[n]t. Tertiu[m] privilegiu[m] quo regnu[m] Fræciæ cætera antecedit regna, est vnectio regia, qua rex nouus cum regni illius sceptra suscipit moderada apud Remos antiquam Gallorum ciuitate[m] inungitur more regum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1174.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 501 regum veteris testamenti. Feruntque ampullâ oleo plenâ calo fuisse delatam beato Remigio: cum Clodoucum primum Francorum regem Christianus salutari lauacro baptismi ablueret, quæ deinceps in vsum inungendorum regum Francorum, cum regni auspicâtur moderationem: est asseruata. 20 In vicesimo versu. Vrbs Parisiorum. Hæc: Lutetia Parisiorum à Cæsare in commentariis nominatur nunc autem Lutetiæ nomen: in Parisium est commutatum, & eade[m] vrbs nunc Parisius, aut numero multitudinis Parisi vocatur, in clyta sanè & percelebris: cum ob amplitudine eius spacio- tam, populique frequentiam admodum copiosam: tum ob bonarum literarum studia ibidem florentissima, ob quæ, & antiqua studiorum parens, & omnium bonarum disciplina- rum dicitur emporium atque receptaculum. Præter quæ, & id habet insigne priuilegium vrbs illa præclara: quòd sacram domini coronam spineam apud se conseruat, reposita[m] in sacro & regali palacio: quod beatus Ludouicus Fran- corum rex pientissimus ibidem extruxit. 22 In vicesimosecundo versu. Quæ Christi palladium. Apud antiquos palladium dicebatur Palladis siue Miner- væ simulachrum, à Troianis magna diligentia custoditum, quòd oraculum acceperant quandiu apud Troianos illud esset, incolumem fore Troia[m], & ab hostibus ipsam capi non posse. Astu tamen & fraude Vlyssis, illud sublatum fuisse traditur: & demùm Troia intercepta. Hic autem per meta- phoram palladium dicitur repositorium rei sacræ, & pro- ptuarium: quo res aliqua sacrata reconditur. Quoni[m]a igitur præclara vrbs Parisiensis conditorium est ipsius sacræ coronæ domini: ipsa & Christi palladium dicitur & ipsius sanctæ coronæ sacrarium hoc in loco denominatur. In assumptione gloriosæ virginis Mariæ. Ongaudent angelorum chori gloriosæ uirgini. 1 Quæ sine uirili commixtione genuit, Filium, qui suo mundum cruore medicat. Nam ipsa læta- tur ii iii
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1175.png
Transcription: ATR-1
PROSA. tur, quod cæli iam conspicatur principem. In terris cui quondam sugendas uirgo mamillas præbuit. Quìm cele- bris angelis: Maria Iesu mater creditur. Qui filij illius debitos se cognoscunt famulos. Qua gloria in cælis ista uirgo colitur. quæ domino clæi præbuit hospitium sui san- cti, imi corporis. Quìm splendida polo stella maris ruti- lat, quæ omnium lumen astrorum & hominum atque spi- rituum genuit. Te cæli regina hæc plebecula piis concele- brat mentibus. 2 Te cantu melodo super æthera unà cum angelis ele- uat. Te libri uirgo concinunt prophetarum, chorus iu- bilat sacerdoum: apostoli, Christique martyres præ- dicant. 3 Te plebis sexus sequitur utriusque uitam diligens uir ginalem coelicolas in castimonia æmulans. Ecclesia uero cuncta te cordibus, teq[ue] carminibus celebrat. Tibi suam ma- nifestat de notionem: precatu supplici te implorans Ma- ria. Vt sibi auxilium circa Christum dominum esse digne ris per æuum. Amen. Hæc prosa liberiorem habet orationis solutæ contextu[m] & præclaram sacratissimæ virginis Mariæ in cælis gloriam multipliciter describit, quam in gloriosa sua assumptione est adepta. Demùm totius fidelis populi ad ipsam vota pre- cesque pias complectitur: petentis cōtinuum ipsius apud fi- lium suum patronatum. 1 ANNOTATIONES. Qui suo mundu[m] cruore me- dicat. Medico as, are, actiuum: & medicor, aris, deponens verbum, idem significant quod mederi siue medicinam ad- hibere. Virgilius in Georgicis. Semina vidi equidem mul- tos medicare serentes. Vbi medicare actiuum verbum cu[m] accusatiuo ponitur, sicut & hoc in loco, Veruntamen me- dicor deponens frequentius in vsu veriatur authorum. Et modo cum datiuo ponitur. Virgilius. Senibus medicantur anhelis. Modo cum accusatiuo. Idem in Aeneide. Sed non Dardanæ medicari cuspidis istum eualuit. Te
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1176.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 503 2 Te cantu melodo super æthera. Melodus, a, um, hic adiectivum est: à nomine melos siue melodia deductum, & significat idem quod harmonicus siue suavis. Vt Augustin[us] in libro meditationum: melodam orationem vocat harmonicum concentu. Sed & istud in hymno sancti Michae[lis] prius exposito, declaratum est. Dicitur autem in hoc versu plebs Christiana eleuare super æthera beatam virginem. quia eam assumptam in cælum cocelebrat & laudib[us] prosequitur, illam elevationem super æthera debito honore venerans. 3 Te plebis sexus sequitur vtriusque. Accommodatior videretur oratio: si ita legeretur. Te plebs sexus sequitur vtriusque, vt sexus, genitiui esset casus & substantium nominis vtriusque. Nunc autem vt iacet in litera ita constituitur oratio: vt sexus nominatiui sit casus, & genitiuius plebis substantium supra dicti adiectiui hoc modo. Sexus, vtriusque plebis, masculinæ scilicet & foemininæ: sequitur te castissimam virginem. Nomine autem plebis, vniversus hic populus sumitur: nobilis & ignobilis, patritius & vulgaris. cum tamen apud authores propriè plebs dicatur vulgus siue vilior pars populi. Inde plebecula diminutium. Porrò sequitur ipsa plebs catholica beatam virginem non gressu pedum: sed imitatione morum & obseruatione castitatis, quæ reddit homines cælestium ciuium propemodum æmulos. Nam vt ait dominus in euangelio ad Saduceos. In resurrectione neque nubent neque nubentur: sed erût sicut angeli dei in cælo. Et Hieronymus in sermone de assumptione beatæ virginis. Et bene angelus ad virginê mititur. quia semper est angelis cognata virginitas. Profecto in carne præter carnem vivere: non terrena vita est sed cælestis. Vnde in carne angelicam gratiam acquirere: maioris est meriti quàm habere, Esse enim angelum: foelicitatis est, esse verò virginem: virtutis, dum hoc obtinere viribus nititur cum gratia: quod habet angelus ex natura. Virumque tamen, & esse virginem & angelum: diuini muneris est officium, non humanum. Hæc Hieronymus. In li iiij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1177.png
Transcription: ATR-1
PROSA In assumptione beatæ virginis, alia prosa. Salue mater saluatoris Vas electu, uas honoris Vas cælestis gratiæ. 2 Ab æterno uas prouisu Vas insigne, uas excisum, Manu sapientiæ. 3 Salue uerbi sacra pares Flos de spinis, spina carens. Flos spineti gloria. 4 Nos spinetum nos pec cati Spina sumus cruentati. Sed tu spina nescia. 5 Porta clausa, fons hortorum Cella custos unguentorum Cella pigmentaria. 6 Cinnamomi calamum Myrrham, thus & balsamum Superas fragrantia. 7 Salue decus uirginum, Mediatrix hominum, Salutis puerpera. 8 Myrtus temperantiæ, Rosa patientiæ, Nardus odorifera, 9 Tu conuallis humilis Terra non arabilis, Qne fructum parturiit, 10 Flos campi conuallium Singulare lilium Christus, ex te prodiit. 11 Tu cælestis paradisus Libanusque non incisus, Vaporans dulcedinem. 12 Tu candoris & decoris, Tu dulcoris & odoris Habes plenitudinem. 13 Tu thronus es Salomonis, Cui nullus par in thronis Arte uel materia. 14 Ebur, candens castitatis Aurum fuluum charitatis Præsignant mysteria. 15 Palmam præfers singularem Nec in terris habes parem Nec in cælicuria. 16 Laus humani generis, Virtutum præ cæteris Habens priuilegia. Sol
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1178.png
Transcription: ATR-1
EXO. 305 17 Sol luna lucidior, Et luna syderibus. Sic Maria dignior, Creaturis omnibus. 18 Lux eclypsim nesciens, Virginis est castitas. Ardor indeficiens, Immortalis charitas. 19 Salue mater pietatis, Et totius trinitatis Nobile triclinium. 20 Verbi tamen incarnati Speciale maiestati Præparans hospitium. 21 O Maria stella maris. Dignitate singularis. Super omnes ordinaris Ordines cælestium. 22 In supremo sitæ poli, Nos assigna tuæ proli. Neterrores siue doli Nos supplantent hostium. 23 In procinctu co[n]stituti Te tuente simus tuti. Peruicacis ex uersuti Tuæ cedat uis uirtuti. Dolus, prouidentiæ. 24 Iesu uerbum summi patris, Serua seruos tuæ matris. Solue reos, salua gratis. Et nos tuæ claritatis Configura gloriæ. Amen. Hæc prosa rythmicam seruat mensuram & formam: vt illa de sancto Laurentio paulo antè posita. Prunis datum admireremur. Author eius: Adam de sancto Victore. Com[m]endat autem beatam virginem Mariam præclaris laudibus, insignes illius virtutes exprimens diuersis naturalium similitudinibus: vt aromatum, florum, fruticum & arborum odoriferarum, quæ ex diuersis sacrarum literarum locis sunt desumptæ. Eximiam itidem illius sublimitatem qua filij dei thronus & habitaculum facta est: aptis rerum materialium formis eloquitur, & demùm ardua illius in gloria cælesti celsitudinem super omnes sanctorum ordines prædicat. Et certè inter cæteras de beata virgine prosar: hæc maxime singularis est, & suauissime contexta. 3 IANNOTATIONES. In tertio versu. Flos de spinis, spina carens. Cum dominus malediceret terræ propter præuaricationem primorum parentum: legitur dixis se ad Adam. Maledicta terra in opere tuo. In laborib[us] comedes ex ea: cunctis diebus vitæ tuæ. Spinas & tribulos Ger.3
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1179.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 5 In quinto versu. Cella pigmentaria. Pigmentum dicitur confectio ex diueriis speciebus aromaticis, suauis & odorifera. Hieronymus. Denique & quibus intellectus herbarum est pigmentorumque peritia: ferunt quædam esse pigmenta, quorum si odorem ceperint nonnulla animalia: continuo intereunt, alia verò eodem odore recreâtur vitamque recipiunt. Vnde & quoduis vnguentoru[m]: nomine pigmenti significatur, hic verò aromata, pigmenta, vnguenta & cætera id genus: spiritualiter accipiuntur pro virtutibus animi suum odorem late dispergentibus, sicut in Canticis legimus. Meliora sunt vbera tua vino: fragrantia vnguentis optimis. Et rursum. Curremus in odo- re vnguentorum tuorum. 6 In octo versu. Myrtus temperantiæ. Myrrhus, arbor est baccas saporis præcipui producens: ex quibus vinum fit quòd myrtidanum dicitur. Nardus item frutex est gratissimi odoris: vt ostendit illud dictum in Canticis. Dum esset rex in accubitu suo, nardus mea dedit odorem suum. Verùm his arborum nominibus diuersæ virginis glorio-sæ virtutes insinuantur. Sicut & in illo Ecclesiastici loco: qui eidem virgini adaptatur. Quasi cedrus exaltata sum in Libano: & quasi cypressus in mote Sion, quasi palma exaltata sum in Cades: & quasi plantatio rosæ in Hierico, diuersis arborum & fruticum appellationibus, mul- tiformitas
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1180.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 507 tiformitas virtutum illius exprimitur: 10 In decimo versu. Flos campi conuallium. Flos ille campi: est Iesus Christus dominus noster, qui de seipso di cit in Canticis. Ego flos campi & liliu[m] conuallium. Is au- tem ex virgine prodit tanquam terra non arabili: quem < Can. 2> admodum præcedens habet versus, quoniam sicut id su- pra naturam est quòd terra non sulcata aratro & nullo su scepto semine proferat fructum, ita & id: quòd virgo in- cognita viro, paria: filium. At verò in sequente versus cu[m] beata virgo dicitur cælestis paradisus: nomé paradisi pro horto voluptatis sumitur, omnigenis arboribus & flomb[us] consiro. Ipsa autem sacrata virgo: hortus conclusus in Ca[n] ticis nuncupatur. Cum verò eadem hic dicitur libanus no[n] incisus: libanus non pro monte (vt sæpe alias) sed pro ar- < Can. 4> bore sumitur thus producente, & pro illo significato tam masculini quàm foemini generis est. Illa autem beata vir ginis nuncupatio: sumpta est, ex Ecclesiastico dicente. Quasi libanus non incisus: vaporaui habitationem mea[m]. < Eccl. 241> 13 In deci: notertio versus. Tu thronus es Salomonis. < 3. Reg. 10> Tertius liber Regum perhibet inter cætera ædificia ma- gnifice à Salomone extracta: quòd secit etiam thronu[m] de ebore grandem, & vestiuit eum auro fuluo nimis: qui ha bebat sex gradus. Non est (inquit) factum tale opus in v- niueris regnis. Cæteru[m] beata virgo Maria, veri Salomo- nis scilicet Christi thronus est spiritualis, vinus & anima- tus: in quo ipse rex regum sedere & acquiescere dignatus est. Hic autem thronus mysticus, ex ebore candido virgi- nalis puritatis, & auro fuluo feruidæ charitatis est compo- situs, suntque in eo multi gradus virtutum: quibus in deu[m] tendit. At verò in hoc admirabili throno tantus est gratia rum & virtutu[m] ornatus, tantus sanctitatis splendor & de- cor honestatis, vt in toto sanctorum numero nunqua[m] fue- rit consimilis efformatus thronus. 19 In decimonono versus. Et totius trinitatis nobile tri clinium. Quod Græcè triclinium dicitur: Latinè discubito rium dici potest siue coenaculu[m]. Est enim locus in quo dis- cubebant & coenabat olim coeuiuæ, ita nominatus à tripli ci lectoru[m] ordine, quibus insidentes antiqui mensis accu- bere sunt soliti. Quintilianus de Simonide poeta. Vix eo limen egresso: triclinium illud supra conuiuas corruit. At verò
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1181.png
Transcription: ATR-1
PROSA. verò sacratissima virgo Maria, spirituale est tricliniu[m], non hominis sed dei, non vnius tantum personæ diuinæ: sed totius trinitatis reclinatorium. Siquidem sibi inuicem immanent ipsæ diuinæ personæ inseparabiliter: neque vnquam diuellitur filius à patre & spiritu sancto. Quare & ante susceptam in sacra virgine nostræ carnis substantiæ: & post illam susceptionem, cum filius dei in ea sibi elegit habitaculum, affuit & pater & spiritus sanctus ipsam pariter inhabitans. Siquidem in euangelio dicit dominus noster. Si quis diligit me: sermonem meum seruabit, & pater meus diliget eum: & ad eum veniemus & mansione[m] apud eum faciemus. Sed quis obsecro ferventius deum dilexit, aut magis anxie sermones eius seruauit quam hæc beata virgo? Mansionem igitur apud eum fecerunt pater & filius. Rursum Corinthiis in Christum credentibus scribit Paulus. < 2. Corin. 3> Nescitis quia templum dei estis: & spiritus dei habitat in vobis? Cur igitur ante peractum dominicæ incarnationis mysterium etiam in ea non habitauit spiritus sanctus: quæ plena gratia tum fuisse prædicatur? Quare conseques est & totam trinitate sacrum ipsius sanctissimæ virginis triclinium inhabitasse. Atqui solus dei filius in ea nostræ substantiæ formam accepit: & in huiusmodi dispensatione carnis neque pater neq; spiritus sanctus illi quantum ad susceptionem communicauit. Rectè igitur hic dicitur ipsa superbeata virgo præparasse speciale hospitiu[m] maiestati filij dei: in quo scilicet & ex quo nostram carne assumeret. In assumptione beatæ Mariæ virginis: alia profa. 1 Maria stella maris, Pietate singularis Pietatis oculo 2 Nos digneris intueri. Nec cuncteris misereri Naufraganti seculo. 2 In hac ualle lachrymaram, Nihil dulce, nihil clarum, Suspecta sunt omnia. 4 Quid hic nobis erit tu- tum?
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1182.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 507 tum? Cum nec ipsa uel virtutum Tuta sit victoria. 5 Caro nobis aduersatur. Mundus carni suffragatur, In nostram perniciem. 6 Hostis instat nos infe stavis, Nunc se palam manifestas, Nunc occultans rabiem. 7 Et peccamus & puni- mur, Et diuersis irretimur Laqueis uenantium. 8 O Maria mater dei, Tu post deum summa spei, Tu dulce refugium. 9 Tot & tantis irretiti, Non ualeamus his reniti Nec ui nec industria. 10 Consolatrix misero- rum, Suscitatrix mortuorum, Mortis rumperetia. 11 Intendentes tuæ laudi Nos attende nos exaudi, Nos à morte libera. 12 Quæ post Christum prima sedes, Inter Christi cohæredes Christo nos annumera. 13 Iesu mitis & benigne, Cuius nomen est insigne, Dulce, salutiferum. 14 Munus nobis da salutis In defectu constitutis, Plenitudo munerum. 15 Pater, fili, consolator. Vnus deus, unus dator Multiformis gratiæ. 16 Solo nutu pietatis Fac nos simplæ trinitatis Post spem frui specie. Amen. Hæc prosa modulatione rythmica decurrit prorsus vniformi. In singulis enim versibus tres complectitur clausulas: quarum duæ primæ continent singulæ octo syllabas & penultimam earum longam: adinuicemque responsum in simili consonantia terminali. Tertia verò iisque versus clausula septem continet syllabas & penultimam earum breuem: referturque quantum ad consimilem vocalitatem ad proximu[m] versum & vltimu[m] eius clausulam. Commemorantur in ea, varia præsentis vitæ pericula & discrimina: quæ nobis sunt obstaculo ad salutem consequendam, & difficultatem ingerunt nobis, ne expediti perueniamus ad metam beatitudinis æternæ. Dirigi- turque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1183.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 511 tur, vt per Exechielem perhibet dominus deus. Huiusmodi autem mortuos sacra resuscitat virgo Maria, quia illis gratiam impetrat fructuosæ conversionis & pœnitentiæ, qua resuscientur ad viâ gratiæ. Et ita r[ati]o pit reia mortis, hoc est vincula peccatorum quibus anima tanqua[m] catenis constringitur & fumbus colligatur, quæ tandem nisi dirumpantur: perpetuam deducut mortem, internumque sempiternum. Vt enim ait Salomon, fumbus peccatorum suorum constringitur peccator. Et David genebundus eó queritur apud dominum. Funes peccatorum circumplexi sunt me. Hæc autem dirumpuntur, cum peccatorum impestratur venia & reatus omnis dissoluitur, & rursum constituitur homo in libertate filiorum dei. < Procr. 5 Psal. 118> 14 In decimoquarto versu. In defectu constitutis: plenitudo munerum. Ipse dominus noster Iesus Christus, plenitudo munerum hic dicitur, quoniam in eo est superfluëtia diuinorum charimatu & donorum, quæ nobis vt suis membris abunde communicet. Requiescit enim in eo septiformis spiritus: & ei dedit pater spiritum non ad mensuram: vt de eius plenitudine nos omnes accipiamus gratiâ pro gratia. < Psal. 111 Ioan. 3 Io. 11. 1 Colos. 2 Psal. 44 Psal. 132> Enimuero sicut in eo omnes thesauri sapientiæ & scientiæ ita & omniformis gratiæ sunt abscondui, & vnxit cum dominus deus oleo lætitiæ præ consortibus suis sicut vnguentum in capite quod descendit in barbam, barbam Aaron, quod descendit in oram vestimenti eius. Petimus itaque in hoc versu ipsum authorem sacrorum munerum vt cum in eo sit plenitudo donorum cælestium, immò ille ipse sit supernorum munerum plenitudo: nobis in defectu munerum spiritualium constitutis, illorumque carætibus ornatu & sumine indigentibus elargiatur munus æternæ salutis. De eadem assumptione gloriosæ vir- ginis: alia prola. A Vc uirgo singula- Quæ uocaris Stella maris ris, Stella non erratica. Maternostri salu 2 Nos in huius uitæ ma- taris, ri NOS
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1184.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 513 16 Index mitis & benignus Sis uia, dux, & conductus Iudex iugi laude dignus Liber, ad cælestia. Reis spei dedit pignus 18 Tene clauum, regenuem, Crucis factus hostia. Tu procella sedans graue. 17 Iesu sacri uentris fructus, Portum nobis da suauem Nobis inter mudi fluctus, Pro tua clementia. Amen. Hæc prosa vniforme in omnibus versibus habet rythmi speciem: in singulis eorum quatuor complectens clausulas, quarum tres primæ inter se consimilem seruantes syllabarum desinentiam: continent singulæ octo syllabas, & penultimam earum longam. Quarta verò septem comprehendens syllabas & penultimam ipsarum breuem: responsum habet in simili exitu ad postremam proximi versus clausulam. In ipsa autem commemorantur varia præsentis vitæ pericula: ex metaphora diuersorum in mari discriminum sumpta, quæ impedimentum præstare nitutur: ne nostra nauis incolumis ad portum salutis æternæ perueniat. Ideo ad dulcissimam virginem Mariam supplex dirigitur oratio vt nos in tantis constitutos periculis apud filium suum adiuvet assiduis precibus, vt ipsa duce & adiutore deo: perueniamus saluis mercibus & integra naue ad tranquillam cæli stationem. IANNOTATIONES. In primo versu. Mater nostri salutaris. Non hic saluatoris est legendum: vt pleriq[ue] faciunt, nam non eadem esset illius clausulæ desinentia in postremis duabus syllabis cum prima illius versus clausula & cum tertia: quod tamen in omnibus aliis huius prosæ versibus studiosè est obseruatum. Est autem salutare, neutri generis substantiuum, & interdum in primo genere positum: idem quod saluator, vt propheta in psalmo. < Psal. 78> Adiuvua nos deus salutaris noster: & propter gloriam nominis tui domine adiuvua nos. Et rursum in alio loco. < Psal. 84> Conuerte nos deus salutaris noster: & auerte iram tuam à nobis. In qua etiam acceptione sumitur in secundo huius p[er] se versu: cum salutare sacrosanctæ virginis vocat dominu[m] < Luc. 8> Kk deum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1185.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 1 uigatione sensibili Inueniri solita instrumenta, ac opera: concinna translatione traducantur ad huius vitæ mortalis actiones, propter aliquam proprietatem aut conditionem vtrisque communem ac conuenientem. Porrò phasellus, masculini generis vel foeminini genus est nauigit Cāpani, quale stagnante Nilo in A Egypto vsurpant. Horatius Fragilemque mecum soluat phaselum. Virgilius. Et circupictis vehitur sua rura phaselis. Demu[m] Salustius. Et forte in nauigando cohors vna grandi phaselo vecta: ad cæteris deerravit. 6 In sexto versu. Homo noster animalis. Dicitur hîc animalis homo, homo exterior, corpus & naturales eius operationes vt nutritionem, sensationem appetitionem & monitionem cæterasq; corporales functiones nobis cum brutis communes concernens. Homo verò spiritualis siue rationalis: dicitur homo interior, animu[m] rationalem & actiones spirituales, intellectionem voluntatis motionem, memoriæque propriam actionem, nihil commune habentes cum corpore & animantibus rationis expertibus: < 1. Corin. 3> respiciens. Quas duas hominis nuncupationes beatus Paulus ita distinguit ad Corinthios scribens. Sed licet is qui foris est noster homo, corrupatur: tamen is qui intus est, reuocatur de die in diem. Beata autem virgo Maria, spiritualis est mater nostræ: quoniam vitam secundum spiritum nobis impetrat, & Christum nobis genuit per quæ secundum spiritu regeneramur, sicut Eua prima parens, omnium viuentium mater est secundum carnem. 13 In decimo versu. Quem nulla vis insitiua iuuit vt fructificet. Indiget secundum naturæ legem flos adminiculo humano: vt fructum proferat. Debent enim plantaria florum inseri terræ, rigari moderatè ac humectari, diligentiue studio excoli ad proferendum quæ natura constituit fructum. Intellige igitur florem nullo tali indigentem adiumento, sed spotina productione absque humano cultu aut virtute insitina, suum proferentem fructum, hic supra naturæ morem ac legem est fructuosus. Huc planè flori conferenda est sacratissima virgo Maria, quæ benedictum ventris sui fructum edidit mundo, nullo adiuta viri consortio vt foecunda fieret: sed diuina tantum spiritus sancti virtute. Hunc itaque mysticum florem Kk ij nulla
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1186.png
Transcription: ATR-1
PROSA. nulla vis insitiua aut virtus naturæ adminicularia adiuit: vt fructum illum toti humano generi salutarem foelici partu in lucem proferret. In eodem festo assumptionis beatæ virginis: alia prosa. A Vespes mundi Ma ria, Aue mitis, aue pia Aue plena gratia. 2 Aue uirgo singularis: Quæ per rubum designaris Non passum incendia. 3 Aue rosa speciosa, Aue lesse uirgula. 4 Cuius fructus, nostri luctus Relaxauit uincula. 5 Aue cuius viscera Contra carnis foedera, Ediderunt filium. 6 Aue carens simili, Mundo diu flebili Reparasti gaudium. 7 Aue uirginu[m] lucerna, Per qua[m] fulsit lux superna Iis quos umbra tenuit. 8 Aue uirgo de qua nasci, Et de cuius lacte pasci Rex cælorum uoluit. 9 Aue gemma cæli luminiarium, Aue sancti spiritus sacra- rium, 10 O quàm mirabilis, Et quàm laudabilis, Est hæc uirginitas. 11 In qua per spiritum Facta paraclitum, Fulsit foecunditas. 12 O quàm sancta, quàm serena, Quàm benigna, quàm amæ na, Esse uirgo creditur. 13 Per quam seruitus fi- nitur, Porta cæli aperitur, Et libertas redditur. 14 O castitatis libium, Tuum precare filium, Qui salus est humilium. 15 Ne nos p[er] nostro uitio, In flebili iudicio, Subiiciat supplicio. 16 Sed nos tua sa[n]cta prece Mundans à peccati fece, 17 Collocet in lucis domo. Amen dicat omnis homo. Amen. Hæc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1187.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 517 Hæc prosa multiformem gerit rythmicæ modulatio- nis modum & speciem. Nunc enim in vno versu tres com tinet clausulas. quarum duæ primæ octo sunt syllabarum singulæ, & penultimam habent longam, tertia verò hepta syllaba est: & penultimam habet breuem. Nunc verò triu[m] eiusdem versus clausularum singulæ septem complectun tur syllabas & penultimam obtinent breuem. Interdum ite[m] vnus versus duabus completur clausulis: prima octo syl- labarum penultimaque longa, secunda verò septem sylla- barum & penultima breui. Nonnunquam illarum duarum clausularum vtraque comperitur octo syllabarum: & pe- nultima longa saltem secundum tenoris prolationem. Ali quando autem duarum illarum clausularum eundem ver sum constituentium: singulæ vndecim habent syllabas & penultimam earum breuem, vt ipsa lectio plane docebit. Dirigitur in ea supplex invocatio ad sacrosanctam virgi nem Mariam, cum enarratione prærogatiuarum & privi legiorum singulariu[m] à diuina bonitate illi largiter indul- torum: & cum deuota oratione, vt nos filio suo commen- det & cælestis regni faciat participes. 1 ANNOTATIONES. In secudo versu. Quæ per rubum designaris. Id ex ipso libro Exodi sumptum est: v- bi Moyses scribitur vidisse circa montem dei Oreb rubu[m] ardentem ac flamma circundatum, qui tamen non combu rebatur. Cumque appropinquare vellet ad contuendum diligentius id spectaculum: prohibitus est domino pro- pius accedere, iussusque est soluere calciamenta de pedi- bus suis, quòd locus in quo staret sanctus esset. Rubus au- tem ille incombustus intemeratam designauit sanctæ dei genitricis post partum virginitatem, vt in secundo huius operis libro diffusius est dictu[m]: circa expositionem huius antiphonæ. Rubum quem viderat Moyses incombustum. 3 In tertio versu. Aue Iesse virgula. Hæc sacrosanctæ virginis Mariæ denominatio: sumpta est ex eo Esaiæ ora culo. Egredictur virga de radice Iesse & flos de radice ei* ascédet, & requiescet super eum spiritus domini. Vbi ad lite ra per virga[m] de radice Iesse, intelligitur beata virgo Ma- ria: de stirpe Iesse patris David, & ex regali p[er]genie ipsius Dauid exorta. Hæc aut mystica virga tenuis fuit & graci lis per humilitate[m], recta sine deflexione: per iustitiæ & e- quitatis Kk iij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1188.png
Transcription: ATR-1
PROSA. quitatis rectitudinem, enodis: per omnimodâ peccati immunitate, fructifera, per floris & fructus ex ea prodeuntis dignitatem, excellentiam & perfectionem. 7 In septimo versu. Aue virginum lucerna Quod lucé arte præbet, vt lampas, lychnus, tæda: lucerna dicitur. Iuuenalis. Dispositæ pingue nebulá vomuere lucernæ. Sacrosancta verò dei mater, virginum lucerna dicitur: quoniam omnes virgines luculéter supereminet, & inter eas emicit velut inter ignes luna minores. Per ipsam autem: lux superna diuinitatis effullit sedentibus in tenebris & vmbra mortis, quoniam illustrata: diuino lumine verbi dei, quod in ipsa caro factum est: huic mundo æternum lumen effudit, dominum nostrum Iesum Christum, cuius exortus sedentibus in regione vmbra mortis clarissima redemptionis lux apparuit. De qua: in psalmo dicit pro- pheta. Exortum est in tenebris lumen rectis corde: misericors & miserator & iustus dominus. 9 In nono versu. Aue gemma cæli luminarium. In vsu consueto & trito apud authores dicitur luminare, is, secundum tertiam inflexionem: quod lumen habet & alteri communicat, vt in Genesi legimus. Fecit deus duo luminaria magna. Luminare maius vt precesserdi & minus præesset nocti. Quo quidem modo & hic sumitur: genitiuusque pluralis est cum nomine gemma ordinatur: vt hic habeatur sensus: quòd beata virgo Maria est solis & lunæ splendor, astrorumq; decus. Est enim pulchra vt luna, & electa vt sol, sicut de ea canit ecclesia. In octaua assumptionis beatæ Mariæ virginis: prosa. Ave præclara maris stella, in lucem gentium diuinitus orta. 2 Euge dei porta, quæ no[n] aperta, ueritatis lumen ipsum solem iustitiæ indutum carnæ ducis in orbem. 3 Virgo decus mundi regina cæli, præelecta ut sol: pulchra, lunaris ut fulgor, agnosce omnes te diligentes. Te plenam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1189.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 519 plenam fide virgam almæ stirpis Iesse nascituram: priores desiderauerunt patres & prophetæ. 4 Te lignum uitæ sancto rotante pneumatice parituram diuini floris amygdalum: signauit Gabriel 5 Tu agnum regem, terræ dominatorem: Moabitici de petra deserti ad montem filiæ Sion traduxisti. 6 Tuq[ue] furêtem leuiathan serpentem tortuosumq[ue] uetem collidens: damnoso crimine mundum exemisti. 7 Hinc gentium nos reliquiæ, tuæ sub cultu memoriæ, mirum in modum quem es enixa agnum regna[n]tem cælo æternaliter: reuocamus ad aram mactandum mysterialiter. 8 Hinc manna uerum Israelitis ueris, ueri Abrahamæ filiis admirantibus quoniam Moysi quod typus figurabat, iam nunc abducto uelo datur perspici, ora uirgo nos illo pane cæli dignos effici. 9 Fac fontem dulcem quem in deserto petra præmonstrauit degustare cum syncera fide: renesq[ue] constringi lotos in mari, anguem æneum in cruce speculari. 10 Fac igni sancto, patrisq[ue] uerbo quod rubus ut flammani tu portasti uirgo mater facta, pecuali pelle distinctos pede: mundis labiis cordeq[ue] propinquare. Audi nos: nam te filius nihil negans honorat. Salua nos Iesu: pro quibus uirgo mater te orat. 11 Da fontem boni uisere, da puros mentis oculos in te defigere. Quo haustu sapientiæ, saporem uitæ ualeat mens intelligere. 12 Christianissimi fidem operibus redimere, beatoq[ue] fine ex huius incolatu secuti author ad te transire. Amen. Hæc prosa, solutæ orationis habet contextum: nec vllis rythmi legibus astringitur. Commendatur in ea multifariam sacratissima virgo Maria: quòd per eam vt adminiculatricem totius mundi salus & redemptio est facta: quonia[m] filij dei mater est effecta, qui venit in hûc mundu[m] peccatores saluos sacere. Eiusdem p[ræ]terea eximia virginis dignitas Kk iiiij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1190.png
Transcription: ATR-1
510 PROSA dignitas & excellentia declaratur hic per varias antiquæ legis figuras: quibus est præsignata, & demum supplex ad ipsam dirigitur oratio fidelium: vt ipsis impetret æternæ lucis consortium. < Esa. 49> 1 [I] ANNOTATIONES. In lucem gentium Maria diuinitus orta. Planum est omnibus, Iesum Christum suscepisse carnis nostræ substatiam: vt illuminaret iis qui in tenebris & in vmbra mortis sedebant, cum per prophetâ sit illi dictum à domino deo. Dedi te in lucem gentium: vt sis salus mea vsque ad extremum terræ. Ipse autem salvator noster, per sacram virginem Mariam hunc subiit mundu[m]: quod ex ea vere nostri corporis formam sumperit. Igitur & ipsa sanctissima virgo rectè asseritur in lucé gentium exorta, & quidem diuinitus, na[m] præelectione & præordinatione ad hoc destinata est & delecta, vt tabernaculum fieret altissimi æternique regis hospitium. < Matth. 2> 2 [I] Euge dei porta. Euge interiectio assentientis & quasi sponte sua congratulantis, vt in evangelio. Euge serue bone & fidelis: quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam. Hieronymus autem interpretatur secundu[m] illam acceptionem, euge euge bone bene, vt est illud dictum prophetæ in psalmo. Euge, euge viderunt oculi nostri. Interdum verò eadem est interiectio irridentis cum amaritudine & subsannantis, vt in eo psalmi loco. Ferant confestim confusionem suam: qui dicut mihi euge, euge, < Psal. 39> quod tantundem valet atque si dicatur vah, vah. Hoc autem in loco sumitur in prima significatione. Dicitur itidè ipsa sacra virgo dei porta non aperta, alludendo ad mysticam illâ Ezechielis portâ, quâ propheta in spiritu semper < Psal. 39> clausam vidit & tamen principé Israel ingressum per illâ & egressum fuisse, quoniam & in conceptu filij dei & par tu: ipsa permansit intemerata virgo. < Can. 6> 3 [I] Prælecta vt sol, pulchra, lunaris vt fulgor. Respondeat illa sententia, illi dicto Salomonis in Cantico canticorum. Quæ est ille quæ progreditur vt aurora consurgens, pulchra vtluna, electa vt sol, terribilis vt castroru[m] acies ordinata? Quod quidem verbum: ecclesia in officio diuino accommodat ad beatam virginem Mariam. In sequente autem versu, ipsam sacram virginem vocat author vi gam stirpis Iesse: ex illo Esaiæ vaticinio. Egredietur virgar
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1191.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 511 virga de radice lesse, & flos de radice eius ascendet: & re- quiescet super eum spiritus domini. Et hac demùm nascituram haud dubiè multum desiderarunt antiqui patres & prophetæ: qui tantopere suspirarunt pro aduentu Christi in carnem. 4 Te lignum vitæ, sancto rorante pneumate. Beatu[m] vir ginem vocat author mysticè lignum vitæ: quoniam per ipsam vita perdita nobis est restituta. Et ergo signata est per lignum vitæ quod fuit in medio paradisi, tanta præditu[m] virtute: vt manducantes ex eo redderet immortales. Ita qui huius ligni fructum benedictum sumpserit: mortem no[n] gustabit in æternum. Illam autem sacram virginem (quæ & lignum vitæ) angelus Gabriel nunciauit superueniente in eam spiritu sancto parituram lesum filium dei: vt sacrum refert euangelium. Quem sanè mundi saluatorem, hic appellat author diuini floris amygdalum vt referat veritate[m] rei gestæ ad figuram, vtpote ad virgam Aaron quæ sine terræ humore ac radice fronduerat, protuleratque flores deformatos in amygdala. < Esaiæ 16.> Illa siquidem virga signabat sacrosanctam virginem, & fructus eius: dominum nostrum. 5 Tu agnū regé terræ. Hæc sententia ex illo Esaiæ verbo desumpta est. Emitte agnū domine dominatorem terræ: de petra deserti ad montem filiæ Sion. Vbi per agnum intelligitur Christus innocens: & pro omnium salute immolandus. < Psal. 2.> Hic dominator est terræ, nam de illo prænúciauit pro pheta: quòd erit omnis terra possessio eius, Demùm de petra deserti Moabitici: traductus est ad montem filiæ Sion. Nam ex Ruth Moabitide, nupta ipsi Boos & matre Obeth (qui fuit pater Iesse) Christus originem carnis duxit. Demùm ad montem filiæ Sion templum scilicet Hierusalem, in quo prædicauit & miracula fecit: est translatus, & demùm ad sanctam ecclesiam à se fundatam prædicatione uangelica, quæ ob synceram fidei speculationem: filia Sio[n] dicitur. 6 Tuque furentem leviathan, serpentem. Hebræi teste Hieronymo dicunt leviathan esse serpentem magnum quæ fecit deus in mari, Latini cetum vocant, de quo intelligi putant illud verbum psalmi. Draco ille quem formasti: ad illudendum et Cæterum eo nomine intelligitur plærumque in
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1192.png
Transcription: ATR-1
PROSA. in scripturis idse daemon: qui in hoc mari magno & spacio so huius mundi versatur ad fallendos homines: & cui à san etis superantibus suggestiones ipsius & tentationes illudi- tur. De eodem Esaias sub nomine serpentis loquitur: cu[m] ait. In die illa visitabit dominus in gladio suo duro & gran di & forti: super leuiathan serpentem, vectem, & super lo- viathan serpentem tortuosum: & occides cetum qui in ma- ri est. Ex quo prophetæ loco: videtur huius versus senten- tia ferè ad verbum esse deprompta. Sanè diabolus in eo prophetæ loco leuiathan dicitur, quod interpretatur addi tamentum eorum: quoniam carcere suo multos claudat, est enim vectis, instrumentu[m] ferreu quo clauditur ostiu[m]: quòd manibus percutiendo vehatur. Virgilius. Cen- tum ærei claudunt vectes, æternâque ferri Robora: nec cu stos absistit limine Ianus. Alij damone, à propheta vectem dictum putant: propter eius duritiem atq[ue] in malo obdura tione, aut propter eiusde fortitudine, quòd de eo dictu[m] est in lib. Iob. non est potestas super terrâ quæ ei co[m]paretur. Si quidem vectis quo clauditur ostiu[m]: & durus est ac solido & infracti roboris. Deinceps dicitur ipse hostis antiquus, serpens tortuosus ab ipso propheta: quoniam in rectitudine veritatis non stetit, sed ab ea declinauit ad obliquitate[m] ma litie. Tortuos ite[m] dicitur: propter multiplices suaru[m] tenta- tionu[m] flexus, sinuososq[ue] lapsus, quibus insidias molitur ho minibus quos infestat. Demùm cetus dicitur qui est in ma- ri: propter immanitate[m] suâ, & insatiabilem deuorandi ani- mas auiditate[m] in hoc mundo, sicut cetus immanis piscis: de uorat in pelago minores pisces ac deglutit. At quoniam sa- era virgo Maria secundu[m] divinu[m] oraculu[m] in Genesi expres sum cotriuit caput serpentis antiqui: hic dicitur ipsa colli- sisse ipsum leuiathan. 7 Reuocamus ad aramactandu[m] mysterialiter. Mactare, interficere signat, vt apud Lactan- tiu[m]. Mactantur greges hostiaru[m]. Et Plautu[m]. At ego certè cru ce excruciatum mactabo. Interdu[m] sacrificaré: vt apud Vir- giliu[m]. Et nigræ mactabas ouem: lucu[m]q[ue] revises, quoniam in sa- crificiis pecora cædi: hostiæque interfici solebant. Et in hac secunda acceptione sumitur hoc in loco, quoniam agnum ipsum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1193.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 421 ipsum dei regnantem in cælo: immolamus in altaris Sacrificio & offerimus deo patri, non quidem illi rursum inferentes mortem: vt qui iam sit immortalis, sed mortem eius quam in cruce semel pertulit: quotidie in sacrificio illo dignissimo repræsentantes. Est enim iugis illa oblatio: mortis Christi (vt ait Paulus) annuntiatio, atque com-memoratio. < 1. Corin. 18 Exod. 16.> 8 Hinc manna verum Israelitis veris. Filij Israel in deserto conspicientes primum manna quod dederat eis deus de cælo: dixerunt Manhu, quod significat, quid est hoc. In quam sanè vocem eruperunt præ admiratione: & quoniâ nouitate rei erant attoniti. Nos autem Christiani veri su-mus & spirituales Israelitæ: videntes deum hic per fide & in ænigmate, & verum de cælo manna accepimus: panem scilicet illum vinum qui de cælo descendit, & qui de seipso dicit. Ego sum panis vitæ. Et ergo nunc ipsam complecti-mur veritatem abducto figuralis vmbre velo, cuius imago & repræsentatio præcesserat in manna corporali. < Ioan. 6 Exod. 17 Num. 20. 1. Cor. 10. Psal. 30. Exod. 12.> 9 Fac fontem dulcem: quem in deserto petra præmon-strauit. Bis legitur Moyses in deserto percussione virgæ aquam de petra elicuisse, atque eduxisse præcepto domini: vt populus sibi excruciatus satiaretur & reficeretur potu. Perra autem illa Christum signabat (vt ait Paulus) in quo mira recondita est dulcedo: quam abscondit timentibus se. Illius itaque suauitatis internam degustationem petim[ur] hoc loco nobis concedi. Rursum filij Israel renes habue-runt præcinctos cum manducarunt agnum paschalem de-inde transierunt mare rubrum: effugientes duram Pha-raonis seruitutem. Nos verò hic exposcimus postqua[m] ab-luti sumus fonte baptismi, signato per transitum maris ru-bri: nostros itidem renes præcinq[ui] per refrenationem libi-dinis, & concupiscentiarum carnis repressionem. De-mùm perimus & Christum in ligno crucis pro nobis suspe-sum interno mentis oculo, per compassionem attente spe-culari: vt hoc spectaculo liberemur à noxio morsu ser-pentis antiqui, quemadmodum filij Israel serpentem æ-neum erectum in stipite per Moyses in deserto: liberati sunt à morsibus serpentium ignitorum à quibus grauiter erant infestati. < Num. 21. Exod. 3.> 19 Quod rubus flâmam tu portasti. Vt sin Exodo scriptu[m] est
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1194.png
Transcription: ATR-1
PROSA. est, rubus flammam se circumplectentem & innoxie lambentem portabat: non tamen ab ea comburebarat. Ita sacrosancta virgo, dei verbum sanctissimo gestabat in vtero illique ministrauit veram carnis substantiam: non tamen in conceptu & partu, eius violata est aut labefacta virginitas. Cæterum Moyses cum illam visionem vellet propius speculari, iussus est calciamenta de pedibus suis soluere: quòd locus in quo staret, terra esset sancta. Haud secus hoc in loco petimus, à pedibus affectuum nostrorum tolli omne appetitum irrationalem & brutum, rerumque mortalium & corruptibilium desiderium: & tunc spiritualiter calciamenta de pedibus nostris tollimus, quandoquidem illa componi solent ex pellibus brutorum animalium & mortuorum. II Da fontem boni visere. Locus iste sumptus videtur ex eo carmine præclari & insignis viri Boetij in libro de consolatione philosophica. Da fontem spectare boni. da lú mine puro in te conspicuos animi desigere vultus. In quo orationem petitoriam ad deum dirigit, sicut & totum ipsum carmen quod est luculentum & elegantissimum ad deum verba & vota convertit, vt ostendit eius initium: quod est huiusmodi. O qui perpetua mundum ratione gubernas. Terrarum cælique sator: qui tempus ab tuo ire iubes. Et reliqua: grauiter & splendide ab eo decantata. <Boetius.> Porrò fontem boni hic vocat deum ipsum: à quo bonum omne copiosè profluit. Nam de seipso per prophetam dicit. Me dereliquerunt fontem aquæ viuæ: & foderunt sibi cisternas dissipatas, quæ continere non valent aquas. Tunc verò puros mentis oculos in deo defigimus quando omni nubilo erroris & ignorantiæ depulso, syncerè per fidem & creaturarum manuductionem hic eum agnoscimus. Nisi quis intelligere malit: clarum in exlo dei visionem hic expeti. II Christianissimi fidem operibus redimire. Verbum redimire quarta coniugationis: significat exornare, decorare, coronare. Et participium eius redimitus signat ornat & coronatus. Inde & nomen redimiculum, ornamentum capitis mulierum, vt apud Ouidium. Collo redimicula pendent. Christianismi itaque fidem operibus redimire studet qui fidem Christi quam in baptismo sunt professi: elaborat bonis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1195.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 529 bonis operibus exornare & comprobare, vt non solo nomine, sed & reipsa Christiani sint, quique fidem habere conituntur per dilectionem operantem. Fides siquidem sine operibus, mortua est, vt scribit beatus Iacob. < Iacob. 2 Titum. 1> Et de iis qui nudam habent fidem minime operibus comprobatam scribit beatus Paulus, quòd fatentur se nosse deum: factis aute negant. Itaque hic petimus gratiam à deo nobis concedi: qua perfectam fidem habeamus. De sacrosancta uirgine Maria, ad crucem comparata, prosa. Ignum uitæ quærimus: Qui uitam amissimus Fructu ligni uetiti. 2 Nec inuentum nouerit: Qui fructum non uiderit Adhærentem stipiti. 3 Fructus per quem uitur Pendet (sicut creditur) Virginis ad ubera. 4 Et ad crucem iterum Inter uiros scelerum: Passus quinque uulnera, 5 Hic uirgo puerpera: Hic crux salutifera, Ambo ligna mystica. 6 Hæc hyssopus humilis: Illa cedrus nobilis, Vtraque uiuifica, 7 Positus in medio: Quomme uertam nescio. 8 In hoc dulci dubio: Dulcis est collatio. 9 Hic complexus brachiis: Modis uagit uariis. 10 Hic extendit brachia, Complexurus omnia. 11 Charum mater tenere Nouit hic tenere. 12 Charitas sub latere, Nescit hic latere. 13 Hic adhærens pectori, Pascitur ab ubere. 14 Hic affixus arbori, Pascit nos ex uulnere. 15 Crux ministrat pabula Fructu nos reficiens. 16 Mater est præambula, Fructu
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1196.png
Transcription: ATR-1
526 PROSA. Fructum nobis nutritus. 17 Crux in loco pascuæ: Pascit nos præcipue. 18 Sed virgo præcipua: Pascit ipsa pascua. 19 Tandem ad hoc trahi- tur Finalis sententia: 20 Quod nemo conse- quitur Vnam sine alia, 21 Qui crucem elegerit, Nec sic matrem deserit. Cum ad crucem uenerit: Matrem ibi poterit Stantem inuenire. 22 Nec qui matrem eli- git. Crucem prorsus abigit Si modam intelligit, Quo per matrem conti- git Gladium transire. 23 Ergo qui utramlibet Optat, illam adeat. 24 Ex quo nihil prohi- bet Quin utraque gaudeat. 25 Fili matris unice. Matris crucifixæ. Nos de cruce respice. Fili crucifixe. 26 Fructus [n]o[n] uiuifi- ce, Fructus ligni uitæ Nos te ipso refice, Nobis da frui te. Amen. Hæc prosa in diversis versibus varium habet numeru[m] clausularum, nunc enim dux tantum, nunc tres, nunc verò quatuor, interdum autem & quinque clausulæ: in eodem continentur versu. Et plærumque heptasyllabæ sunt ferè omnes clausulæ: penultimam habentes breuem, occurrent tamen nonnunquam & heptasyllabæ: continentes penultimam longam. Seruant autem responsum in simili desinentia & vocalitate aut ad proximas clausulas: aut ad eas quæ tertio ab eis loco constituuntur, vt ipsa te- tio planè monstrabit. Comparatur autem in hac prosa, sacrosancta virgo Maria ad crucem domini vivificam, in hoc vno præsertim officio: quòd vtraque fructum vitæ toti mundo salutarem portauit. Maria quidem in suo virginali vtero, & deinde dulcibus vlnis suis: cum infantilem suos filius agebat ætatem. Crux verò eundem affixum li- gno: & inter latrones constitutu[m] pro humana redeptione. Quare
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1197.png
Transcription: ATR-1
EX PO. Quare mira quædam concinnitas, proportio, & affinitas inter sacram dei matrem & sanctam domini crucem esse: multis modis ostenditur. Deinde oratio ad deum dirigitur: vt per vitamque earum, salutem æternam conioqui valeamus. 1 CANNOTATIONES. In primo versu. Lignum vitæ quærimus. Lignum primis parentibus vectum fuit per sequentem transgressionem lignum mortis: quoniam exitium intulit omnibus stirpe Adæ progenitis, & haustum noxiæ mortis fructus arboris illius toti mundo propinauit. Itaque ad sanandum hanc plagam, necesse est quærere lignu[m] vitæ: signatum per id vitæ lignum quod in medio paradisi < Gen. 3.> plantatum ad domino refertur, cuius fructus etiam vivinc[.] < Gen. 3.> & vitalis perditam nobis vitam instauret. Et demùm quærentibus illud lignum: dabitur ipsum inuenire cum suo fructu adhærente stipiti illius ligni. Signatum itidem est lignum vitæ: per illud lignum vitæ quod in Apocalypsi scribitur < Apoc. 22.> ex vtraque parte Aluminis plantatum fuisse, & attulisse fructus duodecim per menses singulos: quod & suum reddebat fructum tempore opportuno, & folia ligni ad sanitatem gentium. 5 In quinto versu. Ambo ligna mystica. Virgo dei mater, lignum est vitæ mysticum: quod vitalem protulit fructum filium scilicet suum benedictum, pendentem in rene la ætate ad eius vbera. Crux itidem sancta lignum est vitæ < Esa. 99.> quod vivificum portauit eundem fructum suspensum in eius stipite inter duos latrones quando vt ait scriptura acu[m] sceleratis reputatus est. Itaque duo sunt ligna vitæ, dei mater & crux dominica: & ambo eundem portauerunt & vnicum fructum vitæ, dominum nostrum Iesum Christum. Beata quidem virgo Maria, hyssopus est humilis, propter eximiam & singularem suam humilitatem qua in matrem dei electa, se humilem eius ancillam est professa. Crux verò sancta, cedrus est nobilis: propter suam sublimitatem & < Esa. 99.> celsitudinem. In cælos enim suum extulit cacumen, & inferos penetrauit: atque in totam terram extendit ramos suos atque brachiis suis vniuersum complexa est orbem, in omnes diffundens salutis & vitæ virtutem. 9 In nono versu. Hic complexus brachiis. Diuerso admodum modo, hic vnicus fructus vitæ: ab vitroque ligno < vita>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1198.png
Transcription: ATR-1
528 PROSA. vitæ portatus est. Nam à sacra virgine inter brachiorum complexum dulciter est sustentatus: cum adhuc infantiles ederet vagitus. In cruce verò idem extendit brachia sua: quibus omnia complecteretur sua morte viuificanda. Ego (inquit) si exaltatus fuero à terra: omnia traham ad meipsum. Rursum beata eius mater: tenera eius membra molli- er & suauiter dulci sustétauit sinu. In cruce verò ferués ip sius charitas ad salutem nostram: sub latere eius nô potuis delitescere. Nam lancea militari apertum eius latus: scatu riuit aquam & sanguinem in redemptionem nostram & viuificationem. Insuper idem fructus vitæ, pendens ad vbera matris: virgineo eius lacte pascitur. Arbori autem crucis affixus: pascit nos refectione vitali, & dulcedine suæ charitatis, prodeunte largiter ex vulneribus suis: quibus apertè declarat quantum nos amauerit. Vnde crux ipsa mi nistrat nobis pabula vitæ: reficiens nos suo fructu in sacramento eucharistiæ. Ipsa verò dei mater. prior est quantum ad nutriendi officium, nam ipsum fructu vitæ nobis aluit suis vberibus: multo antètempore quàm cruci affigeretur. 17 In decimoseptimo versu. Crux in loco pascuæ. Locu[m] pascuæ est diuinorum sacramentorum ad remedium, refectionem & salutem nobis relictorum: vbertas, copia & fæcunditas. De quibus speciatim loquens propheta in psalmo ait. Dominus regit me, & nihil mihi deerit: in loco pascuæ vbi me collocauit. Quoniam igitur ecclesiastica sacramenta, à cruce & passione domini potissimum suam sortiu[m] tur virtutem & efficaciam: rectè dicitur ipsa crux nos pascere in loco pascuæ, quia in sacramentorum administratione & vsu à Christo institutorum. Virgo verò & dei mater pascit ipsa pascua, quoniam filium suum & fructum vita aluit in infantili & puerili ætate, qui pabulum est vita & prebet suis outibus pascua viriditatis æternæ, quin immò ipse est refectio & in hæc vita & in futura: omnibus iis qui filij sunt regni. 21 In vicesimo primo versu. Qui crucem elegerit. Quê admodum sacra dei mater & sacra crux domini, conveniùt in vno & eodem tertio: fructu scilicet vitæ, vtrique communi, ita inter se côspirant, vt vna sine altera vix inueniatur. Qui enim crucem delegerit, vt salutare lignum vitæ: nô idcirco matre dei secludit, nam juxta crucé Iesu stante eius
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1199.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 529 eius matrem (vt scribit Ioannes) protinus inueniet. Ita qui sacrosanctam dei matrem acceperit vt lignum vitæ salutiferum: haudquaquam domini crucem excludit. Nam cum intellexerit gladium doloris pertransisse animam vir ginis matris in hora passionis fili jsui quemadmodum prædixerat illi sanctus Simeon: illico intelliget illam suo filio (quantum ad compassionis rationem: & participationem internorum dolorum) fuisse concrucifixam. Et ita crucis intelligentiam & consortium non sciungit à dei matre. < Luc.> 23 In vicesimotertio versu. Ergo qui viranlibet optat. Qui sacram (inquit) deimatrem affectu singulari prosequi tur: ipsam intrepid adeat, nam consequio quodam statim trux aderit comes: quam eadem pertulit in corde suo, & visceribus compassionis. Qui verò sanctam affectat cruce: ipsam amplectatur vt viuificam & salutarem, nam continuò aderit ei socia, sacrosancta dei mater: quod constanter ei astiterit in hora passionis. Itaque siue hanc siue illam elegebris: nihil refert, nam alterutra habita: habebitur vtraque, propter mutuum nexum & habitudinem qua simul colligantur. 25 In vicésimoquinto versu. Fili matris vnice. Hic versus, & matrem primum dicit crucifixam: & filium crucifixu[m] & vtrunque quidem verè dicit: sed diuersa ratione. Matre enim asserit crucifixam: quoniam astans filio patienti, eadem patiebatur in corde suo illi ex intimis visceribus com patiendo, quæ filius eius pertulit in corpore, vt illi co[n]crucifixa dici haud immerito potuerit. Quemadmodum beatus Paulus de seipso dicit Christo confixus sum cruci, Filius verò eius, crucifixus est per sensibilem & corporale affixionem ad crucem: quod in eius stipite fuerit suffixus. At quoniam in tota hac prosa facta est pulchra collatio beata virginis ad sanctam crucem, propter fructum vitæ vtrique communem operæ precium est & hic subnectere piam querimoniam virginis ad crucem, quod filium suum innocentem susceperit: crucisque purgationem atque excusationem modestam ad virginem, quod pro omnium salute ipsum oblatum sustuuerit. Querimo-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1200.png
Transcription: ATR-1
PROSA. QVERIMONIA VIRGINIS ad crucem. Rix de te uolo conqueri. Quid est, quod in te repperi Fructum tibi non debitum? Fructum, quem uirgo pe peri Cognitum Adæ ueteri, Et degustanti uetitum, Atq[ue] in fructus uteri Tuus non debet fieri, Culpæ non habens meritum. Cur pendet qui nô me ruit? Quid? quod te non abhor- ruit, Cum sis reis patibulum. Cur soluit quæ non ra puit? Cur ei qui non nocuit Es poenale piaculum Ei qui uitam tribuit, Mortiq[ue] nihil debuit, Mortis propinas poculum Te reorum flagitiis, Te culparum suppliciis Ordinauit iustitia. Cur ergo iustum impiis, Cur virtutem cum uitiis Sociauit nequitia? Redditur poena præmiis, Offensa beneficiis, Honor contumelia? Reis in te pendenti- bus micidis latronibus, Inflictæ maledictio, Iusto pleno virtuti- bus Ornato charismatibus Debetur benedictio. Ergo quid ad te pertinet? Cur vita mortem sustinet Lux fit obtenebratio? Purgatio
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1201.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 531 Purgatio crucis ad virginem. Virgo tibi respodeo Tibi, cui totum de beo Meorum decus palmitum De tuo flore fulgeo, De tuo fructu gaudeo, Redditura depositum. Dulce pondus sustineo, Dulcem fructum possideo, Mundo, non tibi, gentum. Christus mortem non meruit. Etsi mori disposuit, Vt morte mortem tolleret Ligno lignum opposuit, Et soluit quæ non rapuit, Vt debitores liberet. In Adam, uitæ corruit: Quam secundus restituit, Vt uitam mortem superet: Vlmus uuam non peperit, Quid tamen uitæ deperit: Quod ulmus uuam sustinet? Fructum tuum non genui, Et oblatum non respui. Vt poena culpam terminet. A te mortalem balui, Immortalem restitui: Vt mors in uitâ germinet. Tu uitis, uua filius, Quid est me competentius: Quàm torcular quo premitur? Cur pressura fit purius? Nisi quia iucundius, Vinum syncerum bibitur. Quid uua passa dulcius? Quid Christo passo gratius? In cuius morte uiuitur? Multi se iustos simulant, Filium à te postulant, Et ad me non respiciunt. Sed postquam mihi creditus, Et apud me depositus, Extra me non inueniunt. Quærant in meo stipite Sugant de meo palmite. Ll ij Fructu
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1202.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Fructum tuum quem sitiunt His abstulit liuoribus, Respondeas hypocritis Tartari poenas horridi. Quid à me natum quæritis, Hue mortales accedite, Quem dudum cruci credidi? Dulcem ex eo sumite Iam non pendet ad ubera, Cibum et uitæ pocula. Pendens in cruce, vulnera Eum in cruce quærite, Corporis monstrat liuidi. Et lachrymas effundite, His plagis, his vulneribus, Ligno figentes oscula Suspirate, gemiscite, Et ueniam hic petite, Et uiuetis in secula. Amen. De sancto Stephano: rege Pannonia. Orde, uoce, mente pura, Via uitæ demonstratur, Soluens deo laudu[m] iura, Et iter iustitiæ, Idolorum spreta cura 4 Hunc extollas digna laude. Latare Pannonia. Huius festum colens gaude, 2 De supernis illustrata, Et gaudenti iam applaude Verbo uitæ satiata, Cantico lætitiæ. Crucis Christi ferens gratæ 5 Hic est Geysæ dulcis natus, Libens testimonia. Visione præsignatus, 3 Ergo per quem tibi datur. Ante ortum est uocatus Salus cælum rescratur Stephanus, à Stephano. Credit
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1203.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 131 6 Credit pater & miratur nis Parit mater & lætatur, Struit templu[m]: dixat donis. Infans crescens exaltatur, Ornat gemmis & coronis Vt cedrus in libano. Cruces & altaria. 7 Nam ut puer adoleuit, 11 Ad docendum: hic præ Mox uirtutum donis creuit, latos Calos amans ima spreuit Viros ponit literatos, Hærens dei filio. Iustos, fidos & probatos. 8 Huius carnis tecta uelo. Ad robur fidelium. Mens intenta semper celo, 12 Hic talentum sibi datu[m]: Ardet tota dei zelo, Deo reddit duplicatum. Instat euangelio. Ab æterno præparatum 9 Per hunc Christus prædicatur. Sibi: scandit solium. Turba credens baptizatur. 13 Vbi Christo sociatus, Fides Christi dilatatur Et ab ipso sublimatus In tota Pannonia. Regnat semper coronatus 10 Hic ad instar Salomo- In superna patria, 11 Hæc prosa, rythmicæ consonantiæ seruat legem vbique 14 Hunc deuoti acnere[m] vniformem. mur, In singulis enim versibus quatuor complectitur Hunc ex corde deprece- clausulas rythmicas: quarum tres primæ adinuicem mur. seruant in exitu syllabarum symphoniam. Vt per ipsum subleuemur Vnaquæque autem illarum octo comprehendit Ad cælorum atria. syllabas: & penultima semper longam. Amen. Quarta verò cuiusque versus clausula septé completur syllabis, quarum penultima breuis est: & responsum habet more aliarum prosarum ad postremam clausulâ proximi versus in consimili desinentia. Describit autem 11 iij genera-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1204.png
Transcription: ATR-1
534 PROSA. generosam beati Stephani regis Pannoniæ originem, præclarum de virtute in virtutem ipsius in vita progressum: & foelicem exitum, commendans in eo solicitum reru[m] diu[m] narum studium in totius populi ad deum directione: in exornandis templis, & constituendis in clero viris eruditis, probatæque vitæ. Cæterùm sanctitas morum eius virtutu[m]que præconia, in expositione hymni ipsius in primo libro sunt diffusius explicata: neque hic replicanda. 5 TANNOTATIONES. In quinto versu. Hic est Gey sæ dulcis natus. Quemadmodu[m] in hymno huius sancti Stephani (cuius initium est: gaudent cæli noua luce) dictu[m] est: Geysa pater fuit secundum carnem huius sancti regis, & à sancto Stephano protomartyre revelatione accepit quòd fictus illi nasciturus, vocari Stephanus deberet: Porrò ex dictio Geysa, hic vt disyllaba proferri debet: quasi in prima eius syllaba esset diphthongus, et, ne illa clausula rythmica suum excedat octonarium. 6 In sexto versu. Vt cedrus in Libano. Apta est hæc expressio sublimitatis & altitudinis virtutum beati Stephan[us] per res corporales, cedrum scilicet: arborem præcelsam, odoriferam, & imputribilem, & per Libanum montem Palestinæ: arduum & sublimem. Quæ etiam expressio excellentiæ per hunc modum: in scriptura sæpius obseruata legitur, vt in psal. Iustus vt palma florebit: sicut cedrus Libani multiplicabitur. Et æterna sapientia apud Eccles. de seipsa dicit. Quasi cedrus exaltata sum in Libano: & quasi cypresus in monte Sion. Vnde hæc sententia, sumpta coiicitur. 8 In octavo versu. Instat euangelio. Instare inter multa quæ habet significata: hic capitur pro incumbere, operâ dare & diligentiam adhibere, datumque requirit. Virgilius. Talis erat Dido, talem se læta ferebat per medios: instans operi regnisque futuris. Instabat autem beatus Stephanus euangello annunciando suis subditis: quoniâ ipsemet publica prædicatione viam veritatis & regulam fidei illis aperire studuit. 10 In decimo versu. Hic ad instar Salomonis. Instar indeclinabile nomen: significat ad æquiparationem siue ad similitudinem. Et modo sine præpositione ad ponitur, vt apud Virgilium. Instar montis equum diuina Palladis arte ædificant. Idem. Argolici clypei aut Phoebæ lampadis in- -stant
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1205.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 535 stir. Modo verò cum præpositione: vt apud Solinum cum ait. Metopotamiam opimat annuæ inundationis excessibus: ad instar amnis Aegyptij terris superfusus, inuecta soli foecunditate. Augustinus. Et ideò hodie ad vitale laua crum resurgens dei populus: ad instar resurrectionis ecclesiam nostram splendore niueo illuminat. Porrò quomodo Salomon extruxerit deo templum & multis donariis ador nauerit: tertius liber Regum latissime refert. 12 In duodecimo versu. Hic talentum sibi datum. Hæc sententia sumptu est ex illa parabola euangelica: qua bonus seruus & fidelis dicitur talenta à domino suo accepta duplicasse, & totidem quot acceperat superlucratus fuisse, propter quod à domino suo mirifice commendatur: æ ad intrandum in gaudium domini sui inuitatur. Ita beatus Stephanus (inquit) accepta à deo gratiarum dona ampliore fructu multiplicavit: illâque cum largo foenore bonorum operum deo reddidit, propter quod ad æterni regni solium est subuectus. De sancto Bartholomeo. D[em]em festum Bartholomei Christi amici, fratres excolite dignis præconiis. Eius obtentu cæli quo mereamur sedibus perfrui. 1 Hic Indiæ populis prædicat euangelium. Qui dediti uitiis uacabat idolatriæ. Quos instruens sanctus apostolus instit frangere idola, atque Christo facere templa. 2 Et dæmones quos adorauere fecit longius abire, ubi essent inuia terræ. Mundat leprosos, saluti pristinæ reddit et ægros. Vestiuit cæcos præsenti lumine, fecitque sanos. 3 Oratio eius paraliticos erigit: atque curat energuminos. Nam inclyti natam regis diu lunaticam, sola prece sal uam fecerat. Conuertit regem populumq; eius sacris fontibus expiauerat. Promittens illis quod no[n] uidit homo: nec ascederat in cor ho[min]is. Per multa sic prædicas te[m]pora uesti meta illius no[n] fueru[n]t sordida. Nocturno uigilabat te[m]pore similiter Ll iii
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1206.png
Transcription: ATR-1
PROSA similiter diurno in dei laudamine. Post talia miracula ocellus migrauit ad Christum, perenni in regno semper mansurus. Sed ueniet iudicij in die cum deo, hominum secreta per ignem iudicaturus. Quæsumus te Bartholomeæ exorantes, ut detergas nostra hic facinora. 4 Quatenus fruamur præmio, quod credentium repromisit Christus gregi pusillo. Amen. 1 Hæc prosa, solutæ orationis habet contextum: nec rythmicis astringitur numeris. Explicat autem miram beati Bartholomei virtutem in conuertendo ad fidem Indiæ populo, in destruendis idolis & potestate miraculorum. Copiosum istidem prædicationis eius fructum commemorat, & assiduum orationis studium: foelicemque per martyrij palmam ad cælos transitum. Quæ omnia diffusius in historia vitæ eius continentur, & descriptione passionis eiusde[m]: apud omnes satis diuulgatæ, neque illa hic repetere visum est operæprecium. 1 IANNOTATIONES. Hic Indiæ populis prædicat evangelium. India, regio est orientalis: Asiæ terminis, ab Indo flumine sic appellata: in quem ab occidentali plaga desinit. De qua Virgilius India mittit ebur: molles sua thura Sabæi. Inde adiectiua Indus & Indicus deducuntur. Ouidius. Dentes æquantur dentibus Indis. Hæc regio mira fertilitate & cæli temperie foelix ab authoribus describitur: sed beati Bartholomei apostolatu longe facta est foelior, per quem expullis tenebris veræ lucis splendorem accepit. 2 Vbi essent inuia terræ. Inuius, a,um dicitur, quod est sine via & per quod iri non potest. Ouidi. Inuia virtuti nulla est via. Inuia igitur terræ, ea sunt terræ loca, quæ inhabitata sunt & ab hominum ambulatione semota: per quæ scilicet ob solitudinem & distantiam à comuni congressione, nullus meat. Et in ea loca iussit sanctus Bartholomeus dæmones abire, quos idolis aut corporibus humanis expulerat: vt amplius hominibus infesti non essent. 3 Atque curat energuminos. Dicuntur energumini Græca appellatione: qui à malis potestatibus aguntur, dæmonioque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1207.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 537 nioque vexantur. Eos Latini arreptitios vocant: quia arri pluntur & agitantur ab immundis spiritibus, quemadmodum in secundo libro etiam est dictum. Lunaticus verò dicitur qui aut insania vexatur certis lunæ temporibus: aut gravi tentatur morbo. Vnde sacra nobis euangelij histo- < Matth. 17> ria mentionem facit de puero lunatico: quem secundum determinatum & statum lunæ decursum immundus spiritus vexauit, & ab ea vexatione diuina Christi virtus beni gniter liberauit. 4 Quod credentium repromisit Christus gregi pusillo. < Ioan. 12> Sumpta sunt propemodum hæc verba: ex eo domini nostri dicto apud Lucâ. Nolite timere pusillus grex: quia complacuit patri vestro dare vobis regnum. Vbi turbam electorum dominus vocat pusillum gregem, secundu[m] vel potius ob humilitatis deuotionem: per quam crescit < Psal. 33> ecclesia, & peruenitur ad regnum cæloru[m]. Humiles enim spiritu (vt ait propheta) saluabit dominus. De sancto Bartholomeo: alia prosa. 1 Audemus omnes inclyta Genti permisit miseræ. 2 Cuius sacra solennia, 8 Nec fallere nec lædere, Nobis inspirant gaudia. Nec læsis potest parcere. 3 Per diem cinctum uicib[us] 9 Graui dignus supplicio, Flexis orabat genibus Cruciatur incendio. 4 Nec minus noctis tempore, 10 Quæta fit eius tortio, Toto prostratus corpore. 11 Per uirtutes apostoli 5 In ipsius præsentia Patescit fraus diaboli. Obmutescunt dæmonia 12 Arte detecta subdoli, 6 Christi sonante buccina. Cultores cessant idoli, Falsa terrentur numina. 13 Liber exultat Pseustius: 7 Non Astaroth illudere Hostis repressarabie. Credit & rex Polymnius. Propter
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1208.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Propter salutem filiæ. Tincta baptismi gratia. 14 Permissus ab apostolo 19 Ruga carens & ma- Dæmon mugit ex idolo, culæ, Auobis ultra miseri Cælesti gaudet copula. Sacra non posco fieri. 20 Currunt ergo ponti- 15 Me iam nil posse fa- fices teor, Ad Astyagen supplices, Qui uix respira[n]s torqueor, 21 Athletam iam eme- Ante diem iudicij ritum, Pænam ferens incendij. Poscentes ad interitum. 16 Sic effatus disparuit, 22 Sub Christi testimo- Et sigilla comminuit. nio Sed nec præsentes terruit Caput obiecit gladio. Nam virtus crucis affuit. 23 Sic triumphauit ho- 17 Christi signat chara- die, tere Doctor & victor Indiæ. Phanum manus angelica, 24 Bartholomee postula Lasos absoluit liberè Pro seruis prece sedula, Potestate mirifica. 25 Vt post uitæ curricula 18 Mox pellem mutat Christum laudent in secula. India, Amen. Hæc prosa, rythmicæ formæ seruat mensuram satis v- niformem. Nam in omnib[us] suis versibus solas habet clau- sulas octo syllabarum: quarum penultima est breuis. In a- liquibus quidem versibus vt primis & postremis: duntaxat duas continet huiusmodi clausulas, adinuicem conso- nantes. In aliis verò vt in medicullio sere constitutis: qua- tuor complectitur clausulas, interdum quidem quâlibet: ad proximam sibi co[n]sonantiæ modulos seruantem, vt pri- ma scilicet secundæ consonet, & tertia quartæ. Interdum verò alternis locis responsum in finali desinentia haben- tes: vt prima ad tertiam referatur, & secunda ad quarcam. Author eius: Adam de sancto Victore. Describit autem sanctitatem vitæ beati Bartholomei, vim coercendi dæ- monia: quam in falsa idolorum numina exercebat, prædi- cationis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1209.png
Transcription: ATR-1
EXO. 533 cationis evangelicæ studium & operam: & demum glorio sam eius mortem, vt præcedens. 6 ANNOTATIONES. In sexto versu. Christi sonante buccina. In dicitur propter illud præconium, quod de hoc facto canit ecclesia. Vox sancti Bartholomei quasi tuba vehemens: ambulant cu[m] illo angeli dei Insuper Christi buccina erat iste sanctus quoniam evangelicè veritatis erat altisonus buccinator, vt per totam Indiam illius sonitus fuerit auditus. 8 In octauo versu. Nec læsis potest parcere. Non potest (inquit) Astaroth cessare à læsione eorum quos antè morbis, aut molestia corporis affecerat, licet magnopere id vellet: mitius scilicet cum illis agere, & amplius ipsos no[n] lædere, vt desistédo à læsione: videretur eos quos morbo graueauerat curare. Talibus enim ludificamentis fallere miseros solitus erat demon ille: non in idolo Astaroth latitans, sed propter apostoli præsentiam repressa fuit hæc elusoria fallacia, virtusque subdola. 10 In decimo versu. Liber exultat Pseustius. Hic Pseustius prius à demonio vexatus, sancti Bartholomei virtute & auxilio ab huiusmodi infestatione liberatus est. Filia itidem regis Polymni, prius lunatica & ab immundo arrepta spiritu: integræ sanitati per apostolum est restituta. Quorum occasione signorum, certatim populus regionis illius vna cum rege suo in Christum credidit. 14 In decimoquarto versu. Permissus ab apostolo. Quemadmodu[m] in vita sancti Bartholomei, memoriæ proditu[m] est: cu[m] post aduentum apostoli in Indiam, & primam sui manifestatione occasione idoli Astaroth populo & regi facta[m], templorum pontifices idolo sacrificarent: coepit ex eo clamare demon ac dicere. Cessate miseri sacricare mihi, ne peiora me pariamini: qui catenis igneis ab angelis det viui sum vinctus. Apostolus autem demoni præcepit, vt idolo exies ipsum cominueret. Qui ptinus egressus, omnia idola templi per seipsum confregit. T[ame]n angelus domini ibidè apparuit, & templu[m] circunuolas in quatuor eius angulis signu[m] crucis digito suo insculpsit, præcipiens vt omnes idem signum frontibus suis imprimere[n]t, quatenus sine horrore & timore, deum suum quem hactenus coluerant, cernere possent. Cuius dicto cum omnes obedis-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1210.png
Transcription: ATR-1
140 PR[O]S[A] obedissent ostendit eis æthiopé nigriorem fulgine & hor renda forma terribilem, cuius oculi vt ferru candens scim tillabant & manus post terga vinculis erant constrictæ, il- lique iussit vt in desertum locum vbi nulla hominum est habitatio abiret. Qui cum ingenti strepitu & magno vlulatu inde abiit, nullis tamen incusso terrore, quoniam sig- naculo crucis erant ante muniti. Deinde angelus ab eoru[m] oculis disparuit. Infirmi omnes fusa ad deum oratione ab apostolo sunt curati: & rex Polymnius cu[m] toto suo popu- lo vitale baptismi lauacrum accepit. Et ex hac enarratio- ne, patet huius versus & quatuor sequentium sententia. Id quoque euadit perspicuum, quòd in decimosexto ver- su sigilla accipiuntur pro idolis, simul acris siue sculptili- bus: quæ signa quædam erant, falsorum deorum numen representantia ipsis idolatris. Dicuntur enim sigilla, quasi parua signa. 1 In decimooctauo versu. Mox pellem mutat India. Nomine pellis hic metaphorice innuitur qualitas & con- ditio animi: quantum ad fidem & mores. Quam sanè mu- tauit Indiæ populus, ad apostoli prædicationem & osten- sionem signorum. Nam prius idoloru[m] cultui deditus, runc synceram Christi fidem est amplexus. Et ergo exuta veteri pelle nonum induit: quoniam expoliato veteri homine cum actibus suis, nouum qui secundum deum creatus est in institia & veritate, assumpsit. De sancto Ludouico, rege Frácorum. A Etabunda 4 Ludouicum, solium, Psallat plebs cu[m] men- Turmisq[ue] lætantium te munda Socialisit. Christiana. 5 Hic licet ex germine 2 Deum more Primæ natus formine Collaudet gens lætiore, Delinquentis. Gallicana. 6 Fugato peccamine, 3 Qui post regnu[m] labile, Mansit in dulcedine Ad inæstimabile Piæ mentis. Sublimavit 7 Cæli rex delitiæ Filiosa
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1211.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 141 Filios familia s Reseruauit. 8 Inuitauit filium Pater ad conuiuium, Quem amauit. 9 Fulgentem in habitu, A cælorum ambitu Cum pudoris exitu Non proiecit. 10 Quem sanctum miraculis, Crebris in articulis, Prouectis et paruulis Patefecit. 11 In uitæ misere Lapsis itinere, Ludouice rex compatere. 12 De nobis cogita, Prece resuscita Quos facta premunt illi- cita 13 Fauente deo fiat ita. Amen. Hæc prosa, rythmicæ mensuræ seruat regulam, diuersis in locis difformem. Nam in singulis duorum primoru[m] versuum, prima clausula quæ quatuor est syllabarum: c[uius] sonat secundæ clausulæ eiusdem versus quæ est octo syllabarum, in ipso exitu & desinentia. Tertia verò clausula primi versus respondet tertia secundi etiam in consimili cadentia: & vtraque earum quatuor cõplectitur syllabas. In singulis autem supradictorum versuu[m] clausulis: penultima syllaba semper est loga. Porrò 1 tertio vsque ad decimum, omnes eiusdem versus clausulæ ante postremam positæ, siue duæ fuerint siue tres: adinnicem consonant in fine, & singulæ earum septem continent syllabas: penultimamque breuem, postrema verò supradictoru[m] versuum clausula, quatuor tantum comprehendit syllabas quarum penultima est longa: responsumque habet in simili cadentia ad postremam proximi versus clausulam. In vndecimo verò & duodecimo versus, singulæ duarum primaru[m] clausularum sex constringunt syllabas, tertia verò nouem: & semper earum penultima breuis est, omnesque illæ tres in exitu syllabarum symphoniam seruant similemque sonu[m]. Decim ustertius autem vers[us] etiam nouem est syllabarum, respondens in simili desinentia clausulis duodecimi versus. Et vt paucis absoluam, omnino cõsimilis est hæc prosa illi prosæ de natiuitate domini superius explicatæ. Lætabundus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1212.png
Transcription: ATR-1
PROSA. tabudus exultet fidelis chorus: halelu ia. Similis inquam: & in numero versuum, & in genere rythmi, & ipso cõtex- tu. Explicat autem sublimitatem & excellentia gloriæ cælestis, ad quam deus beatum Ludouicum clarissimum Frâ corum regem cuexit: ob præclara virtutu[m] opera, quæ hâc degens vitam exercuit. Cæterum illa ex historia vitæ eius in regum Francorum gestis diffusius descriptæ liquido pa tescunt, neque hoc in loco sunt recensenda. 3 IANNOTATIONES. In tertio versu. Qui post regnum labile. Regnum labile vocat author, huius mun- di regnum: quòd certe caducum est & transitorium. So- lium verò inæstimabile, cæleste dicit regnum: cuius splen- dor & gloria neutiquam æstimari potest. Non enim ocu- lus vidit nec auris audiuit, nec in cor hominis ascèdit: quæ præparauit deus diligentibusse. Itaque sensus huius loci est: quòd beatum Ludouicum deus de terreno ac tempo- rali regno ad cælestis & æterni gloriam subuexit, & cæle- stium spirituum sanctorumque omnium choris eundem associauit. < Matth. 22> 4 In quinto versu. Hic licet ex germine. Quanuis (in- quit) Ludovicus ex primæ matris Eux (per quam peccatu[m] intrauit in mundum) stirpe duxerit originem, non tamen illius funestæ propaginis secutus est contagia, sed propul- sato à se omni peccato, permansit assiduus in tranquillita- te conscientiæ & suauitate animi: quam præstat dei gratia & mens sibi conscia recti, de qua loquitur apostolus. Glo- ria nostra hæc est, testimonium conscientiæ nostræ. Sicut enim graua peccata atque enormia inferunt horrore[m] ani mo & amaritudinem: ita virtutes & mandatorum dei ope ra admirabilem afferunt tranquillitatem & suauitate spi- ritus, quam beatus Ludouicos continue est expertus. 7 In septimo versu. Cæli rex delitias. Responde t hic versus & proxime sequens illi parabolæ euangelicæ, qua regnum cælorum dicitur esse simile homini regi qui fecit nuptias filio suo, & misit seruos suos qui invitaret omnes ad nuptias, eâque parabola huic proposito accommodato applicatur. Siquidem deus ipse (inquit) rex cæli, beato Lu douico filio suo per adoptionem & bonam imitationem, cælestis gloriæ delitias taquam spirituales, nuptias præpa rauit, ipsumque invitauit ad nuptiale illud æternæ dulce- < dinis>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1213.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 54) dinis conuinium, quâdo decurso huius vitæ stadio eundè per foelicem in domino obdormitionem hinc trâstulit ad percipiêda gaudia paradisi. Porrò in hoc versu: dictio filios familias, coniunctim debet legi, est enim composita ex geminis partibus quarum prior inflectitur, posterior verò declinationem non recipit: sed semper manet eadem in compositione, sicut & in his dictionibus paterfamilias & materfamilias idem vsu venit. Est autem filiusfamilias, ipse filius qui est de familia domus paternæ. 9 In nono versu. Fulgentem in habitu. In supradicta parabola scribit Matthæus, quòd cum impletæ essent nuptiæ discumbentium, intrauit rex vt videret discumbetes, & vidit vnum hominem non vestitum veste nuptiali cui dixit. Amice quomodo huc intrasti, non habens veste nuptialem? At ille obmutuit. Tunc dixit rex ministris suis. Ligatis manibus & pedibus prolicite eum in tenebras exteriores, vbi erit fletus & stridor dentium. Quem evangelij locum author huic accommoda[n]s proposito: dicit quòd rex cælestis hoc pacto non reiecit à conuiuio nuptiali foelitatis æternæ beatum Ludouicum cum ignominia. Nam ipse vestitus fuit veste nuptiali, pulchróque virtutum & bonorum operum amictus habitu, quo adornatus refulsit splendidus in conspectu domini. 10 In decimo versu. Quem sanctum miraculis. Deus (inquit) beati Ludouici sanctitatem multis declarauit miraculis: quæ & senibus & pueris, immo cuiusuis ætatis & sexus hominibus ipsum in necessitatis articulo & angustia inuocantibus, mirabiliter ostendit. His etenim signorum prodigiis deus beatum Ludouicum, sanctorum catalogo ascribendum patefecit, & in terris celebri cultu venerandum, dum per, quanti sit apud deum meriti, quantæque dignitatis in cælis: ipsi mundo insinuauit. De sancto Ludouico rege Frácorum: alia profa. Regem regnum ue- Ludouici gloria. neremur: 2 Ex Francorum regni Et de regis glorie- cura, mur Beatorum regni iura Possidet
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1214.png
Transcription: ATR-1
544 PROSA. Possidet in patria. 3 Ipsum Christo conformatum Fecit magnum & beatum, Virtutum immensitas. 4 Longum fides, amor latum, Altum spes, sed no[n] elatum, Profundum humilitas. 5 Vultum habens David regis, Ezechia Zelum legis, Et Iosia studium. 6 Dictus uere lucis dator, Vitæ custos, & amator In Christo uiuentium. 7 Orbis signis illustratur, Capto regi restauratur Liber præda perditus. 8 Vita datur moriturus, Claudis gressus, lux obscuris, Et captiuis reditus. 9 In extremis successorem Informauit, & cultorem Esse dei monuit. 10 Certus demum de corona, Maris undis dempta Zona Cæli portum tenuit. 11 Vita uiuens beatorum, Fælix regnat rex Fræcoru[m] In beatis sedibus. 12 Supplicemus sancto regi Nos sanctorum iungi gregi Piis eius precibus. Amen. Consimilem in omnibus versibus modulationem rythmicam continet hæc prosa. Nempe singuli versus, tres co[n]tinent clausulas, quarum duæ primæ adinuicem consonantes, habent singulæ octo syllabas & penultimam longam. Tertia verò cuiusque versus clausula: septem complectitur syllabas & penultimam ipsarum breuem, respondet[ur]; tertiæ clausulæ versus proxime adiacentis, nunc quidem præcedentis nunc verò sequentis. Comendantur in ea præclaræ virtutes & opera insignia beati Ludouici quondam Francorum regis: quibus cu[m] hic vitam agebat eminenter effulsit. Ob quod & multa per ipsum dominus operatus est miracula: in testimonium eximiæ sanctitatis vitæ anteactæ. Verùm hæc omnia diffusius in historia vitæ eiusde[m], insuper & in opusculo de laudibus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1215.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 545 dibus eiusdem sancti regis à nobis superioribus annis elaborato, enarrantur. Proinde sermo noster hic contrahendus est. 3 ANNOTATIONES. In tertio versu. Ipsum Christo conformatum. Præcipua hominis perfectio in eo consistit, quòd conformitate in virtutibus ad Christum dominum & deum nostrum habeat imitationemq[ue]; propinquâ & assimilatione ad ipsum. Perfectus (inquit) erit omnis, si sit sicut magister eius. Et rursum. Exemplu[m] dedi vobis: vt quemadmodu[m] ego feci, ita & vos faciasis. Hinc sæpius nos admonet apostolus: vt simus imitatores Christi. At in beato Ludouico erat admiranda conformitas virtutu[m] ad Christum: & ergo summa perfectio. 4 In quarto versu. Longum fides, amor latum. Apostolus ad Ephesios scribens admonet eos quod studeant co-prehêdere quæ sit longitudo, & latitudo, sublimitas & p[er]fundum. Hæc autem quatuor hoc in loco accommoda[n]tur quatuor virtutibus sancti regis Ludouici. Siquidem longitudo, fidei aptatur, quòd non tantum in præsentia, sed & præterita vt mundi productionem, & futura vt resurectionem mortuorum diemque iudicij, extendatur. Latitudo, charitati quòd ipsa non modo amicos ambit suo complexu: sed & inimicos, quos etiam in domino diligit. Sublimitas siue altitudo, spei attribuitur: quòd in superna & supercoelestia bona animum erigit. Demùm profunditas, humilitati ascribitur: quòd ipsa hominem infra alios constituit quantum ad sui existimationem, neque sinit eius animum efferri aut aliis se præponere. Hæc autem quatuor virtutes, insigniter in sancto rege emicuerunt. 5 In quinto versu. Vultum habens David regis. Rex David, serenitatem animi in vultu tanquam speculo habuisse fertur relucentem, vt ex hilaritate vultu illius, synceritas cordis & sanctitas eius perpéderetur. Simile quiddam de beato Antonio refert Athanasius, quòd & in vultu habebat magnam gratiam: & admirabile etiam à salutore hoc munus acceperat. Si quis enim (inquit) ignarus eus, inter multitudinem monachorum ipsum videre desiderasset: nullo indicante cæteris prætermisssis ad Antoniu[m] currebat, & animæ puritatem cognoscebat in vultu, & per speculum corporis: gratiam sanctæ mentis intuebatur. Mm Nam Luc. 6 Ioan. 13 Eph. 5 Eph. 3 Athanasius Sæclus Anthonius.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1216.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 546 < 5 Præcer. 17 Gene. 13 3. Reg. 16> Nam semper hilarem faciem gerens, liquido ostendebat se de cælestibus cogitare, sicut scriptura ait. Corde lętante, vultus floret: in mærore constituto, tristatur. Itaque & Iacob cognouit Laban socerum suum insidias sibi machinantem dicens ad filias eius. Non est facies patris vestri: sicut heri & nudiustertius. Sicut Samuel agnouit David. Lætiores enim habebat oculos & dentes sicut lac candidos. Similiter agnoscebatur Antonius: quia semper eandem faciem inter prospera & aduersa tenens, nec secundis extollebatur nec frangebatur aduersis. Hæc, de beato Antonio Athanasius. Ex quibus verbis & id perspicuum euadit, quòd de vultu David regis dictum est, quomodo hilaritatem quandam præ se se ferens, sereniorem ac lætiorem eius animum indicabat. Ita & beatus Ludovicus vultum gerebat serenitate & hilaritate indicantem interioris hominis synceritatem & puritatem, quemadmodum de ipso canit ecclesia. O quàm dulce spectaculum in Ludouico cerneret: qui virtutis signaculum eius vukú inspiceret. Est igitur ipse mystice David, qui interpretatur vultu desiderabilis. Ezechiæ verò & Iosia zelum habuit idem rex sanctus: ad ea extirpanda quæ vergebant in ignominiam aut cõtemptum diuini nominis, sicut illi duo reges Iuda præclaris laudibus commendantur in scriptura, ob ardentissimum studium euellédi omnem idolorum spurcitiam & cultum: à præcedentibus inductum regibus & obseruatum à populo. 6 In sexto versu. Dictus verè lucis dator. Explicat < 4. Reg. 18 4. Reg. 13> hic versus interpretatione nominis Ludouicus, quod secundum quatuor suarum syllabarum numerum ita interpretatur: lucis dator, vitæ custos, vt primæ syllabæ prima respondeat dictio, secundæ secunda: & ita deinceps. Quâ sanè expositionem: & hic versus hymni de ipso compositi etiam continet. Ludouicus ex nomine, lucis dator exprimitur: & custos in certamine præsentis vitæ ponitur. Lucis quidem dator, quòd bene viuendi exemplum tâquam lucem quandam omnibus præstabat, qua dirigent suos gressus. Vitæ verò custos, rectè dicitur Ludouicus: quòd probe viuendo custodiuerit vitam animæ & in seipso & in subditis, quos ad bonum suo hortatu & exemplo convertit. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1217.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 547 7 In septimo versu. Capto regi restauratur. Cum captus esset rex Ludouicus in prima expeditione sua contra Saracenos apud Damiata: dei nutu occulto, libertas illi est restituta pro modico admodum redemptionis precio, per pactum exoluendo. Vt præda quæ inciderat in manus hostium, quasi deperdita censeri debuerit, quòd no[n] tantu[m] ex ea captiuitate habuerint emolumentum, quantum humano iudicio putabatur. 10 In decimo versu. Maris vndis dempta zona. Qui ia[m] portum tenet, amplius non navigaturus: anchoras & retinacula soluerè impune potest, quibus navis in mari detinebatur. Ita smito præsentis vitæ cursu, ad statione[m] æternæ quietis peruenit Ludouicus, per solutionem animæ à corpore. De sancto Augustino. I Nterni festi gaudia, Nostra souet harmonia 2 Qno mens in se pacifica, Vera frequentat sabbata. 3 Mundi cordis lætitia, Odorans uera gaudia. 4 Quibus prægustat auidæ, Quæ sit sanctorum gloria. 5 Qua lætatur in patria Cælicolarum curia. 6 Regem donantem præmia, Sua cernens in gloria. 7 Beata illa patria, Quæ nescit nisi gaudia. Nam eius huius patriæ Non cessant laudes canere. 8 Qnos ille dulcor afficit: Quæ nullus mæror inficit. Quos nullus hostis impetit, Nullusq[ue] turbo concutit. 9 Vbi dies clarissima, Melior est quàm milia. Luce lucens præfulgida, Plena dei notitia. 10 Qua[m] més humana cape Nec ligua ualet, p[er]mere, cre Donec uitæ victoria Commutet hæc mortalia. 11 Quado deus est omnia, Vita, uirtus, scientia. Victus, uestis & cætera, Quæ uelle potest mens priuè. 12 Hoc in hæc ualle misera Nim ij Medite-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1218.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Meditetur mens sobria. Hoc per soporem sentiat. Hoc attendat dum uigilat. 13 Quo mundi post exilia Coronetur in patria, Ac in decoris gloria Regem laudet per secula. 14 Harum laudum præco nia, Imitatur ecclesia. 15 Dum recensentur an- nua Sanctorum natalitia. 16 Cum post peracta præ lia Digna redduntur præmia. 17 Pro passione, rosea. Pro castitate, candida. 18 Datur [mercurius] torques æreæ, Pro doctrina catholica 19 Qua præfulget Au gustinus, In summi regis curia. 20 Cuius librorum co- pia, Fides firmatur unica. 21 Hinc [mercurius] mater eccle sia Vitat errorum deuia. 22 Huius sequi uestigia Ac prædicare dogmata 23 Fide recta ac seruida Det nobis mater gratiæ. Amen. Hæc prosa, modulatione rythmica persimilis est illi de sancto Bartholomeo superius expositæ. Laudemus omnes inclyta: Bartholomei merita. Author eius, Adam de sancto Victore. Describitur in ea, suaui admodum vocalitate cælestis illa gloria: quam sancti in superna ciuitate Hierusalem percipiunt, & cum deo, perpetuo obtinebût, vbi nullus dolori aut moerori amplius est locus: vbi bonorum omnium vbertas & interminabile gaudium. Cæterum conspirat propemodum & plane conuenit hæc prosa in sententia (sicut & genere rythmi) cum iilo elegantissimo eiusdem authoris rythmico cantico: quod paulo post de omnibus sanctis exponetur. Supernæ matris gaudia repræsentet ecclesia. Id solum inter hanc & illam prosam est discriminis quòd illa sanctis omnibus cuiusuis ordinis est conueniens, hæc verò peculiaris & propria sacris ecclesiæ catholicæ doctoribus: qui doctrina sua & scripturæ sanctæ explanatione eam maiorem in modum illustrarunt
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1219.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 549 runt. Porrò quanuis in prima clausula deciminoni ver- sus huius prosæ: sancti Augustini nomen duntaxat exprimatur, vt illi peculiariter hoc loco adaptetur, cuius tamen aliorum ecclesiæ doctorum nihilo secius accommodari decentissime potest, comutato duntaxat nomine Augustini: in nomen Hieronymi, Ambrosij aut Gregorij, in eodem loco. Nempe huiusmodi mutatio nominis neque rythmicam lædet sonoritatem, quin potius illam reddet vocaliorem, ob penultimam syllabam illorum nominum breuem. Neque sententiam etiam offendet, nam ea haud minus singulis aliis doctoribus quæm Augustino: integre conuenire dinoscitur. I CANNOTATIONES. In primo versu. Interni festi gaudia. Internum festum vocat hic author interiorem illam pij animi lætitiam & exultationem in domino, quâ perfusus divina dulcedine in se percipit: cum tranquillitatem & pacem conscientiæ cum deo sentiens, ab omnibus curis mûdi sequestratus ac liber: soli deo vacat, illiusque laudi & contemplationi iugiter est intentus. Nempe < Psal. 41> hanc requiem internam consecutus animus ex vitæ munditia ac puritate, & spirituale quodam modo celebrans sabbatum: subolfacit & tenuiter prægustat illa cælestis regni gaudia, quibus sancti foelicissime perfruuntur. Et ad < Psal. 84> illa suspirans ardenter, in hanc sæpius erumpit vocem. Quando veniam & apparebo ante faciem dei? < Apoc. 7> 7 In septimo versu. Nam ciues eius patriæ. Consonat hoc dictum illi verbo diuini psaltis. Beati qui habitant in domo tua domine: in secula seculorum laudabut te. Quòd autem domus illius ciues nullo turbine hostili < Apoc. 21> concutiantur amplius, vt hæc dicit litera: testatur diuino-rum spectaculorum reseator Ioannes in Apocalypsi, dicens de illis. Non esurient neque sitient amplius, neque cadet super illos sol neque vllus æstus, quonia[m] agnus qui in medio throni est, reget illos, & deducet eos ad vitæ fontes aquarum, & absterget deus omnem lachrymam ab oculis eorum. Et mors vltra non erit, neque luctus, neque clamor, neque dolor erit vltra: quæ prima abierunt. De- < Psal. 48> nique quòd in lucidissima illa vinorum regione dies vna melior sit quæm multa milia dierum huius clamitosæ vitæ: perhibet etiam psalmographus, dicens. Quia melior Mm iij est
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1220.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 550 est dies vna in atriis tuis: super mitta. Demùm insignem illius diuinę domus splédorem insinuat beatus Ioannes his verbis. Et ciuitas non eget sole neque luna: vt luceant in ea. < Apoc. 21> Nam claritas dei illuminabit illam: & lucerna eius est agnus. Et portæ non claudentur per diem: nox enim non erit illic. 10 In decimo versu. Quam mens humana capere. Con sonat idipsum sentetix sancti Pauli ad Corinthios ita scribens. < 1. Corin. 2> Nec oculus vidit, nec auris audiuit nec in cor hominis ascendit: quæ præparauit deus diligentibus se, hæc tamé tum primum percipientur ab iis qui filij sunt regni: cum vita ipsa victoriam fuerit assecuta super mortalem hanc nostram conditionem, id est cum sors mortalitatis fuerit in nobis finita per immortalitatis gloriâ, quod quidam particulatim in sanctis ipsis contingit: quando beatę coru[m] animæ corporeis exutæ vinculis immortali vita potiuntur in cælo. Perfecte verò & consummate illud complebitur in fine mundi: quando absorpta erit mors in victoria vitæ, & mortale hoc induet immortalitatem & corruptibile incorruptibilitatem. T[ame]n enim victrix vita mortis commutabit hæc mortalia, nam sustollet etiam à corporibus nostris miseriam mortalitatis, & immortali virtute illa præcinget. In illa iudem foelicitate æterna deus erit (vt ait Paulus) omnia in omnibus: & sanctis illis cæli ciui bus idem futurus est omnium bonorum quæ expeti possunt plenitudo, exuberantia & copia. Enimuerò erit ipsis fons vitæ, vigor indeficiens, & omnis scientiæ notio, erit & eisdem cibus atque perpetua refectio, amictus item spiritualis: immenso suæ gloriæ lumine ipsos circunfulgens, & cætera bona quæ ad perfectiorem animæ possent exceptari. 14 In decimoquarto versu. Harum laudum præconia. Beatorum in cælo gaudia, foelicitatem & gloriam exprimit (inquit) symbolo quodam ecclesia catholica in terris consistens, cum solennitates sanctoru[m] & foelicem ex hoc mundo ad cælos transitum quotannis celebrat. Sunt enim hi dies festi sanctorum hic cum celebritate solénes: quasi imago quædam & repræsentatio illius summæ iucunditatis & lætitiæ, quam in cælis iugiter & continue obtinent. Verùm hæc festa: annua sunt: illa verò in cælesti Hierusalem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1221.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 551 salem, perpetua. Hæc finem habent: & revolutione temporis redeût, illa: intermina sunt & nescia finis. Hæc plærunque ob intervenientem casum tristem sunt lugubria: vt dictum est per Amos prophetam. < Amos. 8 Tobiæ. 2 Apoc. 14> Dies festi vestri couertentur in lamentationem & luctum. Illa autem mæroris omnis & luctus sunt immunia: Denique his festis nostris succedunt dies laborum: illa verò continuum habent sabbatum placidâmque requiem. A modo enim iam dicit spiritus: vt requiescant à laboribus suis. Siquidem in illo supernæ ciuitatis die festo distribuuntur pro transactis laboribus præmia iis: qui in labore huius vitæ legitimè certauerint. Vt sanctis qui sanguinem suum fuderunt pro Christo: rosea datur corona, propter purpureum colore martyrio respondente. Illis verò qui incontaminatam seruarût & corporis & animi castitate: candida, quòd virgineæ puritatis candor sit index. < Proverb. 1> Denique qui doctrinam sacra fidei suo labore elucidarunt: aurea insigniuntur torque, tum quòd aurum: diuinorum eloquiorum splendorem sæpius in scriptura insinuat, tum quod apud priscos, sapientes: eo insigni, torquis scilicet aureæ, adornati fuerint soliti, quod colli & pectoris est ornamentum. Sapientia autem: & pectore reconditur, & voce depromitur. Vnde Sapiens in prouerbiis. Vt addatur gratia capiti tuo: & torques collo tuo. In festo decollationis sancti Ioannis baptistæ. P Ræcursorem summi mur, regis, Sed minus deletemur, Et præconem nouæ In eius martyrio. legis 4 Totus mundus sit iocundus, Celebrat ecclesia. Nulli martyr hic secundus 2 In hac luce tam festiua Virtute uel præmio. Gaude mater, & uotiuæ. 5 Non est nostræ paruitatis: Deprome præconia. Mm iiij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1222.png
Transcription: ATR-1
PROSA Virum tantæ sanctitatis Quia iustus in præsenti, Laudare per omnia. Purgatur per impium: 6 Summa rei recitetur, 13 In natalis sui coena, Vt affectus inflammetur Capitali plecti poena Ex eius memoria. Ioannem rex imperat. 7 Non arundo leuitatis: 14 Spiculator saltatrici, Sed columna ueritatis Saltatrix dat genitrici Nulla palpat crimina. Caput, quod petierat. 8 Scribas tangit & doctores, 15 Crux præsignat sublimari Vocans legis trasgressores Christum sed hunc minorari Viperæ genimina. Capitis abscisio. 9 Arguebat hic Herodem, 16 Mors est iusti preciosa, Nec terretur ab eodem Quam præcessit gloriosa Ligatus in carcere. Vitæ conversatio. 10 Fert iniuste iustus poenam: 17 Nos ad laudem tui Rem detestans tam obscenam Christe, Regis & adulteræ. Præcursoris & baptistæ 11 Sæuit in hunc uis tyranni. Colimus solennia. Laus accrescit hinc Ioani, 18 Tu nos ab hac mortis Tyranno supplicium. ualle, 12 Stultus seruit sapienti. Duc ad uitam recto calle Per eius uestigia. Amen. Hæc prosa rythmicæ consonantiæ regulam vniforme[m] obseruat: sicut illa de eiusdem sancti Ioannis natiuitate, prius explanata. Præcursoris & baptistæ. Author eius, Adam de sancto Victore. Commendat autem beatum Ioannem ob præclaras eius virtutes, & præsertim inuictam animi constantiam qua intrepidus arguit scribas & pharisaeos,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1223.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 553 phariseos: quinimmo & Herodem regem propter adulterium, ob quod & in carcerem coniectus & demùm capite obtruncatus: omnia æquanimitur sustinuit pro iustitiæ & veritatis defensione, vt ex lectione euangelica dilucidum est & conspicuum, 4 CANNOTATIONES. In quarto versu. Nulli martyr hic secundus. Plerique libri hanc clausulam ita habent contextam, nullus martyr huic secundus: sed perperam & inemendate. Nam cum secundus dicatur qui alium sequitur loco, ordine, virtute aut dignitate, estq[ue] alio posterior, qui dicit quòd nullus martyr est huic Ioanni secundus: is p[er]fecto significat nullum alium martyrem Ioanni cedere sanctitate, aut ipso esse inferiorem: sed vel æqualé virtute vel superiorem. Quæ quidem sententia non solum falsa est: sed etiam omnino opposita illi quam author intendit his verbis exprimere, ad designandam eminentiam beati Ioannis supra cæteros. Itaque legendum est potius vt habet litera, nulli martyr hic secundus, quando quidem hæc oratio significat Ioannem nulli martyrum aut sanctorum cedere virtute aut præmio, ipsumque nullo alio esse minorem, q[uæ] mirificè eius præstantiam & præcellentiam vltra alios arguit: & omnino consonum est his domini verbis. Inter natos mulierum non surrexit maior Ioanne baptista. Et sanè consimili ratione loquendi Quidius vt significaret Aenea cæteros omnes pietate antecellere: dixit de eo. Vir magn[us] bello: nulli pietate secundus. 7 In septimo versu. Non arundo leuitatis. Hoc dictum ex euangelio desumptum est: vbi dominus in Ioannis commendationem dixisse legitur ad turbas. Quid existis in desertum videre? arundinem vento agitatam? Quo interrogâ di modo & schemate innuit eum Christus non fuisse talem vt pote nec inconstantem nec leuem animo, neque facilem in quamlibet inflecti partem humano impulsu: instar arundinis quæ agitatur vento, sed fuisse columnam veritatis, firmum scilicet animo & à veritate atque iustitia indeflexibilem, & ergo ipsum nulla vitia molliter dissimulasse aut tacita dimisisse, sed citra omnem adulationem feruenti zelo quosuis hominum reprehendisse. 8 In octavo versu. Scribas tangit & doctores. Id ex euâ gelio constat vbi Matthæus scribit de Ioanne quòd videns mulctos
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1224.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 54 multos phariseorum & saduceorum venientes ad baptis- mum suum dixit eis. Progenies viperarum: quis demon- strabit vobis fugere à ventura ira? Facite ergo fructum di gnum poenitentiæ. < Luc. 3.> Lucas autem eundem describens locum dicit illos esse vocatos à Ioanne, genimina viperarum, in eandem cum Matthæo redit sententiam: huic tamé ver- sui quantum ad verborum contextum vicinius est & qua- drantius. 12 In duodecimo versu. Stultus seruit sapienti. Conso- nat huius clausulę sententia illi dicto Salomonis in prouer biis. Qui stultus est, seruit sapienti, & ex eo deducta est: Nempe in hac vita mortali improbi & praui solent tribu- lationibus affligere bonos, & persecutionibus opprimere. < Prau. 11> Quas cum iusti viri æquo perferunt animo & in patientia purgantur per eas à maculis vitiorum pro fragilitate hu- mana contractis. Quare ad huiusmodi peccatorum expia- tionem mali præbent bonis ministerium, materiam, & oc- casionem, suntque velut huiusce purgationis instrumentu[m], & hoc modo qui mali sunt. bonis quos persequuntur ser- uiunt, sicut qui flagello excutit triticum à palea, aut qui au rum in fornace excoquit, seruit tritico & auro mudando. 15 In decimoquinto versu. Crux præsignat sublimari. Illud præconium Ioannis de Christo, in euangelio scriptu[m] Illum oportet crescere, me autem minui, præsens versus exponit quasi dictum à Ioanne ad designandum gen[us] mor tis ipsius Christi, & suæ ipsius: vtputa quod dixerit Chri- stum crescere debere: quia in cruce exultandus esset à ter- ra, seipsum autem asseruerit Ioannes minuendum: quia ca pite foret obtruncandus, & ita secundum corporis quanti- tatem minor futurus. Verum quanuis ea expositio videa- tur ingeniose excogitata, & secundum euentum rei postea consecutum, humano piacito, studio & arbitratu adinuen- ta: non tamen respondet (meo quidem iudicio) intentioni beati Ioannis, neque sensui literali illius loci vbi scribi- tur ipse ea verba protulisse. Quinpotius vera illius di- cti sententia ea est: quam assignat beatus Gregorius in ho milia euangelij quod legitur in sabbato quatuor temporu[m] in aduentu domini, vbi supradicta euangelij verba expo- nens: ait. Hac in re quærendum est, in quo creuit Christo, in quo minutus est Ioannes? nisi quòd populus Ioan[n]is ab- stinendam
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1225.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 555 stinentiam videns, remotum hunc ab hominibus esse con- spiciens: eum Christum esse putabat. Christum verò cum publicanis com[m]edentem, & inter peccatores ambulantem intuens: eum non Christum sed prophetam esse credebat. Sed cum per accessum temporis, Christus qui propheta esse putabatur: Christus est agnitus, & Ioannes qui Christus esse putabatur, propheta esse innotuit: impletum est quod de Christo suus præcursor prædixit. Illum oportet crescere: me autem minut. In æstimatione quippe populi & Christus creuit: & agnitus est quod erat, & Ioannes decreuit: quia cessauit dici quod non erat. Hæc Gregorius. Cui quidem expositioni tanquam accommodatori ad sen sum euangelicum & aptiori ad propositum: potius standum est & accedendum quàm arbitrariæ præsentis versus sententia. De sando Fiacrio prosa. Vcernæ nouæ specula. Locat in solo proprio Illustratur Hybernia. 8 Sic fit Ioanni similis, 2 Coruscat meldis insula Cultor deserti sterilis. Tantæ lucis præsentia, 9 Dum locu[m] signat baculo, 3 Illa misit Fiacrium Nouo nemus miraculo Hæc missum habet radiu[m]. 10 Tanquam cæsum dici- 4 Habent commune gaudium, citur, Hæc patrem, illa filium. Humo non fossa cingitur. 5 Aduitam solitariam 11 Sic sancti uiri meritum Suspirans, exit patr[i]am. Loci dilatat ambitum. 6 Faronem Meldis reperit, 12 Res innotescit foeminæ Cui suum uotum aperit. Accusat ut de crimine. 6 Hunc loco solitario, 13 Damnat opus malefici. Diffamat artem magici. 14 Præsentandus hic præsidi, Lassus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1226.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Lassus insedit lapidi. 15 Lapis cedit nec cæditur Petræ cedes insculpitur. O foeminæ nequitia Petræ maior duritia. 16 Orat, ne loci limina Immunis intret foemina. Hæc est causa, cur foeminæ Arcentur eius limine. 17 Hic miseris refugium Infirmis refrigerium. Peregrinis hospitium Spes lapsis, moestis gau- dium, 18 Vitam arctat iciumio, Somno breui, cilicio. Se dum occultat latebris, Mundo fit magis celebris. 19 Virtutu[m] fulget titulis, Medetur cæcis oculis, Febribus, morbis singulis: 20 Fidentem in Fiacrio, Nulla lædet corruptio. 21 Pia cuius deuotio, Purgat ab omni uitio. II Hæc prosa in omnibus versibus (siue duas habeat clausulas rythmicas: siue quatuor) eandem seruat rythmi formam ac speciem, quandoquidem in omnibus clausulis totius prosæ, octo contineantur syllabæ: quarum penultima corripitur, habentq[ue] singulæ clausulæ responsum in consumi desinentia: vel ad proxima[m] clausula[m], vel ad ea quæ tertio ab ea loco & vnius clausulæ interstitio costituitur. Referuntur in ea sancti Fiacrij præconia & virtutes, contemptus mundi, loci natalis dimissio, vita eremitica, & multimoda miracula atq[ue] sanitatis beneficia, quæ de per ipsum largitus est mortalibus, & illius precibus quotidie impartitur. 3 IANNOTATIONES. In tertio versu. Illa misit Fiacrium, hæc missum habet radium. Illa Hybernia scilicet, sancti Fiacrij natale solum, quæ insula est inter septentrione & occidente solé dimidio minor quàm Britania maior siue Anglia: cui propinqua est, ab hyberno tempore (vt quida[m] putant) sic appellata, propter hyemis asperitatem & magnitudinem. Hæc: Meldis insula, quæ Fiacrium aspirantem ad vitam eremiticam suo suscepit gremio: & ad exitum vsque vitæ benigno sinu fouit. Itaque Hybernia Fiacrium habuit filium: quoniam illic in lucem est editus, & in puerili ætate educatus. Meldis autem regio eundem habuit patre: quoniam iam prouectus ad grandiorem ætatem & virtutum exercitio maturus, illic vitam suam transegit. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1227.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 557 6 In sexto versu. Faronem Meldis reperit. Hic Faron, episcopus erat Meldensis ea tempestate, qua sancto Fiacri ex Hybernia in Franciam venit: quærens locum vitæ eremiticæ ducendæ accommodum. Qui in nemore haud procul à Meldis distante designauit eidem aptum habitationis locum: in quo cellam co[n]strueret, & vitam ageret solitariâ. Cumque cum locum Fiacrius baculo suo signaret, & certo definiret limite, arbores intra illius loci complexum consi tæ protinus in terram quasi securibus succisæ ceciderunt. Quod conspicata foemina quædam illac tranhens: non raculo (vt debuit) hoc opus attribuit, sed arti magicæ & dæmonum præstigiis, ipsumque Fiacrium accusauit apud præsidem tanquam maleficum & superstitionis atque sortilegis artibus imbutum: Ipse verò sanctus indolens hanc ca lumniam innocenti sibi irrogari: defessus, & animo co[n]ster natus insedit lapidi, qui protinus posita duritia cessit sancto corpori, sedemque aptauit concauitate co[n]ueniente capacem ipsius: in testimonium suæ innocentiæ. Deinde constructo sacello petiuit à domino: ne vlla vnquam mulier subiret illum locum impunéque intraret, & ita vnius quæ insontem accusauerat peccatum: in omnibus puniretur. Quod à domino impetrasse dicitur: & ad hanc vsque ætatem illud integrum, illabe factumque seruatur. 19 In decimonono versu. Polypo, fico, calculis. A polypo pisce marino à multis pedibus id nomen sortito: dictus est etiam polypus narium morbus, cum caro interiora nasi occupat maxime flante Euro, à similitudine marini polypi quod eius carni similis sit. Tunc enim caro radices agit plurimas: quæ tanquam pedes sunt, hinc polyposus dicitur: qui eo morbo laborat: Martialis. Nasutum volo non polyposum. Ficus autem cum masculini generis est & secundę declinationis: morbus est & corporis vitium, cum caro in vl- cus excrescit & tuberculum: intus saniem & pus continens nasciturq; in capite, barba, & ceteris corporis partib[us] quæ pilis integuntur. Martialis. Dicemus ficos Cæciliane tuos. Inde ficosus: ficis & vlceribus eiusmodi plen[us]. Demùm cal culus, lapillus est in ore vesicę, impediens vrinæ emissio- nem: & inferens grauissimos cruciatus. Qui eo laborant morbo, nisi maturè occurratur, lætali: calculosi à latinis dicitur.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1228.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Defando Egidio profa. P Romat pia uox cantoris: Huius laudem confessoris. Ipsum laudans præsens chorus: Fit festinus et canorus. 2 Fide fuit deo charus: Mundi quoque stirpe clarus. Mundi tamen spreuit fastum: Se conseruans deo castum. 3 Adhuc æuo puerilis, Sensu fuit tam subtilis: Quod in breui fit doctorum Doctor ipse dictorum. 4 Ardens intus charitate: Foris lucet honestate Intus ardens uis amoris: Per exemplum lucis foris. 5 Dum languenti præbet uestem. Mox languoris fugat pestem, Ex diuina dans uirtute, Vestem simul cum salute. 6 Quicquid rerum posside bat, Christo dedit quem colectat, Fit egenus, ut egeni Fiant eius bonis pleni. 7 Dum egenis hoc impendit, Christus ei plus rependit. Dans pro Christo transe-tura, Promeretur permansura. 8 Quod fateri rex uere-tur, Scelus scire promeretur. Christus ei reuelauit Scelus, quod rex perpetrauit, 9 Nam altari dum astaret, Dumque missam celebraret, De supernis charta missa, Pegis pandit huic commissa. 10 Hic horrendæ rei reum Regem uidens apud deum, Iam pro rege supplex orat, Cuius culpam non ignoram, Scru-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1229.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 559 11 Seruo dei non ingratu[m] Quàm præclarus habeatur Cerua præbet famulatum. 13 Hic præsentem iuuet Seruit cerua nutu dei, chorum: Quasi grates agens ei. Vt in regno beatorum 12 Plura possunt reperiri Regem uidens semper- Mira facta tanti uiri, num Quibus clarè demonstra- Glorietur in æternum. tur Amen. II Vniformem & in omnibus versibus eandem rythmi speciem ac rationem: præsens obseruat prosa. In singulis enim eorum, quatuor continet clausulas rythmicas: quan- que earum octo syllabis constantem, quarum penultima est longa. Duæ autem primæ eiusdem versus clausulæ, in- ter se consonantiam habent: & duæ etiam postremæ adin- vicem. Comemorantur in ea virtutes & præconia sanctissi mi Egidij, præclara ipsius indoles, mundi contemptus pro Christo, vitæ sanctitas rara & admirabilis miracula ab ip- so cum adhuc viueret cooperante dei virtute facta: in te- stimonium bonitatis eius. 3 IANNOTATIONES. In tertio versu. Adhuc tuo < Psalms.> puerilis. Sanctus. Egidius Athenis ex regia stirpe progeni tus, & sacris literis ab infantia apprime eruditus: tanta fuit ingenij perspicacitate & capacitate: vt adiuvante dei gra- tia magistros & præceptores suos doctrina demùm ante- celleret, essetque suorum magistrorum doctor. Vnde cum propheta: illud verbum psalmi decantare domino potuit. Super omnes docentes me intellexi: quia testimonia tua meditatio mea est. Super senes intellexi: quia mandata tua quæsiui. 5 In quinto versu. Dum languenti præbet veste. Adhuc in teneriuscula ætate constitutus sanctus Egidius & necdum parentibus suis orbatus: cum quadâ die templum accede- ret, cuidam ægroto in platea iacenti & eleemosynam peten- ti tunicam suam tribuit: qua indut[us] ægrot[us] integram sanita, rem mox recepit. Suis autem parentibus in domino piè de functis: patrimonij sui Christum fecit hæredem, nam bo- na sua omnia pauperibus distribuit, quemadmodu[m] sequens versus
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1230.png
Transcription: ATR-1
VERSO 360 PROSA. versus explicat, vt pauper ipse Christum pauperem expe- ditius sequeretur, de quo scribit Paulus ad Corinthios. Sci- tis enim gratiam domini nostri Iesu Christi, quoniam pro- pter vos egenus factus est cum esset diues: vt illius inopia vos diuites essetis. 8 In octauo versu. Quod fateri rex veretur. Carolus rex Francorum audita sancti Egidij fama percelebri: roga uit eundem vt ad se veniret salutaribus monitis instituendum. Venientem cum magna veneratione & reverentia su scepit, ac post mutua colloquia ad animæ spectantia salutè rogauit eundem rex vt pro se dignaretur Egidius deu ora- re, quia scelus quoddâ infandum commiserat, quod nulli mortalium nec ipsi sancto auderet confiteri. Sequente au- tem die dominica cum sanctus Egidius altaris sacrificium deo offerens, pro rege instantius oraret: angelus domini et dem apparens chartam super altare posuit, in qua scriptu[m] erat per ordinem & regis peccatum, & Egidij precibus à domino dimissum: si tamen poenitens & confitens ab illo deinceps abstineret. Oblata igitur regi charta illa cælitus delata: peccatum suum humiliter confessus est, & venia humiliter postulauit. 11 In vndecimo versu. Cerua præbet famulatum. Beati Egidius relicto natali solo, vt peregrinus pro Christo in aliena terra ac ignotus degeret: haud longè ab Arelatensi ciuitate interiorem subiens eremum vt solitariam ageret vitam, antrum quoddâ & santiculum reperit suo proposito idoneum, habuit ibidem & quandam ceruam diuinitus sibi præparatam in nutricem: quæ certis horis lactis alimo niam illi præberet, hanc conspicientes regis venatores: cu[m] canibus venaticis acriter eam insequuntur. Illa verò cum vehementer ab ipsis premeretur: ad pedes sui confugit alu[m] ni tanquam ad asylum, salutisque præsidium. Pro qua & sanctus vir oravit deum: vt incolumis cöseruaretur. Cu[m]q[ue] canes appropinquare loco non auderent, sed cum vlularu[m] ad suos reuerterentur: vnus venatorum incautè sagittam eiaculans vt ceruam inde effugaret, sanctum Egidium pro cerua orantem sauciauit. Rex autem re cognita: medicinâ vulneri adhibere voluit, quam omnino recusauit vir san- ctus: dominum rogans quòd quandiu viueret, sanitati non restitueretur. De
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1231.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 361 De natiuitate beatæ Mariæ uirginis. Natiuitas Mariæ uirginis Quæ nos lauit à la be criminis Celebretur hodie. Dies est lætitiæ. 2 De radice Iesse propaginis Hanc eduxit sol ueri luminis, Manu sapientiæ Templum suæ gratiæ. 3 Stella noua nouiter oritur Cuius ortu mors nostra moritur. Eua lapsus iam restituitur In Maria. 4 Vt aurora surgens progreditur Sicut luna pulchra describitur, Supercunctas ut sol erigitur Virgo pia. 5 Virgo mater & uirgo unica. Virga fumi sed aromatica, In te cæli mundique fabrica. Gloriatur. 6 Te signarunt ora propheticæ, Tibi canit Salomon cantica Canticorum, te uox angelica Protestatur. 7 Verbum patris processu temporis Intrat tui secretum corporis In te totum, & totum de foris Simul fuit. 8 Fructus uirens arentis arboris, Christus gigas immensi roboris: Nos à nexu funesti pignoris Eripuit. 9 Condoluit humano generi Virginalis filius uteri. Accingantur senes & pueri. Ad laudem uirginis. 10 Qui potuit de nobis coqueri Pro peccato parentis ueteris: Nn Mediator
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1232.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 562 Mediator uoluit fieri Indulgetur. Dei O hominis. 12 O spes uera O uerum II O Maria dulce cõmer gaudium cium Fac post uitæ præsentis sta Intrat tuum cæleste gre- dium, mium: Vt optatum in cælis brauiu[m] Quo salutis rei remedium Nobis detur. Amen. Huius prosæ rythmica sonoritas & mensura, eadem est & persimilis ei quæ observatur in illa prosa de dedicatione ecclesiæ superius declarata. Hierulalem & Sion fili[us]. Quòd si huius ab illa, aliqua interdum occurrit difformitas & diuersitas (sicut & in plerisque locis ea comperitur) facile inter legendum internosci poterit, & ex ipso clausularum contextu deprehendi. Describit autem ipsam nobilitatem ortus gloriosæ virginis ex Davidica stirpe, & singularem ipsius dignitatem: variis rerum sensibilium nominibus vt stellæ, auroræ, solis, lunæ, virgæ aromaticæ expressam. Commendat insuper ipsius excellentiam, quòd propheticis fuerit oraculis sæpenumero prius adductis signata, quòd dei etiam filium castis sit complexa visceribus, & humanæ carnis induerit amictu: à quo totius mundi facta est redemptio. Demùm piam fidelis populi orationem ad ipsam dirigit: implorantis assidua eius apud filium suffragia, & post hanc vitam æterna cæli gaudia. < Cant. 6.> 4 TANNOTATIONES. In quarto versu Aurora surgens progreditur. Depromptum est illud sacrosanctæ virginis Mariæ præconium ex Canticis canticorum: vbi ait Salomon: Quæ est ista quæ progreditur quasi aurora co[n]surgens: pulchra vt luna, electa vt sol, terribilis vt castrorum acies ordinata? Vbi merito aurora nominatur beata virgonam depulsa ignorantiæ & vitiorum nocte, veri solis ortu[m] suo splendore præuenit. Luna verò, quia nobis in caligine noctis huius mundi oberrantibus suum lumen benigniter impendit. Dicitur & sol, quod rotum mundum suarum virtutum & gratiæ fulgore illuminat. Demùm ipsa terribilis est daemonibus vt acies castrorum ordinata: quia suæ potestatis pede contriuit caput serpentis, & tota[m] malignoru[m] spirituum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1233.png
Transcription: ATR-1
EXPO 563 rituum cateruam tanquam cælestium acies castroru[m] profugat, atque in trepidam fugam convertit. Similiter ea nun- cupatio sequentis versus, qua beata virgo prædicatur vir- ga fumi aromatica: ex Canticis canticorum est desumpta: < Cant. 3.> vbi dicit Salomon. Quæ est ista quæ ascendit per desertum sicut virgula fumi, ex aromatibus myrrhæ & thuris Et re etè illa denominatio illi ascribitur propter incredibilem suauitatem odoris suarum virtutum, non modo terram om nem sed & cælos implentem. Ob quam quidem suaveolen tiam spiritualem: illud Eccles. dictum etiam ipsi adaptatur. Sicut cinnamomum & balsamum aromatizans odorem de di: quasi myrrha electa dedi suauitatem odoris. 6 In sexto versu. Tibi canit Salomon cantica. Illa can- tica canticorum dicitur hic Salomon sacratæ virgini cane re, quoniam licet altissima illius libri mysteria & dicta ap- < Eccl. 24.> plicentur à catholiciis expositoribus modo ecclesiæ Christi sponsæ, modo verò animo fidehi quam sibi Christus de- sponsauit per fidem, & vtrumque quidem decenter ac ap- te, nihilo secins etiam mystica illa sensa congruenter & co- cinnè accomodantur sacrosanctæ virgini Mariæ, ipsius re- gis æterni sponsæ dilectissimæ. Cuius id efficax est argumé- tum, nam ecclesia catholica, quæ in libro cantici canticoru[m] dicuntur: in præconi supersanctæ virginiis assumit ad vsu[m] ecclesiasticum, antiphonas, responsoria & lectiones ex il- lis in officio eiusdem accipiendo. Non immerito igitur Sa- lomon hic dicitur beatæ virgini & ad eius honorem decan- tare cantica canticorum. 7 In septimo versu. In te totum, & totum deforis. Ver- bum dei, secundum diuinitate simplex est & insectile Qua- re cum substantiam nostræ carnis assumpsit ex virgine & in virgine: no[n] fuit vna verbi particula in vtero virginiis & altera in cælo apud patre, na[m] impartibile est & indiuidu[m]. Neque verbum dei tunc ita fuit in patre: vt nullo modo fuerit in vtero virginiis, sic enim neq[ue]; fuisset vni[on]e hypo- statica vnitum naturæ humanæ, neq[ue]; verè incarnatu[m]. Neq[ue] rursum totum verbum tunc ita fuit in virgine: vt nullo mo- do fuerit apud patrem, nam immanet illi inseparabiliter atque indigressibiliter, quandoquidè cu[m] in terris diuersare tur: dixit Philippo & condiscipulis eius. Nescitis quia ego ist patre & pater in me est? Relinquitur igitur id quar- tum Nn ij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1234.png
Transcription: ATR-1
PROSA. tum membrum asserendum quod in ipso incarnationis sacra articulo verbum dei totum fuerit in virgine & totum extra virginem: cælum & terram implens, licet alio modo hic exciterit, & alio modo illic, quemadmodum deus totus intra mundum est: totus & extra, quod neque includi mundo possit ob suam immensitatem: neque eodem excludi propter superexpressam in omnia suam plenitudine vniuersa permeantem & cuncta superambientem diuino complexu. 8 In octauo versu. Fructus virens arentis arboris. Hic Christus appellatur fructus uirens: nam benedictus est fructus ventris virginei, virore gratiæ & virtutum indeficienter uernans. Vnde seipsum viride lignum appellauit: cum ait. Quia si in viridi ligno hæc faciunt: in arido quid fiet? At verò fructus ille preciosus: est arentis arboris, sacratæ scilicet virginis, quæ tametsi perpetuo virtutum decore virens fuerit & florens. hic tamen arens arbor dicitur ad exprimendum nouum suæ foecunditatis & supernaturalem modum, vtpote quod sine viri consortio filium cælitus coceperit, quod longè supra naturæ vires situm est, quemadmodum illud etiam naturæ metas transcenderet: quod arbor arida & nullo terræ fomento humectata, fructum virentem proferret. Itaque arbor arida hic dicitur sacra virgo, in analogia: non per vituperium sed singularem commendationem. Quemadmodum ipsa etiam per virgam Aaron prius arentem & deinde floridam est signata: & apud Esaiam per terram sitientem, cum ait de Christo. Et ascendet sicut virgultum coram eo. & sicut radix de terra sitienti. Enimuerò sicca terra & aquam sitiens natura no[n] potest proferre radicem. Christus ergo sicut radix de terra sitienti ascendit: quoniam de virgine incognita viro natus est. In eodem quoque versu, gigas immensi roboris Christus nuncupatur: ex psalmo dicente de ipso. Exultauit vt gigas ad currendam viam. Et id quidem nomen gigantis ipsi attribuitur, propter insignem suæ virtutis magnitudine: qua principem huius mundi prostrauit ipse dominus fortis & potens, dominus potens in prælio. Denique eripuit nos Christus à nexu funesti pignoris (vt præsens ait versus) scilicet à vinculo & laqueo dæmonis ac mortis: cui per primorum parentum culpam totum genus humanum in pignus catum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1235.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 565 datum erat, & loco pignoris pro peccato obligatum. 10 In decimo versu. Qui potuit de nobis conqueri. Ma gna (inquit) est filij dei in homines miseratio: & mira beni gnitas. Nam ipse qui iustam habuit causam conquerendi de nobis, & expostulandi iniuriam ipsi elatam ex præuari- catione primorum parentum: neque solum conquerendi de nobis sed etiam perpetua morte nos condemnandi: im- memor tamen offensionis acceptæque inturiæ: exhibuit se ipsum mediatorem dei & hominum, vt per ipsum reconciliaremur deo patri: & rediremus in gratiam cum eo. Et ita qui iuste potuit esse punitor criminis: factus est bonitate sua illius delédi author, & propitiatio pro peccatis nostris. Cui sit laus & gloria in secula seculorum. Amen. De natiuitate beatæ virginis: alia prosa. V Erbum bonum & suaue, Personemus illud aue: Per quod Christi fit con- claue Virgo, mater, filia. 2 Per quod aue salutata, Mox concepit foecundata Virgo David stirpe nata, Inter spinas lilia. 3 Aue ueri Salomonis Mater, uellus Gedeonis, Cuius magi tribus donis Laudant puerperium. 4 Aue solem genuisti, Aue prolem protulisti. Mundo lapso contulisti Vitam & imperium. 5 Aue sponsa uerbisum- mi: Maris portus signum du- mi. Aromatum uirga fumi, Angelorum domina. 6 Supplicamus nos e- menda, Emendatos nos commen- da Tuo nato, ad habenda Sempiternia gaudia. Amen. Nn ij Hæc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1236.png
Transcription: ATR-1
166 PROSA. Hæc prosa consimilem tenet rythmicæ mensuræ legem sicut illa de sancto Stephano rege Hungariæ. Corde, vo- ce, mente pura, quæ paulo antè iam est exposita. Continet autem eximiam sacrosanctæ virginis commendationem, ob generosum regii stemmatis decus quo exorta reful- get: & admirandam foecunditatem, quæ angelo nuncian- te de cælo suscepit prolem & mundo genuit saluatorem. Deinde prosequitur piam fidelis populi ad ipsam invoca- tionem & humilem supplicationem. IANNOTATIONES. In primo versu. Per Christi fit conclauce. Id nomen conclauè neutri generis est & tertiæ declinationis: quamuis etiam in foeminino genere inueniatur hæc conclauis. Et est locus secretior in interio- ribus tectis vbi colloquia fieri solent: habetque vnam cla- vem com[m]unem domesticis ad ei ingressum Horati. Cur- rere per totum pauide conclauè, magisque. Et conclauia loca sunt: quæ vna clauè clauduntur. Quoniâ igitur Chri- stum suo virginali complexa est vtero Maria: rectè hic ip- sius conclauè dicitur. Est & eadem virgo (quemadmodum etiam superius dictum est) ipsius Christi mater & filia. Ma- ter quidem secundum humanitatem: filia verò secundu[m] di- uinitatem, cum enim omnia per ipsum verbum facta sint: ipsam itidem à dei verbo conditam ac creatam esse ambi- git nemo. 3 In tertio versu. Aue veri Salomonis mater. Verus Salomon, Christus est, sapientia & virtutum opulé- tia antecedens omnes veréque pacificus, sicut Salomon si guralis & typicus, secundum carnem & continua & proxi ma serie ex David progenitus: cæteros reges sapientia an tecelluisse & diuitiis scribitur, & pacificus interpretatur. Enimverò hæc tria verius & perfectius ipsi Christo conue niunt: qui secundum apostolum est dei virtus & sapientia, & in quo omnes thesauri sapientiæ ac scientiæ sunt abscen diti. Ipsius itidem domini est terra, & plenitudo eius, orbis terraru[m] & vniuersi qui habitant in eo. Gloria itidem & diui tiæ in domo eius: non tam auri & argenti quàm virtutum & spiritualium charismatum. Demùm princeps pacis à pro pheta dicitur & secundum apostolum ipse est pax nostra: qui fecit vtraque vnum. Appellatur insuper hic beata vir- go vellus Gedeonis, quod significata fuerit per vellus Ge- deonis cælesti rore irrigatum, vt sæpius est habitu[m]. Et pro- pter
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1237.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 567 pter rei conformitatem: nomen signi, ipsi signato hic ascribitur. 5 In quinto versu. Maris portus signum dum. Maris portus dicitur hic sacrosancta virgo: nam tutum est receptaculum humani generis certissimaque statio, à procellis & tempestatibus huius seculi protectrix, quod mare magnum & spaciosum in scriptura dicitur. Vt enim navibus in portu post diuturnam navigationem est quies: ita & peccatoribus post naufragiorum in peccatis pericula, beata virgo confugium est & asylum. < Psal. 103 Exod. 3.> Præterea signum dum eadem dicitur, attribuendo nomen figuræ, rei per eam figuratæ: quoniam vt sæpius ante dictum est, ipsa per rubum ardentem Moysi ostensum mysticè est significa ta, & sub typico illo velamine repræsentata. De eodem festo alia prosa. A Ve sydus lux dieru[m], Aue gemma mulierum: Quæ lactasti regem regu[m], Genitorem filia. 2 Aue uerbi summi parens: Aue rosa spina carens Per te uiret mundus arenas Per te datur uenia. 3 Aue uerbi dei cella: Mundi decus maris stella. Serua seruos à procella Maris huius noxia. 4 Mundum pingis nouo flore, Prolem paris miro more. Virgo manens cum honore Nouæ prolis gratia: 5 Regis mater & regina Morum dux & disciplina, De malorum nos sentina Perdue ad cælestia. 6 Dele culpas ô Maria, Placa regem prece pia. Quia per te patet uia Ad æterna gaudia. Amen. Hæc prosa confimilem habet rythmi compositionem si cui præcedens: & præclaras itidem continet laudes sacratif simè virginis Mariæ, ex rerum sensibiliu[m] denominationib[us] Nn iiij variis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1238.png
Transcription: ATR-1
PROSA variis sumptas: quæ illius virtutes & excellentiam apta si- gnificatione describunt. At quoniam multæ harum nuncu pationum in locis præcedentibus sæpius sunt adductæ & explanatæ: non est illis enodandis hic amplius insistendu[m]. I ANNOTATIONS. In primo versu. Aue sid[us] lux dierum. Sanctissima virgo Maria sidus dicitur per meta- phoram: quoniam in se spiritualem habens claritatem, cæ- teris hominibus per opaca mundi vagantibus irradiat. Di citur & lux dierum: quoniam bonorum omnium & iusto- rum (qui nomine dierum insinuantur ob internam animi lucem, sicut & peccatores dicuntur tenebræ propter mali- tiæ noctem. Vnde Paulus Ephesus scribit. Fuistis aliquan- do tenebræ: nunc autem lux in domino, vt filij lucis ambu late) omnium inquam illorum splendor est clarissimus & inextinguibilis. Demùm gêma mulieru[m] hic nuncupatur ea- de virgo: quoniam ab angelo benedicta inter mulieres est prædicata, & haud dubiæ mulierum omnium est excellen- tissima foemineiq[ue]; sexus decus egregium & singulare orna mentum. 2 II In secundo versu. Per te viret mundus a- rens. Ante christi adventum mundus erat aridus, & nullu[m] ferè bonorum operum virorem germinans: ob veri dei ig- norantiam & cultum dæmoniorum. Per salutiferum autem beatæ virginis partum: ariditas illa & sterilitas est depulsa atque in uiriditatem commutata, quoniam diuulgata euan gelij veritate: salutarem fructum coepit reuirescens nudus pullare. Huiusmodi autem reuirescentia: sacrosanctæ. vir- ginis Mariæ puerperio & singulari gratia est inducta 4 III In quarto versu. Mundum pingis nouo flore. Hic flos nouus, est dominus noster Iesus Christus: de quo ait propheta. Egredietur virga de radice lesse, & flos de radi- ce eius ascendet & requiescet super eum spiritus domini, hic autem flos, verè nouus est: quoniam nouo more produ ctus quem natura stupet, miratur ratio, non capit humanæ nec angelicus intellectus. At verò hoc suauissimo flore, beata virgo mundum pinxit: quoniam eundem nobis mira biliter protulit, gratissimum itidem eius colorem internis nostræ mentis oculis ostendit, suauitatem odoris illius & redolentiam in omnes transfudit: & dulcedinem fructo sa- lutaris eo flore exorti, benigna communicatione in cun- ctas populos distribuit. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1239.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 569 In exaltatione sanctæ crucis. Salue crux, arbor 10 Medicina uera, S vitæ præclara. Christus in statera S Vex illum Christi, Crucis est distractus, Thronus & ara. Preciumq[ue] factus, 3 O crux, prophanis Soluit mortis iura. Terror & ruina. 11 Crux est nostræ 4 Tu Christianis Libra iustitiæ. Virtus es diuina. 12 Sceptrum regis, Salus & victoria. Virga potentia. 5 Tu properantis 13 Crux, cælestis Contra Maxentium, Signum victoriæ. 9 Tu præliantis 14 Belli robur. Luxta Danubium Et palma gloriæ. Constantini gloria. 15 Tu scala, tu ratis, 7 Fauens Haraclio Tu crux desperatis, Perdis cum filio Tabula suprema. Cosdroc prophanum. 16 Tu de membris Christi 8 In hoc salutari Decorem traxisti, Ligno gloriari Regum diadema. Decet Christianum. 17 Per te nobis crux beatæ, 9 Crucis longum, latum, Crux cruore consecrata, Sublime, profundum Sempiterna gaudia Sanctis propalatum, Det superna gratia. Sub quadri figura. Amen. Hæc prosa, rythmicæ sonoritatis seruat normam, sed multiformem & variam. Aliquando enim in vna clausula quatuor duntaxat comprehendit syllabas: vt in vndecimo versu & tribus subsequentibus. Aliquando quinque: vt in primo versu & consequentibus vsque ad sextu. Interdum verò in eadem clausula sex co[m]plectitur syllabas, vt
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1240.png
Transcription: ATR-1
570 PROSA. vt in septimo versu, & cæteris deinceps vsque ad decimu[m]. Nonnunquam item septem immò & octo constringit in eadem clausula syllabas: vt in vltimo versu, culus duæ pri mæ clausulæ: octo singulatim sunt syllabarum, duæ verò postremæ, septem. Verùm commiscentur sæpius in eodem versu clausulæ diuersum syllabarum numerum sortitæ: vt sola lectio quemque diligentius animaduertentem facilè edocebit. Quæ etiam liquido monstrabit: quomodo inter se consonantiam seruant Ipsæ clausulæ rythmicæ, & ad quam vnaquæque suum habeat responsum. Author eius, Adam de sancto Victore. Recensentur autem in ea, præclara sanctæ crucis præconia, denominationesq; insignes: vim illius viuificam & miram virtute declarantes. Memoratur & gemina victoria: duobus imperatoribus Romanis ipsius invocatione & præsidio indulta, Constantino inquam & Heraclio. Verùm vtriusque earum historia, in expositione prospæ de inuentione sanctæ crucis scilicet. Laudes crucis attollamus, est superius enarrata: & eo ex loco requirenda. Demùm pia in fine ponitur inuocatio fidelis populi ad sanctam crucem: ad quam per totam prosam siue laus fiat siue oratio, dirigitur sermo. IANNOTATIONES. In primo versu. Arbor vitæ præclara. Sacratissima crux, arbor vitæ dicitur, quoniam per Christum in ea mortem passum toti mundo vitam attulit. Proinde ipsa, & vitalis & viuifica rectè solet appella ri: præsignatâque creditur per lignum illud vitæ quod erat in medio paradisi in primordio constitutiojs ipsius mundi, hoc enim seruandi vitam corporis incolumem & illabe factam, vim habuit. Illa verò: toti mudo authore Christo qui ipsam consecrauit, perditam vitam restituit. Consimili modo cæterarum denominationum admodum dignarum (quæ sanctæ cruci hic attribuûtur) assignetur propria ratio. 6 In sexto versu. Tu præliatis iuxta Danubium. Quomodo Constantinus in Maxentium tyrannum arma mouens, sacrae crucis beneficio victor euaserit: iam ante narratum est. At verò quonam pacto iuxta Danubium Scythiæ fluuium (qui & Ister nuncupatur) bella gerens adiutrice sancta cruce victoria potitus fuerit: quia præsens id litera commemorat, paucis nunc dicendum. Eo tempore quo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1241.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 571 quo Romani imperij moderabatur habenas Costantinus, congregata est iuxta Danubium fluuium innumera barbarum multitudo, volens fluuium transire & regiones omnes occiduas suæ ditioni subiugare. Quod vbi costantinus accepit, coacto ingenti exercitu castra ad Danubiu[m] metatus est transitum illorum liquo modo possit, prohibiturus. Verum cum indies increcseret barbarorum turba & iam fluuium transiret inuito Constantino & id prohibere non valente: magno ipse timore concutitur, solicito voluens animo quòd postridie cum hostibus se fortioribus manum haberet conserere. Sequente verò nocte sopore pressus, ab angelo excitatur: & vt oculos in cælum attollat admonetur. Qui sursum erigens obtutum: signum crucis præfulgido lumine coruscans in aere conspexit, cum huiusmodi titulo literis aureis inscripto. In hoc signo vinces. Itaque cælesti visione confortatus figuram crucis in vexillis suis deformari iussit: & ante se in acie deferri. Mox irruens in hostes, ipsos penitus profligauit: interfectaque ipsorum numerosa multitudine reliquos in sugâ vertit. 8 In octauo versu. In hoc salutari. Responder hæc sententia verbis beati Pauli ad Galatas. Mihi autem absit gloriari nisi in cruce domini nostri Iesu Christi: per quem mihi mundus crucifixus est, & ego mundo. Ex quibus sumptum est illud præconium: quod in principio missæ de sancta cruce ex instituto ecclesiastico canitur. Nos auté gloriari oportet in cruce domini nostri Iesu Christi, in quo est salus, vita & resurrectio nostra, per quam saluati & liberati sumus, vnde huius versus sumpta est sentetia. 9 In nono versu. Quadrum saluat mundum, sub quadri forma. Quadrus hic dicitur mundus ob quatuor eius præcipuas partes quasi latera quadrati constituentes: orie[m] tem, occidentem, meridiem, & septentrionem, in quibus habitât homines per crucis mysterium salutem adepti. In ipsa verò cruce dicitur inesse quadri figura: aut propter quatuor eius extremitates, primam sursum, secundam deorsum, tertiam ad dextrum & quartam ad sinistrum constitutam, aut propter quatuor magnitudinum eius interualla siue dimensionum rationes: vtpote longitudinem à summo in imum porrectam, latitudinem à dextro in sinistrum extentam, altitudinem in supremo eius fastigio à culmine assignatam, & profunditatem in ima eius parte
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1242.png
Transcription: ATR-1
PROSA. quæ terræ infixa fuit sumptam. Hæc autem quadruplex sanctæ crucis secu[n]dum magnitudine posito, sanctis pro- palata hic dicitur, quoni[n]a à deo & sanctis est inspirata my- stica ratio situs & figuræ ipsius crucis: quidve in ipsa for- ma sacri gerat mysterij, & deinde à sanctis scriptoribus & doctoribus ecclesiasticis toti populo fideli, scripto est de- clarata. Verùm de hac assignatione dimensionum sanctæ crucis, in prosa inuentionis eiusdem latior habitus est ser- mo. 15 In decimoquinto versu. Tu crux desperatis tabula suprema. Quemadmodum de poenitentia id dici- assolet, quod est secunda tabula post naufragiu[m]: ita de san- cta cruce rectè dixerint omnes, quòd prima & præcipua sit tabula post naufragium à primis inductum parentib[us], cui innitens totus mundus naufragus: peruenit ad portum salutis æternæ, & placida statione receptus quiescit. De sancto Matthæo euangelista. 1 Ocundare plebs fidelis rarum Cuius pater est in cælis, Formas euangelistarum: 2 Recolens Ezechielis Quorum imber doctrina- Prophetæ præconia. rum 3 Est Ioannes testis ipsi, Stillat in ecclesia. Dicens in Apocalypsi. 6 Hi sunt Marcus, & Vere uidi, uere scripsi Matthæus, Vera testimonia. Lucas, & quem Zebedeus 3 Circa thronu[m] maiestatis Pater tibi misit deus, Cum spiritibus beatis, Dum laxaret retia Quatuor diuersitatis 7 Formam uiri dant Mat Astant animalia. thæo. 4 Formam primum a- Quia scripsit sic de deo, quilinam, Sicut descendit ab eo, Et secundum leoninam. Quem plasmauit, homine. Sed humanam & bouinâ 8 Lucas bos est in figura, Duo gerunt alia. Vt præmo[n]strat i scriptura. 5 Formæ formant figu- Hostiarum tangens iura Legis
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1243.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 573 Legis sub uelamine. 9 Marcus leo per desertu[m] Clamans, rugit in apertum. Iter fiat deo certum, Mundum cor à crimine. 10 Sed Ioannes alabina Charitatis, aquilina Forma, fertur in diuina Puriori lumine. 11 Ecce forma bestialis. Quam scriptura prophetais Notat, sed materialis Hæc est impositio. 12 Currunt rotis, uolant alis: Visus, sensus spiritualis. Rota, gressus est æqualis. Ala, contemplatio. 13 Quatuor describuit isti, Quadriformes act[us] Christi Et figurant ut audisti, Quisque sua formula. 14 Natus homo declara- tur, Vitulus sacrificatur. Leo mortem deprædatur, Sed ascendit aquila. 15 Paradisus his rigatur: Viret, floret, foecundatur. His abundat, his lætatur Quatuor fluminibus. 16 Fons est Christus: hi sunt riui. Fons est altus, hi procliui. Vt saporem fontis uiui Ministrent fidelibus. 17 Quoru[m] trahat nos doctrina, Vitiorum à sentina, Ne sic morte repentina Damnemur cum impiis. 18 Horum fonte debriatis Sitis crescat charitatis, Vt supernæ claritatis Perfruamur gaudiis. Amen. Hæc prosa rythmicam seruat formam perinde atque illa de beata virgine paulò antè declarat. Verbum bonu[m] & suave. Authore eius, Adam de sancto Victore. Explicat autem mysteria sanctorum quatuor euangelistaru[m], qui in visione Ezechielis prophetæ similiter & in Apocalypsi signati sunt per quatuor animalia, hominem, leonem, bouem & vitulum. Et cui euangelistarum quódque animal respondet, & propter quam causam mysticam: hic aperte differit. Est autem hæc prosa cuius euangelistarum commu-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1244.png
Transcription: ATR-1
574 PROSA. communis, & in cuiusque festo potest legitime decantari: quoniam generatim omnia complectitur, quæ ad sanctorum evangelistaru[m] laudes & præconia com[m]uniter attinet. < Ex. 1> 1 II ANNOTATIONES. In primo versu. Recolens Ezechielis p[ro]phetæ præconia. Ezechiel capite primo describens visionem ca[us]alitus sibi ostensam, dicit inter cætera se co[m]spexisse similitudinem quatuor animalium in medio ignis & splédoris. Similitudo autem vultus eorum: facies hominis & facies leonis à dextris ipsorum quatuor: facies autem bouis, à sinistris ipsorum quatuor: & facies aquilę, de super ipsorum quatuor. Quæ quidem quatuor animalium figuræ à beato Gregorio in homilia super Ezechielem applicantur ad mysterium quatuor evangelistarum, & eam Grægorij expositionem vota sequitur ecclesia. 2 III In secudo versu. Est Ioānes testis ipsi. Vt non solum veteris sed & nouæ legis testimonio, sanctorum evangelistarum sacer numerus & insignis dignitas declaretur. Io annes euangelista ipsi Ezechieli astipulatur & testis accedit in sacra illa & figurali, ipsorum descriptione, in Apocalypsi mysticam quatuor animalium visionem sibi etiam ostensam hoc modo depromens. Ecce sedes posita erat in ca[us]elo: & supra sedem sedens, & in medio sedis & in circui- tu sedis quatuor animalia, plena oculis ante & retro. Et primum animal simile leoni, & secundum simile vitulo, & tertium animal habens faciem quasi hominis, & quartum animal simile aquilæ volanti. < Apoc. 4> 6 IV In sexto versu. Et quem Zebedeus pater. Beatu[m] Ioannem euangelistam hac descriptione innuit hic author & circuloquitur: qui filius fuit Zebedei, & vocatus à Christo ad apostolatum cum Iacobo fratre suo: quando erant simul cum patre in naui reficientes retia sua, vt Matthæus quarto capite refert, & superius etiam est adductum. < Matth. 4> 7 V In septimo versu Formam viri dant Matthæo. Beatus Gregorius in Ezechielem, figurauonis ipsorum evangelistarum per supradicta quatuor animalia ratione mysticam: paucis ita constringit. Quia ab humana generatio ne coepit, ture per hominem signatur Matthæus. Quia per clamorem in deserto: rectè per leonem Marcus. Quia verò à sacrificio exorsus est: bene per vitulum Lucas. Denique quia à diuinitate verbi coepit, dignè per aquilam sig- nificatur
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1245.png
Transcription: ATR-1
EXO. 575 nificatur Ioannes. 9 In nono versu. Marcus leo per < Marcis Es. 40> desertum. Concernit hæc sententia & respicit initium euâ gelij ipsius Marci: in quo describit prædicationem Ioannis baptiste in deserto, & affert testimoniu[m] Esaię propheta de eodem, scilicet: Vox clamantis in deserto, parate viam domini: rectas facite semitas eius, quod quidem vaticinium, præsente etia[m] versu exprimitur. Idcirco per leonem dictus est signari beatus Marcus: qui in syluis rugitu[m] solet [con]dere. 10 In decimo versu. Sed Ioannes ala bi < Ioan. 1> nacharitatis. Aquila geminis alis fertur in sublime: & irreuerberata oculorum acie solis intuetur orbem. Ita beatus Ioannes vi mentis contemplatrice conscendit in scribendo < Matth. 28> evangelio ad ardua summæ deitatis sacramenta: & intrepida metis acie conspicatus est verbum quod erat in principio apud deum. Porrò binas alas charitatis hic vocat author amorem in'deum, & in proximum, qui duobus < Eze. 1> præcipuis & primariis explicatur mandatis, in quibus tota lex pendet & prophetæ. His enim duabus alis subnixa fidelis anima: fertur in excelsa cæloru[m] atria celeri volatu. 12 In duodecimo versu. Currunt rotis: volant alis. < Eze. 1> Hoc ex vitione Ezechielis prophetæ (cuius ante facta est mentio) sumitur: vbi post descriptionem quatuor animalium < Eze. 1> dicit propheta. Cunque 'aspicere[m] animalia: apparuit rota vna super terram iuxta animalia, habens quatuor facies. < Eze. 1> Et aspectus rotarum & opus earum quasi visio maris, & vna similitudo ipsarum quatuor & aspectus earum < Eze. 1> & opera: quasi si sit rota in medio rotæ. Cunque ambularent < Eze. 1> animalia: ambulabant pariter & rotæ iuxta ea, & cum eleuarentur animalia de terra, eleuabantur simul & rotæ. De alis verò ipsorum animalium: dicit paulo antè < Apoc. 4> idem propheta. Et manus hominis sub pennis eorum in quatuor partibus, & facies & pennas per quatuor partes habebant: iunctæque erant pennæ eorum, alterius ad alrum. < Apoc. 4> Et facies eorum & pennæ eorum: extentæ desuper. Duæ pennæ singulorum iungebantur, & duæ tegebant corpora eorum. Similiter beatus Ioannes in Apocalypsi < Apoc. 4> dicit. Et quatuor animalia: singula eorum habebant alas senas. Quid autem mysticum rotæ illæ & alæ insinuent, < Apoc. 4> præsens versus aperte satis & pateuter explicat. In decimo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1246.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 13 In decimotertio versu. Quadriformes actus Christi. Scilicet nativitatem, passionem, resurrectione & ascensionem Christi: quisque evangelistarum signat per suam formulam & figuram. Matthæus enim per hominis figuram: signat Christi nativitatem secundum carnem. Lucas specie vituli, eiusdem passionem. Marcus leonis effigie, Christi resurrectionem. Et Ioannes aquilæ forma, ascensionem eius in cælum. Quinimmo vt sequens innuit versus, ipse etiam Christus: vnsus quidem persona sed quadrifidus operatione, significatur his quatuor animalibus: & est my sticè homo, vitulus, leo & aquila. Homo quidem: per nativitatem in hunc mundum, vitulus: quia in truce immolatus pro nobis. Leo autem: quia mortem deuicit resurgens ex mortuis. Aquila verò: quia ascendit super omnes cælos. 10 In decimoquinto versu. Paradisus his rigatur. In secundo capite Genesis legimus, quòd fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum: qui inde diuiditur in quatuor capita. Nomen primi fluminis: Phison, secundi: Geon, tertij: Tigris, quarti verò nomen: Euphrates. Ita à Christo, æterno sapientiæ fonte procede[m] te de abysso divinitatis, prodeunt quatuor euangelistæ & spiritualia fluenta, quorum doctrina rigatur ecclesia catholica: & foecundatur mens humana ad proferendu[m] fructum iustitiæ ac bonorum operum. De sancto Michael archangelo. S Vommi regis archangele Michael. Intende quæsumus nostris uocibus. Tu deum obsecra pro nobis, ut mitat auxilium miseris. 1 Te namque profitemur esse supernorum principem ciuiu[m]. Principalis est potestas à domino tibi data, peccantes saluificare animas. Idem tenes pe petui principatum paradisi: omnes conciues te honorant superi. 2 Tu in templo dei thuribulum aureum uisus es habuis se manibus. Inde scandes uapor aromatum plurimorum, peruenit
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1247.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 577 peruenit ante conspectum dei. 3 Quando cum dracone, magnum commisisti prælium, faucibus illius animas abstraxisti plurimas. Hinc maxi- mum agebatur in cælo silentium: multa milia miliu[m] dice- bant, salus regi domino. Audi nos Michael archangele summe, huc parum descende de poli sede: nobis ferendo o- pem domini atque leuamen indulgentiæ. Tu nostros Ga- briell hostes prosternæ. Tu Raphael ægris affer medellæ= morbos absterge, noxas dilue, nosque fac interesse gaudiis beatorum. Amen. Hæc prosa solutæ habet orationis cõtextum, nec ryth- mica lege tenetur. Prosequitur laudes supernorum spiri- tuum, angelicarumque substantiarum: & præsertim beati Michaelis archangeli, culus potestatem, dignitatem & ex cellentiam à deo illi indultam multipliciter prædicat: & demùm pias illi cæterisque angelis preces offert. I IANNOTATIONES. Te namque profitemur esse. Non id simpliciter intelligendum: in comparatione ad omnes spiritus cælestes. Nam cum sanctus Michael sit de medio ordine postremæ atque infimæ hierarchiæ, vt- pote de ordine archangelorum: non antecedit excellêcia angelicos spiritus mediæ hierarchiæ neq[ue] supremæ, qui- nimmò nec æquatur illis dignitate: sed secundum ordina tissimam diuinæ sapientiæ legé illis subest & obsequitur. Quinpotius id intelligi debet collaione facta ad eos spi ritus angelicos: qui mittuntur in ministerium ad homines & mundi administratione. Inter illos enim, Michael pri- matu[m] tenet & sortitur principatum qui de postremo aut medio sunt vltimæ hierarchiæ ordine. Eode[m] quoque mo- do accipiendum est quod paulo pòst subiugit litera: quòd scilicet michaelem omnes conciues honorant superi. De illis enim conciuibus supernis ibi fit sermo qui eiusdem cum eo sunt ordinis aut inferioris, quandoquidé superio- res nô dicuntur proprie inferioribus honore impendere. 2 II Tu in templo dei thuribulum. Id sumptum est ex octauo cap. Apocalyisis, vbi scribit Ioannes. Et alius an- gelus venit & stetit ante altare: habens thuribulum au- Oo xcum Apoc. 8
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1248.png
Transcription: ATR-1
578 PROSA. reum. Et data sunt illi incensa multa, vt daret de orationibus sanctorum omnium super altare aureum: quod est ante thronum dei. Et ascendit fumus incensorum de orationibus sanctorum: de manu angeli coram deo. Is autem angelus hic dicitur fuisse Michael qui pias orationes iustorum signatas per fumum incensorum offert in conspectu domini. Quemadmodum angelus Raphael de seipso dicit ad Tobiam seniorem, Quando orabas cum sachrymis, & sepeliebas mortuos: & relinquiebas prandiu[m] tuum, & mortuos abscondebas per diem in domo tua, & nocte sepeliebas eos: ego obtuli orationem tuam domino. Tobia. 12 3 Quando cum dracone, magnum commisisti præliu[m]. Ex duodecimo ca. Apocalypse illud est depromptum: vbi dicit scriptura. Et factum est prælium magnum in cælo. Michael & angeli eius præliabantur cum dracone: & draco pugnabat & angeli eius, & non valuerunt, neque locus inuentus est eorum amplius in cælo. Et proiectus est draco ille magnus serpens antiquus qui vocatur diabolus & sathanas, qui seducit vniuersum orbem, & proiectus est in terram, & angeli eius cum illo missi sunt. Et audini vocé magnam in cælo: dicentem. N[ost]uc facta est salus, & virtus, & regnum dei nostri, & potestas Christi eius: quia proiectus est accusator fratrum nostrorum: qui accusabat eos ante conspectum dei nostri die ac nocte. Per dracone aute[m] illum intelligitur præcipuus ille angelus, qui cæteris fuit princeps ac author apostasiæ discussionisque à deo, & cu[m] illis cælo exturbatus tanquam fulgur in terram cecidit. Luc. 10 De silentio verò cuius hic etiam meminit litera: loquitur Apocalypsis cap. octavo dicens. Et cum aperuisset sigillu[m] septimum: factum est silentium in cælo quasi media hora. De sancto Michael: alia prosa. 1 Aus crumpat ex af- 2 Laus iocunda, laus de- Etu, cora: L Psallat chorus in con 3 Quando laudi concanora spectu Puritas est cordium. Supernorum ciuium. 4 Michaelem cuncti laus- dent.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1249.png
Transcription: ATR-1
EXPO 579 dent, Iugiq[ue] psalterio. Nec ab huius se defraudent 12 Nec obsistit theoria, Dicilætitia. Siue iugis harmonia. 4 Fælix dies: qui sanctorum Iugi ministerio. Recensetur angelorum 13 O quam miræ charitatis Solennis victoria. Est supernæ ciuitatis 5 Draco ueius exturbatur. Ter trina distinctio. Et draconis effugatur 14 Quæ nos amat & iu r etur, Inimica legio. Vt ex nobis restauretur, 6 Exturbatus est turbator, Eius diminutio. Et proiectus accusator 15 Sicut sunt hominum A cæli fastigio. Diuersæ gratiæ, 7 Sub tutela Michaelis Distinctæ gloriæ Pax in terra, pax in cælis, Iustis in præmio Læus & iubilatio. 16 Solis est alia 8 Cum sit potens hic uirtute, Quam lute dignitas, Pro communi stans salute Stellarum uariæ Triumphat in prælio. Reluet claritas. 9 Suggestor seeleris Sic resurrectio. Pulsus à superis, 17 Vetus homo nou l lati, Per huius aeris Se terrenus puritati Oberrat spacia. Conformet cælestium. 10 Dolis innigilat 18 Coæqualis his futurus, Virus insibilat. Licet nondum plene pu r rus Sed hunc adnuchilat 19 Vt ab ipsis adiure n mur, Præsens custodia. Oo ij Hos 11 Tres distinctæ hierarchiæ Iugi vacant theoriæ,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1250.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 180 1 Hos deuote ueneremur 22 Vt sup[er]nus nos dig- Instantes obsequio. netur 20 Deo nos conciliat, Cohæredescuria: Angelisq[ue] sociat Et diuina collaudetur Syncera deuotio. Ab utrisque gratia 21 De secretis reticetes 23 Capiti sit gloria, Interim cælestibus, Membrisq[ue] concordia. Erigamus puras mentes Amen. In cælum cum manibus. Huius prosæ consimilis est rythmica forma ei quæ de sancti Ioannis decollatione paulo antè est exposita, scilicet. Præcursorem summi regis. Attamen nonnulla est huius ab illa in aliquibus versibus euariatio: quæ inter legendum facilè à quous internoscetur. Author eius, Adam de sancto Victore. Complectitur autem commendationes & præconia cælestium spirituum: distinctiones eorum, ordines & functiones à deo ordinatissime dispositas recensens. Præsertim verò sanctu[m] Michælem debita laude extollit ob victoriam contra antiquum serpentem habitam: & tutelam eius qua nostras tutatur animas suoque defendit præsidio. 5 ANNOTATIONES. In quinto versu. Draco vetus exturbatur: Huius versus & quinque sequentium intelligentia, pendet ex eo dicto Apocalypsis, quod in ultima annotatione præcedentis prosæ est adductum, & proinde hic nequaquam repetendum. 11 In vndecimo versu. Tres distinctæ hierarchiæ. De triplici cælestium spirituum hierarchia sacroque principatu, & cuiusque hierarchiæ triplici ordine: beatus pater Dionysius præclaram & diuinam facit determinationem in suo libro inscripto de cælesti hierarchia, ex quo quicquid de sacris eorum distinctionibus, functionibus & officiis ac denominationib[us] est cognitu dignum: abundè depromas. Ipsi autem superni spiritus assiduè vacant dei co[m]templationi (quæ Græco nomine theoria dicitur, à visione & speculatione) & psalmodiæ, laudationique diuini nominis, secundum illud verbum prophetæ in psalmo. Beati
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1251.png
Transcription: ATR-1
EXO. 58 ti qui habitant in domo tua domine: In secula seculorum laudabunt te. Nihilo secius angelici spiritus qui ad exte- riora mittuntur officia, vt populorum regnorumque mo- derationem & singulorum hominum custodiam: propter hæc ministeria & munia quæ foris exequuntur non desi- stunt à continua dei comtemplatione ac visione. N[on]a ne- que administratio rerum exterarum, impedimento est co- rum contemplationi: neque contemplatio administratio- ni. Quod ex verbis domini nostri in euangelio de angelis paruulorum custodibus: liquidò constat. Amen (inquit) di co vobis: quoniam angeli eorum semper videt faciem pa tris vestri qui est in cælis. < Matth. 18> 15 In decimoquinto versu. Sicut sunt hominum diuer- sæ gratiæ. Quemadmodum (inquit) homines diuersa sor- titi sunt gratiarum munera, & secundum illas diuersitate[m] habent bonorum operum in hac vita: in qua alij plus, alij minus labora[n]t, alij arctiore via progrediuntur ad regnu[m], alij verò calle magis plano. Ita etiam homines, diuersoru[m] ordinum assequentur præmia: & ad diversos assummentur ordines angelicorum spirituum. Enimuerò qui vitam du- xerunt austeriorem & sanctiorem ad superiores euchen- tur ordines, vt zelo diuinæ charitatis succensi: ad sancto- rum seraphim ordinem, & comtemplationi diuinorum de- diti: ad ordinem sanctoru[m] cherubim, & ita de cæteris. Qui verò vitam egerunt minus asperam & duram, à mandatis tamen domini non declinarunt: ad inferiores prouehen- tur cælestium spirituum ordines, vt angelorum. Testatur planè illud dominus noster in euangelio: cum ait. In do- mo patris mei mansiones multæ sunt. < Ioan. 14> 16 In decimo sexto versu. Solis est alia quàm lunæ di- gnitas. Hæc sententia ex verbis apostoli ad Corinthios est desumpta: vbi ait. Et corpora cælestia, & corpora terre- stria. Sed alia quidem cælestium gloria: alia autem terre- strium. Alia claritas solis, alias claritas lunæ: & alia clari- tas stellarum, stella enim à stella differt in claritate, sic & resurrectio mortuorum. Nempe aliqui ad sublimiore[m] re- surrecturi sunt gloriam: vt quorum cumulatiora & maio- ra sunt bona opera. Alij verò resurgent ad minorem glo- riæ dignitatem: quòd eorum minora sint & pauciora bona opera, secundum quæ: sit gloriæ distributio. < I. Corin. 15> Ooiiij In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1252.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 17 In decimoseptimo versu. Verus homo novitati. Verus homo dicitur: qui secundum carne ambulat, & ea quæ carne sunt inquirit. Nouus autem homo est qui ambulat secundum spiritum: & quærit ea quæ dei sunt. Si igitur volumus (velle autem debemus omnes) ad angelicorum spirituum gloriam subuehi: debemus exuere veteré hominem cum actibus suis (vt ait Paulus) & induere novum hominem qui secundum deum creatus est in iustitia & veritate, ablectaque verustate peccati: in novitate vitæ ambulare. Ita terrenus homo hic dicitur: qui secularia sectatur desideria & huius mundi concupiscentias. Cælestis autem, qui ea quæ sursum sunt sapit: non quæ super terram, æternorumque bonorum rapitur desiderio. Eo enim ipso assimilauit spiritibus supernis, cuiibusque beatis: in solum deum intentissime se ferentibus: Itaque si volumus sanctorum angelorum tandem adipisci consortium: debemus terrena affectionis contagia mentibus nostris abradere, & spirituum cælestium puritati pro viribus assimilari. Si enim similes ipsis fuerimus virtute & animoru[m] mundi: erimus itidem ipsis persimiles præmio & gloria. De sancto Dionysio. Aude prole, Græ Regni stat potentia. Gacia 5 Iuxta patrem positi Glorietur Gal Bellatores inclyti, lia, Digni sunt memoriæ. Patre Dionysio. 6 Sed illum præcipue 2 Exultet uberius Recolit assidue Fælici Parisius Regalis ecclesia. Illustris martyrio. 7 Hic à summo præsule[m] 3 Speciali gaudio Directus ad Galliam, Fælix gaudet concio. Non gentis incredulæ Martyrum præsentia. Veneremur insaniam. 4 Quorum patrocinio 8 Gallorum apostolus Tota gaudet regio, Venerat Lutetiam, Qua
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1253.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 583 Quam tenebat subdolus 16 Precedemat seras truces, Hostis, uelut propriam, Sedat rogum, perfert cruces 9 Hic errorum cumulus, Post clauos & patibulum, Et omnis spurcitia. Translatus ad ergastulum. Hic infælix populus 17 Seniore celebrante Gaudens idolatria. Missam surba circumsta[n]te: 10 Adorabat idolum Adest Christus, comitante Fallacis Mercurij. Celesti militia. Sed uicit diabolum 18 Specu clausum carcerali Fides Dionisij. Consolatur, & uitali 11 Hic constructo dei te- Pane cibat, immortali plo, Coronandum gloria. Verbo docet & exemplo, 19 Prodit martyr conflicturus, Coruscat miraculis. Sub securi stat securus. :3 His auditis, fit insanus Ferit lictor, sicque uictor Immittis Domitianus, Consummatur gladio. Mittitque Sisinnium. 20 Se cadauer mox crexit, 14 Qui pastorem animaru[m] Trucus truncum caput uexit Fide, uita, signis clarum, Quo ferentem hoc direxit T: abat ad supplicium. Angelorum legio. 15 Infligutur in se poenae, 21 Tam præclara passio: Flagra, carcer, & catenae. Repleat nos gaudio. Catastam, lectum ferreum, Et astum uincit igneum. Amen. Hæc prosa consimile habet rythmicæ consonantiae men suram: sicut ea in solennitate paschali decantari solita & superius declarata, mane prima sabbatæ. Author eius, Adam de sancto Victore. Describit autem beati patriis. Oo iiij Dionysij
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1254.png
Transcription: ATR-1
Dionysij ortum, in Galliam aduentum, & annu[n]ciationem euangelicæ veritatis apud Parisios: cum magno spiritua- lis lucri prou[n]ctu. Deinde eiusdem sacrum pro Christo a- gonem: post diuersa tormentoru[m] genera, capitis obtrunca- tione consummatum, capitis proprij iam amputati depor- tationem vsque ad locum sepulturæ eius, in quo sacri ip- sius cineres cum magna veneratione nunc etiam conditi asseruantur. Hæc autem omnia, ex historia vitæ & passio- nis eius quæ passim legitur: dinoscuntur apertius, & potis simu[m] ex eo opere clarissimi viri Baptistæ Mantuani: quod tribus libris elegantissimo carmine de actis huius sancti patris superioribus annis conscripsit. 1 CANNOTATIONES. In primo versu. Gaude pro- le Græcia. Quòd Græcia prolem Dionysium tulerit, Gal- lia verò patrem: de corporis ætate primum potest intelli- gi, quoniam in Græcia natus est & in iuuenilibus annis e- ducatus. In Gallia verò prouectam egit ætatem & prope- modum senilem. Potest itidem illud secundu[m] animæ qua- litatem conditionemque accipi, quòd Dionysius in Græ- cia ex aqua & spiritu sancto renatus sit, & Pauli apostoli in baptismo filius: vt Acta apostolorum planè testantur. In Gallia verò & apud Parisios per evangelium spiritua- les filios deo genuerit, quorum pater secundum spiritum merito dici potest. 5 In quinto versu. Iuxta patrem positi. De sanctis Rustico & Eleutherio beati Dionysij sociis, hic versus lo- quitur qui fidi fuerunt comites itineris eius in Galliam, in prædicatione euangelij, eiusdem etiam socij, & in mo- te non sunt abinuicé separati. Quos quoniam paterno fr- uit affectu beatus Dionysius, & tanquam filios in iis quæ dei sunt direxit: iure eorum pater, dignitate scilicet cura & authoritate hic nuncupatur. In sexto verò versu rega- lis ecclesia vocatur ecclesia Gallicana: quòd vnius regis sceptro gubernetur: ea enim præcipue Dionysium vt suu[m] apostolum & tutelarem patronu[m] veneratur. Quòd si quis ecclesiæ nomine vniuersalem intelligi velit ecclesiam: ea regallis dicitur, sicut à beato Petro nominatur regale sa- cerdotium. 1. Pet. 2 8 In octavo versu. Venerat Lutetiam. Lutetia, vrbis est celebratissima in Gallia omniu[m] bonarum literaru[m] em- porium
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1255.png
Transcription: ATR-1
EXO. 585 porium: quæ in secundo huius prose versu Parisius etiam nominatur. Siquidem vtroque nomine apud probatos au thores nuncupata legitur: nam & Cæsar in commentariis Lutetiam Parisiorum com nemorat. Hæc sanè inter multa quibus inclyta nobilitatur: florentissimum studiorum gym nasium, supremum iustitiæ gallicanæ senatum, sedem episcopalem, habitatorum frequentiam, rerumque omnium ad vitam conducentium affluentiam, nihil habet antiqui & quo magis gloriari debeat: quòd beati patris Dionysij prædicatione sit primum illustrata, eiusque studio ac opera verè fidei splendorem percepit, & sancto ipsius sanguine sit domino consecrata. 10 In decimo versu. Fallacis Mercurij. Aptum ipsius Mercurij epithetum hic author expressit: cum eum fallacé dixit. Nam apud poetas & gentiles habebatur fraudis furtique magister. Et hi certè licet ignorantes: propemodum vera dixerunt, nempe Mercurij nomine, dæmon intelligitur, furtum ingeniosus ad omne: qui mendacia, dolos, fraudes & fallacias hominibus suggerit, quibus clanculum aliena subducant, furtis inuigilent, & per omne nefas quæ aliorum sunt sibi surripiant. Ab huius nomine, mons præcelsus qui Parisiis ad septentrionem imminet, mons Mercurij quondam dictus est: quòd in eo phanum ipsius costru etum esset & ibidem coleretur. Verum postquam eo in mo[n] re hi sancti martyres Dionysius, Rusticus & Eleutherius c[uius] si sunt, sanguinemque suum fuderunt: eliminatus illinc est fallax Mercurius, omnis superstitio cultus eius explosa, & cum religione noua mutatum est etiam monris nomé: qui deinceps mons martyrum, à cæsis inibi sanctis martyrib[us] appellatus est. 15 In decimoquinto versu. Catastam: lectum ferreum. Catasta, machina est lignea: qua serui vincti tenebantur. Plinius. Tandem in catasta videre Chrysogonum Syllæ. Vnde & ligneum illud machinamentum quo reoru pedes in carcere constringuntur: hoc nomine aptè exprimitur. Ergastulum verò (nam sequens versus id nomen habet) locus est vbi quippiam operis à vinctis seruis efficitur, quippe apud antiquos vincti & captiui: durius operari in carcer re cogebantur. Vnde etiam ergastulum sæpenumero pro carcere sumitur: vt hoc in loco. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1256.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 19 In decimonono versu. Sub securi stat securus. Id di ctum est: quoniam sancti Dionysij & sociorum eius capta non gladio (vt nûc ferè in reos animaduertitur) sed obtrusis & hebetatis securibus amputata sunt, secundum mo- rem Romanorum: qui capite damnatos securi percutere in vsu habebant. 20 In vicesimo versu. Truncus truncum caput vexit. Truncus nomen substantium: pars est arboris que ramis truncatis, superstat. Horatius. Olim truncus eram fuculnæ: inutile lignum. Sumitur etiam pro ipso corpore: cui caput est abscisum. Virgilius de Priamo occiso. Iacet ingens littore truncus, Auulsumque humeris caput: & sine nomine corpus. Truncus verò nomen adiectiuum: id significat quod est truncatum. Virgilius. Et truncas in honesto vulnere nares. Itaque in hac clausula, id nomen primo loco substantiuum est: secundo verò adiectiuum. De laudo Luca euangelista. Sallat chorus corde mundo: 5 Circa thema generale, Phos attollat, per quos mundo Sonant euangelia. Habet quisque speciale 2 Voce quorum salus fluxit, Styli priuilegium. Nox recessit, & illuxit Sol illustrans omnia. 6 Quod præsignat in p[er]pheta, 3 Curam agens sui regis Pastor bonus, author legis Quatuor instituit. 7 Supra cælos dum concendit, 4 Quadri orbis ad medellam Formam iuris & cautela: Sumi patris comprehe[n]dit Per quos scribi uoluit. Natum ante secula. 8 Pellens nubem nostræ molis, Intuetur iubar solis Ioannis in aquila. 9 Est leonis rugientis Marco
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1257.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 57 Marco uultus: resurgentis Qvo claret potentia. 10 Voce patris excitatus Surgit Christus: laureatus Immortali gloria, 11 Os humanum est Mat thei: In humana form 1, dei Dictantis prosapiam. 12 Cuius genus sic con- texit: Quòd à stirpe David exit Per carnis materiam. 13 Ritus bouis Lucæ da- tur: In qua forma figuratur Noua Christus hostia. 14 Ara crucis mansue- tus Hic mactatur: sicq[ue] uetus Transit obseruantia. 15 Paradisi hæc fluenta Noua pluunt sacramenta, Quæ descendunt coelitus. 16 His quadrigis depor- tatur Mundo deus. sublimatur Istis area uectibus. 17 No[n] est domus ruitura Hac subnixa quadratura. Hæc est domus domini. 18 Gloriemur i hac domo, Qua beatè uiuit homo Deo iunctus ho[min]i. Amen. Hæc prosa, simili texitur rythmicæ mensuræ forma: si- cut illa de festo decollationis sancti Ioannis baptistæ. Præ- cursorem summi regis. In singulis enim versibus vniformi ter tres co[m]plectitur clausulas rythmicas: duas primas (qua- rum singulæ: octo syllabarum) adinuicem consonantes, & tertiam hepta syllabam: proximi versus tertiæ clausulæ in exitu terminalique desinétia respondenté. Author eius: Adam de sancto Victore. Commendat autem ipsa insigni- ter eximiam dei bonitatem: qui quatuor euangelistas ver- borum & operum Christi scriptores ordinant ad totius or bis illuminationem & salutem. Hi autem, per quatuor Eze chielis animalia sunt signati: & per quatuor paradisi flumi in vniuersam terram profluentia. quemadmodum in il la prosa de sancto Matthæo. Iocundare plebs fidelis (cui hæc in materiæ conformitate & sensu propemodum respo- det) diffutius ea omnia sunt explicata. Et quæ illic dicta su[n]t ad huius quoque prosæ intelligentiam apprimè conducût Est autem hæc (sicut & illa prosa) euangelistis omnibus co[m] munis: & de quolibet eoru[m] recte p[otes]t, ac legitime decârari. ANNO
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1258.png
Transcription: ATR-1
388 PROSA. 1 CANNOTATIONES. In primo, versu Psallat chorus cor de mundo. Aliqui hanc clausulam ita legunt. Plausu chorus lætabundo, & eo pacto prosam hanc auspicantur. Et rectè indem sicut & alij. Nam siue hoc siue illo modo di xeris: & integra est sententia, & rythmicæ sonoritatis concinnitas. Idcirco sicubi in hac prosa aut aliis interdum occurrit exemplarium & librorum in contextu earum eua- riatio: non est protinus emendandus aut hic codex aut ille modo & sententiæ seruetur integritas & rythmi vocalitas, quandoquidem in iis quæ humano sunt studio composita non vsque adeò exactè est sicut in aliis quæ diuinitus ema- narunt, curanda identitas aut conformitas. 3 In tertio versu. Quatuor instituit. Sicut beatus Lu- cas in sui euangelij prologo testatur: multi conati sunt co scribere euangelia & enarrationes operum verborumque Christi, & plærique eorum suo potius sensu quam diuino spiritu ad id inducti. Soli tamen hi quatuor quos legimus à deo ad id munus delecti sunt: vt formam iuris diuini e- uangelicæque legis, & cautelam bene viuendi, declinâdi- que à malo & faciendi bonum, nobis describant. Et hi soli vt euangelistæ: ab ecclesia catholica sunt recepti. Quòd au tem quatuor instituit euangelistas deus & non alio quous numero, sequens versus causam assignat satis ipsi rei acco[m] modam: vt quadripartitus & quadrifidus orbis, atque in o- rientalem plagam, occiduam, meridianam & septentriona lem distinctus: horum quatuor scriptis quasi spiritualibus quibusdam antidotis sanaretur à graui morbo ignorantia & victiorum, quo laborabat. 3 In quinto versu. Circa thema generale. Thema gene rale, materiaque communis quam omnes pertractant euan gelistæ est conscriptio operum, verborumque & signoru[m] Christi, quæ in terris diuersatus dixit & fecit. Nullus enim euangelistarum est: qui illa non pertractet & conscribat. Speciale verò styli privilegium, est peculiaris aliquorum Christi verborum aut operum enarratio ab vno ipsorum facta: quæ ab aliis non fit. Habent enim singuli euangel- istæ quædam propria: quæ à nullo aliorum enarratur. Sicut & quædam habent in quibus enarrandis conveniunt om- nes: quædam in quibus tres tætum coincidunt, quæda[m] verò in quibus solum duo, quemadmodum ex prologo beau Hiero-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1259.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 589 Hieronymi in evangelistas: & ex canonibus Eusebii super hac re confectis dilucidè constat. 9 In nono versu. Resurgentis quo claret potentia. Per formam leonis sancto Marco ascriptam: elucet potetia re- surrectionis Christi. Nam secundum apostolum Christus resurrexit ex virtute, & diuinitatis eius potestas in resurre ctione innotuit: cum templum corporis sui in triduo ex- citauit, & sumpsit rursum animam quam posuerat. Leo au- tem fortissimus bestiarum: ad nullius pauebit occursum. Dicitur item leò rugitu suo catulos recens editos, & iacé- tes quasi mortuos ac exanimes ad vitale motum excitare Ita & Christus voce patris) qui dedit uocissuæ vocem vir- tutis) eiusque nutuac virtute est reuocatus ad vitam. Et plane Christus vt agnus occisus est: surrexit autem vt leo quemadmodum Ioannes in Apocalypsi insinuat cum ait. Vicit leo de tribu Iuda, radix David 13 In decimotertio versu. Noua Christus hostia. Nô- nulli libri hanc clausulam ita habent contextam, noua re surrectio, sed perperam & mèdose. nam per formam bouis siue vituli non resurrectio figuratur, sed Christi in cruce immolatio) sicut bos animal est immolatitium) qui noua est hostia pro mundi salute oblata. Et ergo castigandus est hic locus, & tertia præsentis versus clausula, ita est legenda noua Christus hostia. Tertia verò clausula proxime sequê tis versus, huic in desinentia similique cadentia respondes hoc pacto legatur, vetus obseruantia. Ita enim in castiga- tiore exemplari contextam vtramque dictarum clausula rum legi: eumque contextum exprimendæ sententiæ ma- gis quadrare dijudicaui. 14 In decimoquarto versu. Ara crucis mansuet[ur]. Quê admodu[m] in carmine per diæresim interdum vna syllabain duas diuiditur: ad integrum pedum ipsius metri colementum, ita & in modulatione rythmica: quæ certum in vna- quaque clausula exigit syllabarum numerum. Quod hoc loco præsertim factitandum est. & dictio mansuetus pro- ferenda est quadrisyllaba in hac clausula quæ in vulga- to vsu est trisyllaba. 16 In decimosexto versu. His qua drigis deportatur. Zach.cap.6. vidisse ipse dicti in spiritu quatuor quadrigas egredientes de medio duorum mon- sium, equos in eis varios: quibus iustum est vt tota ter & < 2. Cor.13. Prou.50 Psal.67. Apoc.5.> < Zad.6.>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1260.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 590 ram perambularent. Hæ autem quadrigæ figura sunt san dorum quatuor evangelistarum: quibus dei cognitio per vniversum orbem defertur & promulgatur. Insuper Exo. 25. ca. jubentur in lateribus arcæ fieri quatuor circuli aurei: duo in vno latere arcæ, & duo in altero. Præcipiuntur item fieri vectes de lignis sestim operti auro: qui inducantur per circulos in arcæ lateribus fixos, vt ipsis vectibus deportetur arca. Iubentur etiam illi vectes semper dimitti in circulis: nec vnam extrahi ab eis. Per hos autem quatuor circulos & vectes illis insertos quibus deferebatur arca: intelliguntur ipsi sancti evangelistæ, quorum evangelica narratione Christus arca mystica & spiritualis in omnem mundi partem quantum ad sui notitiam est de latus. 17 In decimoseptimo versu. Non est domus rur tura. Tertius liber Regum describens ædificationem templi domini à Salomone magnificè factam: & id refert præcepit rex operariis suis vt tollerent lapides grandes, lapides preciosos in fundamentum templi: & quadrarent eos. Per hos autem quadros lapides in fundamento collo catos intelligi hic dicuntur sancti evangelistæ: qui positi sunt in fundamento domus domini, scilicet ecclesiæ militantis. Et quemadmodum apud Lucam domus à viro sapiente ædificata supra petram, irruente fluctuum procella & ventorum tempestate non potuit dirui: quoniam fundata erat supra firmam petram ita profectò domus domini ædificata super fundamentum quatuor evangelistaru[m], nullo persecutionum turbini potest concuti aut euerti. Hæc est enim domus domini firmiter ædificata: bene fundata est supra firmam petram scilicet Christum, cui quatuor isti lapides quadrati firma compage connexi sunt in hac spirituali fabrica. De undecim millibus virginum prosa. Vrginalis turma se 2 Flos candoris tui rubet: Vxus: Trucidari dum te iubet Iesu Christi quæ Tortor pudicitio. connexus 3 Britannorum insulae Domosentis gratia. Rector pater Vrsulae: Dr
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1261.png
Transcription: ATR-1
EXO. 598 Deo notus claruit. Naues, quas Basileæ 4 Hanc Conamus uirginem, Breui uidit termino. Propter pulchritudinem: 13 Relictis nauibus Parem thori uoluit. Ordinant acies, 5 Procos mittit & precatur: Ventis & æstibus Minis terret, si spernatur, Exponunt facies, Sibi poscens Vrsulam. Et Romam adeunt. 6 Pater eius iam baptismi 14 Per monasteria Fonte lotus, paganismi Fundentes lachrymas, Prorsus uitat copulam. Trahunt suspiria 7 Interim Vrsula Commendant animas Christi discipula, Sanctis, & redeunt. Docta per somnium. 15 Quam in portu reliquerunt, 8 Statuit nuptias, Classem simul inuenerunt. Quærens inducias: Magnum flumen & moenum Trimatus spæcium. Nauigantes, intrant Rheum 9 Vice dotis coniugii Per dei elementiam. Reginæ notis habiles: 16 Hinc ad locu[m] passio[n]is Dato sumptu nauigii Duxit eas dux agonis, Coæuæ dantur nobiles. Florem suæ iuuentutis 10 Vndena demum milia. Paruipendunt, spe salutis, Sponsæ trasmittit uirginu[m] Euntes Coloniam. Ducunt naues per maria, 17 O foelix Colonia. Curam spernantes hominu[m] Iuxta cuius moenia, 11 Aura flante lenius: Barbarorum rabies, Discedunt à litore, 18 Ensas, tela, frameas, Huc, illucque sæpius, Cultros, in uirgineas Plano ludunt æquore. Cruentauit acies. 12 Sic manus foeminea 19 Turmæ coelispōsas regi Rexit dante domino Adduxe-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1262.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Adduxerunt: quæ steteru[n]t Connubia tot milium: Ante regem gloriæ, Agnum quæ sine macula Palma fretæ victoriæ. Duce sequuntur ursula. 20 Has speciali gloria 22 Quarum orationibus Diuina ditat gratia: Fælices cum foelicibus Hæ sponso noua cantica Pace fruamur sedula Voce canunt mellifluæ. Per seculorum secula. 21 Foelicia sunt virginiu[m] Amen. Hæc prosa, multiformem habet rythmi speciem ac me dum. Nempe in aliquibus versibus tres continet clausulas rythmicas, in aliis aute[m] quatuor in aliis verò quinque: Rursum nonnullæ clausulæ octo co[m]plectuntur syllabas, quarum penultima in aliquibus est longa, in aliis verò breuis. Aliæ, septem habent syllabas, aliæ verò sex, & in vtrisque penultima semper est breuis. Consonantiam autem seruant omnes in exitu syllabarum aut ad proximam sibi clausulam, aut ad eam quæ tertio constituitur loco, vt ipsa lectio atque literalis contextus apertissime commonstrat. Narrantur in ea sanctissimæ virginis Vrsulæ & vndecim millium eius comitum virginum præconia ac servandæ virginitatis studio peregrinariones per maria ac terras, diuersaque loca, demùm foelix earum consummatio per martyrium. Quæ omnia, ex historia vitæ & agonis earum quæ vulgo habetur, requirenda sunt, neque hic exactius aperienda aut referenda. 1 CANNOTATIONES. In primo versu. Iesu Christi quæ connexus, Virginei sexus turba: hic dicitur sentire connexus, coniunctionemq; Christi dono gratiæ, quoniam diuinæ gratiæ munere adiuta: societatem habuit in hac vita & connexionem spiritualem animorum cu[m] Christo, qui sponsus est virginum, earumque consortio & intimo contubernio delectatur. Nunc verò in cælesti gloria, strictius eidem connectuntur: cantantes canticum nouum & sequentes agnum quocunque ierit. Demùm virginei candoris flos rubere dicitur: cum puritati virginali, adiugitur effusio sanguinis per martyrium pro Christo. Vt enim candor, virginitatis est insigne: ita rubor purpureu[m]
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1263.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 593 que color martyrri. Quoniam igitur hæc gloriosa virginu[m] turba, candori virginali co[n]iunctam habet coronam martyrii: rectè flos candoris eius rubere hic dicitur, roseoque de core adornari. 5 In quinto versu. Procos mittit & precatur. Proci dicuntur proprie: qui in eandem libidinem nimia appetetia conspirant. à procádo dicti: quòd eam quam adamant nimium importune solicitant ad explendam suam cupidine Quales erant, qui absente Vlysse Penelopen eius vxorem castissimam petebant in coniugem: & quotidiana efflagitatione infestabant. De quibus ipsa, ita viro suo scribit. Turba ruunt in me luxuriosa: proci. At talesno erant, qui missi sunt à Conano ad exposcendam Vrsulam in suum connubium: sed solennes nuncij cum honoratissimo comitatu (vt regum mos est) ad id negotiu[m] missi. Quare procos hic accipere debemus legatos: ad foedera nuptialia concilianda directos. <Deut. 7. 1. Est. 10.> In sexto versu. Paganismi prorsus vitat co[m]pulam. Sicut in veteri lege prohibiti sunt Hebræi accipere filias Chana neorum & gentilium in vxores: ne ipsarum consortio inducerentur in cultum idolorum. Vnde & Esdras scriba legitur alienigenas mulieres dissepasse à populo Israelitico: cui contra domini præceptum erant connubio iunctæ. Ita & in lege gratiæ & euangelica fieri non debet coniugium mulieris fidelis cum viro infideli: potissimum quoniam subest periculum ne mulier fidelis per viri consortiu[m] pertrahatur ad infidelitatem, ritum paganorum, & Ipsius dei contemptum ac contumeliam. Quod & hic pater sanctæ Vrsulæ Christiana lege rectè imbutus formidasse creditur. <Exod. 11. Mat. 24> 30 In octauo versu. Trimatus spaciu[m]. Anniculus: vnlus anni. vt agnus anniculus sine macula: iussus est in veteri lege immolari. Bimus: duorum annoru[m]. Trimus: trium. quadrimus: quatuor annorum ætatem aut durationem habes. Inde bimatus duorum annoru[m] spacium. vt Herodes Christum natum persequens: iussit pueros Bethleemiticos occidi à bimatu & infra. Trimatus: trium annorum spacium. & quadrimatus: quatuor. 38 In decimo versu. Vndena demum milia. Verbu[m] tranf mittit: referendum est ad nominatium Conanus. vt hic Pp
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1264.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 594 habeatur sensus. Ipse Conanus, sanctæ Vrsulæ sponsus, transmittit suæ sponsæ vndena milia virginum: quas expe tierat loco dotis coniugalis, vt aut difficultate implendi quod petiit: ipse Conanus resiliret à proposito expetendi eam in thori sociam, aut ipsa virgines illas ad se missas domino etiam consecraret, & ad propositu[m] consimile seruan de virginitatis induceret. Quod quidem secundum: deo disponente & adiuvante completum est. 12 In duodecimo versu. Quas Basilea breui vidit termino Basilea: vrbs in Germania Helvetiis finitima, & celebra tissima, ob diuersarum artium cultum ac exercitium: & regium quiddam ex nomine præferens. Basileos enim: Græci regem nuncupant. Ad hanc vrbem, antequam Romani accederent: nauigio applicuerunt sanctæ virgines, relictisque nauibus eo in portu vrbem Romanam pedestres adierunt. 15 In decimoquinto versu. Navigantes intrant Rhe- num. Rhenus siue Rhenu[m] in nominatiuo singulari (vtro- que enim modo dicitur) Auuius est Galliæ Belgicæ: qui de iugo Rheticarum alpium vsque in Oceani profunda cursum suum dirigit. & imperii Romani murus contra efferas gentes habebatur quem superare & transgredi haud facile potueru[n]t. Virgilius extremique hominum Morini: Rhehusque Bicornis. 17 In decimo septimo versu. O foelix Colonia. Prius Agrippina dicta est ea vrbs, aut quòd ab Agrippa sit condita. aut quoniam ab Agrippina matre Neronis illuc Colonia Romanoru[m] est deducta. Nunc Colonia dicitur, in Germania inferiore celeberrima, potissimum ob insigne literarum gymnasium: illic florens. Cui accedit tot tantarum virginum patrocinium ac tutela: vna cum trium regum nobili mausoleo. Demum framea in sequenti versu lâceam siue hastam significat, vel gladium: vt alij interpretantur. vt in psalmo. Erue à framea deus anima[m] meam. Et apud Iuuenalem. Et martis frameam: & Cyrrhei spicula vatis. DE OM-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1265.png
Transcription: ATR-1
EXPO 595 De omnibus sanctis. O Mnes sancti seraphim, cherubim, throni quoque dominationesque. I Principatus, potestates, uirtutes, archangeli, angeli, uos decet laus & honores. Ordines nouem spirituum beatorum. Quos in dei laudibus firmauit charitas. Nos fragiles homines firmate precibus. 8 Vt spirituales pranitates uestro iuuamine uincentes fortiter. N[ost]uc & in æuum uestris simus digni solenniis in- teresse sacris. 3 Vos quos dei gratia uincere terrea. Et angelis socios fecit esse polo. Vos patriarchæ, prophetæ, apostoli, c[on]fesso- res, martyres, monachi, uirgines. Et viduarum sanctarum, omniumque placentium populus supremo domino. Nos adiutorium nunc & perenniter foueat, protegat ut ue- strum, in die poscimus gaudioru[m] uestrorum. Amen. II Hæc prosa solutam habet orationis c[on]positionem: nec ryrhi mi legibus astringitur Inuocat autem suppliciter omnes sanctoru[m] ordines, spiritus angelicos, patriarchas, apo- stolos, martyres, c[on]fessores, virgines & omnes electos dei vt nobis sint præsidio, precibusque suis præstent auxilium ad possidenda secum regna cælorum. IIIANNOTATIONES. Principatus, potestates, virtu- tes. Si virtutes ante potestates, principatus aute[m] post vtras- que nominati fuissent, omnes nouem angelicorum spiri- tuum ordines suo fuissent loco secu[n]dum trium hierarchia- rum dispositionem sigillatim nominati. Nempe supremæ hierarchia[m] tres ordines sunt: seraphim, cherubim, throni. Media verò: dominationes, virtutes, potestates. Postrema[m] autem: principatus, archangeli & angeli. Porro virtutum & angeloru[m] nomina hic speciatim sumuntur: vt vnius tan- tum ordinis cælestes substantia signat. non autem commu- niter: vt supernorum omnium spirituum cuiusuis sint ordi- nis appellationem designent. Pp ii IV:
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1266.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 2 Vt spirituales prauitates vestro iuuamine. Vocatur spirituales prauitates: quæcunque vitia, etiam carnalia: vt crapula, libido, iracundia, quoniam spiritum animamque nostram lædunt & commaculant. Nempe non solum cor- pus contaminant hæc scelera quæ per corpus aut in cor- pore committuntur, sed & animam sordida lue polluunt. miserisque conspurcant madis Manifestu est etiam & alia vitiorum genera quæ non per corpus sed animum preci- pue contrahuntur & exercentur: etiam ipsi animæ terram in ferre maculam & sordem. Merito igitur quæuis vitioru[m] genera spirituales sunt iniquitates: quoniam nostro spiri- tui exitium inferunt & mortem, quemadmodum dicit Sa- piens quòd homo per malitiam occidit animam suam. Et angelus ad Tobiam alt: quòd qui faciunt iniquitatem ho- stes sunt animæ suæ. < Sapi. 16 Tob. 12> 3 Vos quos dei gratia vincere terrea. Hoc non pecu- liaré aliquem sanctoru[m] ordinem: sed ad omnes promiscue[m] & sine discrimine est referendu[m]. Nam quicunque hominu[m] ad coelestem euecti sunt regionem angelisque spiritbus so ciati: ob terrenorum co[n]temptum (quem adiutrix dei gra- tia illorum animis induxit) ad foelicitatem illam supremâ peruenerunt. Non enim potest quispiam ad sublima aspi- re coeli atria: qui mundum hunc in corde suo non conte- pserit, cum dicat Iohannes in epistola sua: quòd si quis di- ligit mundum non est charitas in eo. Sine charitate autem quis vnquam saluabitur? Et beatus Iacobus alt, quòd am- < 1. Ioan. 12 Iacob. 4> ciria huius mundi inimica est deo, & quicunque vult amicus esse huius mundi, inimicus dei constituttur. Ceteru[m] gratia dei hunc nobis ingenerat mundi contemptum, quoniam illa amorl dei semper est coniuncta, neque ab illo disse- paratur vnqua[m]. Amor autem dei omnino ex opposito pu- gnat cu[m] amore mudi, vt calor aduersatur frigori, vita mor ti, lux tenebris, quare extinguit amor dei in nobisamorem mundi, & oppositam illi inducit animi affectionem, scili- cet mundi despicientiam, vt sanitas depellens morbum e[st] corpore, co[n]trariam illi bonam valetudinem afferet. Cu[m] ita que gratia dei nobis ingignat amore in deum, & is amor ingerat nobis mundi, contemptum consequens est & gra- tiam dei in nobis mundi contemptum efficere. < Do>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1267.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 597 De omnibus sanctis: alia prosa. Vperna[m] matris gaudia, Repræsentet ecclesia. 1 Dum festa colit annua, Suspiret ad perpetua. 3 In bac ualle miseriæ Mater succurrat filiæ. 4 Hic coelestes excubiæ Nobiscum stent in acie. 5 Mundus, caro, dæmonia, Diuersa mouent prælia. 6 Incursu tot phantasmatum Turbatur cordis sabbatu[m]. 7 Dies festos cognatio simul hæc habet odio. 8 Certatque pari fædere Pacem de terra tollere. 9 Cofusa sunt hic omnia, Spes, metus, mæror, gaudium. 10 Vix hora uel dimidia Fit in coelo silentium. 11 Qua[m] foelix illa civitas, In qua iugis solennitas. 12 Et quam iucuda curia, Quæ curæ prorsus nescia. 13 Nec languor hic nec se nium Nec fraus, nec terror ho- stium. Sed una uox lætantium, Et unus ardor cordium. 14 Illic ciues angelici Sub hierarchia triplici, Trinæ gaudet et simplici Se monarchiæ subiici. 15 Mirantur nec deficiunt In illum, quem prospiciu[n]t. Fruuntur nec fastidiunt, Quo frui magis sitiunt. 16 Illic patres dispositi Pro qualitate meriti, Semoto iam caligine Lumen uident in lumine. 17 Hi sancti, quorum ho die Recensentur solennia. 18 Nunc reuelata facie Regem cernunt in gloriæ. 19 Illic regina virginum Transcendens culmen ordinum, 20 Excuset apud dominu[m] Nostrorum lapsus criminum. 21 Nos ad sanctorum gloriam 22 Post præsentemiseria[m] Christi perducat gratia. Pp iii Hæc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1268.png
Transcription: ATR-1
198 PROSA. Hæc prosa co[n]similem habet rythmi symphoniam, cum illa de sancto Bartholomeo prius exposita. Laudemus omnes inclyta: Bartholomei merita. Author eius: Ada de sancto Victore. Describit autem amoena & admodum suaui emodulatione foelicia illa gaudia supernæ patriæ: quibus derfruuntur sancti omnes aulæ coelestis incolæ. primu[m] huius vitæ miseriam & pericula tentationum animis nostris obiiciens: & inde ciuitatis illius æthereæ foelicitatem colligens. quòd omnino aliena sit ab omni turbine, inquietudine & metu, Quanta deinde ibi sit ordinis pulchritudo in dispotissima angelicorum spirituum ac sanctorum omniu[m] secundum suu[m] gradum & sortem collocatione, quanta dulcedo visionis diuinæ cum assidua satietate sine fastidio, & continuo desiderio sine tædij amaritudine: elega[n]ter & suauiter expromens. Et certe ipsa præsentis prosa lectio synceritare mentis & attentatione: rapit quodam modo legentis animum pio quodam affectu & ardore potiundi illa æterna beatitudine. ANNOTATIONES. In tertio versu. Mater sucurrat filiæ. Matrem vocat author ecclesiam illam coelestem & triumphantem in coelis: quam in primo etiam versu appel < Gal. 4.> lat supernam matrem. Illa certe est Hierusalem quæ est sursum mater nostra. Filiam verò dicit ecclesiam hic in terris militantem: quæ adhuc desudat in palestra & currit in studio huius mundi. Et merito in collatione ad alteram, filia dicitur: quòd dignitate & excellentia sit inferior: atque illius coelestis indiget co[n]tinuo adiutorio & directione: sicut filia, matris. Et id quidem adiutorium in sequêre petit versu: cum orat quòd coelestes excubix, custodia scilicet angelica super nos iugiter vigilans & intenta: nobiscum in certamine contra hostes spirituales consistant, ferantque nobis suppeuas. < Iob. 7.> 21 In quinto versu. Mundus caro, daemonia. Verum plane est quod dicit Iob. Militia est vita hominis super terrâ. aut vt alia habet translatio, tentario est vita hominis super terram. Si quidem mundus blanditur vt fallat: speciem boni ostentans in extrariis istis & transitoriis bonis, quæ verè bona non sunt. Caro verò concupiscit aduersus spiritum, < Prov. 14.> & suis illecebris trahit ad voluptaria: quorum extrema lu 1. Pet. 5. tus occupat. Demùm aduersarius noster diabolus tan- quam leo
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1269.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 599 quam leo rugiens circuit: quærens quem deuoret. Nimiru[m] tot hostilium tentationu[m] insultu & incursione sabbatum ac tranquillitas animi perturbatur: quòd nulla fere præstatur nobis requies quandiu præsens agitur vita, quin animus infestetur suggestionibus & impulsu aut huius aut illius hostis. 7 In septimo versu. Dies festos cognatio. Hæc cognatio est trium supradictorum hostium germanitas ac affinitas: in iis suggerendis quæ nostræ saluti sunt noxia. Videntur enim conspirasse & mutuo consensu percussisse foedus adinuicé ipsi tres. vt nos homines auer- tant à coelo. Illa verò cognatio dies festos odio prosequi- tur: quonta[m] inimica est virtuti & bonis operibus, quæ die- bus festus potissimum exercentur. molestéque fert homi- nes deo esse deditos, & diuinis intentos officiis: quod præ- sertim in solennium dierum celebritate fieri solet. Idcirco facta quasi coniuratione pro viribus elaborat hæc nostro- rum hostium in malo co[n]spiratio: vt de terra animæ nostræ pacem & tranquillitatem conscientiæ tollant, omnia com- misceant bellis intestinis, & in regno nostro summa imis confundant & ima summis. 28 In nono versu. Spes, metus, mæror, gaudium. Suc- cinctæ & decenter hic quatuor animorum nostrorum ex- primuntur affectus præcipui: à quibus fere omnes & gra- vissimæ perturbationes in nobis suscitantur. Est enim spes futuri boni desiderium. Metus illi oppositus: imminentis mali formido. Mæror verò est de præsente malo tristitia premens animum. Gaudium autem: de præsente bono læ- titia gestiens. Itaque ob assiduas tempestates & strepitus quos ingerunt hæ passiones: vix modico admodum tepore habetur in coelo nostro & cordis cubiculo silentiu[m]. Sanè Apocalypsi restatur: quòd factum fuerit silêtium in coelo quasi dimidia hora. At in secreto animæ nostræ, & penetra libus illis præcordiorum (quæ deus inhabitare quærit: in coelis est, & cuius in coelo sedes esse prædicatur) vix bene exigua temporis morula sit silentiu[m] & tranquillitas à com- motione & perturbatione dictorum affectum. 3 In de- cimoquarto versu. Se monarchiæ subiici. Monarchia Græ cum nomen: vnius principatus interpretatur. Et quoniam vnus est omnium deus, & vnus est dominus: ipsius in om- nes principatus & dominatio, iure monarchia nominatur. Pp iii Huius-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1270.png
Transcription: ATR-1
PROSA Huiusmodi autem monarchia: & trina est & simplex. tri- na in personarum distinctione: simplex verò in substan- tiæ in vnitate. quoniam deus & vnus est in essentia, & tri- nus in personis. 4 In decimosexto versu. Semota iam caligine. Vide- mus enim (vt ait Paulus) nunc per speculum in ænigma- te: tunc autem facie ad faciem. Et beatus loannes in sua epistola. Scimus quoniam cum apparuerit, similes ei eri- mus: quoniam videbimus eum sicuti est. Itaque sancti quo- niam in regno coelesti vident deum facie ad faciem, & vi dent eum sicuti est: omnis caligo ænigmatis & velamé ab eis est sublatum. & in lumine gloriæ ipsis circunfuso ac irradiante: vident lumen illud incircunscriptum summæ deitatis. secundum illud verbum psalmi. Quoniam apud te est fons vitæ: & in lumine tuo videbimus lumen. 5 In decimoseptimo versu. Hi sancti quorum hodie. Solet in plerisque ecclesias hæc prosa de quolibet sancto confessore promiscue decantari, mutato numero plurali horum nominum, pronominum & verborum, ad varian- dam locutionem pertinentium: in numerum singularem, hoc modo. Hic sanctus cuius hodie recensentur solennia nunc reuelata facie regé cernit in gloria. Et in vicesimo- primo versu. Nos ad sanctoru[m] gloriâ per ipsius suffragia. Veru[m] aptius hæc prosa sicut hic est contexta, de omnibus sanctis canitur: quàm de vno quouis sancto confessore: quoniam nichil in ea sententiæ continetur: quod vni con- fessori debeat potius quàm alii cuiuis sanctorum, vt apo stolo, martyri aut virgini accommodari. & quicquid in ea dicitur: sanctis omnibus cujusuis ordinis est comune. De sancto Eustachio: prosa. Orde puro, mente Conferuntur præmia. munda, 3 Ignem uincens & leo- Moduletur uox io nem, cunda: Christi martyr post ego- Lucis huius gaudia. nem, 2 Lux est grata, lux in- Et decursum stadium. signis: 4 Natis iu[n]ctus & uxori, In qua digna deo dignis Hac in die uisus mori, Vitæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1271.png
Transcription: ATR-1
EXO. 601 Vitæ cepit brauium. Auras, 5 Veritati deditus Fide fortis, spe securus, Dum oberrat nescius, Bouem ingressus æneum, Inuitatur cælitus Vaporem spernis igneum. Ad fidem Eustachius. 14 Corp[us] quale prius erat 6 Ne gentilis perderet Incorruptum perseuerat. Fruetum boni seminis, Vires apparent ignium Cum iam castè uiueret 15 Taquam auru[m] in for- Omnis expers criminis. nace, 7 Hic tentatus grauiter, Mundus exit spiritus. Fit exemplum posteris, Locus eius fit in pace, Dum amissa pariter Qua[m] non turbat gemitus. Cum uxore liberis, 16 Nullus enim ibi luct[us]: 8 Fidem puram retinet, Nullus timor hostium. In spe cuncta sustinet, Sed laborum dulcis fru- Nec fide confunditur etus, Neque sperans fallitur. Et perenne gaudium. 9 Iam procurat dei cura. 17 Martyr dulcis & præ- Vt propinet in mensura clare, Lachrymarum calicem. Quos hic uides laborare, 10 Non oblita misereri, Tuis iuuæ precibus. Nec in ira contineri 18 Vt amaru[m] mudi mare Iustum passa iudicem. Sic possimus transmeare, 11 Viro iusto post labore Ne mergamur fluctibus. Natos reddit & uxorem, 19 Sed finito uitæ statu, Et in statu[m] bunc priorem Ex hoc rapti incolatu, Et fortunam erigit. Ad cæli palacia. 12 Sed non parens re- 20 Tecum Christum ui- gisiræ, deamus, Dum iubetur aut perire, Cum beatis gaudeamus, Aut à fide resiliire, In cælesti gloria. Mori magis eligit. Amen dicant omnia, 13 Ergo Christo conui-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1272.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Hæc prosa multiformem habet rythmi modulatione & in diuersis versibus variam. Nonnulli enim, tres habet clausulas rythmicas duas primas octo syllabarum, & tertiam heptasyllabam. Alij verò quatuor: tres prima octo syllabis comprehensas: quarum penultima est longa: & quartam heptasyllabam: penultima breui conflatam. Occurrent & alij versus, quatuor clausulis integrat: quarum singulæ septem continent syllabas, & penultimam longâ. Quomodo autem consonantiam seruent in exitu syllabarum: ipsa sola lectio plane docebit Commendatur in eo beati Eustachij constantia in tribulatione & aduersitatib[us] vitæ præsentis: ac deinde in tolerantia tormentorum pro fide Christi illi inflictorum, quibus fortirer superatis: ipse martyrij palma insignitus, cum vxore & duobus liberis Agapito & Theospito, peruenit ad cælestia regna, quem admodum vita eius & agon pro Christo, vulgo cognitus: clarius edocet: 3 CANNOTATIONES. In tertio versu. Ignem vincens & leonem. Ignem quidem, æneo boui (cui cum vxore & liberis iussu Cæsaris erat immisus) suppositum, vt illius ardore absumeretur. Illum autem vicit: quoniam timore ipsius non est à confessione fidel abductus, neq; ab eo læsus, sed inusto prorsus corpore & crinibus: placida morte & tranquilla obdormiuit in domino, vt decimuster tius & duo sequentes versus huius prosæ latius explicat. Leonem verò vicit: quando in arena positus immisum co tra se leonem ferocissimu[m] iussu cæsaris: sustinuit, qui posita naturæ feritate ad pedes illius procumbens: nihil mali illi intulit. 4 In quarto versu. Hac in die visus mori. Respondet ea sententia illi præconio iustorum: in libro sapietia à Salomone, panegyrico more decantato. Iustorum aute[m] animæ in manu dei sunt: & non tanget illos tormentum mortis. Visi sunt oculis insipientium mori: & æstimata est afflicctio exitus eorum. Et ab itinere iusto exierunt in exterminium, & quod à nobis est iter exterminij, illi aute[m] sunt in pace. Etsi coram hominibus tormenta passi sunt: spes illorum immortalitate plena est. Et certè immortalis vitæ bravium accepit Eustachius, compendio temporari[us] mortis: quoniam hac morte transitoria consecutus est vitam perennem. In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1273.png
Transcription: ATR-1
EXO. 60) 5 In quinto versu. Veritati deditas dum oberrat nescius. Non inter se pugnant hæc duo, quòd veritati deditus fuerit Eustachius, nescius tamen oberrauerit, quoniam ad duersa referuntur. Siquidé deditus erat veritati, quantum ad agendum rationem iuste & rectè secundum naturæ legem humanis cordibus inscriptum viuens, in pauperes beneficis & misericors. Nescius autem oberrauit: quantum ad credendorum legem ac regulam. Nam cultui idolorum deditus, deum creatorem suum ignorabat. Et ergo venantem ipsum Eustachium Christus inter cornua cerui crucifixus apparens: retibus misericordiæ suæ venatus est & accepit. 9 In nono versu. Vt propinet in mensura lachrymarum calicem. Sumpta est ea sentetia ex illo verbo psalmi, < Psal. 79> Cibabis nos pane lachrymarum, & potum dabis nobis in lachrymis in mensura. Siquidem lachrymarum calicem propinat deus sanctis suis: quâdo illis amaritudine passionis nomine calicis significat[ur] tolerandu[m] offert, sicut & ipse primus calicem illum bibit. In mensura verò eundem porrigit, nâ moderatur atrocitatem persequentium, vt non extrema inhumanitate & prorsus efferata deszuiant in dei < I. Corin. 10> martyres, sed tolerabilia inferant supplicia. Fidelis enim deus (inquit apostolus ad Corinthios) qui non patietur vos tentari vltra id quod potestis: sed faciet etiam cu[m] tentatione prouentum, vt possitis sustinere. 10 In decimo versu. Non oblita misereri. Consonat id verbum illi dicto prophetæ in psalmo. Nunquid in æternum proiiciet deus, aut non apponet vt complacitior sit adhuc? Aut in finem misericordiam suam abscidet: â generatione in generatione? Aut obliuiscetur misereri deus < Psal. 67> aut continebit in ira sua misericordias suas? Certè no[n] est oblitus misereri deus ipsius Eustachij graui aduersoru[m] ea suum turbine concussi. Nam post vxorem â barbaro magistro navis pro naulo detentam atque ablatam: post raptos etiam duos filios suos in diuersa fluminis ripa vnum à leone, alterum à lupo, magno temporis intervallo transacto: incolume[m] atque intactam recepit vxorem, filios etiam duos sospites ac illæsos magisterque militum (vt ante hanc fortunæ aduersitatem fuerat) constitutus est: quæ admodum sequens versus perhibet. 15 In decimoquinto versu. Tanquam aurum in
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1274.png
Transcription: ATR-1
P R O S A. Sapient. 5 fornace: mundus exit spiritus. Illa similitudo, ex eo libri Sapientiæ verbo desumpta videtur: quod de iustis & sanctis commemoratur. In paucis vexati, in multis bene disponentur: quoniam deus tentauit illos, & inuenit eos dignosse, Tāquā aurum in fornace probauit illos, & quasi holocausti hostiam accepit illos, & in tempore erit respectus illorum. Psal. 75 Quod autem subiungitur: locus eius sit in pace, ex eo verbo psalmi depromptum esse dinoscitur. In pace factus est locus ei: & habitatio eius in Sion. Quod etsi de Christo capite ad literam intelligatur; attamen etiam ad membra eius, apta concinnitate applicatur. 16 In decimosexto versu. Nullus enim ibi luctus: nul lus timor hostium. Ex eo Apocalyphis verbo, consolationem & gloriam sanctorum in cælis explicant: deprompta est hæc sententia. Non esurient neque sitiët amplius: neque cadet super illos sol neque vllus æstus: quoniam agnus qui in medio throni est reget illos, & deducet eos ad vitæ fontes aquarum. Et absterget deus omnem lachrymam ab oculis eorum: & mors vltra non erit, neque luctus, neque clamor, neque dolor erit vltra, quæ prima abierunt. Et quoniam ipsius Sapientis testimonio, bonoru[m] laboru[m] gloriosus est fructus: post exanclatos huius vitæ mortalis labores. dulcissimu[m] eoru[m] fructum præmia & mercedem sancti in cælis reciplunt. Beati enim mortui: qui in domino moriuntur. A modo enim iam dicit spiritus: vt requiescat à laboribus suis. Opera enim illorum: sequuntur illos. Desando Martino. Sacerdotem Christi Martinum cuncta per orbem canat ecclesia pacis catholica. Atque illius nomen omnis hæreticus fugiat Pallidus. Pannonia lætetur: genitrix talis filij. Italia exultet alitrix tanti iuuenis. 2. Et Galliæ trina diuisio sacro certet litigio, cuius esse debeat præsul. Sed pariter habere se patre omnes gaudiant. Turoni soli eius corpus foucant. Huic Francorum atque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1275.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 60 atque Germaniæ plebs omnis plaudat. 3 Quibus uidendum inuexit dominum in sua neste. Hic celebris est AEgypti partibus, Græciæ quoque cunctis sapientibus. 4 Qui impares se Martini meritis sentiunt atque eius medicamini. Nam febres sedat, dæmonesq[ue] fugat: paralytica membra glutinat. Et mortuorum sua prece trium reddit, corpora uitæ pristinæ. Hic ritus sacrilegos destruit, & ad Christi gloriam dat ignibus idola. Hic nudis mysteria brachiis conficiens, præditus est cælesti lumine. Hic oculis ac manibus in cælum ac totis uiribus suspensus, terrena cuncta respuit. 5 Eius ori nunquam Christus abfuit, sine iustitiæ, uel quicquid ad ueram uitam pertinet. Igitur te cuncti poscimus O Martine, ut qui multa mira hic ostendisti. Etiam de cælo gratiam Christi nobis supplicatu tuo semper infundas. Amen. Huius proæ solutus est contextus: nullæ rythmi lege coercitus. Continentur in ea, beati Martini mira præconia, tum à celebritate nominis in omnem fere mundi plagam diuulgati, tum à miraculoru[m] magnitudine & frequentia: quæ adhuc in terris digens fecit, tum denique à vitæ sanctitate & rara & singulari: quam Seuerus Sulpitius eius discipulus stylo elegati & terso conscripsit. Ex cuius opere, quæ hic dicuntur omnia requirenda sunt: neq[ue] hic latius explicanda. 1 ANNOTATIONES. Italia exultet: alitrix tanti iuuenis. Siquidem ex Siberia Pannonioru[m] oppido oriundus fuit beatus Martinus, & Hungariæ secundum carnem filius. In Italia autem inueniles transegit annos, militiam exercens sub Iuliano Cæsare. In Gallia verò adultam & prouectam vixit ætatem: cu[m] apud Pictauos tum Turonos eximia vitæ sanctimonia refulgens. Cæterum alitrix verba (vt vocant) nomen, ab alo verbo deducitur, quod supinum facit alitum vel altum. Idcirco, vtrunque nomen inde
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1276.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Inde prohielscitur & rectè dicitur: scilicet alitrix & altrix. Virgilius. Et terram altricem sæui execramur Vlyssi. 2 Et Gallia trina diuisio. Gallia regio nominatissima, trifida est atque in tres partes diuisa, authore Cæsare in principio suorum commentariorum de bello Gallico, vt pote in Belgicam Celticam & Aquitanicâ. Népe à Rhe no ad Sequanâ, Belgica est ab eo aute ad Garunâ flumê: Celtica, eademque Lugdunensis. Inde ad Pirenei montis excursum: Aquitanica, quæ & Narbonensis. Dicitur aute Gallia triplex certare pia contentione. cuius esse præsul debeat Martinus. Nam à multis ecclesiis Gallicanis expe titus fuit: vt in eis episcopatum gereret. Veru[m] ipse vt vere humilis, tatum honoris apicem est aspernatus: & demum inultus ac renitens ad Turonensis vrbis præsulatum diui- no nutu delectus: vbi & reliquum egit vitæ: & piè in do- mino defunctus ac sepultus est. 3' Quibus videndum inuexit dominum: Alij hoc lo- co, innestit legunt, alij verò aspexit siue inspexit, sed neu- tri rectè. Nam neque sententia neque constructio gram- matica: aut vnum aut alterum admittit verbum. Inuexit verò: vtrique rectè quadrat, quoniam datiuum casum cu[m] accusatiuo deposcit, quando significat in aliquem locum vehere siue inducere: nihilque illius orationis tunc super vacuum est. Dicitur autem beatus Martinus illis populis inuexisse dominum, in sua veste videndum: quòd chlamy de quam pauperi fuerat impartitus vestitum Christu[m] no cturno viso conspexit, cum adhuc esset catechuminus. 4 Atque eius medicamini. Non solum (inquit) partes AEgypti & sapientes Græciæ profitentur se inferiores es se Martino quantumad merita & vitę sanctitatem: verùm etiam quam tum ad miraculorum virtutem, qua ægris & languidis medétur qui ea gratia sanitatum à domino sunt donati. Raro enim leguntur viri virtute percelebres: qui tanto miraculorum splendore claruerunt quanto beatus Martinus cum hanc adhuc vitam ageret. Porrò hoc loco medicamini legendum est, non medicamine: vt faciu[n]t nô- nulli. Nam impar nomen, datiuum requirit non ablatiu[m]. 5 Siue iustititia, vel quicquid ad veram vitam per- tinet. Hi duo nominatiui: ad verbum præcedens absuit vel (vt alij habent) defuit, sunt referendi, vt hic habea- tur
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1277.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 607 tus sensus. Sicut Christus nunquam absuit ori Martini: quoniam sacratissimum illius nomen frequens habuit in ore, ita neque iustitia defuit ori ipsius: quandoquidem de iustitia & æquitate in omnes serva[n]da crebro loquebatur; quinimmo quicquid ad veram vitam pertinet: virtus scilicet omnis, fortitudo, temperantia, liberalitas, prudentia (quæ ad veram animæ vitam & secundum deum agedam pertinent) etiam non defuit ori eius: quoniam hortatorium semper ad omnes habuit sermonem de servanda vitæ honestate, de custodiendis dei mandatis, de amplectenda virtute, quæ ducit ad vitam perpetuam. De sancto Martino: alia prosa. Aude Sion, quæ Assecutus. G diem recolis, 5 Hic Martinus dum of Quæ Martinus fert hostiam, compar apostolis Intus ardet per dei gratiâ. Mundum uincens, iunctus Super sedes apparet etiam cælicolis Globus ignis. Coronatur. 6 Hic Martinus qui cælum 2 Hic Martinus pauper reserat, et modicus Mari præest, et terris imperat. Seruus prudens, fidelis uillicus, Morbos sanat, et monstra Cælo diues, ciues angelicus Vir insignis. (superat Sublimatur. 7 Hic Martinus nec mori 3 Hic Martinus iam catechaminus timuit, Nudum uestit: et nocte Nec uiuèdi labore[m] respuit, protinus Sicq; dei se totum tribuit Insequeti, hac ueste domin[us] Voluntati. Est indutus. 8 Hi Martinus: qui nul- 4 Hic Martinus spernens militiam li nocuit. Inimicis inermis obuiam Hic Martinus, qui cunctis Ire parat: baptismi gratiâ profuit. Hic Martin[us], qui trinæ plæ Maiestati. (cuit
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1278.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 9 Hic Martinus, cu. ius est obitus Seuerino per uisum cognitus: Dum cælestis canit exercitus Dulce melos. 10 Hic Martinus, cuius Sulpitius Vitam scribit, astat Ambrosius Sepulturæ, nil sibi conscius Intrat cælos. 11 O Martine, pastor egregie, O cælestis consors militiæ. Nos à lupi defendas rabie Seuientis. 12 O Martine, fac nunc quod gesseras Deo preces pro nobis offeras, Esto memor (quam n[on]n[on]qua[m] deseras) Tuæ gentis. Amen. Hæc prosa eandem seruat rythmicæ vocalitatis mensuram: sicut illa de natiuitate beatæ virginis superius exposita. Natiuitas beatæ virginis, & illa de dedicatione ecclesiæ etiam prius explicata. Hierusalem & Sion filiæ. Id tamen peculiare habet ista prosa: quòd omnes eius versus à secundo vsque ad decimum, vtroque quidem incluso, idem habent exordium, & in ipsa fronte præferut earundem dictionem coincidentiam, mira suauitate & elegâ tia elaboratam. Penultimus etia[m] & vltimus versus in eode[m] inter se conveniunt initio: ad inuocatoriam orationem apto. Author eius, Adam de sancto Victore. Complectitur autem sanctam conuersationem beati viri ante susceptam baptismi gratiam: & post acceptum illius signaculu[m] virtutem ipsius & efficaciam in ostensione miraculorum & operatione signorum. Describit autem foelicem ipsius obdormitione[m], reuelationem de morte eius sanctis Seuerino episcopo Coloniensi, & Ambrosio Mediolanensi factam. Quæ omnia larius edisseruntur in vita eiusdem beati Martini à Sulpitio Seuero conscripta: & passim omnibus perspecta. 3 ANNOTATIONS. In secundo versu. Seruns prudens, fidelis villicus. Denominationes istæ ad modum præclaræ colliguntur ex euangelio, vbi de seruo pruden-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1279.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 609 te dicit ipsa veritas. Quisputas est fidelis dispensator & prudens: quem constituit dominus supra familiam suam, vt det illis in tempore tritici mensuram? Et alio in loco. Eugo serue bone & fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam, intra in gaudium domini tui. < Luc. 14> Fidelis autem villicus nominatur beatus Martinus: ex < Matth. 19> opposito illius villici iniquitatis qui diffamatus est apud dominum suum, quasi dissipasset bona ipsius Denique ciuis angelicus itidem dicitur: quoniam ipsis angelicis spiritibus in regno cælorum conciuis est effectus, cælumque diuers virtutibus & bonorum operum fructu subiit: qui in hoc mundo pauper & mendicus abiectusque vixerat. < Luc. 16> 5 In quinto versu. Super sedens apparet etiam. Hæc testificatio excellentiæ beati Martini cælitus facta: ita exprimitur in officio ecclesiastico. Dum sacramenta offerret beatus Martinus: globus igneus apparuit super caput eius. Fuit autem huiusmodi ignis exterius apparens: symbolum quoddam & signum ardetissimæ charitatis in deu[m], quo Martinus flagrabat interius. Et sensibili indicio promicans ignis: quanto seruore diuini amoris æstuaret introrsum: patenter eloquebatur. Ita & septimi versus sententiam: ecclesiasticus vsus ita depromit. O virum ineffabilem, nec labore victum nec morte vincendum: qui nec mori timuit, nec viuere recusauit. 10 In decimo versu. Nil sibi conscius: intrat cælos. Cum spiritum deo esset redditurus beatus Martinus, in strato cilicino & cinere decumbens: vidit sathanam astantem ad extremitâ lecti sui illumque increpitans ait. Quid hic agis cruenta bestia? nihil in me funestum reperies: sed sinus Abrahæ me suscipiet. Tum ille nihil suum in viro dei inueniens: confusus instar fumi euanuit. Eode[m] quoque modo superiorum versuum sententiæ recensentes aut eiusdem miracula aut insignia opera: ex iis scribuntur de vita eius aut in ecclesiastico cantu depromuntur, sunt declarandæ. 12 In duodecimo versu. O Martine fac nunc quod gesseras. Nunc (inquit) O Martine id nobis effice quod olim egeras cum adhuc mortalem duceres vitam. Solebas enim tunc in oratione esse assiduus: cum de te canat ecclesia. Oculis ac manibus in cælum semper intentus: Q[ui]q[ue] invictum
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1280.png
Transcription: ATR-1
PROSA. inuiectum ab oratione spiritum Martinus non relaxabat. Petimus igitur vt eandem orandi sedulitatem pro nobis etiam nunc præstes. Et sicut quondam tibi fuit studium tu giter pro hominum salute preces deo fundere, ita & nunc quoque pro nostra salute perpetuus apud deum sis exora tor, patronus ac deprecator, assiduamque nostri habeas memoriam. De sancta Elizabeth: vidua: prosa. 1 Ade siô, quòd G egressus A te decor, & de pressus Tui nitor speculi, 2 Rediuiua luce redit. O & alpha quò d accedit, Iam in fine seculi. 3 Poma prima, primiti- uos Deus sanctos adhuc uiuos, Vidit in cacumine. 4 Vt extremos addat pri mis, Quamuis stātes nos in imis Suo uisit lumine. 5 Sed præ multis te res- pexit. Odor tuus hunc allexit, Et saporis puritas. 6 Vt de regum ramis na- ta, Iuste uere sis uocata Tu dei saturitas. 7 Gaudent astra matu- tina, Quòd in hora uespertina Ortu novi syderis, 8 Cæli sydus illustratur. In quo terræ designatur. Noui signum foederis. 9 Vere sydus tu præcla- rum Quod à sole differt paru[m], Et luna lucidius. 10 Tu quòd sole sis ami- eta, Carne probat hic relicta Lucis tuæ radius. 11 O quàm dignis luces signis. Vasa rapis: à malignis Possessa daemoniis. 12 Lepræ mundas labe ta etos, Claudos ponis & co[n]tractos In pedum officiis. 13 Quod negatum est na turæ
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1281.png
Transcription: ATR-1
EXPO 611 turæ, nosce, Tu virtutis agis iure, Libro uitæ nos depose Et potes ex gratia. Cum electis inseri. 14 Vita functos tu re- 16 Vt consortes tuæ sor- ducis, tus Cæcis reddis membra lucis, Et à poenis & à portis Et membrorum spacia. Eruamur inseri. 15 Eia mater nos ag- Amen. Hæc prosa, consimilem in omnibus verbibus obseruat rythmi sonoritatem ac rationem. Quippe eorum quisque tres còplectitur clausulas rythmicas: quarum duæ primæ côtinent singulæ octo syllabas & penulum[m]a earum longa[m], habentque inter se in syllabarum definentia conformita- tem Tertia verò cutusque versus clausula: septem còple- ctitur syllabas, & penultimam earum breuem. In exitu ve- ro syllabarum: seruat responsum ad tertiam proximi ver- sus siue præcedentis siue sequentis, clausulam. Commen- datur in ea, singularis & eximia sanctitas inclytæ Eliza- beth viduæ, quæ in fine seculorum splendore mirabili sua rum virtutum insigniter illustrauit ecclesiam: & à deo in testimonium admirandæ suæ sanctimoniæ multis miracu- lis est illustrata. 1 IANNOTATIONES. In primo versu. Gaude Si[us] quòd egressus. Nomine Sion, sancta accipitur ecclesia ca- tholica. Sion enim interpretatur specula: siue speculu vel speculatio. Ecclesia autem nunc vider deum per speculum in ænigmate: & per fidem synceram ipsum speculatur. Ab ipsa quidem ecclesia egressus fuit decor sanctitatis pristi- næ, & offuscatus nitor sui speculi, quoniam splendor ipse sanctitatis & seruor devotionis, qui in sanctitatis viris pri- mitiua ecclesiæ tempore florentibus effulserat: obrene- bratus erat & propemodum extinctus tempore sequente statum nascentis ecclesiæ, quoniam abundauit iniquitas: & refriguit charitas multorum. Ille verò decor reduc circa finem seculi, quoniam circa extrema eius tempora rursum emicuerunt viri & mulieres eximia sanctitatis & vitæ admirabilis, quæadmodu sancta Elizabeth, circa an- nu[m] ab incarnatione domini millesimum ducentesimum & vicesimu[m]: miro sanctitatis fulgore hoc in mudo respl[ec]duit Qq ij Et. Matthi 24
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1282.png
Transcription: ATR-1
612 PROSA. Et ita Christus qui est alpha & omicron, pricipium & finis, nunc suam visitat ecclesiam in fine seculi per sanctos quibus eâ illustrat: sicut & in principio eam inuisit per corporalem præsentiam. Finis item principio coniugitur nunc per sanctitatis coformitatem, quando in fine temporis ecclesiæ militantis: rursum viget sanctitas & decor virtutum (qui intermedio tempore fuerat obnubilatus) quemadmodum in principio ipsius ecclesiæ prius viguerat. 3 In tertio versu. Poma prima primatius. Aptæ quædam metaphora comparat hic author & assimilat ecclesiam arbori fructiferæ & secundæ, in cuius cacumine visuntur pulcherrima poma, similiter & in eius ima parte. Per poma miri odoris ac fragratiæ in summitate illius arboris pendentia: intelliguntur sancti primitivi, & qui apostolorum sanctorumque martyrum temporibus flore bant. Per poma verò in imis ramis illius arboris collocata: accipiuntur sancti, qui transacto medio illo tempore decursus ecclesiastici, circa finem mundi reiecta tepiditate & torpore noua, sanctitate & virtutu[m] magnitudine excellere sunt visi, resuscitareque decorem ecclesiæ præstinum. 5 In quinto versu. Sed præ multis te respexit. Inter poma illa quæ in ima arboris illius parte conspicua sunt: spectabilis fuit & sancta Elizabeth: quoniam rara sanctitate & præclara circa seculi finem refulsit. Et quemadmodum pomi fragrantia, saporisque suauitas vna cum grato colore: nos allicit ad desiderandum aliquod pomum. Ita viuus decor virtutum sanctæ Elizabeth tanquam spiritualis quidam color, & odor boni nominis eius sparsus in multos per boni exempli communicatione[m]: demum & syncerus devotionis eius affectus tanqua[m] dulcissimus sapor, allexit Christum: vt hoc pomum spirituale præcæteris expeteret, illius delectaretur esu atque satiaretur fructu. Proinde ipsa sancta matrona quam prædicamus, rectè Elizabeth est appellata, quod nomen interpretatur secundum vetustorum patrum sententiam: de i mei saturitas, quæ sanè interpretatio sicut & nomen, aptè congruit huic tam sanctæ viduæ: quoniam eius communicatione deus (vt ita dixerim) saturatus est. Dicitur & ipsa in sexto versu nata de ramis regum, quoniam regis Hungariæ erat filia: & longo stemmate ex regia stir- pe
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1283.png
Transcription: ATR-1
EXO. 613 pe suoru[m] maiorum deducta. 7 In septimo versu. Gaudet astra matutina. Astra matutina, sacti sunt circa ecclesiæ primitiæ tempora decore virtutum radiantes: quòd circa exortum legis euangelicæ tanquam horam matutinam effulserint. Hora verò vespertina, tempus est extremum < 1. Cor. 10> ecclesiæ & nouissimum: circa mundi vesperam ac finem decurrens: quale est nostrum ipsorum tempus: in quos fines seculorum deuenerunt. Circa illam autem horam vespertinam, nouum sydus mysticum & spirituale exoritur: sancta scilicet Elizabeth, mira virtutum claritate refulgens, quo & cælestis illa sanctorum societæ mirificè adornatur: & homines deo nouo pacis foedere concilian tur. Itaque ipsa Elizabeth sydus est illud præclarum, quod à sole, Christo scilicet (qui sol est iustitiæ) parum distat, quoniam in humilitate, paupertate, patientia, & huiusmodi virtutibus, ipsi propemodum est conformis & persimilis. Idem quoque sydus, est ipsa luna sensibili & oculis nostris conspicua, lucidius, quoniam illa interdum patitur luminis sui deliquium & eclysim, diversasque sustinet vi ces & alternationes nunc crementi nunc decrementi fulgoris sui: à sole precario accepti. Claritas autem syderis huius spiritualis, nulli obnoxia est mutabilitati aut occasui, perpetuo rutilat splendore in cælo, & incorruptibilib luce radiat, neque diminuetur vnquam neque obnubilabitur in æternum. 10 In decimo versu. Tu quòd sole sis amicta. Sancta Elizabeth nuc sole in cælis est amicta, quoniam à deo < Psal. 103> qui sol est immensi iubaris, circumambitur, atque circu[m]lustratur lumine cælestis gloriæ, quo tota absorbetur atque oppletur, amicta lumine sicut vestimento. Hanc autem in cælis gloriæ celsitudinem comprobat splendor ipse signorum & miraculorum, qui hoc in mundo fiunt ad sacri ipsius corporis præsentiam & venerationem, vt radius quidam clarissimæ illius lucis qua spiritus sanctæ Elizabeth in cælis illustratur, videatur quodammodo in corpus ipsius redundasse, quod tot & tantis clarescit miraculis in testimonium anteactæ sanctitatis, & sublimitatis gloriæ eius in cælo. 11 In vndecimo versu. Vasa rapis à malignis. Vasa hic dicuntur humana corpora: quòd ex luto constata, li- Q q ijj móque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1284.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 614 < 2. Cor. 4 1. Thes. 4> moque terræ concreta, animarum rationalium sunt receptacula. Quæ quidem appellatio: à sacra scriptura vsu non est aliena. Scribit enim ad Corinthios Paulus: quòd habemus thesaurum istum (animæ scilicet rationalis & diuinorum charismatum) in vasis fictilibus, vtpote nostris corporibus. Et ad Thessalonicenses idem scribens, ipsos admonet abstinere à fornicatione, vt sciat (inquit) vnusquisque vestrum, vas suum possidere in sanctificatione & honore. Itaque sancta Elizabeth vasa rapit siue diripit possessa à malignis spiritibus, quoniam hominum corpora vexata à demonis liberat huiusmodi infestatione, & ipsa expellit dæmonia. 12 In duodecimo versu. Claudos ponis & contractos. Contrahere inter varias quas habet acceptiones: significatiam interdum co[n]stringere siue retrahere, puta cum nerui contrahuntur & colliguntur rigore & metu: ita vt extendi nequeant: Vnde contractio: dissolutio. Dissolutio. Cicero libro primo Tusculanarum quæstionum. Sed eo quòd in hoc est omnis animi contractio, ex metu morris. Et libro quarto idem, Animosque demittunt & co[n]trahunt, scilicet timore. Inde contracti dicuntur, qui nervos habent ita rigore constrictos: quòd libere extendi nequeant, ideoque manuum aut pedum destituuntur officio. 14 In decimoquarto versu. Cæcis reddis nèbra lucis: & membroru[m] spacia Hic membra lucis dicuntur oculi: instrumenta sint naturalia & à natura designata ad vsum videndi. Spacia verò membrorum lucis, sunt concauitates ipsæ & loca, in quibus natura constituuntur orbes oculorum. Itaque duplex hic miraculum insinuatur: à domino ad invocationem sanctæ Elizabeth cæcis præstitum. Primùm, quòd reddita est oculis eorum prorsus excæcatis, supra naturam videndi facultas. Secundum, quòd nônullis oculorum orbes & sphærulas non habentibus. divina virtute efformati sunt suis in locis oculi, vna cum libera videndi potestate ac virtute. Quod sanè secundum, mirabilius censeri re debet, quàm primum. De sancta
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1285.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 619 De sancta Catharina. Anctissimæ Virginis uotiu[m]a festa Recolamus. 2 Venerantes. Hunc diem præclarum o- mnes, Concinamus. 3 Proferat hæc concio Laudes, & deuotio Sit syncera. 4 Concrepet organicis Modulis & canticis, Laude digna. 5 Hanc fuisse filiam Costi regis unicam, Tradunt scripta. 6 Annis puerilibus, Sophisticis artibus Fuit clara. 7 Turbam philosophica[m], Vicit, & rhetoricam, Disputando. 8 Hinc regina credidit, Deos uanos respuit Venerari. 6 Fit poenalis machina, Pereunt ac milia (Dum rotatur) agmina Paganorum. 10 Mox trucatur capi- te, Assunt turbæ coelica[m], Sepelitur debite Monte Sina. 11 Ora pro populo, Precare pro clero, Martyr Christi Catharina 12 Astantem populum, Laudantem te clerum, Foue, rege p[er] secula. Am[m]e. Hæc prosa c[on]simitis est sonoritate rythmica illi de na- tiuitate domini superius explanatæ. Lætabundus exultet fidelis chorust hallelu ia. In primis tamen duobus, istius prosa versibus non vsque à deo perspecta est rythmica forma sicut in sequentibus, quòd prima eoru[m] clausula se- cundæ non respondeat in numero syllabarum neque in so- no terminali, sed tatum tertia primi tertiæ secundi versus c[on]sonet. In cæteris aute[m] versibus, rythmicæ vocalitatis te- nor manifestius elucet. Continet aute[m] exhortatorium ex- ordium ad sanctæ virginis Catharinæ celebranda præco- nia, deinde vitam ipsius, agonem & gloriosam morte[m] præ- dicat, ex parthenice Catharinaria Mātuani & historia pas- sionis eius satis notam. Postremum invocat eadem sacram Qq iii virgi-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1286.png
Transcription: ATR-1
virginem, vt ipsius laudibus intentos sedula oratione sua adiuuet. 4 C ANNOTATIONES. In quarto versu. Modulis & canticis laude digna. Dictio illa, digna, ibidem accusati uus est pluralis neutri generis, ordinaturque cum verbo co[n]crepet, vt huiusmodi sit sensus. Hæc concio personet at que decantet organica modulatione & spiritualibus canti cis, ea quæ sunt laude digna, sacratæ scilicet virginis Ca tharinæ præconia, insigni laudæ dignissima. Quòd si ponatur esse nominatius singularis foeminini generis & referri ad nomen substantiuum concio vel devotio, ineptus reddetur sensus, nam neque hæc concio rectè dicitur laude digna, neque etiam nostra devotio. 6 C In sexto versu. Sophisticis artibus fuit clara. Non hic dicuntur artes sophisticæ, cauillatoriæ illæ & captio- < Eccl. 57> sæ artes, quibus ad sui ostentationem & aucupandam auram popularem subdoli sophistæ calumniantur verum, & falsum defendunt. Siquidem illæ clarum non reddunt hominem, sed ignobilem, garrulum, vanum & despicabilem, cum dicat scriptura. Qui sophisticè loquitur, odibilis est. Ideo neque veræ sunt artes, sed meræ imposturæ præ referentes scientiæ speciem sine rei veritate, & ab omnibus disciplinis haud aliter explodendæ, quàm infælix loliùm ab agris fertilibus. Sed hoc loco vocantur sophisticæ artes, disciplinæ philosophisticæ, quibus rerum sensibilium naturam mens ingenua diligentius rimatur. Siquidem interdum sophista (licet rarius) pro sapiente sumitur, & eo qui sophiæ est co[n]sectator, qui & sophos vulgo dicitur, inde sophistica ars quæ sapientiæ est indagatrix. 9 C In nono versu. Pereunt ac milia. Ita potius legenda est illa clausula per coniunctionem copulatiuam ac, co[n] iungentem illam orationem superiori sententiæ, qua[m] per nomen indicatiuum numeri, tot, sicut legunt eam nónulli hoc modo. Pereunt tot milia. Nam nomen illud numerale non habet ante expressum aliquem numerum neque postea sequentem: quem referat aut demonstret, quod illius conditioni ac naturæ repugnat. Porrò verbum, rotatur, ad nominarium poenalis machina prius positu[m] reuocatur. At verò præter grammaticorum consuetudinem & arte rectè locutionis ponuntur hic duo nomina substatiua milia
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1287.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 617 milia & agmina: in eodem casu, cum potius dicendum fo- ret, si admitteret rythmus: pereunt multa milia agminum paganorum. Verùm id authori propter rythmum est con- cedendum: qui potius consonantiam in exitu syllabarum, quàm rectam loquendi normam studuit obseruare. De sancta Catharina alia prosa. V Ox sonora nostri chori Nostro sonet con- ditori, Qui disponit omnia. 2 Per quem dimicat im- bellis: Per quem datur & puel- lis De uiris uictoria. 3 Per quem plebs Alexandrina. Fæminæ non fæminina Stupuit ingenia. 4 Cùm beata Catharina Doctos uinceret doctrina: Ferrum patientia 5 Hæc ad gloriam paren- tum, Pulchrum dedit ornamen- tum Morum priuilegia. 6 Clara per progenito- res, Claruit per sacros mores Ampliori gratia. 7 Florem teneri deco- ris, Lectionis & laboris Attribuere studia. 8 Nam perlegit discipli- nas Seculares & diuinas, In adolescentia. 9 Vas electum: uas uirtu- tum, Reputauit sicut lutum Bona transitoria. 10 Et reduxit in contem ptum Patris opes, & parentum Larga patrimonia. 11 Vasis oleum includens, Virgo sapiens & prudens, Sponso pergit obuia. 12 Vt aduentus eius ho- ra Præparata, sine mora Intret ad conuiuia, 13 Sistitur imperatori, Cupiens pro Christo mo- ri. Cuius
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1288.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Cuius in præsentia. 14 Quinquagita sapietes, Mutus reddit & silentes Virginis facundia. 15 Carceris horridi claustrum, Et rotarum triste plaustrum, Famen & iciumia, 16 Et quæcunque fiunt ei. Sustinet amore dei. Eadem ad omnia. 17 Torta superat tortorem: Superat imperatorem. Fæminæ constantia. 18 Cruciatur imperator, Quia cædit cruentator, Nec valent supplicia. 19 Tandem capite punitur, Et dum morte mors fuitur Vitæ subit gaudia. 20 Angelis mox fuit curæ: Dare corpus sepulturæ Terra procul alia. 12 Oleum ex ipsa manat: Quod infirmos multos sanat Euidenti gratia. 22 Bonum nobis dat un guentum, Si per suum interuentum Nostra sanat uitia. 23 Gaudens ipsa uideat De se præsens gaudia. Et futura præbeat. Quæ dedit præsentia, 24 Et hic nobis gaudeat, Nos illi in gloria. Amen. Hæc prosa consimilem, habet rythmicæ structuræ formam: sicut illa de sancto Luca prius declarata. Psallat chorus corde mundo. Verumtame[n] in penultimo & ultimo versu, diuersus à cæteris præcedentibus est rythmi modus: in quo vnaquæque clausularum, septem complectitur syllabas, quarum penultima breuis. & alternis locis consimilis sunt habent responsum, vt prima ad tertiam & quintam secunda verò ad quartam & sextam. Author eius: Adam de sancto Victore. Concelebrat autem laudes & præconia sacrae virginitis Catharinæ, nobilitatem generis & splendodore doctrinæ in primis recusans. Deinde passione ipsius & pretiosam mortem pro Christi nomine: honorabilemq; sepulturam angelico ministerio factam cõmemorans. Quæ omnia
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1289.png
Transcription: ATR-1
EXO. 619 omnia (vt iam dictum est) ex secunda Parthenice Mantua ni & historia passionis eiusdem, manifesta euadunt. 3 CANNOTATIONES. Intertio versu. Foeminæ non foeminina stupuit ingenia. N[on] foeminina, n[on] fragilia, mol lia, instabilia, & inconstatia. N[on]a vt ait poëta: variu[m] & mu- tabile semper foemina, muliebræq; ingeniu[m] secudu[m] propriu[m] naturæ códitione imbecilli est & infirmu[m] ingenio viri. Veru[m] in hac eximia virgine gratia superauit & corroborauit naturâ: deditq; illi in corpore foemineo animu[m] virile[m], inc[ern]o[n] cussum & à fidei confessione indimobile[m], vt supra sorte[m] & modu[m] foeminæ, fuerit co[n]sta[n]s, supergressâque sexu[m], etia[m] vi- ros superauit, doctos quide[m], excellentiore doctrina. feros auté & crudeles: cuicerit patientia. Quod sequens innuit & deducit versus, in postrema eius clausula: ferru[m] vocans, dorum ipsius Maxentij & crudum animum. qui nullo mo do emolliri potuit ad pietatem fidei & veræ religionis am plexum, sed adamantis instar obduratus permansit. 11 C In vndecimo versu. Vasis oleu[m] includens. Hoc ex pa rabola angelica de decem virginibus, quinque prudenti- bus & quinque fatuis (quæ accipientes lapades suas: exie- runt obuiâ spôso & spôsæ) sumptu[m] est. Dicitur enim beata Catharina hic fuisse de numero virginu[m] sapientu[m], & accep to oleo in lapadibus suis vna cu[m] lumine prodisse obuiâ spô so, quòd charitate adornata, humilitate decorata, & cæte- ris prædita virtutibus, ad coelestem sponsum sit post mor- tem introducta. In prima autem præsentis versus clausula: dictio vasis, datiuus est pluralis no[n] genitiu[m] singularis. N[on]a[m] participium includens: exigit secu[m] datiuum cu[m] accusatiuo, < Matth. 25> 19 C In decimonono versu. Et dum morte mors finitur. Vita præsens quoniâ continuus est ad mortem excursus & acceleratio: nomine mortis nonunqua[m] exprimitur, vt hoc in loco. Népe si ea conferatur ad vitam perpetuam, inter- minam & indeficientem, quæ nullo mortis metu concuti- tur, mors potius quàm vita est dicenda. Perinde atque exi guum lumen & subrutilum si comparetur ad immensum so- lis iubar, vmbra censetur & tenebræ. Potest nomen mortis secundo loco in hac clausula positum, recte sumi pro mor- talitate, seu morali conditione præsentis vitæ, quæ dum fi- nitur in beata Catharina per mortem corporis illatam tyranno: ipsa subiit æternæ vitæ gaudia. C In
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1290.png
Transcription: ATR-1
PROSA. In vicesimotertio versu. Gaudens ipsa videat. Exposcit hic locus, quòd beata Catharina fauore & gratia præsens huic concioni, spectet lætabunda & lubens, immò & acce- ptet ea gaudia: quæ in sua solennitate celebrantur à nobis Conferat etiam nobis futuræ vitæ gaudia: quæ præsentia induliit in hac die, ob passionem ipsius & solennitatem no bis læta, festa, & iocunda. Petit itidem quòd beata Catharina in hac vita nobis gratuletur: de profectu virtutu[m] & ho- nore illi impenso. Nos verò illi gratulemur in coelo post hanc vitam: propter sublimitatem & magnitudine gloriæ ipsius. Gaudere enim verbum cum datiuo positum, vt hice est alicui de bono habito gratulari. Sequuntur prosæ, sanctis, cuiusuis sint ordinis & gradus, communes. Et primum de Apostolis. 1. O Eli solem imitan tes, In occasu trium- phantes: Ortum solis referunt. Ortum solis, & occasum, 2. Quorum omnes ita ca- sum, Terræ fines asserunt. 3 Petrum, Paulum & Andream Per Neronem, per Egeam Roma, Paras perimunt. 4 Herodes, gens pharisæa Iacobis & in Iudæa Binis: uitam adimunt. 5 Ioannes ut est uocatus, Ad Epheso est translatus Ad Christi conuiuia. 6 Mauri trucidant Mat thæum, Et Indi Bartholomeum, Et Philippum Scythia. 7 Thomam Indi, Iudam Persæ. Simonemque. sic super se Cæli cælos penetrant. Sic ascendunt cæli cælos. Vbi Christo pangunt me- los: Nobis uitam impetrant. Amen. Huius
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1291.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 61r Huius pro s e eadem est rythmica forma cum præcedente. Recenset autem peculiariter tyrano[n]s illos ac populos, qui sanctis apostolis mortem intulerunt ob confessionem & prædicationem fidei catholicæ, speciatim etiam regiones & locos nominans: in quibus vnsquisque apostoloru[m] gloriosum consummavit martyrium. ANNOTATIONES. In primo versu. Coeli solem imitantes. Locutione metaphorica & per quandâ manuductionem à sensibilibus ad intelligibilia: coeli hic nominantur apostoli, quemadmodum sæpe in scriptura. Sol autem dicitur hic Christus dominus noster: qui est sol iustitiæ exortus timentibus nomen domini. Coeli igitur solem imitantur: quoniam apostoli Christum securi sunt in paupertate, prædicationis instantia, & morte propter iustitiam. Et quemadmodum sol noster in suo occubitu per mortem triumphavit de principe huius mundi: ita & ipsi coeli mystici, suo occasu & obitu de tyrannis & persecutoribus egerunt triumphum, euaseruntque inclyti illorum victores. Demùm hi coeli spirituales ortum solis referu[n]t: quia Christi aduentum in carnem per natuitatem temporalem iam esse completum, suis scriptis & verbis prædicant, est enim aduentus ille Christi in nudum: quasi quidam solis ortus, de quo propheta. Exortum est in tenebris lumen rectis corde: misericors & miserator & iustus dominus. Nec solum solis ortum, sed & occasum eiusdem per morte carnis, annunciant huiusmodi coeli, quoniam Christum pro nobis in cruce mortuum prædicatione sua constanter astruunt. At verò quonam modo hi duodecim coeli ad occasum huius vitæ tetenderint & in quibus terræ plagis ac finibus: sequentes versus referunt. 3 In tertio versu. Petrum, Paulum & Andreas. Nam Petrus & Paulus per Neronem imperatorem Romæ cursum huius vitæ consummarunt. Petrus quidem cruce: Paulus verò gladio. Andreas autem per Egeam proconsulem in Patras ciuitate Achaiæ cruci addictus transiuit à morte ad vitam æternam. Insuper Herodes rex Iacobum fratrem Ioannis occidit gladio in Iudæa. Turba autem pharisæorum Iacobum fratrem domini præcipitavit de pinnaculo templi Solymi: & fuste trucidauit. At verò beatus Ioannes euangelista post reditum eius à Pathmos insula in quam fuerat
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1292.png
Transcription: ATR-1
612 PROSA: fuerat relegatus: diutius Ephesioru[m] rexit ecclesiam, & de mùm in pace quieuit, traductus ad splendida illa coeli con uiuia: ad quæ à Christo, paulo ante obdormitionem suam fuerat inuitatus. 4 In septimo versu. Sic super se coeli coelos penetrat. In hac postrema præsentis versus clausula, coeli primo loco pro apostolis sumuntur, secundo verò pro habitaculis & sectis coelestibus: ad quæ per gloriosam mente demùm omnes apostoli sum subiecti. Vnde quòd particulatim de singulis ipsorum modo dictum est: nunc in vniuersum de omnibus colligitur atque asseritur. At verò dicuntur hic coeli ipsi spirituales penetrare sectæ coelestia: super se, atq[ue] supra propriam ipsorum naturam, quoniam id supra hominem est atque humanam conditionem: quòd huius mundi incolæ conscendant excelsa coeli palacia, neque sua ipsorum virtute id assequuntur aut attingunt, sed præsertim miseratrice & adiutrice dei gratia. Non est enim volenti neque currentis (vt ait Paulus) sed dei miserentis. De apostolis: alia prosa. < Roma.9.> Clare sanctorum senatus apostolorum: princeps orbis terrarum: rectorque regnorum. Ecclesiarum mores & uitam moderare. Quæ per doctrinam tuam fideles sunt ubique. 1 Antiochus & Remus concedunt tibi Petre regni solium. 2 Tyrannidem tu Paule Alexandrinam inuasisti Græciam. 3 Æthiopes horridos Matthæe, agnelli uellere (Qui maculas nesciat aliquas) uestisti candido. Thoma, Bartholomæe, Ioannes, Philippe, Simon. Iacobique pariles, Andrea, Thadee, dei bellatores inclyti. En uos oriens & occidens, immò teres mundi circulus, se patres habere gaudet, & expectat iudices. Et idcirco mundus omnis, laudes uobis & honorem sanctis debitum: supplex impendit. Amen. < Ha>
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1293.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 623 Hæc prosa solutam habet orationis co[n]positionem: ne- que rythmica lege coercetur. Inuocatur in ea sacer ille se- natus & sancta societas apostolorum, totius mundi princi patum in recta fidei institutione consecuta: secudum illud psalmi de eis dictum. Constitues eos principes super om- nem terram. Et rursum. Principes populorum congregati < Psal. 44i> sunt cum deo Abraham. Deinde speciatim nominatur apo < Psal. 47.> stoli: cum expressione aliquorum populorum & locorum, quos ad fidem conuerterunt. Demùm quantus ipsis exhibetur honor à toto mundo, paterna eorum directione ad Christum adducto & in consummatione seculi per eos iudicando (vt Christus eis est pollicitus in euangelio) circa < Mat. 19i> finem hæc prosa commemorat. I ANNOTATIONES. Antiochus & Remus concedunt tibi Petre. Antiochus rex Syriæ ciuitatem sui regni (quæ prius Reblata dicebatur) magnificetius iustaurauit atque à se nuncupauit Antiochiam. In hac constituta est primum beato Petro cathedra potificalis, fuitque primus ecclesiæ Antiochenæ episcopus. Postea verò Romam commigrauit, vbi pontificiam costituit sedem: in qua ad finem vsque vitæ consedit. Romæ autem conditor fuit vna cum Romulo fratre suo Remus, vt scribunt historici, idcirco Antiochus & Remus (id est, Antiochia & Roma) dicuntur Petro concessisse regni spiritualis & ecclesiastici solium. 2 Tyrannidem tu Paule Alexandrinam. Beatus Paulus totam ferè peragrauit Græciam, illamque cum verbis tum scriptis ad sacra fidei agnitionem perduxit. Dicitur autem Græcia tyrannis Alexandrina, quoniam Alexander magnus totâ Græciam suo subiecit imperio, regnauitque primus in ea. vnde & in sacra visione Danielis: ipse rex Græcorum appellatur, quòd deuito Dario rege Persaru[m] translutit monarchiam à Persis in Græcos, vt fuerat ipsi Danieli in somnij Nabugodonosor interpretatione revelatum. 3 Aethiopes horridos Matthæe agnelli, vellere. Beatus Matthæus A Ethiopiæ populos & atro colore corporis & peccatorum maculis horridos, conuertit ad Christum, fecitque vt mutauerint A Ethiopes pellem suam, quantum ad animi statum & conditionem. Nam superinduit illos câdido vellere ipsius veri agni, qui nullas habet maculas, vt
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1294.png
Transcription: ATR-1
624 PROSA. vt pote Iesu Christi, qui peccatum non fecit nec inuentus est dolus in ore eius. Siquidem sacro regenerationis lauacro abluit in eis omnem peccatorum sordem: quam idolorum cultu contraxerant, & abiecta vetustate vitæ induit eos vestem nouam puritatis & innocentia quæ à Christo confertur omnibus in ipsum credentibus. Hanc aute[m] munditiæ & synceritatis vestem sacram: author hic vocat apta metaphora candidum vellus agnelli immaculati, siue agni incoinquinari atque incontaminati. De uno martyre. Sne Stetit martyr in agone Ad mortem obediens. 1 Morte Christum imitatus Fide firmus & firmatus, Firmo gressu gradiens. 3 Furit furor militaris: Vt uir sanctus sacris aris Immoletur hostia. 4 Quem occidunt ut scientes Introducunt nescientes Ad æterna gaudia. 5 Christi fortis hic athleta Qui subire mente læta Mortem non abborruit. 6 Vt sit salus infirmorum Et medella peccatorum: Gratiam promeruit. 7 Non est morbus quem non curet. Dum morborum non obduret Plagam diffidentia. 8 Cæci claudi, surdi, muti, Sunt ad usum restituti Diuina clementia. 9 Hostes Christi, Christa cedunt, Signa signis dum succedunt Argumenta fidei. 10 Ergo martyr innocetur, Vt per cum nobis detur Ad superna prouchi. Hæc prosa, rythmicæ tenet modulationis legem, quemadmodum illa de apostolis paulo superius explicata Coeli solem
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1295.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 615 solem imltantes. Commendat autem invictam constantiam cuiusuis sancti martyris: qua superatis ignibus, vinculis, flagris & denique ipsa morte: ad vitâ peruenit sempiternam. Miraculorum deinde virtutem & gratiam sanitatum illi à domino indultam concelebrat: & demùm eundem inuocat. Rom. 12 3 ANNOTATIONS. In tertio versu. Immoletur hostia. Beatus Paulus ad Romanos scribens nos hortatur: vt exhibeamus corpora nostra hostiam viuendum, sanctam & bene placentem deo. Si igitur eum qui boni exercemus in corpore aut per corpus, tunc hostiam deo viuentem dicimur offerre, quanto magis fortes Christi, milites & in bello strenui, quando corpora sua tradiderunt propter Christum ad supplicia, seipsos immolarunt vt hostias sacris altaribus. Vnde in libro Sapientiæ dicit de ipsis Salomon, quòd deus tanquam aurum in fornace probauit illos: & quasi holocausti hostiam accepit illos. Et in hoc vere Christum imitati sunt: qui tradidit semetipsum pro nobis oblationem & hostiam deo patri in odorem suauitatis. 6 In sexto versu. Dum morborum non obduret plagam diffidentia. Omnem (inquit) morborum molestiam curat hic sanctus martyr: si modo diffidentia de curatione morbi consequenda non redat plagam morbi obduratiorem & deteriorem. Enimverò si languidus diffideret de diuina virtute aut meritis martyris, quòd non posset à deo impetrare sanitatem à tali morbo quo laborat huiusmodi infirmitas fidei & imbecillitas confidentiæ in deo, esset impedimento sanitati recuperandæ. Idcirco mulieri vexatæ duodecim annos prostuvio sanguinis, & ad contactum simbriæ vestimenti domini nostri (vt fidem habuerat) subito curatæ: dixit Iesus. Confide filia fides tua te saluam fecit. Et aliis in locis sæpius legitur dominus dixisse sanatis à se, quòd fides eorum salnos ipsos fecerat, ad innuendum quòd ad impetrandam gratiam sanitatis aut quoduis aliud donum à deo aut sanctis: necessaria in primis est fides atque fiducia impetrandi quòd petitur. Quemadmodum etiam monet beatu, Iacobus dicens. Postulet aurem, in fide nihil hæsitans. Rr Qui
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1296.png
Transcription: ATR-1
626 PROSA. Quîr enim hæsitat: similis est ductui maris qui à vento monuetur & circunfertur. Non ergo æstimet homo ille: quòd accipiat aliquid à domino. In nono versu. Signa signis dum succedunt: argumenta fidei. Huiusmodi signa & miracula à deo precibus sancti martyris facta, dicuntur argumenta fidei: quoniam approbationes sunt & quædam testificationes veritatis fidei christianæ. Et visis huiusmodi signis multi fidem catholica sunt amplexati: ad eam miraculorum occasione inducti. Vnde & beatus Marcus dicit de apostolis, quòd ipsi profecti prædicauerunt vbique domino cooperante & sermonem confirmante sequentibus signis, quoniam sequentia doctrinam apostolicam, signa erant confirmatoria sermonis ipsorum ante facti, quemadmodum Christus in eua gelio post sermonem factum in monte: sanauit leprosum De pluribus martyribus. Beata beatorum Tormentorum genera Martyrum solen 8 Igne læsi, ferro cæsi, nia. Perculerunt plurima. 2 O deuote recolendo 9 Dum sic torti cedunt Victorum certamina. morti 3 Digni dignis fulgent si Carnis per interitum, gnis: 10 Vt electi sunt adepti Et florent uirtutibus. Beatorum præmium. 4 Illos semper condecê- 11 Per contemptum mundatorum ter Et per bella fortia, Veneremur laudibus. Meruerunt angelorum 5 Fide, uoto, corde toto, Victores consortia. Adhæserunt domino. 12 Ergo facti cohæredes 6 Et inuicti sunt addicti Christo in coelestibus, Atroci martyrio. Apud 7 Carcerati, trucidati,
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1297.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 27 13 Apud ipsum uota nostra uitæ Promouere precibus. Et post transitoria, 14 Vt post huius finem 15 In perenni mereamur Exultare gloria. Amen. Hæc prosa consimilem habet rythmi compositionem cum ea de sancto Nicola superius explicata. Congaudentes exultemus: vocali concordia. In singulis enim ferè ver sibus duas complectitur clausulas rythmicas. primam octo syllabarum, quarum penultima est longa. secundam verò heptasyllabam: & penultima breui contextam. Commendantur in ea gloriosi martyres ob invictam animorum fortitudinem: qua tyrannis & duris persecuto ribus superiores, quæuis suppliciorum genera illis inflicta co[n]stater pertulerunt pro confessione fidei. Et demùm mortem perpessi: celebri triumpho coelestibus atriis sunt inue sti. Postremùm pia ad ipsos dirigitur invocatio: vt nostri apud deum assidue memores esse dignentur. ANNOTATIONIS. In secundo versu, Victoru[m] certamina. Genitium ille pluralis non à participio victus deducitur, neque passiuam habet acceptionem: sed à nomine verbali victor, actiuamque sortitur significationem. quemadmodum & in illo carmine hymni de martyribus, victorum genus optimum. Verùm id admonuisse: ferme superuacuum videri possit. 7 In septimo versu. Tormentorum genera. Beatus Paulus ad Hebræos scribens: hæc varia tormentorum genera ita paucis constringit. Alij autem distenti sunt, non suscipientes redemptionem: vt meliorem inuenirent resur rectionem. Alij verò ludibria & verbera experti: insuper & vincula & carceres, lapidati sunt, secti sunt, tentati sunt, in occasione gladij mortui sunt. 11 In vndecimo versu. Ergo facti cohæredes Christo. Sancti martyres dicuntur cohæredes Christo: quoniam eandem cum ipso hæreditatem coelestis scilicet gloriæ sunt as secuti. Eudem in modu[m] apostolus ad Romanos scribes ait. Roma, 8. Rr ij Ipse
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1298.png
Transcription: ATR-1
PROSA. Ipse enim spiritus testimoniu[m] reddit spiritui nostro: quòd sumus filij dei. Si autem filij & hæredes, hæredes quidè dei: cohæredes autem Christi. Cæterum nomen cohæredes, hic rectius cum dativo ponitur ratione compositionis quàm cum genitiuo, sicut apud Pauli interpretem. De vno confessore. 1 Q Vem inuisibiliter Sequitur ecclesia, 2 Deusuisibiliter Facit mirabilia. 3 Confessorum iugiter Vigilat custodia. 4 Per quos mirabiliter Operatur gratia. 5 Lumbos cinxit sanctus iste, Et lucernam tenuit. 6 Pro te mundum spreuit Christe, Et carnem prohibuit. 7 Hic angustam uitam uitæ Fortiter arripuit. 8 Et in uitiorum lite Brauium obtinuit. 9 In te Christus firmat templum 10 Spiritali quadratura. Inuisibili structura. 11 Tu splendorem præstas ecclesiis, Miraculis, & signis uariis. 12 Tu coruscas uirtutum radiis, Tu protegas nos ab insidiis. Amen. Hæc prosa, multiforme habet rythmi genus: & in diuersis locis varium. Nam in quatuor primis versibus, singulæ clausulæ septem complectuntur syllabas: quarum penultima est breuis. In reliquis verò quatuor sequentibus prima cuiusq[ue]; versus clausula octo est syllabaru[m]: & penultimam habet longam, secunda verò hepta syllaba est, & penultimam corripit. Insuper in nono & decimo versu
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1299.png
Transcription: ATR-1
EXO. 629 versu, singulæ clausulæ octo complentur syllabis: qua- rum penultima est longa. Demùm in duobus postremis versibus singulæ clausulę decem complectuntur syllabas, quarum penultima est breuis, secundum eam rythmi for- mam in prosa illa de sancto Martino obseruaram. Gaudo Sion quæ diem recolis. Id vnum tamen est commune o- mnibus huius prosæ versibus: quòd duo proximi mutuum habent adinuicem in terminali syllabarum consonantia responsum. Nam prima clausula vnius, primæ alterius: & secunda secundæ semper consonare deprehenditur. Prædicatur in eo virtus & excellentia cuiusuis sancti co[n]fessoris, quòd mundum aspernatus fuerit, carnem frenauerit, insidias dæmonum declinauerit & ad cælestia totis animi viribus aspirauerit: quæ tandem post huius vitæ cursum consecutus est. 1 ANNOTATIONS. In primo versu. Quem invisibiliter sequitur ecclesia. Deum ipsum ec- clesia militaris & adhuc currens in stadio vitæ præsentis, sequitur invisibiliter, quoniam non passibus corporis sed imitatione virtutum & diuinarum denominationum, e- ius vestigia consectatur, quæ spiritualis est & invisibilis affectatio. Siquidem deus ipse: sanctus est, iustus, purus, mansuetus & misericors. Et fideles ecclesiæ filij ambulan- tes in via mandatorum domini, contendunt ipsi deo assi- milari in hisce virtutibus, sanctitate, iustitia, puritate, ma[n] suetudine, & misericordia, idcirco illum imitari dicuntur: & invisibili gressu sequi. < Luc. 12> 3 In tertio versu. Confessorum iugiter vigilat cu- stodia. Locus iste ex euangelio deductus videtur: vbi discipuli domini & quicunque fideles, dicuntur similes hominibus expectantibus dominum suum, quando reuer- tatur à nuptiis, vt cum venerit & pulsauerit: confestim aperiant ei. Qui sanè locus euangelicus accommodatur aptè in laudem & præconium sanctorum co[n]fessorum: qui vigilauerunt in bonorum operum exercitio expectantes aduentum domini sui, & diligentem adhibuerunt custo- diam circa domum sibi commissam. 5 In quinto versu. Lumbos cinxit sanctus iste. Id < Luc. 3> Rr iij quoque
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1300.png
Transcription: ATR-1
PROSA. 630 < Matth. 5> quoque ex eodem euangelij loco depromptum est: vbi legitur dominus dixisse discipulis suis. Sint lumbi vestri præcincti: & lucernæ ardentes in manibus vestris, qui etiam locus: ex instituto ecclesiastico de sanctis confessoribus legitur. Sanè quisque eorum lumbos cinxit: < Matth. 19> quia carnis concupiscentiam per continentia disciplinam coarctauit, lucernâ verò tenuit in manibus suis, quia splendore bonorum operum etiam proximis ad exemplum illuxit, secundum illud dictum euangelij. Sic luceat lux vestra coram hominibus vt videant opera vestra bona: & glorificent patrem vestrum qui est in cælis. < Matth. 7> 7 In septimo versu. Hic angustam viam vitæ. Via vitæ: est semita mandatorum dei quæ ducit ad vitam, secundum illud verbum euangelij. Si vis ad vitam ingredi: serua mandata. Huiusmodi autem via, est arcta & angusta: testimonio summæ veritatis dicentis in euangelio. Quam angusta porta & arcta via est quæ ducit ad vitam: & pauci sunt qui inveniunt eam. E diuerso via mortis est via vitiorum declinans à mandatis dei: & deducens ad perditionem æternam, de qua dicit dominus eodem loco. Lata porta & spaciaosa via est quæ ducit ad perditione: & multi sunt qui intrant per eam. At verò quoniam progredientibus per viam vitæ permulti & aduersantur hostes: rectè dicit sequens versus, quòd quivis sanctus confessor in assidua pugna & conflictu vitiorum obtinuit brauium: quoniam superatis hostibus animæ, victoria potitus est & brauio. < Iosu. 14> 9 In nono versu. In te Christus firmat templum. In anima cuiusque sancti confessoris templum suu[m] Christus constituit: quia illam vt gratum domiciliu[m] spiritualem inhabitauit: secundum illud verbum euangelicum < Apoc. 1> Si quis diligit me: sermonem meu[m] seruabit, & pater meus diliget eum: & ad eum veniemus, & mansione apud eum faciemus. Cui respondet etiam illud verbum domini in Apocalypsi. Ecce ego sto ad ostium & pulso. Si quis apparuerit mihi, intrabo ad illum & cænabo cum illo, & ipse mecum. At verò templum illud dei mysticum, spirituali quadratura (vt ait hic litera) est constructum: quoniam quatuor virtutibus præcipuis (quas cardinales vocant) est subn-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1301.png
Transcription: ATR-1
EXPO. 631 subnixum, fortitudine scilicet, teperancia, justitia, & prudentia. Aut quoniam quatuor sortitur dimensionum interualla spiritualiter sumpta: huiusmodi templum, vtpote longitudinem, latitudinem, sublimitatem & profunditatem: quemadmodum eas nominat apostolus in epistola ad Ephesios. Demum hac structura virtutum inuisibili, in animo sancti cuiusuis confessoris erecta: < Ephe. 3> deus dat exemplum in decorem & ornatum tanti operis, quoniam ipse deus seipsum proponit exemplar ipsi sancto: quod aspiciens, splendidam illam & magnificam in animo suo extruat fabricam. Aut quoniam deus ipsum sanctum confessorem & virtutes eius eximias proponit exemplum aliis fidelibus: vt ad illius imitationem sibi etiam comparent consimilium virtutum decorem & ornamentum. De vna virgine. Xultent filiæ Sion in rege suo, nescientes thorum delicti crimine sordidatum. Quarum Christe sponsus uirginum: uirginis es filius. Cuius gratia, mira opera in sanctis tuis sunt edita. Vt das cer- nere hac in uirgine: cuius hæc festa sunt hodie. 2 Quæ in fragili sexu foemineo: uiriliter carnis iure domito. Angelicam hic uitam duxerat in carne: dum præter carnem uixerat. 3 Hoc miratur serpens antiquus calcaneum eius obseruat callidus. Qui nocere dum machinatur: sub pedibus foeminæ caput eius teritur. Insidias hostis hanc Christe docuisti uirginem uincere in prima congressione. Dum non consentiret sed illi resisteret: uincere qui solet tentatos si non repugnent. 4 Quem, Hæc uirgo resistens: à se fecit fugere. Quo fugato: appropinquauit tibi domine. Rr iii Nunc
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1302.png
Transcription: ATR-1
632 PROSA 5 Nunc inter uirgines adducta post eam quæ mater est intacta uirginum uirginis Mariæ est pedissequa. Te agnum sine Macula iam sequitur stola candida filium uirginis, quocunque uirginum flos icerit. Cuius intercessione tu nos tuere. Amen. Hæc prosa liberiorem habet orationis solutæ cõtex- tum: nec rythmicis subiicitur legibus. Continet autem commendationem vnius cuiusuis virginis, præclarisque eam laudibus extollit, quòd carnis edomuerit concupiscentiam, & virginalem domino integritatem seruauerit intactam. Ob quod nunc in cælis coronata candenteque amictu circundata: æternæ gloriæ particeps est effecta. < Psal.149> 1 IANNOTATIONES. Exultent filix Sion in regno suo. Prima huius sententia, sup[er]ta est ex eo loco psalm. Lætetur Israel in eo qui fecit eum: & filiæ Sion exultent in rege suo. Vbi per filias Sion intelliguntur animæ fideles, quæ deum in præsentis vitæ curriculo per fidem <Sapien.3> speculantur. Posterior verò eiusdem versus sententia deprompta est ex illo verbo Salomonis in libro Sapientiæ. Fælix est sterilis & coinquinata, quæ nescivit thorum in delicto: habebit fructum in respectione animarum sanctarum. Quod rectè sanctis accommodatur virginibus: cuiusuis thori etiam coniugalis expertibus. 2 Quæ in fragili sexu foemineo. Adiuncta est circa principium huius versus præpositio in, quæ subaudiri debuit. Nam apposita, claram reddit sententiam: prætermissa verò, obscuram & duriusculam. Sumpta est autem huius versus & proxime sequetis sententia: ex eo dicto beati Hieronymi in sermone de assumptione beatæ virginis. Bene angelus ad virginem mittitur, quia semper est angelis cognata virginitas. Profecto in carne præter carnem viuere, non terrena vita est sed cælestis. Vnde in carne angelicam gratiam acquirere: maioris est meriti q[uæ] habere. Esse enim angelum, foelicitatis est, esse verò virginê, virtutis, d[omi]n[u]m hoc obtinere viribus nititur cu[m] gratia: quod habet angelus ex natura. Vtru[m]q[ue] tam[m]e, & esse virginê & angelu[m] diuini
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1303.png
Transcription: ATR-1
E X P O. 633 divini muneris est officium: non humanum. hæc Hieronymus. < Gen. 4.> 3 Hoc miratur serpens antiquus. Ex verbis dei ingentis maledictionem serpenti post deceptos primos parentes: hic locus trahitur, vbi ait illi. Inimicitias ponam inter te & mulierem: & semen tuum & semen illius. Ipsa conteret caput tuum: & tu insidiaberis calcaneo illius. Quæ quidem verba licet primum & præcipuè de benedicta inter mulieres sacrosancta virgine Maria intilligatur: quòd inimicitias cum serpente gesserit, & caput illius suarum virtutum pede contruiuit. nihilo secius de alia etiam quavis sancta virgine, secundo loco possunt eadem verba accipi: qui deiparæ virginis æmula & consectatrix, inimicitias habuit graues cum antiquo serpente & continuum cum eo gessit bellum, in quo tamen adiutore deo victrix: continentia singulari & castimonia contriverit caput & suggestiones tentationum ipsius. Ipse verò serpens insidiatus est & calcaneo illius virginis: scilicet carni, postremum dignitatis locum in ea habenti, sicut calcaneus est posterior pars pedis. Huic autem calcaneo virginis insidiatur & hunc obseruat ipse serpens: quoniam suscitare molitur in carne stimulos & incendia libidinum, quibus spiritum pertrahat in peccatum. < Iacob. 4> 4 Quem hæc virgo resistent. Id faciendum admonet Beatus Iacobus dicens. Resistite diabolo: & fugiet â vobis. Cui consonat hoc dictum Ambrosij. Debilis est hostis: qui non vincit nisi volentem vinci. At verò resistendum hosti esse in prima congressione & certaminis initio: ne semel admissus inualescat in nos & extrudi non possit: edocet propheta cum ait in psalmo. Beatus qui te n[on]bit & allidet paruulos suos ad petram. Is autem est, qui suggestiones in malum cum primum ebulliunt, ad Christum petram iustitiæ confringit, neque sinit eas longiore mora noxias vires sumere. < Psal. 36.> 5 Nunc inter virgines adducta post eam. Alludit hic versus ad locum illum in psalmo. Aducentur regi virgines post eam: proximè eius afferentur tibi. Nam & oblatæ sunt domino quasi sponso suo. sequentss illius in puritate vestigia dum hic viuerent: & nunc in gloria eundè comitan-
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1304.png
Transcription: ATR-1
PROSA. comitantur affectatu indeficieti, miniméque molesto, quâ admodum in Apocalypsi de virginibus dictum legimus: quòd sequuntur agnum quocunque icerit. DE VNA VIRGINE, alia prosa. VIRGINIS uenerandæ de numero sapientium festa crelebremus socii. 1 Filiæ matris summi regis sacrosanctæ Mariæ. Quam sibi in sororem: dei adoptauit filius. Hæc corpus suum domuit freno iciumii. 2 Et luxuriam secuit ense agnoniæ. Ista contra cunctos mortis dimicauit impetus. Et hostem cruentum, freta Chisti dextera: strauerat. 3 Hæc sponsum ab aula coeli sese inuisentem alacris. Corde iucundo secuta: eius est ingressa thalamum, Tu tè iam dulcibus plena deliciis. Christo meserias uestras suggerito. Nobis consolationem precando, Amen. II Hæc prosa etiam habet solutam orationis compositionem: nec rythmica modulatione texitur. Complectitur autem commandationem cuiusuis sanctæ virginis, quæ ad imitationem dei genitricis Mariæ, in mundicia corporis æstus iciuniorum frigore extinxit, & pullulantem carnis libidine virtute spiritus refrenauit. Propter quod ab æterno spôso inuitata ad nuptias: coelestem ipsius thalamum est ingressa, perpetuáque perfruitur coeli gloria. ANNOTATIONES. Filiæ matris summi regis.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1305.png
Transcription: ATR-1
EX PO. 635 gis. Sancta quælibet virgo, sacratæ dei matris est filia, per imitationem: quoniam in virginali candore eam consequitur ac imitatur, vt filia matrem. Ex quo protinus consequens est: Christum adoptasse vnam quamuis virginum in sororem, nam Christus eandem cum quælibet sacra virgine habet matre: vtpote gloriosam virgine Mariâ. quæ ipsius quidem Christi mater est secundum carnem: cuiuslibet autem sanctarum virginum mater est secundum spiritum, & imitandæ virtutis exemplum. Luxuriam secuit ense agoniae. Ensis ille non materialis est, sed spiritualis: refrenatio scilicet carnalis concupiscentiæ per continentiam, ieiunia & abstinentiam, vigilias & disciplinam. Hæc siquidem non minus resecant titillantes ac prurientes libidinu[m] motus: quàm acutus gladius obuita quæq[ue]; quibus admouetur diuellit ac dissecat. Vocatur autem ensis ille agonie: id est certaminis, angustiæ ac laboris. quoniam difficile est admodum propriam edomare carnem, & intrinsecum illum hostem debellare: neque id fit sine gravi sudore, nixu & difficultate. Corruunt enim in ea pugna, & succumbunt quàm plurimi: perpauci verò euadunt victores. Insuper eadem deo sacrata virgo quæ præsenti prosa celebratur, contra cunctos mortis dimicauit impetus: quoniam quæuis tormentorum genera mortem inferentia lubens pertulit pro Christi nomine. Hostem verò cruentum dei virtute munita postrauit humi: quoniam & dæmonis tentationes & molimina superauit, & tyrannos illius satellites ac ministros per indomabilem animi constantiam triumphans euicit. Hæc sponsum ab aula coelesti. Sicut sponsus dimisso suo domicilio ad ædes sponsæ (quam singulari prosequitur amoris affectu) solet proficisci: vt eam inuisat & suum ducat in thalamum. Sponsa verò morem illi gerens, regredientem in sua tecta subsequitur sponsum: & vna cum ipso con nubialem subit thalamu[m]. Ita Christus beatarum virginum sponsus à coeli throno progressus in terras (vt humano loquar more) descendit. & sponsam suâ, quâlibet sanctâ virginem adhuc in terris degentem inuisere venit: vt eam inuitet ad coelestis regni consortum. < Cant. 2. Cant. 4. Cant. 8.> Illa verò dulcibus his
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1306.png
Transcription: ATR-1
PROSA. alloquiis inuitata à spóso. surge p[ro]pera amica mea, formosa mea veni de Libano, veni coronaberis. currit in odore vnguétoru eius, & tracta est post sponsum suu. Quintimò spó te sua, gressus illius secuta: introducta est per foelicem huius vitæ consummationem, in æterna coeli tabernacula. Quæ nobis etiam annuat præsentis vitæ decursum do minus noster Iesus Christus: animarum omnium fidelium sponsus dulcissimus. Cui pro completa præsentis operis elucubratione, sit cum deo patre & spiritu sancto: laus: honor, & gratiarum actio, in omnia secula seculorum. Amen. QVARTI ET VLTimi Libri, ipsius Elucidatorii Ecclesiastici. FINIS.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1307.png
Transcription: ATR-1
EX CV DEB AT Anthonius Iurianus. 1548.
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1308.png
Transcription: ATR-1
1 2
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1309.png
Transcription: ATR-1
1 2
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1310.png
Transcription: ATR-1
1 2
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1311.png
Transcription: ATR-1
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 109 110 111 111 112 112 113 113 114 114 115 115 116 116 117 117 118 118 119 119 120 120 121 121 122 122 123 123 124 124 125 125 126 126 127 127 128 128 129 129 130 130 131 131 132 132 133 133 134 134 135 135 136 136 137 137 138 138 139 139 140 140 141 141 142 142 143 143 144 144 145 145 146 146 147 147 148 148 149 149 150 150 151 151 152 152 153 153 154 154 155 155 156 156 157 157 158 158 159 159 160 160 161 161 162 162 163 163 164 164 165 165 166 166 167 167 168 168 169 169 170 170 171 171 172 172 173 173 174 174 175 175 176 176 177 177 178 178 179 179 180 180 181 181 182 182 183 183 184 184 185 185 186 186 187 187 188 188 189 189 190 190 191 191 192 192 193 193 194 194 195 195 196 196 197 197 198 198 199 199 200 200 201 201 202 202 203 203 204 204 205 205 206 206 207 207 208 208 209 209 210 210 211 211 212 212 213 213 214 214 215 215 216 216 217 217 218 218 219 219 220 220 221 221 222 222 223 223 224 224 225 225 226 226 227 227 228 228 229 229 230 230 231 231 232 232 233 233 234 234 235 235 236 236 237 237 238 238 239 239 240 240 241 241 242 242 243 243 244 244 245 245 246 246 247 247 248 248 249 249 250 250 251 251 252 252 253 253 254 254 255 255 256 256 257 257 258 258 259 259 260 260 261 261 262 262 263 263 264 264 265 265 266 266 267 267 268 268 269 269 270 270 271 271 272 272 273 273 274 274 275 275 276 276 277 277 278 278 279 279 280 280 281 281 282 282 283 283 284 284 285 285 286 286 287 287 288 288 289 289 290 290 291 291 292 292 293 293 294 294 295 295 296 296 297 297 298 298 299 299 300 300 301 301 302 302 303 303 304 304 305 305 306 306 307 307 308 308 309 309 310 310 311 311 312 312 313 313 314 314 315 315 316 316 317 317 318 318 319 319 320 320 321 321 322 322 323 323 324 324 325 325 326 326 327 327 328 328 329 329 330 330 331 331 332 332 333 333 334 334 335 335 336 336 337 337 338 338 339 339 340 340 341 341 342 342 343 343 344 344 345 345 346 346 347 347 348 348 349 349 350 350 351 351 352 352 353 353 354 354 355 355 356 356 357 357 358 358 359 359 360 360 361 361 362 362 363 363 364 364 365 365 366 366 367 367 368 368 369 369 370 370 371 371 372 372 373 373 374 374 375 375 376 376 377 377 378 378 379 379 380 380 381 381 382 382 383 383 384 384 385 385 386 386 387 387 388 388 389 389 390 390 391 391 392 392 393 393 394 394 395 395 396 396 397 397 398 398 399 399 400 400 401 401 402 402 403 403 404 404 405 405 406 406 407 407 408 408 409 409 410 410 411 411 412 412 413 413 414 414 415 415 416 416 417 417 418 418 419 419 420 420 421 421 422 422 423 423 424 424 425 425 426 426 427 427 428 428 429 429 430 430 431 431 432 432 433 433 434 434 435 4
bub_gb_bF5PKSaSmtwC-page-1312.png
Transcription: ATR-1
1 2